مشخصات کتاب

سرشناسه : جعفری یعقوب عنوان و نام پدیدآور : بزرگداشت اولیای خدا/ مولف یعقوب جعفری مشخصات نشر : تهران نشر مشعر، ۱۳۷۲.

مشخصات ظاهری : ۱۲۴ ص

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی یادداشت : کتابنامه ص ۱۲۳ - ۱۲۴

موضوع : اولیا -- کرامتها

موضوع : اولیا

رده بندی کنگره : BP۲۲۶/۶/ج ۷ب ۴

رده بندی دیویی : ۴۶۸

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۲-۲۳۱۹

اشاره

[پیش درآمد]

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

«مراتب معنوی حج که سرمایه حیات جاودانه است و انسان را به افق توحید و تنزیه نزدیک می نماید، حاصل نخواهد شد مگر آن که دستورات عبادی حج به طور صحیح و شایسته مو به مو عمل شود».

حضرت امام خمینی قدس سره

حجّ نمایشی پرشکوه، از اوج رهایی انسان موحّد از همه چیز جز او، و عرصه پیکاری فرا راه توسن نفس، و جلوه بی مانندی از عشق و ایثار، و آگاهی و مسئولیت، در گستره حیات فردی و اجتماعی است. پس حجّ تبلور تمام عیار حقایق و ارزش های مکتب اسلام است.

مؤمنان گرچه با این عبادت الهی، آشنایی دیرینه دارند، و هر سال با حضور شورانگیز از سراسر عالم، زنگار دل، با زلال زمزم توحید می زدایند، و با حضرت دوست تجدید میثاق می کنند، و گرچه میراث ادب و فرهنگ ما، مشحون

از آموزه های حیاتبخش حجّ است، اما هنوز ابعاد بی شماری از این فریضه مهمّ، ناشناخته و مهجور مانده است.

پیروزی انقلاب اسلامی، در پرتو اندیشه های تابناک امام خمینی قدس سره حجّ را نیز همچون سایر معارف و احکام اسلامی، در جایگاه واقعی خویش نشاند، و سیمای راستین و محتوای غنی آن را نمایاند. اما هنوز راهی دراز در پیش است، تا فلسفه و ابعاد و آثار و برکات حجّ، شناخته و شناسانده شود، و مؤمن حجّ گزار با آگاهی و شعور دینی، بر آن مواقف کریمه، و مشاعر عظیمه، که محلّ هبوط ملائکة اللَّه، و توقّف انبیا و اولیا بود، گام بگذارد.

در راستای تحقق این هدف بزرگ، بعثه مقام معظّم رهبری با الهام از اندیشه های والا و ماندگار امام راحل، احیاگر حجّ ابراهیمی قدس سره و بهره گیری از رهنمودهای ارزشمند رهبر عزیز انقلاب اسلامی حضرت آیةاللَّه خامنه ای مدّظلّه العالی با تأسیس معاونت آموزش و تحقیقات، تلاش می کند فصل جدیدی فراراه اندیشمندان مسلمان، و علاقمندان به فرهنگ حجّ، و زائران و راهیان حرمین شریفین بگشاید. از این رو در عرصه تحقیق و تألیف و ترجمه، آثار گوناگون پیرامون حقایق و معارف حجّ، آشنایی با اماکن مقدسه، تاریخ و سرگذشت شخصیت های بزرگ اسلام، بررسی رویدادها و عرضه

خاطرات و به ویژه آموزش مسائل و آداب حجّ تلاش هایی را آغاز کرده است.

آن چه اینک پیش روی خواننده قرار دارد برگ سبزی است از این دفتر.

بی گمان راهنمایی و همراهی اندیشوران، از نارسائی ها خواهد کاست، و در این راه معاونت آموزش و تحقیقات بعثه مقام معظّم رهبری، از همکاری همه علاقمندان استقبال کرده، و دست آنان را به گرمی می فشارد.

ومن اللَّه التوفیق وعلیه التکلان

معاونت آموزش و پژوهش

بعثه مقام معظم رهبری

مقدمه

شناخت اولیای خدا و دوست داشتن آنها آثار تربیتی فراوانی دارد. برکاتی که از این آشنایی حاصل می شود جان و دل هر انسان حق جویی را نوازش می دهد و او را به همسویی و همگامی با اسوه های ایمان و تقوا فرا می خواند.

اساساً بزرگداشت اولیای خدا و بندگان شایسته او و اظهار علاقه و محبت به آنها در حقیقت ارج نهادن به ارزش های معنوی و آرمان های توحیدی و موجب افزایش و رشد ایمان و تقوا در وجود انسان است.

برای حصول نتیجه بهتر و بیشتر لازم است که انسان ارتباط خود را با اولیای خدا و نفوس کریمه ای که در پیشگاه خدا مقام و منزلتی دارند نزدیک تر کند و همراه و همگام با آنها قدم بردارد. این گونه ارتباطها و پیوندها انسان را به یاد ارزش ها و اصالت ها و تعلیماتی می اندازد که

این بندگان شایسته الهی همواره منادی آن بوده اند.

جهت ایجاد ارتباط نزدیک تر و پیوند محکم تر با بندگان صالح خدا، پیش از هر چیز باید محبت آنها در دل انسان جای گیرد به گونه ای که با محبت آنها زندگی کند و با محبت آنها بمیرد. این یک محبت الهی است که خداوند به بندگان با ایمان خود آن را وعده داده است: «إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا». ⁽¹⁾

و از آن جا که محبت یک امر قلبی و باطنی است و هیچ گونه نشانی در ظاهر ندارد، برای اظهار و اعلام آن می باید از راه های خاصی که میان عقلا مرسوم است وارد شد مگر این که موردی از سوی شرع مقدس ممنوع شده باشد. کارهایی از قبیل تبرّک جویی و توسل و استشفاع و استمداد و زیارت قبور و یادآوری اولیای خدا، همه نمودهایی از محبت و علاقه قلبی به آنهاست.

در این رساله ما با استفاده از کتاب و سنت و با استناد به سخنان خدا و رسول و سیره صحابه و تابعین، مشروع و مطلوب بودن این گونه کارها را به اثبات رسانیدیم و نشان دادیم که این کارها هدفی جز اظهار دوستی با کسانی که خداوند دوستی آنها را لازم کرده است، ندارد. ما تصور می کنیم که هر مسلمان آزاده ای که به شبهات و سخن پراکنی های این و آن توجه نکند و تنها کتاب خدا و

سنت پیامبر صلی الله علیه و آله را پیش روی خود قرار بدهد، به روشنی حقیقت را درک خواهد کرد و خواهد دید که سخنان گروه اندکی که بزرگداشت اولیای خدا را شرک می دانند چه قدر سست و بی پایه و مغایر با کتاب و سنت و سیره سلف صالح است.

امیدواریم که این رساله موجب روشن شدن اذهان برادران مسلمانی قرار گیرد که تحت تأثیر القائات گروهی افراطی واقع شده و بی جهت برادران دینی خود را متهم به گمراهی می کنند و از آنها دوری می گزینند. همچنین آرزومندیم که حقیقت بر همه آنها روشن شود و بدانند که دوستی اولیای خدا و تعظیم و تکریم آنها، تنها همگامی و همسویی با هدایت یافتگانی است که اقتدا به آنها مایه نجات است:

«أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ فَبِهُداهُمُ اقْتَدِهْ». ⁽¹⁾

یعقوب جعفری

1 اولیای خدا چه کسانی هستند؟

اشاره

از وقتی که آدم از بهشت رانده شد و قدم بر کره خاکی نهاد و این دوری و مهجوری را به ناچار پذیرا شد، خداوند هرگز او را به حال خود رها نساخت و با ارسال رسل و انزال کتب و ابلاغ پیام های خود، وظایف و تکالیف فرزندان آدم را گوشزد کرد و آنان را به عبادت و پرستش خود دعوت نمود.

در این فراخوانی، فرزندان آدم دو دسته شدند: گروهی دعوت الهی را نادیده گرفتند و به راه شیطان رفتند و گروهی دیگر این دعوت را با جان و دل اجابت کردند و هدف آفرینش را که همان عبادت خداوند یکتا بود، شناختند و در مسیر الهی قدم زدند. اینان همان دوستان خدا هستند که خداوند آنها را از تاریکی ها بیرون کرده و به سوی نور برده است.

همان گونه که نور دارای شدت و ضعف است، دوستی

خداوند نیز مراتب و درجاتی دارد. کسانی که به مراتب بالاتری رسیده اند، به مقام ولایت الهی نائل شده اند و ما به چنین افرادی «اولیاء اللَّه» می گوییم.

در قرآن کریم «اولیاء اللَّه» چنین معرفی شده اند:

«أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُونَ الَّذِینَ آمَنُوا وَکانُوا یَتَّقُونَ لَهُمُ الْبُشْری فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا وَفِی الْآخِرَةِ لا تَبْدِیلَ لِکَلِماتِ اللَّهِ ذلِکَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِیمُ». ⁽¹⁾

«آگاه باشید که برای اولیای خدا، نه ترسی وجود دارد و نه غمگین می شوند. آنها کسانی هستند که ایمان آورده اند و پیوسته از خدا می ترسند. برای آنها در دنیا و آخرت مژده داده می شود. کلمات خدا قابل تغییر نیست و این همان رستگاری بزرگ است».

بعضی از حقایقی که از این آیات می فهمیم به قرار زیر است:

1- «خوف» و «حزن» که اولی نگرانی از آینده است و دومی تأسف بر گذشته، از اولیای خدا به دور است و آنان از آرامش خاطر و اطمینان قلب که از آثار مهم ایمان به خداست، برخوردارند.

2- اولیای خدا دارای دو ویژگی هستند که به وسیله آنها به مقام ولایت الهی رسیده اند: اولی ایمان و دومی تقوای مستمر و پایدار. (توجه کنیم که عبارت «وَکانُوا یَتَّقُونَ» به استمرار در تقوا دلالت می کند.)

3- اولیای خدا هم در دنیا و هم در آخرت دارای مقام «بشری هستند. «بشری در آخرت استفاده از نعمت های خدا و ورود در بهشت است و در دنیا عبارت است از نوعی ارتباط ویژه میان خدا و ولیّ او- جلّ جلاله- که در لسان احادیث از آن به «مبشّرات» یاد می شود:

«عن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله انّه قالَ: «لهم البشری فی الحیاة الدنیا، الرؤیا الصالحة یبشر بها المؤمن جزء من ستة واربعین جزءاً من النبوة». ⁽¹⁾

وأیضاً قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: «ان الرسالة والنبوة قد انقطعت فلا رسول بعدی ولانبی ولکنّ المبشرات.

قالوا: یا رسول اللَّه و ما المبشرات؟ قال: رؤیا

المسلم وهی جزء من أجزاء النبوة». ⁽¹⁾

باز رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «رسالت و نبوت منقطع شده و پیامبری بعد از من نخواهد آمد، اما «مبشرات» خواهد بود. گفتند: یا رسول اللَّه مبشرات چیست؟

فرمود: رؤیای مسلمان است و آن جزئی از اجزاء نبوت است».

بدون شک «مسلم» در این حدیث شامل هر مسلمانی نیست، بلکه به قرینه آیه و روایات، منظور همان اولیاء اللَّه هستند.

4- مقامی که خداوند به اولیای خود داده است؛ مانند سنت های الهی است و هرگز قابل تغییر و تبدیل نیست «لا تَبْدِیلَ لِکَلِماتِ اللَّهِ». ⁽²⁾

5- این مقام، مقام بسیار بزرگ و رستگاری و فلاح عظیمی است که هر کسی نمی تواند به آن برسد.

در تفسیر این آیه شریفه و معرفی اولیاء اللَّه، روایات متعددی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رسیده که به عنوان نمونه به ذکر یک حدیث اکتفا می کنیم:

فلعلّنانحبّهم؟ قال: قوم تحابوا فی اللَّه من غیر أموال ولا أنساب، وجوههم من نور، علی منابر من نور، لا یخافون اذا خاف الناس ولا یحزنون اذا حزن الناس وقرأ: «أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُونَ»». ⁽¹⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «از بندگان خدا کسانی هستند که انبیا و شهدا بر مقام آنها غبطه می خورند، گفته شد: ای رسول خدا آنان چه کسانی هستند دوستشان داشته باشیم؟ فرمود: آنها گروهی هستند که بدون توجه به مال یا نژاد و تنها برای خدا همدیگر را دوست می دارند». چهره هایشان از نور است و بر منبری از نور قرار دارند و چون مردم بترسند، آنها نمی ترسند و چون مردم اندوهگین شوند آنها اندوهگین نمی شوند و این آیه را قرائت فرمود: «أَلا إِنَّ أَوْلِیاءَ اللَّهِ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَلا هُمْ یَحْزَنُونَ».

توجه کنیم که طبق این حدیث، مقام و مرتبه اولیاء اللَّه از مقام و مرتبه انبیا و شهدا هم بالاتر است، به گونه ای که آنان به مقام اولیاء اللَّه غبطه می خورند.

مطلب دیگری که باید به آن توجه کنیم این است که اولیاء اللَّه با این اوصاف و نشانه ها، ممکن است در هر

عصری وجود داشته باشند اما شناخت آنها به شخصه کاری بسیار دشوار است؛ زیرا طبق مفاد آیه شریفه، اولیاء اللَّه دارای ایمان و تقوای مستمر و پایدار هستند و برای ما شناختن شخصی که تقوای مستمر دارد و از اوّل تکلیف تا پایان عمر با تقوا و خداترسی زندگی کرده و از معاصی و محرّمات اجتناب نموده است، امری مشکل و شاید هم محال باشد؛ زیرا که این یک حالت درونی است و تنها خدا و خود شخص از آن آگاه است. حال اگر خداوند افراد به خصوصی را به ما معرفی کند که آنها دارای چنین حالتی هستند، در این صورت ما با اطمینان کامل آن افراد را به عنوان اولیاء اللَّه خواهیم شناخت. اکنون می گوییم در قرآن کریم، خداوند، اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله را افرادی معرفی می کند که از هر جهت پاک و از هر گونه رجس و معصیت بدورند، آن هم به این صورت که اراده الهی به پاکی آنها و آلوده نشدنشان به رجس و گناه تعلّق گرفته است و این همان تقوای مستمر است که خداوند در باره اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله از آن خبر داده است:

«إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً». ⁽¹⁾

«همانا خداوند اراده کرده است که پلیدی را از شما

خاندان بزداید و پاکتان گرداند».

اکنون ببینیم که اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله که در این آیه آمده، چه کسانی هستند؟ در احادیث بسیاری که شاید به حدّ تواتر رسیده باشد، پیامبر خدا صلی الله علیه و آله اهل بیت خود را معرفی کرده است. به عنوان نمونه به این دو حدیث توجه فرمایید:

حدیث اول:

نزلت هذه الآیة «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» فی بیت أم سلمة فدعا النبیّ فاطمة وحسنا وحسینا فجللهم بکساء وعلیّ خلف ظهره فجللهم بکساء، ثم قال:

اللهم هؤلاء أهل بیتی فأذهب عنهم الرجس وطهّرهم تطهیراً. فقالت أم سلمة: وانا معهم یا نبی اللَّه؟ قال: انت علی مکانک وانت إلی خیر». ⁽¹⁾

این آیه «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً» در خانه امّ سلمه نازل شد و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام را خواند و آنها را با عبایی پوشانید و علی علیه السلام در پشت سر آنها بود. پس همه را با عبایی پوشانید و سپس گفت:

خداوندا! اینان اهل بیت من هستند. پس پلیدی را از

آنان دور کن و آنها را پاک گردان. ام سلمه گفت: یا رسول اللَّه آیا منهم از آنان هستم؟ فرمود: تو جای خود داری و تو بر خیر هستی».

حدیث دوم:

«عن عائشة قالت: خرج النبی صلی الله علیه و آله غداة وعلیه مرط مرحّل من شعر اسود فجاء الحسن بن علی فأدخله ثم جاء الحسین فأدخله ثمّ جائت فاطمة فأدخلها ثم جاء علیّ فأدخله ثم قال: «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً». ⁽¹⁾

عائشه می گوید: «پیامبر صلی الله علیه و آله صبح گاهی بیرون شد و بر او عبایی از موی سیاه بود. پس حسن بن علی علیهما السلام آمد، او را زیر عبا گرفت. سپس حسین علیه السلام آمد او را نیز زیر عبا وارد کرد سپس فاطمه علیها السلام آمد او را نیز زیر عبا وارد کرد سپس علی آمد او را نیز زیر عبا وارد کرد سپس گفت: «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»».

از این دو حدیث و احادیث بسیار دیگری که در این خصوص وارد شده است، به خوبی روشن می شود که منظور از «اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله» در آیه شریفه علی، فاطمه،

حسن و حسین علیهم السلام هستند. البته این آیه در وسط آیاتی که خطاب به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده، آمده است اما ضمایر در آیات قبل و بعد که مربوط به همسران پیامبر صلی الله علیه و آله است به صورت جمع مؤنث آمده ولی در این آیه به صورت جمع مذکر می باشد که نشان می دهد مخاطبِ این آیه، غیر از مخاطب آیات قبل و بعد است. با توجه به این قرینه و همچنین احادیث بسیاری که نمونه هایی از آن را نقل کردیم، باید بگوییم که مخاطب این آیه شخص پیامبر صلی الله علیه و آله، علی، فاطمه، حسن و حسین هستند و اگر این ها شخص یا اشخاص دیگری را از اولاد خودشان به عنوان «اهل بیت» معرفی کنند، بی تردید می پذیریم؛ زیرا که این پنج نفر به حکم همین آیه، هیچ گاه سخن دروغ نمی گویند؛ چون دروغ رجس بزرگی است و خداوند رجس را از این ها برداشته است.

بنا بر این نتیجه می گیریم که اولیاء اللَّه با آن نشانه هایی که در قرآن ذکر شده، به صورت نوعی، در هر عصری ممکن است وجود داشته باشند، اما شناختن شخص آنها برای ما مشکل و حتی محال است، مگر این که خداوند و یا پیامبر صلی الله علیه و آله، اشخاص به خصوصی را به ما معرفی کنند. و در آیه تطهیر برای اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله اوصافی ذکر شده که به وضوح با اوصاف اولیاء اللَّه که در آیه دیگر آمده است، قابل تطبیق می باشد و اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله مصداق بارز و

روشن اولیاء اللَّه هستند.

در احادیث بسیاری، محبت پیامبر صلی الله علیه و آله و اهل بیت او از شرایط ایمان شناخته شده است:

«انس از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: «هیچ یک از شما دارای ایمان نخواهید بود، مگر این که من برای او محبوب تر از پدر و فرزندش باشم».

«انّ للَّه عزّ وجلّ- حرمات ثلاثاً، مَن حفظهنّ حفظ اللَّه له أمر دینه ودنیاه ومن لم یحفظهنّ لم یحفظ اللَّه له شیئاً: حرمة الإسلام وحرمتی وحرمة رحمی». ⁽²⁾

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «همانا برای خداوند سه حرمت وجود دارد که اگر کسی آنها را حفظ کند، خدا امر دین و دنیای او را حفظ خواهد کرد و اگر حفظ نکند خدا چیزی را برای او حفظ نخواهد کرد: حرمت اسلام، حرمت من و حرمت خویشانم».

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «مودّت و دوستی ما خاندان را بر خود لازم بدانید؛ زیرا کسی که خدا را ملاقات کند، در حالی که ما را دوست می دارد، با شفاعت ما وارد بهشت می شود. قسم به کسی که جانم در دست اوست، عمل هیچ بنده ای به حال او سودی نخواهد داشت مگر این که حق ما را بشناسد».

2توسل به اولیای خدا

اشاره

برای تقرّب جویی به خداوند و اظهار خضوع و خشوع و تذلل و حاجت خواهی از درگاه الهی، وسیله قرار دادن اولیاء اللَّه و نفوس کریمه ای که در پیشگاه خدا، مقام و منزلتی دارند و درهای رحمت الهی به روی آنها باز است، کاری شایسته و عملی خداپسندانه است و باعث ارتباط نزدیک تر و پیوند محکم تر با مقام ربوبیت می باشد.

اساساً ایجاد رابطه میان «انسان خاکی» با «ذات باریتعالی» بدون واسطه امکان پذیر نیست و می بینیم خداوند پیام های خود را به واسطه افراد به خصوصی- که همان انبیا هستند- به مردم ابلاغ می کند و هرگز به طور مستقیم با مردم سخن نمی گوید. و انسان نیز نمی تواند بدون وسیله و واسطه با خداوند ارتباط برقرار کند حال این وسیله ممکن است یک عمل الهی باشد؛ مانند نماز، روزه و عبادات و ممکن است یک شخص الهی باشد مانند

اولیاء اللَّه. این معنا در آیات قرآن کریم به روشنی آمده است و تدبر در آنها ما را با حقیقت مطلب آشنا می کند:

1- «یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ وَجاهِدُوا فِی سَبِیلِهِ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ». ⁽¹⁾

«ای کسانی که ایمان آورده اید از خدا بترسید و به سوی او وسیله ای بجویید و در راه او جهاد کنید شاید رستگار شوید».

در این آیه خداوند مؤمنان را دستور می دهد که برای تقرّب به خداوند، وسیله ای بجویند. البته در این جا نوع وسیله تعیین نشده و معلوم است هر چیزی که مرضیّ خدا و مورد توجه او باشد، می تواند وسیله قرار گیرد. حال ممکن است این وسیله از نوع اشیاء باشد؛ مانند کعبه، حجرالاسود، قرآن و یا از نوع افعال باشد مانند نماز، حج و جهاد و یا از نوع ترک کردنی باشد مانند روزه و یا از نوع اشخاص باشد مانند اولیاءاللَّه، از انبیاء، صلحا و شهدا. و بالأخره هر چیزی که ما را به خدا نزدیک کند و خدا را به یاد ما بیندازد، می تواند وسیله میان ما و خدا باشد. اولیای خدا هم همین حالت را دارند و لذا در بعضی از احادیث، اولیاءاللَّه به این صورت معرفی شده اند:

«از پیامبر صلی الله علیه و آله در باره اولیاء اللَّه پرسیدند، فرمود: آنها کسانی هستند که وقتی مردم آنها را ببینند خدا را به یاد می آورند».

2- «وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَلا تَفَرَّقُوا». ⁽²⁾

«همگی به ریسمان خدا چنگ زنید و از هم جدا نشوید».

منظور از «حبل اللَّه» چیست؟ بدون شک چیزی غیر از خداست چون حبل اللَّه از اسم های خدا نیست، حال قرآن است یا اسلام، پیامبر است یا پیامبر و ائمه مسلمین، و یا همه این هاست؟ هر چه که باشد، بالأخره چیزی است که واسطه ارتباط میان مردم و خداست و به هر حال اولیاء اللَّه مصداق روشنی برای حبل اللَّه هستند و چنگ زدن به آنها و توسل به آنها موجب تقرب به خداوند می شود.

3- «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً». ⁽³⁾

«و اگر آنها هنگامی که بر نفس خود ظلم کردند، پیش تو آیند و از خدا طلب مغفرت کنند، و رسول هم برای آنان طلب مغفرت کند، خداوند را توبه پذیر و مهربان خواهند یافت».

در این آیه شریفه خداوند مردم را به این حقیقت راهنمایی می کند که برای توبه و استغفار به درگاه خداوند، بهتر است که نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بروند و ضمن این که خود استغفار می کنند، پیامبر صلی الله علیه و آله را وسیله میان خود و خدا قرار دهند تا آن حضرت نیز از خداوند برای آنان طلب آمرزش کند. در چنین صورتی توبه آنها پذیرفته خواهد شد. و این مصداق بارز توسل به پیامبر صلی الله علیه و آله است که خداوند آن را به مردم یاد داده است و این آیه مشروعیت توسل به غیر خدا را به روشنی ثابت می کند.

البته به زودی این مطلب را مطرح خواهیم کرد که حیات و ممات پیامبر صلی الله علیه و آله در مسأله توسل فرقی نمی کند و این مطلب در احادیث صحیحه ای وارد شده که نمونه های آن را خواهیم دید.

توسل در احادیث

مشروعیّت توسل به اولیاء اللَّه و واسطه قرار دادن آنها برای تقرّب به اللَّه و طلب حاجت از او، در روایات و احادیث متعددی آمده و سیره مسلمانان از عهد پیامبر صلی الله علیه و آله تا

کنون بر آن جاری بوده است و این امر نه تنها شرک نیست بلکه اظهار تذلل و خشوع بیشتر در پیشگاه خداوند است و کسی که پیامبر و یا اولیاء اللَّه را وسیله تقرب به خدا قرار می دهد، در واقع خود را در محضر خداوند آن چنان کوچک و بی مقدار می داند که اطمینان ندارد که خداوند به او توجه و عنایت خواهد کرد و لذا کسانی را که پیش خداوند عرضه ای دارند و مورد توجه و لطف او هستند، وسیله قرار می دهد تا خداوند به احترام آنها او را نیز از رحمت واسعه خود برخوردار سازد و این نهایت تذلل و خضوع و خشوع و اظهار عبودیت برای خداست.

اکنون بعضی از احادیثی را که در این زمینه وارد شده با هم می خوانیم:

1- عن عثمان بن حنیف انه قال: «ان رجلًا ضریراً أتی النبی صلی الله علیه و آله فقال: ادع اللَّه ان یعافینی. فقال: ان شئت دعوت وان شئت صبرت وهو خیر. فقال:

فادعه، فأمره ان یتوضأ فیحسن وضوئه ویصلی رکعتین ویدعو بهذا الدعاء:

اللهم انی اسألک واتوجه الیک بنبیّک نبی الرّحمة یا محمد انّی اتوجّه بک الی ربی فی حاجتی لتقضی، اللهم شفعه فیّ.

قال ابن حنیف: فو اللَّه ما تفرقنا وطال بنا الحدیث

حتی دخل علینا کأن لم یکن به ضر». ⁽¹⁾

از عثمان بن حنیف روایت شده که: «مرد نابینایی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت: از خدا بخواه که به من عافیت دهد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اگر خواستی دعا می کنم و اگر خواستی صبر کن و این برای تو بهتر است. گفت: دعا کن. پیامبر صلی الله علیه و آله به او دستور داد که وضو بگیرد و در وضوی خود دقت کند و دو رکعت نماز بخواند و چنین دعا کند:

خداوندا! از تو می خواهم و به وسیله پیامبرت که پیامبر رحمت است به سوی تو متوجّه می شوم تا حاجتم برآورده شود. خداوندا! او را در باره من شفیع قرار بده.

ابن حنیف می گوید: به خدا سوگند ما متفرق نشده بودیم و سخن بسیاری نگفته بودیم که آن مرد مجدداً بر ما وارد شد گویا که هیچ آفتی در او نبود».

ترمذی، ابن ماجه و حاکم این حدیث را صحیح دانسته اند و به طوری که ملاحظه می فرمایید در این حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله، خود به آن شخص، کیفیت توسل- به هنگام حاجت خواستن از خدا- را یاد می دهد و توسل به پیامبر صلی الله علیه و آله، یک بار در خطاب به خدا و یک بار هم در خطاب به پیامبر صلی الله علیه و آله تکرار می شود. مضمون حدیث بسیار

روشن است و جای هیچ گونه توجیه و تأویل نیست. و نکته قابل توجه این است که در این حدیث، پیامبر صلی الله علیه و آله در حالی که زنده است وسیله قرار داده شده و ما به زودی اثبات خواهیم کرد که حیات و ممات پیامبر صلی الله علیه و آله در مقام توسل به او، فرقی نمی کند.

ضمناً توجه کنیم که در این حدیث، پیامبر صلی الله علیه و آله در باره آن شخص دعا نکرده، بلکه خود او طبق تعلیم پیامبر صلی الله علیه و آله از خداوند حاجت خواسته و پیامبر صلی الله علیه و آله را وسیله میان خود و خدا قرار داده است.

2- عن جابر بن عبداللَّه أن رسول اللَّه صلی الله علیه و آله قال: «من قال حین یسمع النداء: اللهم ربّ هذه الدعوة التامّة والصلوة القائمة آت محمداً الوسیلة والفضیلة وابعثه مقاماً محموداً الذی وعدته، حلت له شفاعتی یوم القیامة». ⁽¹⁾

«جابر از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که فرمود: هر کس به هنگام شنیدن اذان بگوید: خدایا! ای صاحب این دعوت تامّه و نماز به پا داشته شده، بر محمد وسیله و فضیلت بده و او را بر مقام پسندیده ای که وعده کرده ای برسان، شفاعت من در روز قیامت به او خواهد رسید».

به طوری که ملاحظه می فرمایید رسول خدا صلی الله علیه و آله در این حدیث از مسلمان ها می خواهد که وسیله بودن آن حضرت را از خداوند طلب کنند.

3- عن ابی سعید الخدری قال قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله:

«ما خرج رجل من بیته الی الصلاة و قال: اللهم اسئلک بحق السائلین علیک و بحق ممشای هذا فانی لم أخرج أشراً ولا بطراً ولا ریاء ولا سمعة وخرجت اتقاء سخطک وابتغاء مرضاتک، فاسئلک ان تعیذنی من النار وان تغفر ذنوبی انه لا یغفر الذنوب الّا انت، الّا أقبل اللَّه علیه بوجهه واستغفر له سبعون الف ملک». ⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «هیچ کس از خانه خود خارج نمی شود و این دعا را نمی خواند مگر این که خداوند به او روی می آورد و هفتاد هزار فرشته برای او طلب آمرزش می کنند: خدایا! به حق سائلین درگاهت و به حق این راه رفتن من که از جهت نافرمانی و خوش گذرانی و ریاء و سمعه نبوده، بلکه برای پرهیز از خشم تو و جستجوی خشنودی تو است، از تو می خواهم که مرا از آتش جهنّم پناه دهی و گناهان مرا ببخشی که کسی جز تو گناهان را نمی بخشد».

در این حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله به مردم یاد می دهد که به هنگام درخواست حاجت از خداوند، به سائلان درگاه ربوبی که همان صالحان و اولیاء اللَّه هستند، توسل بجویند و آنها را واسطه قرار دهند.

4- وقتی فاطمه بنت اسد از دنیا رفت موقع دفن او پیامبر خدا صلی الله علیه و آله چنین گفت:

«اللَّه الذی یحیی ویمیت وهو حی لا یموت اغفر لأمی فاطمة بنت اسد ووسع علیها مدخلها بحق نبیک والانبیاء الذین من قبلی». ⁽¹⁾

«ای خداوندی که زنده می کند و می میراند و او زنده است و نمی میرد، مادرم فاطمه بنت اسد را بیامرز و جایگاه او را وسیع گردان، به حق پیامبرت و پیامبرانی که پیش از من بودند».

5- عن عمر بن الخطاب قال قال رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: «لما اقترف آدم الخطیئة قال: یا رب اسئلک بحق محمد الّا غفرت لی». ⁽²⁾

عمر بن خطاب از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله نقل می کند که گفت:

«وقتی آدم آن خطا را مرتکب شد، گفت: پروردگارا! از تو می خواهم که به حق محمد مرا ببخشی».

این احادیث که به عنوان نمونه نقل شد و با اسناد متعددی که بسیاری از آنها صحیح است، در کتب احادیث آمده، بیانگر این حقیقت است که توسل به انبیا و اولیا و سائلان درگاه ربوبی، امری ممدوح است که باعث تقرّب بیشتر بنده به خداوند می شود و خود پیامبر صلی الله علیه و آله به نبوّت خود و انبیای گذشته توسل جسته است و به مردم تعلیم داده که هنگام دعا و نیایش و حاجت خواهی از خدا، به مقربان درگاه او توسل کنند.

مطلبی که باید در این جا مورد توجه قرار گیرد، این است که در مقام توسل به انبیا و اولیا، فرقی بین زنده و مرده آنها نیست؛ زیرا کسی که به آنها توسل می جوید، جاه، منزلت، مرتبه و مقامی را که آنها در پیشگاه خدا دارند، وسیله قرار می دهد و این جاه و منزلت همواره برای آنها ثابت است- چه در حال حیات و چه در عالم برزخ و چه در روز قیامت- و هرگز کسی به قدرت ظاهری- جسمانی- انبیا و اولیا متوسل نمی شود تا گفته شود که پس از مرگ کاری از آنها ساخته نیست، بلکه منظور، توسل به همان مقام و عظمت آنها نزد خداوند است که همواره از آن برخوردارند و لذا دیدیم که پیامبر صلی الله علیه و آله به حق انبیای گذشته توسل می جوید و یا حضرت آدم به حق حضرت محمد صلی الله علیه و آله که هنوز به دنیا نیامده متوسل می شود و به طوری که خواهیم گفت سیره مسلمانان از زمان صحابه و تابعین بر

این جاری شده که آنها در کنار قبور انبیا و اولیا به ارواح آنها متوسل می شدند.

کسانی که توسل به مردگان را شرک می دانند، سخنی عجیب می گویند؛ زیرا اگر توسل به غیر خدا شرک است، چه فرقی می کند که او زنده باشد یا مرده؟

توسل در سیره مسلمین

علاوه بر آیات و احادیثی که نقل کردیم، توسل به اولیای خدا در سیره مسلمانان جایگاه ویژه ای دارد و مسلمانان از صدر اسلام تا کنون همواره در مقام دعا و حاجت خواهی از خداوند، به انبیا و اولیا و صلحا متوسل شده اند و مقربان و عزیزان درگاه الهی را که پیش خدا مقام و منزلتی دارند، وسیله قرار داده اند تا خداوند به احترام آنها دعایشان را مستجاب کند. اکنون به این نمونه ها توجه فرمایید:

1- پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله در مدینه قحطی شدیدی رخ داد مردم شکایت پیش عایشه بردند، او گفت:

«انظروا الی قبر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فاجعلوا منه کواً الی السماء حتی لا یکون بینه و بین السماء سقف». ⁽¹⁾

«به قبر پیامبر صلی الله علیه و آله نگاه کنید و از آن دریچه ای به

آسمان قرار دهید، به طوری که میان قبر و آسمان سقفی نباشد» (مردم چنین کردند و باران بارید).

2- عن انس بن مالک انّ عمر بن الخطاب کان اذا قحطوا استسقی بالعباس بن عبدالمطلب فقال:

«اللهم انا کنا نتوسل الیک بنبینا فتسقینا وانا نتوسل الیک بعم نبینا فاسقنا. قال: فیسقون». ⁽¹⁾

«انس می گوید: عمر بن خطاب در خشکسالی به وسیله عباس بن عبدالمطلب از خدا طلب باران می کرد و می گفت: خدایا ما همواره به وسیله پیامبرت به تو متوسل می شدیم و ما را سیراب می کردی و اینک به وسیله عموی پیامبرمان به تو متوسل می شویم پس ما را سیراب کن. می گوید: و آنها سیراب می شدند».

3- در عهد عثمان بن عفان مردی پیش عثمان بن حنیف آمد و از این که خلیفه به او توجه نمی کند و حاجت او را بر طرف نمی سازد شکایت کرد. ابن حنیف با استفاده از سخن پیامبر که پیش از این نقل کردیم به آن مرد گفت: وضو بگیر و به مسجد برو و دو رکعت نماز بخوان سپس بگو:

«اللهم انی اسئلک واتوجه الیک بنبینا محمد

نبی الرحمة یا محمد انی اتوجه بک الی ربی فتقضی لی حاجتی». ⁽¹⁾

«خداوندا! از تو می خواهم و به وسیله پیامبرمان محمد صلی الله علیه و آله که پیامبر رحمت است، به سوی تو متوجه می شوم. ای محمد من به وسیله تو، به سوی پروردگارم متوجه می شوم تا حاجتم براورده شود».

4- در زمان خلافت عمر خشکسالی به وجود آمد.

بلال بن حرث نزد قبر پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت:

«یا رسول اللَّه استسق لأمتک فانهم هلکوا». ⁽²⁾

«ای پیامبر خدا برای امت خود طلب باران کن که هلاک می شوند».

5- از محمد بن حرب هلالی نقل شده که می گوید: کنار قبر پیامبر صلی الله علیه و آله نشسته بودم، عربی آمد و گفت: یا رسول اللَّه سلام بر تو باد، خداوند در کتابی که بر تو نازل کرده فرموده است:

« «وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَاسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوااللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً» ⁽³⁾وقد

جئتک مستغفراًمن ذنبی مستشفعا بک الی ربی»» ⁽¹⁾

«ومن اینک به سوی تو آمده ام در حالی که از گناهانم استغفار می کنم و تو را در پیشگاه خداوند شفیع قرار می دهم».

6- ابوجعفر منصور خلیفه عباسی از مالک بن انس، امام مالکیه در باره کیفیت زیارت قبر پیامبر صلی الله علیه و آله سئوال کرد و از او پرسید که آیا به هنگام زیارت، رو به قبله باشد یا رو به قبر پیامبر صلی الله علیه و آله کند؟ مالک بن انس در پاسخ گفت:

«لم تصرف وجهک عنه وهو وسیلتک ووسیلة ابیک آدم الی اللَّه یوم القیامة بل استقبله واستشفع به فیشفعک اللَّه» قال اللَّه تعالی: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ ...». ⁽²⁾

«چرا از او روی بر می گردانی؟ او وسیله تو و وسیله پدرت آدم به درگاه الهی در روز قیامت است. رو به سوی او کن و او را شفیع خود قرار ده که خدا شفاعت او را در باره تو می پذیرد خدا می فرماید: «وَلَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ ...»

7- از امام شافعی درباره اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله این دو بیت شعر

نقل شده که در آن به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله متوسل شده است:

آل النبی ذریعتی وهموا الیه وسیلتی

ارجوبهم اعطی غدا بیدی الیمین صحیفتی ⁽¹⁾

«آل پیامبر صلی الله علیه و آله وسیله من به سوی خدا هستند. به وسیله آنها امیدوارم که فردای قیامت، نامه عملم به دست راستم داده شود».

همچنین علی بن میمون از شافعی نقل می کند که او به زیارت قبر ابوحنیفه می رفت و می گفت:

اذا عرضت لی حاجة صلیت رکعتین وجئت الی قبره وسألت اللَّه الحاجة عنده. ⁽²⁾

«چون برای من حاجتی رخ می دهد دو رکعت نماز می خوانم و به زیارت قبر او می روم و حاجت خود را در آن جا از خدا می خواهم».

8- حسن بن ابراهیم ابوعلی الخلال که شیخ حنابله در عصر خود بود می گفت:

«ما همّنی أمر فقصدت قبر موسی بن جعفر فتوسلت به الّا سهل اللَّه لی ما احب». ⁽³⁾

«هیچ امر مهمی برای من اتفاق نیافتاد مگر این که به زیارت قبر موسی بن جعفر علیه السلام رفتم و به او متوسّل شدم، خداوند آن چه را می خواستم به آسانی در اختیار من گذاشت».

9- ابوبکر محمد بن مؤمل می گوید: با امام اهل حدیث ابوبکر بن خزیمه و همتای او ابوعلی الثقفی و جمعی از مشایخ که عده آنها زیاد بود به زیارت قبر علی بن موسی الرضا علیه السلام در طوس رفتیم.

«فرأیت من تعظیمه یعنی ابن خزیمه لتلک البقعة وتواضعه لها وتضرعه عندها ما تحیرنا». ⁽¹⁾

«از تعظیم و تواضعی که ابن خزیمه به این بقعه داشت و تضرعی که آن جا می نمود، دچار حیرت شدیم».

از این نمونه ها که ذکر کردیم، در کتب حدیث و تاریخ بسیار است و نشان می دهد که سیره اصحاب و تابعین و علما و ائمه فقه و حدیث همواره بر این جاری بوده که به اولیای خدا متوسل می شدند و در هنگام حاجت خواهی از خداوند، آنها را وسیله قرار می دادند. بنا بر این سیره مسلمین بر مشروعیت و حتی استحباب توسل به اولیای خدا، از عهد صحابه و تابعین به بعد محقق بوده است.

3 تبرک جویی از آثار اولیای خدا

دوست داشتن اولیای خدا و اظهار علاقه و محبت به آنها از آن جهت که آنان بندگان صالح و محبوب خدا هستند، کاری شایسته و عملی نیکوست و خود نوعی تقرّب به درگاه الهی است و خداوند خود به بندگان شایسته خویش وعده داده که محبت آنها را در دل ها قرار بدهد:

«إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا». ⁽¹⁾

«کسانی که ایمان آورده اند و عمل شایسته انجام داده اند به زودی خداوند برای آنها محبتی قرار می دهد».

همه می دانیم که علاقه و محبت یک امر قلبی و باطنی است و هیچ گونه نمودی در ظاهر ندارد و برای اظهار و

اعلام آن باید از راه های خاصی که میان عقلا مرسوم است، وارد شد مگر این که موردی از سوی شرع مقدس ممنوع شده باشد.

یکی از راه های اظهار محبت به اولیای خدا و پاکان و مقربان درگاه او که شارع مقدس هم از آن نهی نکرده است، تبرک جویی از آثار و نشانه های آنان و احترام به هر چیزی است که انسان را به یاد آنها می اندازد.

همان گونه که بوسیدن حجرالأسود و طواف دور کعبه و حتی افعال و اذکاری که به عنوان نماز به جا می آوریم، همه نشانه هایی از اظهار عبودیت و تذلل در برابر حقتعالی است، تبرک جستن به آثار اولیای خدا نیز نمودهایی از علاقه و محبت قلبی ما نسبت به کسانی است که خداوند محبت آنها را بر ما واجب کرده است.

این است که می بینیم اصحاب رسول خدا هم پس از رحلت آن حضرت برای اظهار محبت قلبی و عشق درونی خود به آن بزرگوار، به هر چیزی که به پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت داده می شد، احترام می کردند و از آن تبرک می جستند. همچنان که یعقوب پیامبر پیراهن یوسف را که نشانی از محبوب بود، بر دیده نهاد و چشمانش بینا شد. ⁽¹⁾

اکنون به روایاتی در این زمینه توجه فرمایید:

1- عن عون بن ابی جحیفة عن ابیه قال اتیت النبی صلی الله علیه و آله:

«وهو فی قبة حمراء من آدم ورأیت بلالًا اخذ وضوء النبی صلی الله علیه و آله والناس یتبادرون الوضوء فمن اصاب منه شیئاً تمسح به ومن لم یصب منه شیئاً اخذ من بلل صاحبه». ⁽¹⁾

«عون از پدرش نقل می کند که پیش پیامبر صلی الله علیه و آله رفتم و او در خیمه ای از پوست دباغی شده قرار داشت و بلال را دیدم که آب وضوی پیامبر صلی الله علیه و آله را می گیرد.

مردم به آب وضوی پیامبر صلی الله علیه و آله می شتابند هر کس از آن آب می گیرد، آن را بر سر خود می کشد و هر کس که نمی تواند از آن آب بگیرد، از رطوبت دست رفیقش اخذ می کند».

2- عن ابی جحیفة قال:

«خرج رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: بالهاجرة الی البطحاء فتوضأ ثم صلی الظهر رکعتین والعصر رکعتین وبین یدیه عنزة. قال: کان یمرّ من ورائها المارة وقام الناس فجعلوا یأخذون یدیه فیمسحون بها وجوههم. قال:

فاخذت بیده فوضعتها علی وجهی فاذا هی ابرد من الثلج واطیب من رائحة المسک». ⁽²⁾

«ابی جحیفه می گوید: روزی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله هنگام ظهر به بطحاء رفت و وضو گرفت و نماز ظهر و عصر را هر کدام دو رکعت خواند و در مقابل او عصایی بود.

می گوید: از پشت آن رهگذران می رفتند. مردم ایستادند و دست های پیامبر صلی الله علیه و آله را می گرفتند و به صورت خود می کشیدند. می گوید: من نیز دست های او را گرفتم و به صورتم کشیدم و دیدم که دست های حضرت از برف سردتر و از مشک خوشبوتر بود».

3- قال ابوبردة قال لی عبداللَّه بن سلام:

«الا اسقیک فی قدح شرب منه النبی صلی الله علیه و آله». ⁽¹⁾

ابوبرده می گوید: عبداللَّه بن سلام به من گفت: «آیا تو را با کاسه ای که پیامبر صلی الله علیه و آله از آن آب نوشیده سیراب نکنم؟»

همین کاسه به دست عمر بن عبدالعزیز افتاد و آن را نگاه داشت. ⁽²⁾

همچنین بخاری در صحیح خود بأبی داود تحت عنوان:

«باب ما ذکر من درع النبی وعصاه وسیفه وقدحه وخاتمه وما استعمل الخلفاء بعده من ذلک مما لم

یذکر قسمته ومن شعره ونعله وآنیته مما یتبرک اصحابه وغیرهم بعد وفاته». ⁽¹⁾

«باب آن چه ذکر شده از زره پیامبر صلی الله علیه و آله و عصا و شمشیر و کاسه و انگشتر او و آن چه خلفاء بعد از او آن را به کار بردند. و موی و کفش و ظرف پیامبر صلی الله علیه و آله که صحابه و غیرصحابه پس از مرگ آن حضرت از آن تبرک می جستند». آن گاه بخاری در ذیل همین باب روایات متعددی می آورد.

4- عن سلمة بن الاکوع قال:

«بایعت النبی صلی الله علیه و آله بیدی هذه فقبلناها فلم ینکر ذلک». ⁽²⁾

سلمة بن اکوع می گوید: «با پیامبر صلی الله علیه و آله با این دستم بیعت کردم پس آن را بوسیدیم و او اعتراض نکرد».

5- جاء الأشج یمشی حتی أخذ بید النبی صلی الله علیه و آله فقبلها فقال له النبی اما ان فیک لخلقین یحبهما اللَّه ورسوله ...» ⁽³⁾

«اشج راه می رفت تا این که دست پیامبر صلی الله علیه و آله را گرفت

و بوسید. پیامبر به او فرمود: در تو دو خصلت وجود دارد که خدا و پیامبرش آن را دوست دارند».

6- عن یحیی بن الحارث قال:

«لقیت واثلة بن الأسقع فقلت: بایعت بیدک هذه رسول اللَّه صلی الله علیه و آله؟ فقال: نعم. قلت: اعطنی یدک اقبلها فاعطانیها فقبلتها». ⁽¹⁾

«یحیی بن حارث می گوید: واثلة بن اسقع را ملاقات کردم و گفتم: آیا با این دست خود با پیامبر صلی الله علیه و آله بیعت کردی؟ گفت: آری. گفتم: دستت را بده تا ببوسم. او دست خود را داد و من آن را بوسیدم».

7- عن ابی جدعان قال ثابت لأنس:

«أمسست النبی صلی الله علیه و آله بیدک؟ قال: نعم. فقبّلها». ⁽²⁾

ابوجدعان می گوید: ثابت به انس گفت:

«آیا پیامبر صلی الله علیه و آله را با دست خود لمس کرده ای؟ گفت:

آری. پس دست او را بوسید».

8- عن عمار بن ابی عمار ان زید بن ثابت رکب یوماً فأخذ ابن عباس برکابه. فقال:

«تنح یا ابن عم رسول اللَّه. فقال: هکذا امرنا ان نفعل بعلمائنا وکبرائنا. فقال زید: ارنی یدک. فأخرج یده فقبلها فقال: هکذا امرنا ان نفعل بأهل بیت نبینا». ⁽¹⁾

«روزی زید بن ثابت سوار مرکب شده بود ابن عباس رکاب او را گرفت. او گفت: ای پسرعموی رسول خدا رها کن. پس ابن عباس گفت: به ما این چنین امر شده که باید با علماء و بزرگان خود این گونه رفتار کنیم.

زید گفت: دست خود را به من نشان بده، ابن عباس دستش را بیرون آورد پس زید دست او را بوسید و گفت: به ما امر شده که با اهل بیت پیامبر خود این طور رفتار کنیم».

9- عن علی علیه السلام قال:

«لما رمس رسول اللَّه صلی الله علیه و آله جائت فاطمة علیها السلام فوقفت علی قبره و اخذت قبضة من تراب القبر ووضعت علی عینیها وبکت». ⁽²⁾

از علی بن ابی طالب علیه السلام نقل شده که:

«چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله دفن شد، فاطمه علیها السلام آمد و مقابل قبر او ایستاد و مشتی از خاک قبر را برداشت و بر چشمانش نهاد و گریه کرد».

10- عن ابی الدرداء:

«انّ بلالًا رأی فی منامه النبی صلی الله علیه و آله وهو یقول له: ما هذه الجفوة یا بلال اما آن لک ان تزورنی یا بلال؟

فانتبه حزینا وجلًا خائفاً فرکب راحلته وقصد المدینة واتی قبر النبی صلی الله علیه و آله فجعل یبکی عنده ویمرّغ وجهه علیه واقبل الحسن والحسین فجعل یضمهما علی صدره ویقبلهما». ⁽¹⁾

ابودرداء می گوید:

«بلال پیامبر صلی الله علیه و آله را در خواب دید که به او می گوید: این چه جفایی است ای بلال، ای وقت آن نرسیده که مرا زیارت کنی؟ بلال از خواب بیدار شد در حالی که محزون و غمگین بود. پس مرکب خود را سوار شد و آهنگ مدینه کرد و به قبر پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و آن جا گریه می کرد و صورت خود را با خاک قبر، خاک مالی می نمود. حسن و حسین آمدند، آنها را هم به سینه می چسبانید و می بوسید».

11- عن داود بن ابی صالح قال:

«أقبل مروان یوماً فوجد رجلًا واضعاً وجهه علی

القبر فقال: أتَدری ما تصنع؟ فاقبل علیه فاذاً هو ابوایوب. فقال: نعم جئت الی رسول اللَّه ولم آت الحجر. سمعت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله یقول: لاتبکو علی الدین اذا ولیه أهله ولکن ابکوا علی الدین اذا ولیه غیراهله». ⁽¹⁾

«روزی مروان مردی را دید که صورت خود را بر قبر پیامبر صلی الله علیه و آله گذاشته است، پس گفت: می دانی چه می کنی؟ آن مرد به او متوجه شد و او ابوایوب بود.

پس گفت: آری من به سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله آمده ام و به سوی سنگ نیامده ام. از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: وقتی افراد شایسته متصدی دین شدند بر حال دین گریه نکنید اما اگر نااهلان متصدی آن شدند بر دین گریه کنید».

12- ذکر الخطیب بن جملة:

«ان ابن عمر کان یضع یده الیمنی علی القبر الشریف وان بلالًا وضع خدیه علیه ایضاً». ⁽²⁾

«خطیب بن جملة می گوید که: ابن عمر دست راست خود را بر قبر شریف پیامبر صلی الله علیه و آله می گذاشت و بلال نیز صورت خود را بر آن می نهاد».

13- عن ابراهیم بن عبدالرحمن:

«انه نظر الی ابن عمر وضع یده علی مقعد النبی صلی الله علیه و آله من المنبر ثم وضعها علی وجهه». ⁽¹⁾

از ابراهیم بن عبدالرحمن نقل شده که

«او دیده است که ابن عمر دست خود را به محل نشستن پیامبر صلی الله علیه و آله از منبر، قرار می داد، سپس آن را بر صورت خود می کشید».

14- عن عبداللَّه بن احمد بن حنبل قال:

«سألت ابی عن الرجل یمسّ منبر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله ویتبرک بمسه ویقبله ویفعل بالقبر مثل ذلک رجاء ثواب اللَّه تعالی. قال: لا بأس به». ⁽²⁾

عبداللَّه بن احمد بن حنبل می گوید:

«از پدرم در باره مردی پرسیدم که منبر پیامبرخدا صلی الله علیه و آله را مسّ می کند و از آن تبرک می جوید و آن را می بوسد و با قبر نیز همین گونه رفتار می کند و این کارها را به امید ثواب خدا انجام می دهد. گفت:

اشکالی ندارد».

از مجموع این احادیث و آثار، روشن می شود که تبرک جویی از آثار انبیا و اولیای خدا در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله و صحابه و تابعین، امر معمول و مرسومی بوده و هرگز پیامبر صلی الله علیه و آله و صحابه از آن نهی نکرده اند و این یک نوع تعظیم و احترام نسبت به آنان بوده است.

4 زیارت قبور اولیای خدا

اشاره

حضور در کنار قبور انبیا و اولیا و بندگان صالح خدا و اندیشیدن در باره شخصیت معنوی آنها و این که آنان چگونه در اثر تهذیب نفس و ایمان و تقوا به مقام قرب الهی رسیده اند، آثار تربیتی فراوانی در وجود انسان دارد و انسان را به یاد ارزش ها و اصالت ها و تعلیماتی می اندازد که این بندگان شایسته الهی همواره منادی آن بوده اند.

همچنین زیارت قبور اولیای خدا، پرده های غفلت را کنار می زند و به انسان فرصت می دهد که در باره مرگ و عالم آخرت بیندیشد و روز قیامت را به یاد آورد.

یادآوری عالم آخرت و روز جزا در تقویت ایمان و عمل به دستورات الهی و دوری از گناهان، انگیزه ای بسیار نیرومند است. و انبیا و اولیا همیشه با یاد آخرت زندگی می کردند.

خداوند کریم در قرآن از ابراهیم و اسحاق و

یعقوب- سه تن از پیامبران عالیقدر- نام می برد و در مقام تعریف از آنها می فرماید:

«وَ اذْکُرْ عِبادَنا إِبْراهِیمَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ أُولِی اْلأَیْدِی وَاْلأَبْصارِ إِنَّا أَخْلَصْناهُمْ بِخالِصَةٍ ذِکْرَی الدَّارِ». ⁽¹⁾

«و به یادآور بندگان ما ابراهیم و اسحاق و یعقوب را که صاحبان دست ها و دیده ها بودند، ما آنها را به این ویژگی مخصوصشان کردیم که آخرت را یاد می کردند».

یکی از آثار حتمی و روشن زیارت قبور، عبرت آموزی از مردگان و یادآوری عالم آخرت است.

این حقیقت در احادیث متعددی که از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله رسیده به روشنی ذکر شده است و ما به زودی بعضی از آنها را نقل خواهیم کرد.

به خاطر همین آثار تربیتی و خواص معنوی است که از نظر اسلام، زیارت قبور یکی از مستحبات به شمار آمده و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به آن دستور داده است و خود به زیارت قبور می رفت و آداب زیارت و کیفیت سلام دادن به اموات را به اصحاب خود تعلیم می کرد.

البته از احادیثی که در این زمینه وارد شده، چنین