مشخصات کتاب

نام کتاب: حجاز در صدر اسلام

نویسنده: دکتر صالح احمد العلی ترجمه: عبد المحمد آیتی

موضوع: تاریخ مکه و مدینه

زبان: فارسی

تعداد جلد: 1

ناشر: نشر مشعر

مکان چاپ: تهران

سال چاپ: 1

نوبت چاپ: 1375

اشاره

درباره مؤلف:

نویسنده کتاب دکترصالح احمد العلی به سال 1918 در موصل زاده شد. دوره ابتدایی و متوسطه را در زادگاه خود به پایان آورد و برای ادامه تحصیل راهی بغداد شد. وی در سال 1941 به اخذ درجه لیسانس نائل آمد و دو سال بعد رهسپار قاهره گردید و تا سال 1945 در آن دیار سرگرمِ مطالعه و تحقیق بود. سپس از قاهره به انگلستان رفت و در دانشگاه آکسفورد در سال 1949 زیرنظر خاورشناس انگلیسی همیلتن گیب درجه دکتری گرفت و به بغداد بازگشت و در دانشگاه بغداد به تدریس پرداخت. در ضمن تدریس در دانشگاه بغداد سالهایی را در دانشگاه هاروارد به تحقیق و تتبع پرداخت و در چند کنگره و کنفرانس خاورشناسان شرکت جست.

دکترصالح احمد را تألیفات و ترجمه هایی است ارزنده، از جمله تألیفات او «النظم الاقتصادیه و الاجتماعیه فی البصره فی القرن الاول للهجره» و «محاضرات فی تاریخ العرب» و کتاب حاضر «الحجاز فیصدرالاسلام، دراسات فی احواله العمرانیه و الاداریه».

و از ترجمه های اوست: ترجمه کتابِ yhtargoirotsiH milsum fo yrotsiH A اثر فرانتس روزنتال خاورشناس آمریکایی آلمانی الاصل که با عنوان «علم التاریخ عند المسلمین» به چاپ رسیده است.

کتاب حجاز درصدر اسلام اثری است محققانه و در نوع خود کم نظیر. مؤلف درتألیف آن رنج فراوان برده وصفحات بسیاری را مطالعه کرده است. چنانکه می توان گفت که هر جمله آن راه به جایی دارد. دکتر احمدصالح علاوه بر کتب جغرافیا و تاریخ، کتابهایی در

حدیث و فقه؛ چون «الکافی»، «الامّ»، «المؤطّأ» و «صحاح سته» را نیز از نظر دور نداشته است و این خود برای پژوهشگران تاریخ اجتماعی رهنمودی نیکو است. مسلماً اگر به کتب شیعه هم دسترسی می داشت از فواید بیشتری متمتع می شد. البته به کتاب الکافی نظر داشته و دو سه بار از آن نقل کرده است.

مؤلف کوشیده است که همواره از اقدم منابع استفاده کند و به جز در چند مورد معدود که تا قرن هشتم و نهم نیز آمده است. اکثر منابع او متعلق به پیش از قرن چهارم است. اما متأسفانه منابعی را که به آنها اشارت می کند بطور دقیق معرفی نمی نماید، به گونه ای که خواننده بتواند درصورت لزوم به آنها مراجعه کند؛ زیرا معلوم نمی دارد که مطلب را از کدام چاپ و تصحیح چه کسی و چاپ چه تاریخی- جز یک دو مورد- برگرفته است.

ذکر این مطلب هم ضروری است که ضبط و حرکت گذاری اعلام کتاب از سوی مترجمصورت گرفته است و در این کار بیش از هر کتاب دیگر از معجم البلدان یاقوت و تقویم البلدان ابوالفداء استفاده کرده ام.

امید است که با ترجمه کتاب «حجاز درصدر اسلام» توانسته باشم اثری محققانه در تاریخ اجتماعیصدراسلام به خوانندگان ایرانی تقدیم کنم.

والسلام

مترجم

اول تیرماه سال 1373

فصل اول: اهمیت حجاز درصدر اسلام

اشاره

حجاز را در تاریخ اسلام و دولت اسلامی، مکانتی ممتاز است. در حجاز بود که اسلام ظهورکرد و ارکان دولتش استواری گرفت و حکومتش استقرار یافت. رسول اللّه (ص) همه عمر خود را در آنجا سپری ساخت. پنجاه سال در مکه و باقی را در مدینه. در مکه نخستین بار وحی بر او نازل شد و دعوت به دین اسلام آغاز گردید. آنگاه به مدینه مهاجرت کرد و مدینه مرکز دولت اسلامی و خاستگاه مسلمانان گردید و دولت اسلامی از آنجا آغاز شد و روی به گسترش نهاد و حجاز و بخش بزرگی از جزیرةالعرب را دربرگرفت. کعبه قبله پیروان اسلام در حجاز است که مسلمانان از سراسر زمین، هر روز چند بار روی به سوی آن کنند و نماز به جای آورند. همچنین شهر مکه که هر سال مسلمانان از دور و نزدیک به آهنگ حج، به آنجا رهسپار می شوند، شهری است در حجاز. و نیز مدینه که مرقد رسول اللّه (ص) و همه آثار و نشانه هایصدر اسلام را دربردارد، در آن سرزمین است. هر چند شماری از عربهای بیرون از حجاز در سالهای نخستین، به اسلام گرویدند و رسول اللّه (ص) با بسیاری از قبایل خارج از حجاز رابطه برقرار نمود ولی قدرت سیاسی و دینی اسلام بعد از فتح مکه؛ یعنی در سه سال پایانی زندگی آن حضرت، از حجاز پای بیرون نهاد. حتی در دوره ای که دولت اسلامی گسترش یافت و همه جزیرةالعرب را دربرگرفت، حجاز همچنان پایگاه اصلی اسلام بود، زیرا اصحاب نخستین پیامبر، در آنجا می زیستند.

اینان بیش از دیگر مردم، با مبادی و روح اسلام آشنایی داشتند و چونان چراغی تابناک راه مردم را روشن می کردند و آنان را به اسلام و معارف آن، راه می نمودند. همچنین سپاهی که پیامبر (ص) در نگهداری و گسترش دولت اسلامی بر آن متکی بود، از حجاز

بسیج می شد.

پس از رحلت پیامبر (ص) حجاز دراسلام خود پای برجا ماند و هیچ یک از مسلمانان مکه و مدینه مرتد نشدند. بیشتر قبایلی که در حجاز می زیستند، در اسلام خود پایدار بودند و همین ثباتِ قدم، سبب شد که ابوبکر- نخستین خلیفه- برای پایان دادن به شورشهای اهل ردّه، بر مردم حجاز تکیه کند و سیطره اسلام را بر جزیره بازگرداند و سلطه آن را استحکام بخشد. مسلم است که ایمان عمیق مردم حجاز عامل اصلی و اساسی در عدم ارتداد ایشان و شرکتشان در برانداختن اهل رده بود.

هنگامی که لشکر اسلام برای فتح سرزمینهای مجاور جزیره و سیطره بر سراسر آن نواحی، در حرکت آمد، حجازیان ستون اصلی و نخستین آن بودند؛ زیرا ابوبکر شرکت کسانی را که سابقه رده داشتند، در لشکر منع نموده بود. او فقط به قبایلی اعتماد داشت که به لوث ارتداد آلوده نشده بودند. زمانی هم که می خواست برای رویارویی با ایرانیان و رومیان، لشکر بسیج کند، همین سیاست را به کار برد.

بدون تردید عربهایی که در نبردهای ایران و روم شرکت می کردند، ازخادمان اهداف دولت اسلامی بودند و می خواستند در تثبیت پایه های اسلام و نشر سلطه آن، سهم بسزایی داشته باشند ولی به سبب سابقه اندکشان در اسلام و عدم پیوندشان با پیامبر (ص) وصحابه، نیاز به زمان بیشتری بود، تا با روح و مبادی اسلام آنچنانکه باید و شاید آشنایی یابند.

لشکریان اسلام که در زمان ابوبکر برای فتح و توسعه دولت اسلام، از مدینه بیرون می آمدند، فرماندهانشان از اهل حجاز و بویژه از مردم بکه بودند؛ یعنی در میان آنها کسانی نبودند- بجز چند تن- که بعد از حدیبیه و یا فتح مکه اسلام آورده باشند.

اهل حجاز در شهرها

چون عمر بن خطاب عهده دار امر خلافت شد، اجازه داد که مرتدین سابق هم در لشکر اسلام شرکت کنند. پس شمار سپاهیان روی به فزونی نهاد. اینان که به تازگی به سپاه اسلام پیوسته بودند، در پیکارها حماسه ها می آفریدند و با اخلاص تمام، از جان خویش می گذشتند و هر چه زمان می گذشت و شمارشان افزون می شد بر آشنایی شان به روح اسلام و فهم و

درکشان از اسلام می افزود. مسلّم است که شمار حجازیان نسبت به آنها کاهش می یافت ولی همچنان رزمندگانصفوف نخستین، از حجازیان بود. حجازیان در جبهه های جنگ عراق و شام و مصر شرکت فعال داشتند. هر شهری که گشوده می شد عده ای از حجازیان در آن استقرار می یافتند تا آنجا که شهری نبود مگر این که عده ای از آنان در آن شهر زیستن گرفتند.

نامها و شرح حال شماری ازصحابه، مخصوصاً اهل بدر، یا کسانی از آنان که به امور عقیدتی اهتمام می ورزیدند در کتب تاریخ و تراجم احوال آمده است. اینان برخی از آنهایند که در شهرها سکونت گرفتند. بسیاری دیگر هم از مردم حجاز در شهرهای گشوده شده زیستن گزیدند که نامشان در کتب تاریخ و تراجم نیامده است. مسلماً آن گروه ازصحابه و تابعین که به دیگر شهرها مهاجرت کردند، تا مدتی دراز، روابط اجتماعی و اقتصادی و فکری خود را با وطن نخستینشان حفظ کردند.

حجازیان در هر شهری که زندگی می کردند، معمولًا خانه های خود را در نزدیکی مسجد جامع یا دارالاماره؛ به عبارت دیگر در قلب شهر، اختیار می کردند؛ زیرا می خواستند در مردم اطراف خویش تأثیر بیشتری بگذارند. عده ای از این مهاجرین از اصحاب پیامبر (ص) بودند که در همان سالهای آغازین دعوت، اسلام آورده بودند ولی بسیاری دیگر هم اعرابی بودند که بعدها به اسلام گرویده بودند. اینان غالباً سپاهیانی بودند که پس از فتح، در بلاد مفتوحه می ماندند.

اماصحابه نخستین، از همه مسلمانان بیشتر با روح اسلام آشنایی داشتند، زیرا سالها با رسول اللّه (ص) و خلفا زیسته بودند و بار غزوات و جنگها بیشتر بر دوش آنان بود. در دوره گسترش اسلام نیز وظایف خود را به نیکی انجام دادند. غالباً از سوی خلفا به فرمانروایی بلاد منصوب می شدند و با آنان در کارها مشورت می کردند و به رهنمودهایشان گوش فرامی دادند.

اینان به سبب طول مصاحبتشان با پیامبر (ص) و نزدیکی شان به آن حضرت، روح اسلام را بیشتر دریافته بودند و روششان با روش اسلامی تطابق بیشتری داشت. بیشتر اینان در حجاز ماندند و این امر سبب شد که در جامعه اسلامیصاحب مقام و موقعیت خاص شوند. کتب طبقات بویژه طبقات ابن سعد درباره آنهاست.

گفتیم که اصحاب خاص، بیشتر در مکه و مدینه مانده بودند و جز شمار اندکی از آنجا مهاجرت ننمودند ولی نشانه هایی هست که عده ای از آنها در شهرها استقرار یافتند؛ مثلًا

حدود هفتاد تن از آنها در بصره مکان گرفتند و حدود سیصد تن در کوفه.

آن گروه کثیر ازصحابه که در حجاز ماندند، همچنان به فعالیتهای اجتماعی و اقتصادی و فکری خود ادامه می دادند. گرد خلیفه را گرفته بودند و مورد مشورت قرار می گرفتند. آراء و افکار آنها آمیزه ای بود از تجاربی که در حجاز کسب کرده بودند و تعدیلاتی که اسلام ارزانی داشته بود. و حاصل آن، همان روح اسلامی بود که بر پیکر دولت جدید دمیده شده بود و آن را با چهره خاص خود آشکار ساخته بود.

مقام مردم حجاز در عصر اموی

در عصر امویان، چون مرکز خلافت از مدینه به دمشق منتقل شد، چنان نبود که مردم حجاز ارزش و مکانت و تأثیر خود را از دست داده باشند؛ زیرا خلفای اموی، خود از مردم حجاز بودند. معاویه، مؤسس دولت اموی، فرزند ابوسفیان، زعیم مکه بود. و این زعامت تا فتح مکه بر دوام بود. معاویه برادر ام حبیبه، همسر پیامبر (ص) همانند شماری از خلفا؛ چون مروان بن حکم و پسرش عبدالملک و عمر بن عبدالعزیز پیش از آن که متصدی امر خلافت شوند، سالها در حجاز فرمان رانده بودند. این فرمانروایی سبب شده بود که بر احوال مردم حجاز آشنایی کامل یابند و با جمعی از رجال و اکابر آن دیار، رابطه دوستانه برقرار کنند و از نظریات آنان، که در رهبری امر خلافت مؤثر افتد، سود برند. گذشته از این شماری از خلفای اموی، چه پیش از خلافت و چه در حین خلافت، به حجاز می آمدند. وجود خانه کعبه و مراسم حج، این امتیاز را برای حجاز فراهم آورده بود که دیگر بلاد از آن محروم بودند. این دیدارها- هر چند غرض اصلی از آنها به جای آوردن حج بود- ولی موجب می شد که خلفا خود با مردم و اوضاع و احوال آن دیار ازنزدیک آشنا شوند. هرسال شماری ازرجال حجاز به دربار خلفای دمشق می رفتند.

این آمد و شدها، رابطه میان حجاز و دربار خلفای اموی را عمیقتر می نمود. مسلماً آراء و افکار و نظریات حجازیان در دمشقیان بی تأثیر نبوده است. واقع این است که حتی کسانی که خلفای اموی را، به سبب دور شدنشان از روح اسلام و تعالیم آن، نکوهش کرده اند، هرگز نگفته اند که آنان از حجاز بریده باشند.

در حجاز چند بار علیه دولت اموی شورشهایی پدید آمد؛ مانند شورش مردم مدینه بر

ضد یزید بن معاویه و جنبش عبدالله بن زبیر که از عهد یزید تا زمان عبدالملک مدت گرفت، حتی شاخه ای از بنی امیه به نام عنابس «⁽¹⁾» در حجاز مقیم بودند، که همواره با خلافت اموی راه مصافات و مصادقت نمی پیمودند ولی این حوادث به گونه ای نبود که عمیقاً رابطه حجاز را با خلفا منقطع سازد؛ زیرا خلفای اموی همواره با سفر به حجاز و نواختن مردم آن دیار به اعطای صِلات و بخششها، نمی گذاشتند رشته مودت گسیخته گردد. بنابراین کمتر اتفاق می افتاد که مردم حجاز یکسره بر ضد آنها بشورند یا شورشهایشان به پیروزی رسد.

منحصر ساختن امویان، خلافت را در خاندان خود، این عقیده را در میان مردم به وجود آورده بود که خلافت منحصر در قریش است نه در قبایل دیگر.

تأثیر حجازیان در خلفای اموی، در اعمال و افعال آنان، در ترسیم خطوط کلی سیاسی و گزینش حکام ولایات وصاحب منصبان سپاه مشهود بود. با آن که انتخاب و عزل والیان به دست خلیفه بود ولی حکام ولایات در طول فرمانروایی خود از سلطه وسیعی در اداره قلمرو خود برخوردار بودند. آنها در قلمرو خود مسؤول نظم و اداره بودند؛ به عبارت دیگر آنچه را که مقام خلافت می خواست اجرا می کردند.

درست است که آنان سر بر خط خلافت داشتند ولی گاه گاهی هم برای انتظام امور و تعدیلاتی در کار دولت مرکزی، پیشنهادهایی عرضه می داشتند.

مهمترین وظایف، مخصوصاً فرمانروایی بر استانها و فرماندهی لشکر را حجازیان برعهده داشتند. پس حکام شهرها می کوشیدند تا به گونه ای رضایت خاطر آنان را جلب کنند، حجازیان که ولایات زیر نظر آنان بود در اداره بلاد سخت مؤثر بودند. از سوی دیگر رابطه نزدیک آنها با مقام خلافت این تأثیر را بیشتر کرده بود.

گفتیم که خانه های اینان در نزدیکی مساجد و دارالاماره ها بود. و این خود از مزایایی بود که فقطصاحب دولتان حجاز از آن برخوردار بودند.

تأثیر حجاز در انتظام امور جهان اسلامی

حجاز در زمان ظهور اسلام مجموعه ای از شهرها و روستاها و مناطق سکونت عشایر بود. هر یک از اینها مستقل و نظامات و آیینهای خاصّ خود را داشت. دولتی که بر همه این شهرها و روستاها فرمان براند وجود نداشت. ما از مکه و مدینه نسبتاً اطلاعات وسیعی داریم و نیز می توانیم از نظام اداره قبایل هم آگاهیهایی به دست بدهیم و سپس وضع اداره دیگر قبایل را هم با آنها مقایسه کنیم.

اساس نظام فرمانروایی مکه به هنگام ظهور اسلام به قُصَیّ بازمی گردد. او در نزد خویشاوندان مادری خود قُضاعه پرورش یافت و قضاعه در حوالی شام می زیست. قُصَیّ از آنجا به مکه آمد و کوشید که آیین قبیلگی را در مکه رواج دهد. عشایر مکه دو بخش بودند؛ ظواهر و بِطاح. هر یک از این دو، قبایل مختلفی را زیر پر داشتند و هر یک را نادی؛ یعنی مجلسی بود. مکه نیز یک مجلس عمومی داشت که در دارالندوه تشکیل می شد. قُصَیّ وظایف اداری را هم میان فرزندان خود تقسیم کرده بود. البته آیین قُصَیّ منحصر در مکه و روستاهای اطراف آن بود. قُصَی و فرزندان او از طریق زناشویی با بسیاری از قبایل حجاز روابط نزدیک یافتند. آنها بودند که قافله های بازرگانی حجاز را به راه می انداختند. ولی همه این امور چیزی نبود که بتوان نام دولت بر آن نهاد. این وضع همچنان ادامه داشت تا اسلام ظهور کرد.

در مدینه شمار بسیاری یهودی می زیستند، بیشتر مردم مدینه کشاورز بودند. آنان در چند عشیره متداخل مندرج بودند. هر عشیره را رئیسی بود که بر افراد عشیره نفوذ فراوان داشت. ولی درمدینه یک اداره مرکزی؛ چنانکه در مکه وجود داشت، بر سر کار نبود. بسیاری از عشایر مدینه سرگرم زد و خورد با خود بودند. یکی دیگر از عوامل اغتشاش در مدینه آن بود که مدینه نه حرم مقدس امن بود و نه مرکز تجمع زائران کعبه.

از آنچه گذشت روشن شد که در حجاز به هنگام ظهور اسلام، حکومتی که بر سراسر آن فرمانروایی کند، وجود نداشت، بلکه مجموعه ای از جمعیتهای مستقل بود، از عشایر و شهرها و شاید هر یک را آیینی خاص خود بود. از معلوماتی که حاصل کرده ایم بر می آید که نظام قبیلگی ساده ای در حجاز حکمفرما بود. در این نظام نه کارگزاری بود و نه اداره ای و نه برای حفظ نظم شحنه و داروغه ای و نه یک سپاه منظم که اداره آن نیازمند بودجه ای باشد.

همچنین در سرتاسر آن کاخ و سرایی به عنوان کاخ امارت یا مرکز تجمعات وجود نداشت.

مؤسسات اداری بسیار بسیار محدود و بودجه آن بسیار بسیار اندک بود، بنابراین چندان نیازی به گرد آوردن مالیات احساس نمی شد. هرکس موظف بود از حریم خود و خانواده و قبیله اش دفاع کند.

چون رسول اللّه (ص) به مدینه مهاجرت نمود و دولت اسلام گسترش یافت مسألهصلح و جنگ از مسائل مبرم دولت گردید و نیازمند سازمانی شد. ولی این سازمان با همه اهمیتش یک سازمان پیچیده که دارای اعضا و کارگزاران فراوان باشد نبود. آن عده هم که بودند راتبه و حقوق معین نداشتند. جنگجویان غالباً آذوقه و سلاحشان را خود فراهم می کردند. دستگاه نظامی نه بنای فخیمی داشت و نه بودجه سرشاری؛ زیرا هزینه اش اندک بود و منحصر به پرداخت معاشی ناچیز که آن هم به فقرایصحابه داده می شد و بودجه آن از طریق گردآوری همان وجوهاتی که به عنوانِ یک واجب دینی بدان امر کرده بود تأمین می شد. بویژه آن که از ویژگی عربها جود و سخاوت بود، پس بعید نمی نمود که کسی برای رضای خدا هر چه دارد در طبق اخلاص نهد و بذل کند. در سال دهم هجرت بود که برای هزینه و درآمد، ترتیباتی داده شد؛ زیرا حکم نصابهای زکات معین شده و برای هزینه آن به مستحقان زکات، قوانینی وضع شده بود.

شکی نیست که از محصول زمینهایی که پس از طرد یهود از مدینه به مسلمانان تعلق گرفت، همچنین خمسهای غنایم و از آنچه برخی عشایر مسلمان شده می پرداختند، درآمدهایی حاصل شده بود، هر چند این درآمدها چندان چشمگیر نبود. اما شیوه های جمع آوری اموال شیوه های پیچیده ای نبود، در مدینه به رسول الله (ص) تسلیم می شد و در بادیه به رؤسای عشایر. بدین گونه کهصدقات را به آنان می دادند و آنان تسلیم پیامبر می نمودند. تنها در سالهای آخر زندگی اش بود که برای جمع آوری کسانی را به میان عشایر می فرستاد.

لازم به ذکر است که رسول الله (ص) توجه خاصی به عقاید و جنبه های معنوی قضایا داشت. از این رو برای گرفتن زکات اراضی و مواشی برحسب موقعیتها در ارزیابی واخذ، شیوه ها وروشهای مختلف به کار می برد. در سال دهم هجرت که نصابها معین شد. و بر آن اساس، از زر و سیم و مواشی و از انواع مزروعات زکات می گرفتند.

پس از وفات رسول الله (ص) که دولت اسلامی گسترش یافت، استانهای پهناور و توانگر، مشمول نظامهایی پیچیده شد که نتیجه آزمونها و تجارب طولانی و وسیع بود؛ مثلًا عراق از ثروتمندترین استانها بود و بیشتر ثروتش محصولات کشاورزی بود. بنابراین نیاز به تدوین آیین نامه هایی در امور آبیاری و زراعت و جمع آوری محصولات از اراضی داشت و این امر حکومت را وادار می کرد که یک سازمان مالی معتبر به وجود آورد؛ یعنی شمار کثیری کارگر برای حفر کانالها و ساختن سدها و حفظ و نگهداری آنها به خدمت درآورد. همچنین نیاز به افرادی داشت که زمین را به خوبی بشناسند که در کجاها فراز است و در کجاها نشیب و تسطیح اراضی چگونه باید باشد و نیز به کسانی نیاز بود که بتوانند استخرها و آبگیرها بکنند تا آبهای سیلابی را برای مصرف تابستان و زمانهای کم آبی ذخیره نمایند. و از آن آب به نحو مطلوب استفاده کنند. برای انجام این امر به کارهای دسته جمعی نیاز می افتاد. پس باید دولت مقتدری به سرکار باشد که از تجاوزها و تعدّیهایی که شورش و اضطراب را در پی دارد جلوگیری کند.

کشاورزی در عراق- مخصوصاً- اساس زندگی جامعه و حکومت بود. بنابراین حکومت نمی توانست زارع را به امان خدا رها کند تا هر چه می خواهد بکارد و بدرود. یا به او آزادی عمل به تصرف در زمین خود دهد و به عنوان این که حق اوست در فروش و رهن و هبه و ارث گذاری دارای حق تصرف مطلق باشد. پس اراضی زراعتی فئ و مال و ملک عموم اعلام شد که کشاورز مجبور بود بر وفق شروطی که حکومت وضع می کند و در آنها مصلحت عام در نظر گرفته شده، عمل کند. دولت بود که نوع محصول را معین می کرد و مقدار خراج را مشخص می نمود. عمر بن خطاب دریافت که باید برای دولت و جامعه در امر کشاورزی آیین ویژه ای بگذارد پس اراضی را تحت قانون فئ درآورد و کشاورز مجبور بود خراجی را که دولت مقرر می داشت بپردازد و این برداشتها با آنچه تا آن روزگار در جزیرةالعرب و حجاز عرف عام شمرده می شد فرق داشت. در همه اراضی بیرون از جزیرةالعرب این حکم معمول شد و به اجرا درآمد.

عده ای از مسلمانان؛ بویژه مردم حجاز،صاحب زمینهایی شده بودند، در استانهایی که به دولت اسلامی تعلق داشت. بعضی از این اراضی موات بود و کشت نمی شد. اینان آنها را دایر و آباد کردند. یا زمینهایی بود جزءصوافی (/ خالصه دولتی) بدون مالک، متصرّفان وقتی

این زمینها را تصرف نمودند، عشریه پرداختند، از این رو آنها را «اراضی عشر» می نامیدند. این اراضی ملک خاصّصاحبانش بود ولی بعضی از عربها بخصوصصاحب نفوذان آنها، اراضی خراجی را نیز متصرف می شدند و بنا به رسمی که در حجاز بود عشریه می پرداختند. این امر سبب کاهش درآمد دولت شده بود. تا آنگاه که عمر بن عبدالعزیز فرمانیصادر کرد که باید از اراضی خراجی خراج گرفت. حتی اگر عربها آنها را تملک کرده باشند ولی حکم عشر بر اراضیصوافی، که عربها آباد کرده بودند، باقی ماند. بیشتر این زمینها نزدیک شهرهایی بود که عربها خود در استانها بنا کرده بودند.

نقش مردم حجاز در فعالیتهای بازرگانی و تنظیم آن

حجاز در آغاز ظهور اسلام مرکز فعالیت وسیع بازرگانی بود، مخصوصاً مکه. از مظاهر وسعت و عمق آن، کثرت احکام متعلق به معاملات بازرگانی است در قرآن کریم، چون حساب و میزان و قرض و اجاره. از کتب تواریخ معلومات بسیاری در باب جوانب مختلف زندگی تجاری به دست می آید. چون سجلات و اسناد وصحیفه ها و نوشته ها و روش حساب و تدوین آن و مسائل وام دادن و وام ستدن و تأسیس شرکتها و استخدام کارگران و وکیلان.

این گونه معاملات محلّی و محدود نبود بلکه شامل دولتها و شهرها و بلاد جزیرةالعرب و خارج آن هم می شد و وثیقه ای بود برای پیوستن به تجارت جهانی و به زمانهای دور بازمی گشت. از دلایل اهمیت آن، فصول طولانی است که درکتابهای فقهی برای بیان مسائل معاملات تجاری قرار داده اند. از این برمی آیدکه هنگام ظهوراسلام این امر تا چه پایه از شمول و دقت برخوردار بوده است.

اسلام بازرگانی را تصویب کرد و سود بازرگانی را مشروع دانست و مردم را به کسب حلال ترغیب نمود و مال و فرزند را زینت زندگی دنیا برشمرد.

بسیاری ازصحابه نخستین در مکه و سپس در مدینه- بعد از هجرت- در کار تجارت بودند. بعضی نیز سودهایی حاصل می نمودند. چون دولت اسلامی توسعه یافت، حجازیان، مخصوصاً اهل مکه، همچنان به فعالیت تجاری خود در اقالیم مفتوحه، ادامه دادند. و از این فعالیت اموال بسیار حاصل کردند و تأثیر آن در خلافت و حکام سبب شد که سیاست دولت

متوجه ترغیب و تشجیع مردم به امر تجارت و رشد و نمو آن گردد.

حجاز تحت تأثیر گسترش فعالیت بازرگانی قرار گرفت. پول در دست مردم زیاد شد و ثروتها افزون گردید. وارد کردن کالا از دیگر بلاد جزیرةالعرب و خارج آن رواج یافت. آنچه بیش از هر کالایی مورد توجه بازرگانان بود منسوجات مختلفی بود که از دیگر اقالیم وارد می کردند، حتی از بلاد دور چون خراسان و ماوراءالنهر.

مسلماً رشد بازرگانی، با رشد معاملات مالی و تبدیل نقود یا به طور کلی صرّافی همراه بود.

حجاز و سنت

کتب اصول فقه همه بر این نظر متفقند که سنت پس از قرآن مصدر قانونگذاری اسلامی است و مرادشان از «سنت» چیزی است که رسول خدا (ص) گفته یا عملی است که انجام داده یا آن عمل را از دیگری دیده و آن را تأیید نموده یا انکار ننموده است. بعضی با توسّع بیشتری، اعمالصحابه را هم سنت شمرده اند. چون پیامبر وصحابه، زندگی خود را در حجاز سپری ساخته اند، سنت عبارت از وضعیتی بود که بویژه در مدینه برقرار بوده و رسول خدا (ص) بر خلاف آن رفتار نکرد.

از زمان خلافت عثمان، پیروی از سنت چیزی بود که بر زبانها افتاده بود. هنگامی که کار خلافتش سستی گرفت بعضی از کسانی که به خلاف او برخاسته بودند، خواستار اجرای سنت رسول الله (ص) شدند. درمطاوی کتب، سخن از کسانی است که بر ضد او شورش کردند و از او خواستند که بر طبق کتاب خدا و سنت پیامبر عمل کند. کتبی که اینگونه مطالب درآنها آمده است غالباً در قرن دوم هجری نوشته شده اند و در آنها توضیح داده نشده که منادیان، مرادشان از متابعت از سنت پیامبر چه بوده است. در هر حال معلوم می شود که در میان مردم، سنت نبی ارج و احترام فراوان داشته و آن را از پایه های حکومت سالم می شمرده اند.

اقوال رسول اکرم (ص)، و اعمال او کهصحابه ناظر آنها بوده اند، مدتها به صورت شفاهی بازگو می شد تا آنگاه که عمر بن عبدالعزیز به خلافت نشست و به تدوین احادیث

پیامبر فرمان داد. از آن زمان، روایتِ حدیث و ضبط آن، مورد توجه خاص قرار گرفت.

اهتمام به نقل حدیث ازصحابه و تابعین و علمای بزرگ، در خلال قرن اول هجری ادامه داشت. سپس به نوشتن آنها در کتابها پرداختند. اینگونه کتابها را «مَصَنَّفات» یا «سُنَن» و یا «آثار» می نامیدند. بعضی از این آثار با همین عنوانها به دست ما رسیده است. قدیمی ترین و مفصلترین آنها، مصنّفِ ابن ابی شیبه و مصنّف عبدالرزاق است. در هر یک از آنها نصوص بسیاری است از آنچه رسول الله (ص) مشاهده کرده و آن را تصویب فرموده، یاصحابه و یا علمای تابعین در شهرها و مدینه چنان کرده اند.

از آنجا که مدینه مرکز دولت اسلامی در زمان رسول الله (ص) بود و نیز شهری بود که پیامبر آیین ها و احکام خود را در آنجا به اجرا درآورده بود و نیز جایگاه نخستین کسانی بود که با پیامبر همراهی و هم رأیی کرده بودند و بنابراین از هر کس دیگر با تعالیم او بیشتر آشنایی داشتند، مقام و مرتبت خاصی کسب کرد.

بعد از پیامبر، خلفای راشدین در مدینه بودند. در زمان آنها ثروتمندترین بلاد عالم فتح شد و علما و مردم مدینه در توجیه خلفا، در وضع قوانین و آیینها،صاحب اثر بودند و آن قوانین و آیینها اساس نظام دولت اسلامی قرار گرفت؛ آن قوانین و آیینهاصفت شرعی به خود گرفتند و تا سطح سنت فرا رفتند؛ مثلًا مالک بن انس در مُوَطّأ خود احکامی را آورده که مروان بن حکم و عبدالملک بن مروان وضع کرده اند، به اعتبار این که اهل مدینه به آنها عمل می کرده اند. نیز بارها در فتواهای احکام آمده است که «والامر عندنا» یا «المجمع علیه عندنا» یا «والسنة عندنا» و مراد از آنها، عمل مردم مدینه است در زمان او، خواه به زمان پیامبر-ص- ارجاع داده شود یا بعد از آن حضرت به وجود آمده باشد.

علمای مدینه را در عالم اسلامی اعتباری خاص بود. به اموری که با مردم سروکار داشت می پرداختند؛ مانند عبادات و دیگر امور دینی. اینان آراء خود را بیان می داشتند؛ به عبارت دیگر چه در مدینه و چه در بلاد دیگر فتوا می دادند.

در خلال این احوال، در دیگر بلاد اسلامی و بخصوص در بصره و کوفه و شام، فقهایی ظهور کردند. با آن که فقهای دیگر شهرها در بسیاری از مسائل محلی، نظر می دادند ولی برای فقهای مدینه مکانتی ممتاز قائل بودند. مشایخ ابویوسف بزرگترین فقیه مردم عراق که او اقوال آنها را درکتاب «الخراج» نقل کرده، همه از فقهای مدینه بودند. همچنین

کتاب مُوَطّأ مالک قدیمترین کتاب فقهی است که به ما رسیده. ابواب و فصول آن در مدینه مرتب شده. مسلم است که مُوَطّأ مالک اساس تنظیم کتابهای فقه بعد از خود بوده است. [البته غیر از فقه شیعه]

محمد بن حسن شیبانی مبرزترین فقهای پیشین عراق، نزد مالک درس خوانده و مُوَطّأ را روایت کرده است. همچنین امام جعفرصادق (ع) بزرگترین و نخستین فقهای شیعه در مدینه می زیسته است.

نقش مردم حجاز در فرهنگ بغداد

چون ابوجعفر منصور خلیفه عباسی بغداد را ساخت، کوشید تا مردم مدینه را به خود نزدیک سازد. پس شماری از آنها را به بغداد فراخواند و چند تن از آنها که به بغداد آمدند در زمره اصحاب او قرار گرفتند. منصور آنان را در بخش جنوبی بغداد، در همسایگی رجال خاندان عباسی و دبیران و مقربان خلیفه جای داد. همان طور که ابن اسحاق مؤلّف سیره را به عزت درآورد و منصب قضای بغداد را به بعضی از علمای حجاز داد. بدینگونه مقام و منزلت اهل مدینه و تأثیر آنها در رهبری فرهنگ اسلامی در بغداد آشکار می شود. زبان عربی و دین اسلام و حدیث نبوی به نیروی ایشان تقویت گردید. پوشیده نیست که ابوجعفر المنصور و محمد المهدی و هارون الرشید به حجاز آمدند و عامه مردم را به عطایا و بخششهای خود بنواختند و علما و رجال را مورد احترام و تقدیر قرار دادند.

در پرتو فعالیتهای فقهای حجاز، علم فقه؛ بویژه در مسائل مالی و اداری، شکوفا شد.

این شکوفایی در آثاری چون «کتاب الخراج» ابویوسف و «کتاب الخراج» یحیی بن آدم و «کتاب الاموال» ابن سلام و پیروان آنها تجلی کرد. زیرا اعتماد همه اینها به دانش علمای مدینه بود. در آثار اینان تصویر خاصی از موضوع ارائه شده که با آنچه دیگر مؤلفان آورده اند، هماهنگ نیست.

مسلماً آنان در موضعی جدا از عقیده اعتزال که مأمون و معتصم بر مردم تحمیل کرده بودند، قرار داشتند. زوال قدرت معتزله سبب شد که نفوذ آنان بر جای بماند، هر چند اندکی به ضعف گراییده بود. کتابهای حدیثی که بعد از این دوره تألیف شد به شیوه کتب فقهی بود،

همان شیوه ای که معتقدیم از علمای مدینه اخذ شده است.

ارزش و اعتبار سنت پیامبر (ص) خود از عوامل جعل حدیث بوده و اینگونه احادیث مجعول پیوسته روی درفزونی داشت. این جعل و اختلاق را علل متعدد بود. گاه انگیزه اخلاقی داشت؛ مثل وادار کردن مردم به نوع خاصی از سلوک و گاه انگیزه اجتماعی مانند نکوهش ثروت و ستایش فقر، گاه این جاعلانصاحبان حرفه ها بودند، خواه در اشارت به حرفه های آنها یا شیوه های درآمد آنها و یا انگیزه اقتصادی و اداری داشت؛ مثل ستایش از یک نظام اقتصادی یا وضع برخی مالیاتها.

امایکی از انگیزه های مهم جعل حدیث، توجیه و رضایت خاطر قدرتهای حاکمه بوده است یا برحق جلوه دادن فرقه ای معین؛ اعم از سیاسی و مذهبی. از اینگونه احادیث مجعول اند احادیثی است که در مدح و ذمّ این اقلیم یا آن اقلیم، این شهر یا آن شهر و یا برخی اشخاص نقل شده است.

جعل حدیث خود بهصورت یک مشکل درآمد؛ بخصوص که مسلمانان با تعدادی احادیث متناقض روبه رو شدند؛ مثل احادیثی که در مباح بودن پوشیدن جامه ابریشمین یا در حرام بودن آن آمده بود یا احادیثی که فقر یا توانگری را می ستود یانکوهش می کرد یا در باب معاملات پولی، در آنها حکمی شده بود.

بسیاری از احادیث مجعول، منعکس کننده اوضاع اواخر قرن اول یا قرن دوم است.

استفاده از این احادیث در تحقیقات تاریخی، نیاز به اطلاع وسیعی از تاریخ آن دوران دارد؛ به عبارت دیگر، زمانی می توان از آن احادیث بهره برد که بتوان اوضاع حاکم بر عصر پیامبر را از دوره های بعد تشخیص داد.

یکی از مهمترین اموری که علمای حجاز به آن توجه داشتند، تحقیق و تفحص در سیرت رسول الله (ص) و تدوین اخبار آن حضرت بود. این تحقیق و تفحص از اوایل عصر اموی آغاز شد و از بارزترین دست اندرکاران آن، ابان بن عثمان و محمد بن مسلم زُهْری بودند. انگیزه آنها در نوشتن اینگونه کتابها، سؤالهایی بود که بعضی از خلفای اموی در سیرت رسول الله (ص) از آنها می نمودند. این سؤالهامقدمه تحقیقاتی شد که بر معلومات به دست آمده از مردم حجاز متکی بود و کم کم گسترش یافت.

از جمله آنها آثاری بود که موسی بن عُقبه و زُهْری و ابن اسحاق (محمد بن اسحاق

بن یسار) و واقدی نوشته بودند. کتاب ابن اسحاق منبع اساسی سخنانی بود که مردم درباره پیامبر (ص) می گفتند و او آنها را گردآورده بود. دیگران نیز از آنچه او نوشته بود قدم بیرون ننهادند.

بحث در سیره پیامبر (ص) نوشتن تاریخ عمومی اسلام را موجب آمد. ابن اسحاق و واقدی در آن آثاری به وجود آوردند. نوشته های آنان به دقت تعبیر و نگاه کلی- دور از مبالغات و رنگ محلی- ممتاز است و همه تاریخ حوادث حجاز و اخبار عالم اسلامی را دربردارند.

از میان مردم حجاز شاعرانی نیز ظهور کردند و به نظمِ غزلهایی لطیف با اسلوبی واضح پرداختند. اینان غالباً اوزان قدیمی را به کار می بردند. از آن میان باید از عمر بن ابی ربیعه و جمیل بُثَیْنه و کُثَیّر عَزّه و شاعران هُذَلی نام برد. شعر عاشقان عُذْری در حجاز رونق و رواج بسیار گرفت.

مقام و مرتبت علمای حجاز

علمای حجاز مبرزترین حاملان مشعل اسلام و افکار اسلامی در دولت جدید بودند.

صحابه به سبب ارتباط نزدیکشان با رسول الله (ص) و اطلاعشان از افکار آن حضرت و آشنایی با شیوه حیات او و آنچه مردم را به آن فرامی خواند و مهارت آنها در قرائت قرآن، در بلاد اسلامی بین مسلمانان مقامی شامخ داشتند. اینان مرجع مسلمانان در مسائل قرآنی و دینی بودند. از شناخته ترین آنان در بصره انَس بن مالک بود و در کوفه عبدالله بن مسعود.

مردم شهرها به این مشعلهای تابناک؛ یعنی اعلامصحابه، توجه داشتند. مؤلفان کتب نام آنها را در کتب طبقات می نوشتند و اخبارشان را ذکر می کردند.صحابه واضعان اساس علوم اسلامی بودند؛ بویژه علوم قرآنی و فقه. از آنجا که هرچه فرامی گرفتند از علمای حجاز بود.

توجه مردم به شناخت حجاز و احوال مردمِ آن فزونی گرفت. از عوامل دیگری که باعث توجه مردم شهرها به حجاز شده بود، این بود که بیشتر والیان و حکام بلاد اسلامی از مردم حجاز بودند.

توجه عمیق به حجاز و مردم آن، سبب شد که بسیاری از اهل علم و دانش پژوهان از تابعین و تابعین آنها به حجاز مهاجرت کنند. از این رو جماعت بسیاری از دانش پژوهان در

حجاز گرد آمدند، که از مردم دیگر شهرها بودند و از آن میان بیشتر دانش پژوهان به مدینه مهاجرت می کردند، زیرا مدینه جایی بود که سالهای هجرت رسول خدا (ص) در آنجا سپری شده بود و اسلام در آنجا پاگرفته بود و مردمش از افکار و نظریات اسلامی کاملًا اشباع بودند.

رجوع مردم شهرها به مدینه سبب پدید آمدن نظریه جهانی اسلام شد. بخصوص علم فقه که پس از قرآن در میان علوم اسلامی مقام دوم رادارابود. همچنین علم حدیث و تحقیق در سنت رسول (ص). پس می توان اذعان کرد که علمای حجاز بخصوص علمای مکه و مدینه در حرکت فکری اسلامی، مقامی ممتاز داشتند. چون خلافت از حجاز به جای دیگر منتقل شد آنان خود را از نفوذ سیاسی آزادتر احساس می کردند و چون به این گروه یا آن گروه تمایل خاص نشان نمی دادند، مورد احترام کافّه خلفا بودند.

فصل دوم: کتابهای عربی در باب مدینه و حجاز

اشاره

آن جنبش فکری که در حجاز و- بگونه ای خاص- در مدینه، از دیرباز؛ یعنی از آغاز ظهور اسلام به وجود آمده بود، در بلاد دیگر سابقه نداشت. از جوانب و جنبه های متعدد، این جنبش تحقیق در سیرت رسول الله (ص) و تراجم و انساب و تاریخ و شعر و فقه بود. این موضوعات هر یک به نحوی درباره حجاز بطور کلی و درباره مدینه بگونه ای خاص بود.

کتابهای سیره، ضمن آنکه به زندگی پیامبر (ص) می پرداختند، ذکر اماکن حجاز و ساکنان و عشایر آن را نیز از نظر دور نمی داشتند. قدیمترین کتابی که به دست ما رسیده، یکی تألیف ابن اسحاق و یکی تألیف واقدی است. سیره ابن اسحاق منبع اصلی مؤلفانی است که بعد از او پیرامون سیره پیامبر (ص) چیزی نوشته اند. این کتاب به تفصیل و جزء به جزء راهی را که رسول الله (ص) از مکه به مدینه به هنگام هجرت پیموده است شرح داده. و نیز راهی که از مدینه به بدر طی کرده و همچنین راهی را که از مدینه به ذوالعُشَیْره و از مدینه به تبوک پیموده است. ابن اسحاق همه منزلهایی را که پیامبر (ص) در آن فرود آمده برشمرده و بیان کرده است. علاوه بر آن به بعضی از طرق قوافل مردم مکه و مسیرهایی را که می پیموده اند اشارت کرده است. ولی واقدی در بسیاری از آنچه از سیره پیامبر (ص) نوشته از ابن اسحاق پیروی کرده وی به تحدید بیشتر اماکنی که آورده اهتمام خاص دارد و فواصل آنها را به میلها و بریدها معین کرده است.

البته کتب سیره بیشتر مباحث خود را بر زندگی پیامبر (ص) و کارهای او متمرکز کرده اند و از این رو اغلب معلومات متعلق به اوضاع حجاز و جغرافیای آن و مردم حجاز، که در

آنها آمده است، عارضی و فرعی است. فقط از آن رو از آنها یاد شده که با زندگی پیامبر (ص) رابطه داشته اند. همچنین اغلب اماکنی که در این کتابها آمده، منحصراً در اطراف مدینه یا در فاصله میان مکه و مدینه قرار گرفته اند.

دیگر آن که کتب سیره با وجود قدمتشان، بیش از یک قرن بعد از پیامبر نوشته شده اند و در این مدت حوادث بسیاری اتفاق افتاده و تحولات بسیاریصورت گرفته که یقیناً در کتب سیره داخل شده است. دلیل روشن بر این مدعا ضبط مسافات به میل و بَرید است که در عصر اموی و عباسی معمول شده و در زمان پیامبر (ص) وجود نداشته است.

اما کتب انساب؛ کهن ترین کتاب از این گونه، که به دست ما رسیده، کتاب «النسب الکبیر» تألیف هِشام بن محمد کلبی است و «نسب قریش» اثر مُصْعب زُبیری است که زبیر بن بکّار بر آن اعتماد کرده و مقادیری نیز بر آن افزوده است. این دو کتاب برای کسانی که بعد از آنها آمده اند دو مأخذ و منبع مهم بوده است. در هر دو آنها معلومات بسیار و ارزشمندی در باب عشایر و خاندانها و شخصیتهای مبرز و مکانت اجتماعی و نقش سیاسی آنها آمده است.

همچنین اشارتهایی به محل اقامت و املاک و ثروتهای آنهاست. اما این کتابها محور بحثشان انساب است و منحصر به حجاز نیست.

اما کتب تراجم؛ قدیمترین آنها که به دست ما رسیده، کتاب «الطبقات الکبیر» است، تألیف ابوعبدالله محمد بن سعد معروف به «کاتب واقدی». طبقات ابن سعد هشت جلد بزرگ است. که جلد اول و دوم آن در زندگی پیامبر است و جلد سوم و چهارم و پنجم در زندگیصحابه آن حضرت و تابعینصحابه؛ از مردم مدینه و مکه و جلد ششم در تراجم احوال کوفیان است و جلد هفتم در تراجم احوال بصریان و اهل خراسان و شام و مدائن و جلد هشتم در احوالات زنان است. از این فهرست معلوم شد که جلدهای اول و هشتم اهل حجاز را دربرمی گیرد. در درجه اول ابن سعد در نگارش طبقات خود به واقدی متکی بوده، هر چند از بسیاری دیگر مطالبی مختصر یا مفصل نقل کرده است.

ابن سعد علاوه برتاریخ، مطالب بسیاری در باب جنبش فکری و مظاهر زندگی اجتماعی چون لباسها و زینتهای مردم آورده است. همچنین اطلاعات مفیدی در باب اماکن و نحوه مالکیتها به دست می دهد. ولی این معلومات غالباً در سرتاسر کتاب پراکنده است. ابن سعد به قرّاء و زهاد نیز توجه بسیار نموده و فصلهای طویلی را به آنها اختصاص داده ولی

جانب سازمانهای اداری و اوضاع سیاسی را مهمل گذاشته است. کتاب ابن سعد نمونه و سرمشقی شده است برای کسانی که بعد از او دست به این گونه تألیفات زده اند؛ مثل ابوحاتم رازی و ابن عبدالبر و ابن اثیر و ابن حجر عسقلانی. طبقاتی که اکنون در دست است ناقص است و نام شماری ازصحابه و تابعین در آن نیامده است. «⁽¹⁾» حجاز را در تاریخ اسلام و حوادث مهمی که بر آن گذشته؛ بویژه در قرن اول و اوایل قرن دوم، مقامی بس رفیع است. از جمله این حوادث است واقعه حَرّه و قیام عبدالله بن زبیر و هجوم خوارج و قیام محمد نفس زکیّه و قیام بردگان، علاوه بر جریانات مسالمت آمیزی که در آنجا اتفاق افتاده وقوع این حوادث، توجه مورخین را به خود جلب کرده و در ضمن حوادث توفنده تاریخ اسلام، اخبار حجاز را نیز بطور خاص تعقیب می کرده اند، بعضی نیز درباره آن حوادث، کتابهای مستقلی تألیف کرده اند؛ مثلًا ابوعبیده و ابومِخْنَف و واقدی و [مفضّل بن غسّان] غلابی هر یک کتابی درباره واقعه حَرّه تألیف کرده اند. همچنین ابومِخْنَف کتابی در باره محاصره شدن عبدالله بن زبیر نوشته، از این کتابها جز قطعاتی که طبری در تاریخ خود و بلاذری درکتاب «انساب الاشراف» و سَمْهودی در «وفاء الوفا» نقل کرده اند، چیزی باقی نمانده است. در مطاوی این کتابها، معلومات ارزشمندی راجع به اماکن حجاز آمده است؛ چون راههای ارتباطی و مراکز نظامی. بعضی تفاصیل راجع به نقشه های شهرها مخصوصاً مکه و مدینه، ولی این معلومات متفرق و ناقص هستند.

در حجاز پیش از اسلام و بعد از آن، شمار چشمگیری از شعرا ظهور کردند. بعضی از اینان در بادیه یا در روستاها می زیستند، چون شاعران هُذَلی و عُذْری. و برخی در شهرها زندگی می کردند مانند عمر بن ابی ربیعه.

این شاعران نیز در شعر خود نام بسیاری از اماکن و عشایر و حوادث سیاسی و برخی محصولات را آورده اند وصورتهای متعددی از زندگی مردم ارائه نموده اند. ولی شاعران در ضبط اسامی تاریخی و جغرافیایی متفاوتند زیرا رعایت وزن شعر و نشاندن قافیه، گاه موجب تغییر حرکات می شود. علمای لغت به شعر این شاعران توجه خاص مبذول داشته اند و این

شعرها را شرح و تفسیر کرده اند و بر فواید آنها، علاوه بر شناخت حجاز و احوال آن، مطالب دیگری افزوده اند.

البته معلومات جغرافیایی و تاریخی که از شعر حاصل می شود، نه چندان مفصل است و نه دقیق و مضبوط؛ مثلًا شاعر گاه دو مکان را که با یکدیگر فاصله بسیار دارند، با هم ذکر می کند و گاه تعبیر عاطفی، ازصحت جغرافیایی می کاهد. همین گونه، شروح اهل لغت هم همیشه وافی یا دقیق نیست.

امید می رفت که زیارت حج، که هر سال شمار بزرگی از مسلمانان به جا می آوردند و در کاروانها گروهی از علما و متفکرین بودند، ثمره ای نیکو بار آورد و آنها سفرنامه های خود را بنویسند و از مسافات و اماکن، اطلاعات وسیعی به ما دهند ولی در واقع چنین نشد زیرا بسیاری از کسانی که به حج می رفتند همه همّشان رسیدن به خانه خدا و به جای آوردن حج بوده است و آنان که به نوشتن سفرنامه می پرداختند اندک بودند. شاید نخستین اثری که از این سفرها به دست آمده، سفرنامه ابن جُبَیْر بوده باشد. «⁽¹⁾» این کتاب در اواخر قرن ششم نوشته شده. ابن جُبَیْر و کسانی که بعد از او آمده اند در زمره کسانی که اکنون می خواهیم به بحث درباره آنها و آثارشان پردازیم نیستند. و در قرن سوم هجری شماری از کتب مسالک و ممالک و نیز کتابهایی که در آنها راههای مواصلاتی و منازل بین راه و اقالیم عالم آمده است، تألیف شده که حجاز نیز فصولی را به خود اختصاص داده است.

نویسندگان این کتابها معلومات خود را از اسناد و سجلات دیوانها به دست می آوردند و نیز از متقدمین مطالب بسیاری نقل می کردند. ما این آثار را مورد تحلیل قرار نمی دهیم زیرا نسبتاً متأخراند و نیز شیوه تألیف آنها روشی است که در مشرق متداول بوده نه در حجاز.

مآخذی که پیش از این بدان اشارت رفت، مواد پرارزشی راجع به حجاز در قرون آغازین اسلام دربردارند ولی این معلومات پراکنده و متشتت است و غالباً بهصورت عرضی آمده اند نه اصلی. چون کسی بخواهد آنها را گرد آورد، نباید به یک منبع بسنده کند. باید همه منابع را در اختیار داشته باشد و مورد استفاده قرار دهد تاصورت واضح و روشنی از حجاز در پیش چشم داشته باشد. البته نمی گوییم نقصی در مؤلفین اینگونه آثار هست، نه، آنها در این سفرها هدف دیگری در نظر داشته اند. از این رو معلوماتی که به دست می دهند می تواند

مکمل و توضیح دهنده آثاری باشد که صرفاً در پیرامون حجاز نوشته شده است. یا درباره یکی از شهرهای آن و این چیزی است که ما می خواهیم در این مقال آن را باز نماییم.

ناچار باید به این امر هم اشاره کرد که ما بحث خود را به تحقیق درباره آن آثار یا آن افکار و معلوماتی منحصر خواهیم ساخت که در کتابهایی آمده که یا عین نص آنها به دست ما رسیده یا منقولاتی از آنها. نه آن افکار و آراء و معلوماتی که احتمال دارد یا ترجیح دارد که بگوییم که در عصر خود معروف بوده اند یا مورد توجه معاصرین خود بوده ولی از میان رفته اند و از آنها چیزی به دست ما نرسیده است؛ زیرا با فقدان این معلومات دیگر ارزشیابی آنها و ارزیابی اهمیت آنها دشوار است.

تردیدی نیست که حرکت فکری که در عالم اسلامی در سالهای دور پدید آمده و غالباً نتیجه بحثها و مشاجرات و مناقشاتی بوده که ابتدا بطور شفاهیصورت می گرفته و بعدها در نوشته ها مدون شده و در اواخر قرن دوم بهصورت کتاب درآمده است. اینجاست که مشکل تقریر نسبت اخبار و تعیین مصدر اصلی آن پیش می آید. برای توضیح این معنا می گوییم که طبری در کتاب خود «تاریخ الامم و الرسل و الملوک» به بیان منابع کهنِ حوادث تاریخی پرداخته است، ولی اغلب این منابع بهصورت کتاب، ازصاحبان آنها به دست ما نرسیده است؛ زیرا آنان معلومات خود را تدوین نکرده بوده اند. بلکه بهصورت شفاهی بوده است تا زمانی که نویسندگان کتب آمدند و آن اخبار را در کتابها نوشتند. منابع بعضی از آنها را به یاد داشتند و منابع بعضی را فراموش کرده بودند؛ مثلًا طبری روایات بسیاری از سیف بن عمر نقل می کند.

سیف بن عمر نیز از مشایخ خود چون محمد و طلحه و زیاد و دیگران روایت می کند. در این روایات آیا باید محمد را منبع اصلی دانست یا سیف بن عمر (ناقلی که روایات را در کتابی گرد آورده) «⁽¹⁾» یا طبری را (که کتاب سیف بن عمر را نقل کرده و آن را به ما رسانده است). اما ما در این تحقیق مؤلف کسی را اعتبار می کنیم که مورخان فکر اسلامی گفته اند که اوصاحب کتابی در موضوع معینی بوده، خواه این کتاب کاملًا به دست ما رسیده باشد یا نرسیده باشد، بلکه قطعاتی از آن نقل شده باشد. بنابراین ما سیف بن عمر را مؤلف حقیقی به حساب می آوریم و آنچه را طبری از او نقل کرده به این عنوان که طبری ناقل است می پذیریم و در عین حال در این موارد از مشایخ مؤلف و نقل کنندگان از او، غافل نیستیم.

این اشارت هم ضروری است که بیشترین مؤلفان نخستین، به ذکر منابعی که معلومات خود را از آنها اخذ کرده اند، اهتمام ورزیده اند ولی این منابع غالباً متعدد و بسیارند و کمتر اتفاق می افتد که مؤلف از یکی از مشایخ خود بیش از یک روایت نقل کند. گاه گاهی نیز مؤلف نام شیخ خود را نمی آورد فقط به همین اکتفا می کند که: «یکی از ثقات مرا خبر داد» یا «کسی که من به او وثوق دارم مرا خبر داد». گاه نیز تصریح می کند که روایت را از چند تن از مشایخ گرفته و آنها را در هم تألیف کرده است و از آن یک روایت ساخته که از آن فهمیده نمی شود که روایاتی که مطالعه و تلفیق کرده با یکدیگر چه اختلافی داشته اند.

بسیار اتفاق می افتد که مؤلّف، بسیاری از معلوماتی را که از آگاهی و شناخت خود حاصل کرده در روایت وارد کند. پس در واقع او فقط گردآورنده روایات مشایخ خود نیست، بلکه مطلبی چند را از آنها برمی گیرد و آنها را به هم می آمیزد و چیزی از معلومات خود بر آن می افزاید.

بدین نکته هم اشارت ضروری است که آنچه را که امروز «حق چاپ» می گویند در قدیم وجود نداشت و نیز بسیاری از مؤلفان قدیم آثار خود را به خط خود نمی نوشتند بلکه آنها را به شاگردان خود املا می کردند. این امر سبب پدید آمدن اختلافهایی در ضبط نامها و عبارات می شده و اگر امروز گاهی در نسخه های یک کتاب واحد در ضبط نامها یا مفهوم عبارات یا کمیت معلومات، اختلافی مشاهده می کنیم به این سبب است.

اغلب مؤلفینی که نام بردیم، تألیفاتشان از میان رفته است و جز قطعات پراکنده ای از آنها که متأخرین چون بکری در «المعجم ماستعجم» و یاقوت در «معجم البلدان» و ابن نجار در «الدرة الثمینه فی اخبار المدینه» و زین المراغی در «تحقیق النصره بتخلیص معالم دار الهجره» و سمهودی در «وفاء الوفا فی اخبار دار المصطفی» آورده اند. آنها نیز از نوشته های آنان مطالبی را که مورد توجه خودشان بوده است نقل کرده اند و بسا مطالبی را که امروز در نظر، مهم می آید حذف کرده اند.

اینک به ذکر چند تن از مؤلفان می پردازیم:

محمد بن حسن بن زباله

سَمْهودی گوید: ابن زَباله و یحیی [بن الحسن العلوی] قدیمی ترین کسانی هستند که تاریخ مدینه را نوشته اند و بدون شک ابن زَباله قدیمی تر از یحیی است؛ زیرا چنانکه از گفتار او برمی آید، کتابش را در سال 199 ه. نوشته است. محمد بن حسن بن زَباله یکی از اصحاب مالک بن انس است. «⁽¹⁾» ابن زَباله، شیخ زبیر بن بکّار است. «⁽²⁾» و او کتاب ابن زَباله را روایت کرده است. «⁽³⁾» ابن زَباله در سال 199 ه. کتاب «اخبار المدینه» را نوشته و جز آن اثر دیگری از او ذکر نشده است. کتاب «اخبارالمدینه» از میان رفته ولی مورخان بعد، مطالبی از آن نقل کرده اند؛ مثلًا طبری در تاریخ خود یازده مورد و ابن رُسْته در «اعْلاق النَّفیسه» چهار مورد، همچنین ابن النّجار در کتاب «الدّرة الثمینه فی تاریخ المدینه» بیست مورد که بیشتر از طریق زبیر بن بکّار است. زین المراغی در «تحقیق النصره بتلخیص معالم دارالهجره» شصت مورد. سَخاوی در کتاب «التحفة اللّطیفه فی تاریخ المدینة الشریفه» در چند مورد. ولی بیش از همه سَمهودی در کتاب «وفاءالوفا» از کتاب ابن زَباله نقل کرده است، سَمْهودی- جز مواردی که مطالبی از او آورده ولی نامش را نبرده- سیصد و پنجاه مورد از او روایت کرده است. از آنجا که کتاب ابن زباله از میان رفته، ما به آنچه سَمهودی از آن نقل کرده اعتماد می کنیم و بدین وسیله به سرچشمه فکر و اندیشه او راه می یابیم. هر چند سمهودی، چنانکه خود اشاره می کند، همه آنچه را که ابن زَباله در تاریخ خود آورده، نقل نکرده است؛ مثلًا مطالب او را درباره یهود بکلّی حذف کرده است. «⁽⁴⁾» همچنین بعضی از مباحث را خلاصه کرده یا به مطالبی که از دیگران گرفته درآمیخته است. سَمْهودی با آن که آن همه از ابن زَباله نقل کرده روایات او را «ضعیف» قلمداد می نماید. «⁽⁵⁾» ابن زَباله از ذکر نام شیوخی که از آنها روایت می کند، غفلت نمی ورزد؛ مثلًا بیش ازصد

تن را یاد می کند و کم اتفاق می افتد که از هر یک از آنها بیش از یک روایت نقل کرده باشد.

اغلب آنها از مردم مدینه هستند و بسیاری از آنها کسانی هستند که ابن اسحاق و واقدی هم به آنها اعتماد کرده اند یا محدثان از آنها روایت نموده اند. جز این که بیشتر مطالبی که سَمْهودی از ابن زَباله نقل کرده؛ مخصوصاً آنچه متعلق به اخبار مدینه است، مستقیماًصورت پذیرفته است.

ابن زَباله درباره نام مدینه و حرمتش آن و ساکنان اولیه آن و تاریخ یهود آنجا و عشایرشان و اوس و خَزرج و عشایر آنها سخن می گوید. همچنین درباره راهی که رسول الله (ص) در زمان هجرت طی کرده و ورود آن حضرت به مدینه بحث کرده. ابن زَباله به تفصیل درباره مسجدالرسول و پایه و اساس آن و طول و عرض و علامتها و آرایه های آن و نیز از منبر و ستونها و چراغدانها و وسعت مسجد در عصر خلفای راشدین و امویان و عباسیان و قبر پیامبر وصحابه و سقایه ها و حوضها و قندیلها و درها و خانه های اطرف آن سخن گفته است. همچنین از بازارهای مدینه چون سوق هشام و مصلّی و مساجدی که پیامبر در آنها نماز به جای آورده و از بَقیع و چاههای مدینه وصدقات پیامبر و راه پیامبر به مکه و مساجد او در حجاز و عقیق یاد کرده است.

از آنچه آوردیم معلوم می شود که دامنه بحث ابن زَباله وسیع است و موضوعات و مواضع گوناگون را دربرمی گیرد. همه کسانی که بعد از او درباره مدینه چیزی نوشته اند؛ چون ابن النّجار، مراغی و سَمْهودی از او نقل کرده اند. اما نمی توان به ترتیبی که سَمْهودی از او نقل کرده، یقین کامل نمود. زیرا سَمْهودی گاه چیزی را حذف کرده یا تبدیل نموده؛ مثلًا می گوید کتاب ابن زباله با یاد از ساکنان نخستین مدینه آغاز می شود در حالی که او این فصل را پس از تحقیق در تسمیه و حرم مدینه قرار داده است. «⁽¹⁾» شیوه ابن زَباله در نگارش دقیق و دور از لغو و آرایشهای لفظی است. نثرش ساده و روشن و قابل درک است.

یحیی بن حسن علوی

گفتیم سمهودی می گوید که: یحیی و ابن زَباله قدیمی ترین کسانی هستند که تاریخ مدینه را نوشته اند و آن دو از اساطین این رشته اند. یحیی بن حسن بن جعفر علوی «⁽¹⁾» جد امرای مدینه است که در زمان سمهودی بر آن حکم می رانده اند. «⁽²⁾» و از اصحاب مالک بوده و وفاتش به سال 277 در سن شصت و سه سالگی اتفاق افتاده. «⁽³⁾» یحیی از شیوخ مؤلفان است.

سمهودی او را ستوده و از او روایت کرده است. «⁽⁴⁾» نام کتاب یحیی «اخبار المدینه» است «⁽⁵⁾» سَمهودی چند نسخه از آن را یافته؛ از جمله نسخه ای است که راویی آن را روایت کرده ولی نام خود را نیاورده است. «⁽⁶⁾» و نسخه دوم که طاهر پسر یحیی، از ابوالحسن مدائنی روایت کرده است. «⁽⁷⁾» و نسخه سوم که طاهر از پدرش مستقیماً روایت کرده. «⁽⁸⁾» چهارمی نسخه ای است که حسین بن محمد بن یحیی نوه مؤلف روایت کرده «⁽⁹⁾». از راویان نسخه طاهر، ابن فراس است. «⁽¹⁰⁾» سمهودی می گوید میان نسخه طاهر و حسین اختلاف است؛ مثلًا یکی از آنها خبری روایت کرده که آن دیگری روایت نکرده است. «⁽¹¹⁾» از مشایخ یحیی که از آنها اقتباس کرده، یکی ابن زَباله است که بدون تعقیب از او روایت می کند «⁽¹²⁾» سمهودی در چهل و شش مورد از این اقتباسات در جلد اول کتاب خود اشاره می کند ولی یحیی اخباری نیز از طریقی، غیر از طریق ابن زباله، در همان موضوعاتی که از

ابن زباله نقل می کند روایت می کند. از این رو می توان گفت که کتاب او مکمّل کتاب ابن زباله است.

یحیی بن حسن از مشایخ دیگری جز ابن زباله نیز روایت می کند و سَمهودی بیش ازهشتاد تن از مشایخ رانام می برد که ازهر یک تقریباً یک روایت نقل کرده است.

کتاب یحیی بن حسن نیز مفقود شده. فقط متأخرین قطعاتی از آن نقل کرده اند. مثلًا زین المَراغی در پنج موضع و سخاوی در چهار موضع از او نقل کرده است. ولی بیش از همه سمهودی در 210 موضع از او روایت آورده است. از آنچه از او روایت شده می توان دریافت که یحیی در کتاب خود از هجرت پیامبر (ص) و فرود آمدنش در قُبا، سپس استقرار آن حضرت در محله بنی النجار و مِرْبَد و از بنای مسجد و تحویل قبله و منبر و محل اعتکاف پیامبر-ص- و سراهای زنان آن حضرت و درهای مسجد و وسعت دادن مسجد و خانه هایی که در اطراف آن بوده و افزوده های خلفا به مسجدالرسول مخصوصاً آنچه ولید افزوده و مؤذنان و نگهبانان و مواضع مرقد رسول الله (ص) و خلفا و نیز قُبا و دیگر مصلاها و مساجد مدینه که رسول الله (ص) در آنها نماز به جای آورده. از این منقولات معلوم می شود که کتاب یحیی اختصاص به شناساندن مدینه داشته ونویسنده توجهی به اطراف آن از وادیها و قناتها نداشته است.

علی بن محمد مدائنی

ابن ندیم گوید که مدائنی دو کتاب تألیف کرده؛ یکی در باب مدینه و دیگر در مراتع و کوهها و وادیها یا خشکرودهای آن. ولی در منابع متأخر چیزی از آنها نقل نکرده اند، حتی سَمْهودی که فقط درباره وادی قناة یک مطلب از او آورده است.

در خور توجه است که مدائنی یکی از مورخان نخستین در عالم اسلامی است. طبری در اخبار خراسان و بسیاری از حوادث بصره از او نقل کرده است. مدائنی کتابهای چندی در باب وفدهایی که نزد پیامبر آمده اند و در باب ازواج آن حضرت و امّهات او و رسائل، نامه ها، خطبه ها، عهدنامه ها، اموال و عمّال او تألیف کرده است. «⁽¹⁾»

از این عناوین می توان به وسعت افق کار مدائنی و اهتمام او به جنبه های اداری و اجتماعی و مالی که ابن اسحاق و واقدی و بسیاری از مورخان سیره، که پیرو این مؤلفان بوده اند، به آنها توجه نکرده اند، پی برد. البته بجز ابن سعد که در این گونه موضوعات نیز وارد شده ولی به منابعی که از آنها استفاده کرده اشاره ننموده است. دشوار است تصور کنیم که غفلت مورخینِ سیرت و ابن سعد از مدائنی به سبب عدم اعتماد آنها به او بوده است، در حالی که طبری آنچنان به او اعتماد کرده است. نیز فهم این معنا هم دشوار است که چرا مورّخانِ دوره های بعد از همه آثار مداینی، بهره گرفته اند ولی کتاب او در باب مدینه و زندگی رسول اللَّه (ص) به فراموشی سپرده شده است.

عمربن شَبَّه

از کسانی که تاریخ مدینه را نوشته اند عمر بن شَبَّة النَّمِری است. او به سال 173 هجری زاده شد و زمانی دراز در بغداد زیست. سپس به سامراء نقل کرد و در آنجا به سال 262 هجری درگذشت. ابن شَبّه معاصر یحیی بن حسن و اندکی پیش از او بوده است. «⁽¹⁾» ابن ندیم گوید: ابن شبّه را کتابهایی است در باب بصره، کوفه، مکه و مدینه و امرای هر یک از آنها. غیر از اینها کتابهایی در حوادث تاریخ اسلام دارد. و آثاری در شعر و انساب و لغت. می توان گفت که او از نخستین کسانی است که کتابهایی درباره دیگر شهرها هم علاوه بر مدینه نوشته است. بویژه درباره شهرهایی که با یکدیگر رقابت و همچشمی داشته اند. ابن شَبَّه در آثار خود کمتر گرایشهای جغرافیایی داشته بلکه بیشتر به جنبه های اعتقادی و فلسفی پرداخته زیرا به نظر او این جنبه در تاریخ شهرها اهمیت بیشتری دارد.

در خور توجه است که طبری بیشتر مطالب مدائنی را از طریق ابن شَبَّه نقل کرده. به عبارت دیگر او نخستین راوی مداینی است. آیا می توان گفت که کتابهای ابن شَبّه درباره مدینه در اصل تألیف مدائنی است و ابن شبه فقط راوی آنهاست؟ ما به این معتقد نیستیم، زیرا اگر چنین بود مورخان، همچنانکه به روایات او از مدائنی در حوادث دیگر اشاره کرده اند،

به این امر نیز اشاره می کردند. در واقع طبری فرق می نهد میان آنچه از ابن شَبَّه روایت می کند و آنچه از طریق ابن شَبّه از مدائنی نقل می کند. ابن ندیم نیز به دقت کتب ابن شبه را نقل می کند؛ به گونه ای که با کتابهایی که مدائنی نوشته خلط نشود. پس آثار اصلی ابن شبّه و آنچه از مداینی نقل کرده، کاملًا مشخص و ممتازند. بنابراین نمی توان گفت که آنچه ابن شبّه از مکه و مدینه نوشته عیناً همان چیزهایی است که مداینی نوشته است. از سوی دیگر می دانیم که نوشته های مداینی درباره مکه و مدینه ضعیف است و ابن شبّه این ضعف را دریافته و خود به کتابهای گسترده تری دست یازیده و آثار او در این مباحث سِمَتِ مرجعیت یافته است.

از کتاب «اخبار المدینه» عمر بن شبّه، شماری از مورخین متأخر نقل کرده اند؛ از آن جمله است: سخاوی در «التحفة اللطیفه» «⁽¹⁾» همچنین ذهبی، در «التذکره» «⁽²⁾» اما بیش از همه سَمْهودی از او نقل کرده؛ مثلًا در کتاب خود وفاء الوفا حدود 350 مورد از او روایت آورده و این امر دلالت بر وسعت مطالب کتاب ابن شبه دارد. همچنین او را از ثقات خوانده «⁽³⁾» ولی به همه کتاب او دست نیافته؛ مثلًا در جایی می گوید: به آن قسمت از کتاب او، که ذکر مسجد کرده است، دست نیافتم و اگر بر آن دست یابم سبب شفای خاطر گردد. «⁽⁴⁾» ابن شبّه به وصف جغرافیایی مدینه و منطقه آن پرداخته و از چاهها و وادیها و بازارها و مساجد آن یاد کرده، همچنین به جنبه های اقتصادی توجه خاص کرده و دربارهصدقات، از اراضی و مزارع و خانه ها به تفصیل سخن گفته و از کتبصدقات، مطالب بسیاری نقل کرده.

ابن شبّه به مهاجرین عنایتی ویژه دارد. از خانه ها و مساکنشان مطالب فراوان آورده.

این مطالب از منابع سَمْهودی است درباره وضع مهاجرین در مدینه.

سَمْهودی از ابن شبّه چیزی درباره انصار نقل نکرده، شاید ابن شبّه در این باب تحقیقی نداشته یا سمهودی آنها را ندیده است. ابن شبّه بحث درباره مهاجران را به عشایر آنها اختصاص داده. او از عشیره یاد می کند سپس از خاندانهای آن یک یک نام می برد. چون سخن از خاندانهای بنی تیم، بنی زهره، بنی عدیّ بن کعب، بنی عبد شمس، بنی اسد، بنی عامر بن لؤی، بنی مخزوم، بنی جُمَح، بنی هاشم و غفار.

از آنچه سخاوی در «التحفة اللطیفه» نقل کرده، معلوم می شود که ابن شبه در احوال اشخاص نیز مطالبی افزوده است.

ابن شبه در پاره ای از نوشته هایش به مشاهدات و تجارب خود تکیه کرده، همچنانکه از راویان فراوانی هم روایت کرده است. ولی کمتر اتفاق افتاده که از هر یک از آنها بیش از یک روایت بیاورد. حتی از آنهایی که سمهودی تصریح دارد که از شیوخ او بوده اند، چون سلیمان بن داود و خَلّاد بن یزید بن عبدالعزیز چند روایتی نقل کرده ولی در نقل روایت از ابوغسّان محمد بن یحیی الکِنانی، نسبت به آن دو امساک ورزیده است.

ابوغسان محمد بن یحیی بن علی بن عبدالحمید الکنانی از اصحاب مالک است که به اخبار مدینه آگاهی بسیار دارد. او از خاندان کتابت و علم است.

سمهودی از ابوغسّان در پنجاه و چهار موضع نقل کرده؛ از آن جمله چهارده موضع مستقیم و باقی از طریق عمر بن شَبّه. در مآخذ ذکر نشده که ابوغسان صاحب کتابی بوده، گویا آنهایی که از او نقل کرده اند از طریق سماع بوده است. عمر بن شبّه از بزرگترین راویان اوست.

حتی آن چهارده موردی که سمهودی منبع آن را ذکر نکرده نیز از طریق عمر بن شبّه بوده است.

سی روایت از روایاتی که سمهودی از ابن شبّه روایت کرده مستند است و نام راویان و رجال روایات ذکر شده. در اغلب روایات او، از یک راوی نام برده شده و در هفت روایت نام بیش از یک شخص آمده است. روایاتی هم هست که نامصاحب سند را در آنها نیاورده است بلکه به همین اکتفا کرده که: «مرا کسی که از ثقات است» یا «مرا چند تن از اهل علم» یا «بعضی از مشایخ ما» یا «بعضی از اصحاب ما روایت کرده است».

روایاتی که سَمْهودی از ابوغسّان روایت کرده شامل مسجد رسول (ص) و بقیع و قبور آن و بعضی از مساجدی که پیامبر در آنجاها نماز به جای آورده. و برخی اماکن مدینه، چون سوق زباله، سوق هشام، اریس، حُسَیکه، قُبا، عقیق و رَضْوی. «⁽¹⁾»

زبیر بن بَکّار

زبیر بن بکّار نیز از کسانی است که درباره مدینه و اماکن مجاور آن سخن گفته است.

زبیر بن بکّار در سال 256 رخت از جهان کشیده است. او شاگرد ابن زباله و راوی کتاب او بود. «⁽¹⁾» زبیر بن بکّار در موضوعات مختلف قلم فرسایی کرده است. چون شعرا، مغنیان و نسب قریش. او داناترین مردم به نسب قریش بویژه آل زبیر بود. او در این کتاب بر کتاب عمّ خود مَصْعَب الزبیری اعتماد کرده و با آوردن مطالبی ارزشمند آن را ادامه داده است.

زبیر همچنین کتاب «اخبار المدینه» را نوشته است. و نیز کتابی درباره عقیق که آن را «یاقوت العقیق» یا «عقیق المدینه» یا «العقیق فی المدینه» نامیده. سَمْهودی می گوید که نام کتاب او «معارف العقیق» است. «⁽²⁾» این فقیه همدانی می گوید: در باب عقیق و قصرها و وادیها و اماکن آن اخبار بسیاری نقل شده و زبیر بن بَکّار در این باب کتاب مستقلی تألیف کرده است.

اما کتاب «اخبارالمدینه» زبیر مفقود شده و ما را از چند و چون آن دقیقاً خبری نیست.

زیرا آنچه سمهودی از آن نقل کرده کمتر از آن است که بتوان درباره آن نظری روشن داد.

آنچه بر دشواری کار می افزاید این است که زبیر بن بَکّار شاگرد ابن زَباله و راوی کتاب اوست و مورخان مدینه در نگارش تاریخ مدینه بر ابن زباله تکیه کرده اند و از این جهت از زبیر بن بَکّار در باب مدینه مطالب اندکی آورده اند. مثلًا سمهودی که در باب مدینه مفصلترین کتاب را نوشته، جز در باب عقیق فقط به دو روایت آن هم یکی راجع به اراضی بنی مَغاله و حُدَیله (ج 1،ص 150 و عین همین مطلب را در یاقوت ج 1،ص 748 نگاه کنید) دیگر در باب مؤذّن مسجد احزاب است (ج 2،ص 43 و نیز بنگرید به یاقوت ج 1،ص 147) اما باقی نصوص و مطالب که از زبیر روایت کرده اشاره کرده است که زبیر آنها را از ابن زباله گرفته است (بنگرید مثلًا به ج 1،ص 14- 13 وص 391، ج 2،ص 188).

یاقوت از زبیر در باب اماکن مدینه مطالبی نقل کرده. بعضی را در پیش آوردیم و

بعضی را از بقال (ج 1،ص 699) آورده که به ظن قوی آنها را از اخبار المدینه برگرفته است ولی مطالب بسیاری از مکه و چاههای آن نقل کرده (بنگرید به ج 1،ص 146، 346، 524 659 و 741 همچنین ج 2،ص 14 و ج 3،ص 28، 305 و 64. همچنانکه از بکری مطالبی در باب مدینه آورده که احتمالًا از اخبار المدینه برگرفته است (بنگرید بهص 377، 498، 594، 956 و 984) و این افزون بر مطالبی است که به احتمال قوی از کتاب النسب اخذ شده یا کتابهای دیگر.

سمهودی مطالب مفصلیی راجع به عقیق و وادیها و غدیرهایی که به آن می پیوندند می آورد و همه را از زبیر بن بکّار روایت می کند. مطالب او مسائل عقیق است از آنجا که به راه می افتد تا مصب آن در دریا، جز بخشی از آن که نزدیک مدینه است. گویا سمهودی مطالب زبیر بن بکار را خلاصه کرده است؛ زیرا مطالب او در جلد دوم کتاب اوست:

1- درصفحه 210 فلجه آورده، بدون هیچ قیدی، سپس درصفحه 356 گوید: فلجه از وادیهای عقیق است، چنانکه گذشت، این سخن زبیر است و ابووجره السعدی گوید:

اذا تربَعْتَ ما بین الشریق الی روض الفلاح اولات السرج والعنب

واختلت الجوفا الاجراح من حرج فما لها من ملاحات ولا احلب (؟)

2- درصفحه 210 گوید: مرخ ولی درصفحه 372 از زبیر نقل می کند که مرخ و ذومرخ در عقیق است و شعر ابو وجره را می آورد.

3- درصفحه 210 گوید: «شعاب الحمری و الفراء و عیرین» ولی درصفحه 347 گوید:

و از اینرو زبیر در وادیهای عقیق آورده است: سپس شعاب الحمراء والفراة و عیرین و در عیرین احوص گوید:

اقوت زواوة من أسماء فالجمد فالنصف فالفسح من عیرین فالسند

4- درصفحه 210 گوید: «آنجاست رایةالغراب» و درصفحه 353 می گوید: زبیر در وادیهای عقیق چنین آورده که: آنجاست رایة الغراب و معن بن اوس در این باب گوید و این بیت را ذکر کرده است:

فمندفع العلان من جنب منشد فنصف الغرابِ خطبة واساوده

5- درصفحه 210 گوید: سپس نبعةالعشره است و سپس نبعةالطوی و سپس حنینه است آنگاه نبعه. و درصفحه 384 باز به ذکر آن پرداخته و می افزاید: زبیر بن عقبه گوید که در

باب نبعه ها خفاف بن ندبه گوید:

عشقتُ دیاراً ببطن النباع که مراد همان نبعه هایی است که یاد شد.

6- درصفحه 220 گوید: وادی ترعه به اضم رسد از سمت قبله. و درصفحه 270 گوید: «زبیر بن عقبه گوید: در باب ترعه بشرالسلمی گوید:

أری أبلی احست نحن لقاحها بترعة ترجو أن أحل بها إبلا

7- درصفحه 220 از سیلهای عین ابی زیاد به اضم یاد می کند که: «این سیلها به وادی نقمی می رسند» و درصفحه 384 گوید: «در آنجا که از وادیها سخن می گفتیم آوردیم که «سیل عین ابی زیاد در غابه به وادی نقمی می رسد». زبیر بن عقبه از عمر بن عبدالله بن معمر روایت کند که نام نقمی نقمی نیست بلکه نقمان است؛ یعنی بهصورت تثنیه. نام او در نخست عرس بود. دو تن از اعراب به سوی قوم خود رفتند و بازگشتند در حالی که به مقصود خود نرسیده بودند. آن دو مرد را نقمان گفتند و آنجا را نیز بدین سبب نقمان نامیدند.

از این افزوده هایی که سَمْهودی در پایان کتابش آورده و ما آنها را نقل کردیم، معلوم می شود که آنچه درصفحه 210، 211، 220 کتاب خود از عقیق حکایت کرده، بهصورت اختصار است از جمله آنکه شعرها را حذف کرده است و می افزاید که از کتاب العقیق از زبیر بن بکّار اماکنی را در عقیق یاد می کند چون روضةالعقیق درصفحه 854 از جلد دوم و منیره درصفحه 673 از جلد چهارم و نسر درصفحه 780 همان جلد و حال آن که سمهودی از آنها یاد نکرده است و این نیز دلیل دیگری است که سَمْهودی سخن زبیر را خلاصه کرده است ولی باز هم جزماً نمی دانیم که چه چیزهای دیگری را حذف کرده است.

سَمْهودی به آن قسمت از عقیق که از نزدیک مدینه می گذرد توجه خاص نشان داده و درباره آن به تفصیل سخن گفته است و از اقطاعات و شوارع و قصرها که در آنجاست یاد کرده و شعرهای بسیاری را، که در آنها ذکر آن آماکن آمده، نقل نموده است که جمعاً 22صفحه از جلد دوم را (یعنی ازصفحه 188 تا 210) در برگرفته است. سمهودی منابع نوشته های خود را ابن زَباله (صص 187، 188، 190، 199، 206، 208 و 209) و ابو غسان (ص 187) و ابوالعباس العراص (ص 187) و ابن شبّه (صص 187، 190، 191، 206 و 209) و هجری (صص 188، 199 و 200) و عیاض (ص 189) و مطری (ص 189) و مجد (ص 195) و اسدی (ص 195) و زبیر (صص 188، 190، 194، 196، 200، 208) معرفی کرده است.

بدون شک سمهودی جز این منابع که به آنها اشاره کرده است مطالب دیگری نقل کرده از منابع آنها یاد نکرده است و با سنجش مطالب کتاب می توان مواضع آن را پیدا کرد؛ مثلًا درصفحه 191 از اقطاعی که مروان بن حکم به ابن عیاش داده میان میل چهارم از مدینه تا ضفیره در اراضی مغیرة بن اخنس یاد کرده ولی به منبع آن اشاره نکرده است و این نص عیناً در کتاب سَمْهودی جلد اولصفحه 339 موجود است و نیز در معجم البلدان یاقوت در جلد سومصفحه 475 و به زبیر بن بکّار نسبت داده شده و این دلالت دارد بر این که تمام آن فصل تاصفحه 195 از زبیربن بکّار گرفته شده، از چیزهایی که مؤید این معنا است این است که چون به بیان املاک زبیریان می پردازد و زبیربن بکار به اطلاع وسیع از این امر مشتهر است و شیوه او این است که کلام خود را به شعر می آراید.

همچنین درباب العرصه (صص 200 و 201) از زبیرمطالب بسیاری برگرفته است.

در بحث از جماوات مخصوصاً از نیمهصفحه 208 تا نیمهصفحه 209 با آنچه گفتیم منطبق است. واقع این است که سَمْهودی درصفحه 206 می گوید که «ابن زَباله» و غیر او گفته اند که جماوات سه اند: «اولی آن جماء که بر قصر عاصم و بئر عروه جریان دارد». و این عبارت را یاقوت در جلد اولصفحه 853 نقل می کند و آن را به زبیر بن بکار نسبت می دهد.

در هر حال آنچه سمهودی از زبیر بن بکّار در باب عقیق نقل می کند در عین حال رنگ اندیشه او را دارد که همان دقت در جمع و تلفیق مطالب است و نیز اهتمام به اخبار و شعر و مراعات تسلسل جغرافیایی است. بطور محدود ولی با سکونی که در مباحث خود بیشتر به تسلسل مواضع جغرافیایی نظر دارد و چندان نزدیک نیست.

ابوعبدالله اسدی

از کسانی که در باب مدینه و منطقه آن مطلب نوشته اند، یکی ابوعبدالله بن احمد اسدی است، ولی کتاب او از میان رفته است. فقط سَمهودی در جلد دوم کتاب خود «وفاءالوفا» بیش از پنجاه مورد از او روایت کرده، با این تعبیر که «بعضی از متقدمان چنین گفته اند». «⁽¹⁾» از

سخن او چنان برمی آید که ابوعبدالله در قرن سوم می زیسته. «⁽¹⁾» و می گوید که او را کتابی بوده به نام «منسک» و در آن ذکر مساجدی است که در مدینه مردم زیارت می کنند. چون مسجد النور و مسجد السُقیا و عینین.

سَمْهودی در جای دیگر گوید که: امام ابوعبدالله اسدی از متقدمین، در کتاب خود گوید اماکنی که در خارج مدینه شریفه زیارت می شوند عبارتند از مسجدالفتح بر سر کوه و مسجد ذباب نیز بر سر کوه. «⁽²⁾» و در جای دیگر می گوید: ابوعبدالله اسدی که از متقدمین است، از مسجد عینین یاد کرده و گفته است آن را «مسجد العسکر» نیز گویند ولی مسجد العسکر غیر از مسجد عینین است و هر دو بر دامنه کوه جای دارند. «⁽³⁾» آنگاه از اماکنی که میان مکه و مدینه واقع شده اند یاد می کند چون بِئْر عُرْوه، ذوالحُلَیْفه، سَیاله، وَرِقان، مسجدالظبیه، رَوحاء، شَنوکه، مسجدالمُنْصَرَف، رُوَیْثَه، مسجد المُنْبَجس، العَرْج، الحَفیره، الطَلوب، الاثایه، العانِد، تِعْهِن، الابواء، الجُحْفه، خُمّ، المدارج، امَج، لَحْیاجَمْل، الجِیّ، البَیْضه، خُلَیْص، تَنعیم، مسجد عائشه، کُراع الغَمیم، قدس و وادی الازرق.

و در راه نجد از این اماکن نام می برد: برکة اوْطاس، رَحْضِیّه، حَزْم بنی عُوال، افاعیه، قُباء، بَطْن نَخْل و کُلَیّه.

و اماکنی که در راه کوفه اند: ذوالقَصّه، طَرَف، مُغِیث، رَبَذه، فَید، نُخَیْل، نهرالسائب و قاحه.

ابوعبدالله اسدی از اماکن میان مدینه و بصره، فقط از ضربه یاد کرده و از اماکن شمال مدینه فقط به ذکر ذوالمَرْوَه بسنده کرده است.

از آنچه سَمْهودی از ابوعبدالله اسدی در کتاب خود آورده، معلوم می شود که به دو چیزتوجه خاص داشته یکی مساجدی که حضرت رسول (ص) در آنها نماز به جای آورده و دیگر راههایی که از مدینه منشعب می شود. اسدی طول این راهها و نشانه های برید و چاهها

و آبها و عشایر و اماکن آنها را برشمرده است.

عَرّام بن الاصْبَغ السُلَمی

از کسانی که در باب حجاز تألیفات دارند، یکی هم عَرّام بن الاصبغ السُلَمی است که از او جز همان اندک سخنی که ابن ندیم درباره او گفته است، اطلاعی نداریم. ابن ندیم می گوید:

«یکی از عربهایی است که کتابی نوشته و آن را «اسماء جبال تِهامه و سکّانها و ما فیها من القری و ینبت علیها من الاشجار و ما فیها من المیاه» نامیده است. این کتاب با مقدمه عبدالعزیز میمنی در مجله «الکلیة الشرقیه» که در لاهور منتشر می شود چاپ شده است.

کتاب از روی نسخه خطی دارالکتب السعیدیه حیدرآباد تصحیح شده. سپس در سال 1372 ه.

محمد عبدالسلام هارون آن را با چند نسخه دیگر بار دیگر مقابله نمود و چاپ کرد. در سال 1357 در زمره سلسلة النوادر المخطوطات با مقدمه و نقد حمد الجاسر بار دیگر به چاپ رسید.

او ثابت کرد که این کتاب نسخه ای از روایت سیرافی است از ابومحمدالسکری از ابوسعد از عبدالرحمان بن محمد بن عبدالملک معروف به ابواشعث کندی از عَرّام.

عَرّام در کتاب خود از رَضوی و اماکن آن و یَنْبُع و جار و منطقه آن و از وَرِقان و منطقه آن و آرَه و ذَرَه و شَمَنْصِیر و هَرْشی و شَراة و سایه و جبال مکه و طائف، سپس از حدود حجاز یاد کرده است و نیز از منطقه مدینه و شَوران و رَحْضیّه و ذورولان و عُرَیْفِطان و ابْلی و سَوارِقیّه و باقی مناطقی که در جانب شرقی حجاز است و راه نجد به عُکاظ. همچنین کوهها و خشکرودها و نباتات و روستاها و ساکنان آنها و نیز راههایی که از این مناطق منشعب می گردد.

عَرّام یکی از منابع مهم بکری، یاقوت و سَمْهودی است تا آنجا که می توان گفت که هر یک از آنان همه کتاب او را نقل کرده اند.

بکری درصفحه پنجم کتاب خود «معجم ما استعجم» آورده است که آنچه من در این کتاب آوردم از کتاب ابوعبیدالله عمرو بن بشر سکونی است به نام «فی جبال تِهامه و محالها» و سکونی نیز همه آن را از ابواشعث عبدالرحمان بن محمد بن عبدالملک کندی و او از عَرّام بن اصْبَغ سُلَمی برگرفته است.

درصفحه 655 هنگام سخن از کوه رَضْوی گوید: سکونی گوید که ابواشعث عبدالرحمان بن محمد بن عبدالله کندی برای من املاء کرد و گفت که عرّام بن اصْبَغ سُلَمی برای من نامهای جبال تهامه و ساکنان آن را و نیز قریه ها و آبها و نباتاتی را که در آنجا

می روید املاء نمود.

بکری در کتاب خود نامی از ابوالاشعث جز در این دو مورد نیاورده است و از آن برمی آید که ابواشعث ناقلی بیش نبوده است.

بکری در دو جای از کتاب خود از عَرّام نام برده است؛ یکی درصفحه 10 آنجا که می گوید: عَرّام بن الاصْبَغ پنداشته است که حد حجاز از مَعْدِن النَقْرَه است تا مدینه، پس نیم آن حجازی است و نیم دیگرش تهامی. در جای دیگر گوید: جَلْس بینِ جُحْفَه است تا دو کوه طی. و مدینه جَلسی است و از اعمال مدینه است فَدَک و خیبر و وادی القُری.

بکری در چهل و هفت مورد از سکونی نقل می کند، بعضی از موارد متن طولانی است و آن منطقه به دقت توصیف شده است. مطالبی که بکری در باب ابْلی، ارْثَد، جار، رَضوی، شَراء، شَمَنْصِیر و قدس نقل می کند تقریباً با آنچه عرّام آورده یکسان است و دلیل روشنی است که بکری این مطالب را از کتاب عرّام برگرفته است، منتهی از طریق سکونی. جز اینها مطالب پراکنده بسیاری نیز در کتاب بکری هست که اگرچه نگفته است که از کجا برگرفته ولی به مطالبی که در کتاب عرّام آمده است شباهت فراوان دارد. همچنین در کتاب بکری مطالبی از عرّام نقل شده که در نسخه چاپی کتاب او نیست.

یاقوت هفتاد و پنج مورد از عرّام نقل می کند که همه آنها در نسخه موجود چاپی مشاهده می شود. جز سه مورد که در شرح لغات است و یک مورد هم بیتی را بکری آورده که در کتاب عَرّام موجود نیست. یاقوت در همه مواردی که از عَرّام برگرفته از او یاد کرده است بجز در دو مورد که تصریح کرده که مطلب را از ابوالاشعث الکندی از عرّام گرفته است. یاقوت بیست مورد هم از ابواشعث نقل کرده ولی از عرام نام نمی برد که همه آنها در نسخه چاپی کتاب عَرّام موجود است و از این برمی آید که عرام منبع اصلی یاقوت بوده و ابوالاشعث جز ناقلی بیش نبوده است.

شگفت این است که یاقوت در آغاز کتاب معجم البلدان، ابوالاشعث را از منابع خود در ذکر اماکن بلاد عربی نام می برد، نه عَرّام را، هر چند از عرام بسیار نقل کرده است. ولی ما در تحقیق خود به این نکته تکیه می کنیم که آنچه یاقوت از ابوالاشعث نقل کرده در واقع از عَرّام است و یاقوت مطالب منقول را گاه به عَرّام نسبت می دهد و گاه به ابوالاشعث. ولی یاقوت هیچ مطلبی را از سکونی روایت نمی کند، گویی به منقولات سکونی هیچ اعتماد ندارد.

روش یاقوت در نقل مطالب از عرام با روش بکری متفاوت است. بکری درباره یک منطقه غالباً نص طویلی را که شامل اماکن بسیار است نقل می کند ولی یاقوت اغلب مطالب کوتاهی که هر یک راجع به یک مقال است می آورد یا مثلًا اگر نصّی شامل بیش از یک مکان باشد آن را در جاهای مختلف برحسب موقع نقل می نماید.

ابوعبیدالله عمرو بن بِشر السُّکونی

گفتیم که بکری از طریق ابوالاشعث و سکونی، بر کتاب عرّام تکیه دارد. جز اینکه بکری از سکونی معلومات ارزشمند دیگری هم می گیرد که در کتاب عَرّام نیامده و کسی نیز آنها را به عَرّام نسبت نداده است؛ از آن جمله است:

1- ضَرِیّه: «⁽¹⁾»

شرح مفصلی است که در آن تاریخ منطقه است در اسلام و تحولاتی که در آنجا در امور آبیاری و کشاورزی و دعاوی ملکی و نیز ذکر اماکن و وادیها و جبال و چشمه ها و آبها و معادن به گونه ای که می توان نقشه روشنی از آن تهیه کرد.

بکری بهصراحت و وضوح نگفته است که معلومات خود را از چه منبعی برگرفته ولی او از سکونی در چند موضع از بحث خود، یاد می کند. یکی در سخن از وادی ذو عثث که می گوید این وادی به وادی مرعی می ریزد و سکونی می گوید که مرعی به میم و من می پندارم ثُرعی به ثاء مضموم باشد زیرا من محلّی را به نام مرعی نمی شناسم (ص 871) همچنین هنگام سخن از امرات می گوید: سکونی می گوید «تا ابرق الدءاث ذوالأمرات است» (ص 876) از این دو اشارت معلوم می شود که از سکونی بهره گرفته است.

از مواردی که تأیید می کند که بکری در باب ضریه از سکونی اخذ کرده است: سخن اوست هنگام ذکر الحَسَلات که می گوید: «تپه هایی است در ضریه و در آنجا آبی است موسوم به حَسْله، در کتاب سکونی چنین آمده است» (ص 446) حسلات و حسله در فصلی که راجع به ضریه است مکتوب است (بهص 870 بنگرید).

همچنین هنگام بحث از حِلّیت گوید: آن در ضریه است؛ زیرا سکونی گوید که: «حلیت کوهی است در ضریه» (ص 462) عین این عبارت در فصلی که در باب ضریه نوشته آمده

است.

و نیز در باب خزاز گوید که «خزاز در ناحیه مَنْعِج است پایین امره و بالای عاقل در سمت چپ راه بصره به مدینه.

کسانی که آن را طی می کنند از آنجا می گذرند و منعج نزدیک حِمی ضریه است» و این قول سکونی است. (ص 496) عین این عبارت در فصلی که راجع به ضریه است آمده است (ص 877).

همچنین در باب فروع نیز می گوید «آبی است از آنِ بنی عبس، آن را فُرْع یا فروع گویند» سکونی آن را از ضریه پنداشته و من نمی پذیرم. (1023) این نیز عیناً در فصل مربوط به ضریه آمده است (ص 864).

2- فَیْد: «⁽¹⁾»

بکری منطقه و کوهها و خشکرودها (/ وادیها) و آبها و عشایر و مسافات میان آنها را وصف کرده و همواره در میان سخن خود از سکونی یاد می کند به گونه ای که مسلّم می شود که همه مطلب را از سکونی برگرفته است.

بکری در جای دیگر می گوید: «⁽²⁾» بَعُوضَه آبی است در مرتع (/ حمی) فَید میان آنها و فید شانزده میل است. سکونی در کتاب خود چنین می گوید.

3- بکری فصل طویلی از مرتع رَبَذه آورده است. «⁽³⁾» و در آن از حدود آن و چاههایش و آبهایش و کوهها و عشایرش و مسافات میان اماکنش به همان اسلوب که در فَیْد و ضَرِیَّه آورده بود، یاد می کند.

بکری نمی گوید که این مطالب را از کجا برگرفته است. جز اینکه در جاهای دیگر مطالبی می آورد که دلالت می کند این فصل را از سکونی برگرفته است.

آنجا که می گوید (ص 142) اروم و ارام، سکونی گوید که «آنها دو کوه اند در جانب قبلی ربذه و درص 502 گوید که سکونی گوید که خضرمه آبی است در مرتع ربذه به آنجا می گردد که این دو مطلب در این فصل (ص 635) موجود است و از آنجا که این فصل به همان اسلوبی است که درباره فید و ضریّه نوشته می توان گفت که از سکونی اخذ شده است.

4- بکری فصلی درباره تَیْماء دارد «⁽¹⁾» و در آن از راههای چهارگانه ای که میان مدینه و تَیْماء است یاد می کند و در آغاز وصف این راهها می گوید: «قال السکونی» بگونه ای که معلوم می شود همه مطلب را از سکونی برگرفته است.

البته این فصل کامل نیست؛ زیرا بکری در باره «الاسماء» گوید که این مکان را سکونی ذکر کرده و من بدان یقین ندارم. عَین الاسْماء در یک منزلی مدینه، منسوب به آن است چون آهنگ تَیْماء کنی آن را خواهی یافت. ولی در آنجا که از تَیماء سخن می گوید از «الاسْماء» نشانی نیست.

5- فَدَک: «⁽²⁾»

بکری از مکان و عشایر و راههایی که به آن می پیوندند سخن می گوید و در این بحث از بازاری از آن بنی قَتّال بن یَرْبُوع یاد می کند و می گوید: «سکونی چنین می گوید»، معلوم می شود که نص را از سکونی برگرفته است.

6- خَیبر: «⁽³⁾»

بکری از راههایی که به خیبر می پیوندد سخن می گوید و از کوهها و خشکرودها و آبهای آن و می گوید که همه این مطالب را از کتاب سکونی اقتباس کرده است.

7- نَقِیع: «⁽⁴⁾»

بکری ابعاد مرتع نَقیع را و آثاری را که در حدود آن است و خشکرودها و آبها و نباتات و مزارع و املاک آن را ذکر می کند و در ضمن آن دوبار از سکونی نام می برد و این دلیل بر اخذ این مطالب است از او.

8- بکری بحثی طولانی از عقیق «⁽⁵⁾»

دارد و در ضمن آن از آبادیهای اطراف آن یاد می کند. سپس از راههایی که به آن می پیوندد و طول آن راهها. و نیز نص ابن اسحاق را می آورد در منازلی که رسول الله (ص) به هنگامی که به بدر می رفت در آنجا فرود آمده است.

اسلوب ذکر مطالب در این فصل، درست همانند اسلوب سکونی است و به وضوح حکایت از آن دارد که بکری مطالب خود را از سکونی اخذ کرده است.

9- بکری فصولی طولانی درباره عَرْج «⁽⁶⁾»

و مَلَل «⁽⁷⁾»

و ذِرْوه «⁽⁸⁾»

و غدیرخم «⁽⁹⁾»

و اشْعَر «⁽¹⁰⁾»

نقل کرده در همه آنها از سکونی روایت کرده یا به گونه ای ضبط کرده که سکونی ضبط کرده است و اینها همه دال بر این است که مطالب از سکونی گرفته شده است.

بکری (درص 274) می گوید «پیش از این که از مکان اشعری سخن می گفتیم، گفتیم که پائینتر از نَمَلی 2 مَلی- 2، بلده و بلیده است و آن دو، دو چشمه اند از بنی عبداللَّه بن عنبسة بن سعید بن عاص. به آنجا بنگر. همچنین محمد بن حبیب گوید: سکونی به هنگام سخن از اشعر می گوید: «بلید آنجا است از آلِ سعید بن عنبسة بن عاص در وادیی که از ینبع بیرون می آید» و این عیناً در کلام بکری درباره اشعر نقل شده (ص 158) و دلیل دیگری است که بکری آن را از سکونی برگرفته است.

مطالبی که بکری از سکونی برگرفته، طولانی است. در واقع لبّ و جوهره کتاب او را تشکیل می دهد که شامل ترین و دقیق ترین مطالب آن است، و بکری خود این مطالب برگرفته را اساس کلی کار خود قرار داده تا آنجا که چون نامی را در مکان الف بایی خود قرار می دهد، به همین اشاره بسنده می کند که مطلب را بطور تفصیل در فصل معینی که از آن سخن گفته است بجوید؛ مثلًا هنگام بحث از مرتع ضریه از حلیت یاد می کند که آن یکی از جبال ضریه است و چون در ترتیب الف بایی خود به حلیت می رسد به ضریه حواله می دهد و می گوید به ضریه مراجعه کنید و دیگر از آنچه در ضریه درباره حلیت نوشته در اینجا چیزی نقل نمی کند. کتاب معجم ما استعجم بکری بر این اساس است؛ یعنی لب و اساس مطالب آن از سکونی و عرام است و از این دو که بگذریم اشعاری است که غالباً اهل لغت در باب این مکان یا آن مکان نقل کرده اند.

مطالبی که بکری از سکونی گرفته شامل بعضی از سواحل اقلیم حجاز است و نیز منطقه کوهستانی آن که آن را از عرام نقل کرده است. سپس منطقه خیبر، فدک، تَیماء، نَقیع، رَبَذه، ضَریّه، فَید، گاه نیز اجا و سَلمی؛ به عبارت دیگر منطقه وسیعی که تقریباً از اواسط نجد، تیماء و بحر احمر و مکه کشیده شده.

بیشتر مطالبی را که بکری از سکونی گرفته است، سَمْهودی نیز عیناً نقل کرده ولی

آنها را به هَجَری نسبت می دهد.

1- در بحث از نَقیع، سمهودی از چند منبع نقل می کند؛ از جمله از هَجَری. و آنچه را از هجری آورده عیناً مطالبی است که بکری آورده؛ مثلًا هر چه درباره عقیق آورده به هجری نسبت داده و آن عیناً در فصلی که بکری در نقل آنها بر سکونی تکیه داشته آمده است.

ما ذیلًا جدولی از اماکنی می آوریم که سمهودی آنها را از هجری نقل کرده و عبارات آن عیناً در کتاب بکری هم آمده است:

بکری «ص» سمهودی (جلد دوم) «ص»

حمی 1324 222

برام الوتد و لصاف 1325 1228 و 180

وتد 2871325

عسیب 3451325

مقمل 2411325

اثیث و آثاث 2411325 و 392

قرارملس 2121326 و 248

مرخ 2121328

رواوه 3141328

اثبه 41138

رابغ 309138

خلیقه 3001328

جثجاثه 761329

شوطی 3331329

روضةالجام 3151329

حمراءالأسد 2951330

ثنیةالشرید 3471331

شجرةالمحرّم 1991331 (مطالبی طولانی است که در بعضی

تفاصیل با آن اختلاف دارد.)

مزارع عروه 2901331

جماوات 2061332 و 208 (در بکری بسیار

مختصر است)

عرصات 2001333

جرف 1991333

زغابه 3181333

أضم 2471333 و 220

غابه و عین الصورین 3511333

ثرمد 2921333

حفیاء 2921333

2- ضریّه، بکری برای آن فصلی طولانی قرار داده (ازصفحه 759 تا 778) و ما پیش از این گفتیم که او در نوشته های خود بر سکونی تکیه کرده است.

سَمْهودی نیز فصلی طولانی یعنی ازصفحه 228 تا 234 از کتاب خود را به ضریه اختصاص داده است. در آغاز شانزده سطر از ابن کلبی و اصْمَعی و اسدی و ابن سعد و مجد آورده و بقیه را از هَجَری نقل کرده و در پایان تأکید می کند که آنچه آورده خلاصه ای است از سخن هجری در باب ضریه و از ابن جنّی حکایات و اشعاری می آورد که رابطه چندانی با موضوع ندارند. بنابراین اساس و جوهره بحث او مطالبی است که از هجری نقل نموده است.

سمهودی در جاهای دیگر کتاب خود مطالبی راجع به ضریه آورده که در همه جا بهصراحت می گوید که از هجری برگرفته است؛ از آن جمله است آنچه از عین ضریه (ص 232) ذکر کرده و عیناً آن را (درص 239) نقل کرده، همچنین از شعر (ص 233) که باز درصفحه 329 آن را تکرار کرده و نیز از مدعی (ص 234) که بار دیگر در 370 آن را باز گفته است. و جفر (ص 231) که آن را درص 281 مکرر کرده است و همه این عبارات مکرر را بهصراحت می گوید که از هجری برگرفته است.

وقتی ماده ای را که سَمْهودی آورده با آنچه بکری آورده مقایسه می کنیم معلوم می شود که سمهودی بعضی از عبارات بکری را مختصر یا حذف کرده است ولی آنچه نقل کرده عیناً همان است که بکری رقم زده. البته مگر در برخی اختلافاتی که در نقل بعضی از کلمات هست که آن هم اندک است محتمل است اختلاف در نسخه های خطی بوده است.

سمهودی مطالبی آورده که آنها را نزد بکری نمی یابیم؛ از آن جمله مطالبی است درصفحه 229 از اعمال ابراهیم بن هشام که بکری هم درصفحه 860 به آن اشارت کرده ولی

از چشمه ای که میان نف و اضاخ و نیز از چشمه عثمان بن عنبسه که البته غیر از چشمه ای است که بکری یاد کرده، ذکری به میان نیاورده است و نیز در باب ویران کردن بنی عباس 2 یره سلیمان- 2 حضیره سلیمان را (سمهودیص 233 و بکریص 868) که بکری اشارتی کرده است سمهودی مطالب تازه تری دارد.

سمهودی عباراتی آورده، منقول از هجری، وحال آن که بکری نیز همان ها را نقل کرده؛ از این قرار:

بکری «ص» سمهودی ج 2 «ص»

ابرق خترب 240864

شیماء 330867

عین سلیمان 233868

شطون 329871

انسان 250877

3- فید: فید سهصفحه از 1032 تا 1035 را از کتاب بکری برگرفته است که در بیشتر آن بر سکونی تکیه دارد. ولی همین ماده عیناً در کتاب سمهودی (ج 2،ص 236- 238) آمده است ولی در آغاز می گوید: هَجَری گوید و در پایان نیز از هجری یاد می کند که آنها را از هجری برگرفته است و این دلیلی است که بر هجری در نقل مطالب متکی بوده است. البته در سخن سمهودی از فید اضافاتی است که در کتاب بکری موجود نیست. و این اضافه بعد از سخن او ازصحرای حله آغاز می شود که مطالب مفصلی در باب سویقه و کوهی که در آن معدن بجاودی است و کبد منی و قادم و قویدم و اشیق را دربردارد. چون این مطالب در آخر فصل آمده ما معتقدیم که در چاپ کتاب بکری افتاده است.

4- ربذه: سمهودی در باب ربذه مطالبی بطور خلاصه از بکری می آورد بدون آن که به مأخذ خود اشاره ای کرده باشد فقط یک بار اشاره می کند که مطالب را از هجری گرفته و آن در بکری موجود است.

5- سمهودی از هجری مطالبی می آورد که عیناً در ماده ای که بکری در باب اشعر می نویسد و از سکونی نقل کرده؛ موجود است. از این قرار:

بکری «ص» سمهودی ج 2 «ص»

حورتان 296155

ظلم 272157

بواط 266154

بلده و بلیده 266158

عبود 3411259/ 394

6- سَمْهودی مطالبی از هجری نقل می کند؛ چون بین (ج 2،ص 393) اجرد (ج 2،ص 346) و قدس (ج 2،ص 359) که در کتاب بکری موجود نیست.

وسعت معلومات که هجری و مواردی که سمهودی نقل می کند، در کلیت و تفصیل، شبیه به مواردی است که بکری از سکونی نقل می کند و تطابق در وسعت و تفصیل ما را به سه فرض می کشاند:

1- مؤلّفی که سمهودی هجری می نامد همان است که بکری سکونی می نامد. ولی چیزی که این احتمال را ضعیف می کند این است که سمهودی هنگام ذکر غیقه می گوید:

«سکونی گوید که آبی است از غفار» (ج 2،ص 354) و این دلیل بر این است که او راویی را می شناسد به نام سکونی که غیر از هجری است و ایجاد رابطه میان سکون و هجر دشوار است؛ زیرا سکون قبیله ای است یمنی که افراد آن در کوفه و شام و فسطاط زندگی می کنند و هیچ یک از آنها در هجر، که شهر معروفی است در بحرین و بیشتر مردمش از عبدالقیس و بکر است، زندگی نمی کنند و نیز در مآخذ نیامده است که کسی از افراد سکون در آنجا زیسته باشد.

2- هجری غیر از سکونی است و هر یک از آنها از منابع قدیمی تری روایت می کنند.

قسمت اول امری معقول است اما روایت کردن آنها از منبع قدیم تر چیزی است که اگرصحت داشته باشد باید بتوانیم بدان دست یابیم و حال آن که سه تن از جغرافیانویسان بزرگ؛ چون بکری، یاقوت و سَمْهودی، که از کتب مهم جغرافیا آگاه بودند، از آن یاد نکرده اند؛ یعنی چگونه ممکن است از منبعی، آن همه نقل کنند ولی نامش را فراموش کرده باشند!

3- هجری غیر از سکونی است و یکی از آن دو، معلومات خود را از دیگری برگرفته و اثبات این فرض نیاز به تحقیق دقیق در کتب تراجم دارد.

امّا هجری، سمهودی او را ابوعلی الهجری می خواند (وفاءالوفا، ج 1،ص 69) و در جای دیگر از کتاب خود می گوید: «و در ابیات الهمزه در کتاب هجری از محمد بن قلیع از مشایخ او روایت شده که گفته اند که بر کوه عظم (کوهی است نزدیک مدینه) هرگز برق نزد مگر اینکه باران در پی داشت و می گفتند که بر سر آن کوه قبر پیامبری یا مردی ازصالحان است و من می گویم که عظم از خانه من در ملکی که در ثنیّه دارم، بگونه ای است که صدای من به آنجا می رسد و کم اتفاق می افتد که ما را باران رسد مگر آن که عظم را که بهترین کوههای ما و پربهره ترین آنهاست، باران فراگیرد» (ج 2،ص 247)

از این عبارات معلوم می شود که هجری از مردم مدینه بوده و ملک او در ثنیه نزدیک عظم بوده؛ یعنی در هشت میلی مغرب مدینه.

ابوعلی هجری را کتاب النوادر است که کتابی است بزرگ، دو نسخه خطی از آن موجود است، یکی در دانشگاه کلکته و دیگر در دارالکتب المصریه. دکتر حمود عبدالأمیر حمادی آن را در دو جلد به سال (1980- 1981) با اتکاء به نسخه قاهره چاپ کرده است.

بیشتر آن شعر و لغت و ذکر عشایر است اما آنچه در آن به جغرافیا مربوط می شود اندک است و پراکنده. طولانی ترین مطالب آن در ذکر داره های «⁽¹⁾» عرب است (ج 1،صص 74- 65) و ذکر تیمین است (ج 1،صص 454- 453) و نیز ضَریّه است (ج 2،ص 10) یاقوت از هجری هیچ نقل نکرده است ولی بکری تنها یک مطلب از آن آورده است. (ص 1017)

قابل ذکر است که سمهودی در مواضعی از کتاب خود مطالبی نقل می کند و می گوید که آنها را از هَجَری نقل کرده است. ولی وقتی با بکری سنجیده می شود، معلوم می گردد که آنچه را که او از هَجَری آورده عین سخن یا تلخیص سخن بکری است که از سکونی آورده است.

آیا کسی را که سَمهودی، هَجَری نامیده همان است که بکری سکونی می خواند؟ ولی این احتمال از آنجا ضعیف می شود که سمهودی در مواردی از سکونی نام می برد، بنابراین سکونی در نظر او غیر از هَجَری است. آیا قبیله هَجَر و سکون یکی است؟ این نیز بعید می نماید؛ زیرا سکون قبیله ای است یمنی که بعضی از افراد آن در کوفه و شام و فُسْطاط زندگی می کنند و هیچ یک از آنها در هَجَر که شهر مشهوری است در بحرین، که اغلب مردمش از عبدالقیس و بکر هستند زندگی نمی کنند و کسی در هیچ جا ندیده است که حتی یک تن از سکون در بحرین زیسته باشد.

پس باید هَجَری غیر از سکونی باشد و هر دو از مآخذی قدیمی تر سود جسته اند. اما چگونه ممکن است سه مؤلف بزرگ جغرافیا؛ یعنی بکری، یاقوت و سَمْهودی که از مآخذ قدیم کاملًا آگاه بوده اند، او را در ضمن مآخذ خود ذکر نکرده باشند.

از مطالب فوق چنین به دست می آید که سکونی شخصی است و هجری شخص دیگر.

من نیز تاکنون در جایی شرح حالی از سکونی نخوانده ام و ندیده ام که در جایی کتابها و آثار او را نقل کرده باشند. در ضمن کتابهای جغرافیا که ابن ندیم آورده، نامی از کتاب سکونی نیست.

یاقوت، ابوعبیدالله سکونی را یکی از شش تن برمی شمارد که در تألیف خود بر آنها اعتماد کرده است. او از سکونی شصت مورد نقل کرده که همه متعلق به جغرافیای جزیرةالعرب و اماکن آن است. البته یاقوت شرح حال سکونی دیگری به نام «ابوعبدالله احمد بن احمد بن الحسن بن اسماعیل السکونی کندی» را که نسب شناس بوده آورده است. این شخص به مکتفی و پس از او به مقتدر اختصاص داشته. او را کتابی بوده درنام میاه العرب. «⁽¹⁾» می توان مطالبی را که یاقوت از سکونی نقل کرده بدینگونه ترتیب داد.

1- منطقه عراق؛ بر راه حاجیان، واسط.

2- منطقه کوفه: نزدیک کوفه، حِفان، سِنْداد، ضارج، ضَجوع، سلمان، نُسُوخ و رَحبه.

و اماکن راه شام: رُهَیْمه، قصر مقاتل، قُطْقُطانه.

3- راه حاجیان کوفه: عُذَیْب، مَعینه، مَکمِن، شَراف، شِباک، غُوَیر، شعب، زُباله، ذوالقَصّه، شجیّه، شرج، فَید، اذَنه، عالِج، شَیحه، سَمیراء، امَر، ربایع، حَبشی، سُقْیا، وَشَل، واردات، عباسیه، عُنابه، نَجَفه، قَرَوری، طَمِیّه، نَقْره، عُسَیْله، غَمْرکِنْده.

4- راه حاجیان بصره: شَجی، حَفَرابی موسی، ماوِیَّه، ذات العُشَیْره، ینسوعه، نِباج، قَریتان، عُنَیْزه، قَنَّه، وَقَبی، رایعه، ناجیه، ظَلّال، قُواره، مُتالِع، ضَریّه، بطن الرُّمَّه، قَطَن، تِینان، خُوّ، فَلْجه، دثینه، وَجْره، ساق، زُمّ.

5- منطقه کوههای طیّ: سَلْمی، ذوصَحا، عُرَیْمه، مَوقف، سلامیه، سقف، بَقْعاء، قَراقِر، شُبْرُم.

و اماکن میان کوههای طی و تَیْماء: عِرنان، دَبْر،صُماخ، وادی القری، دُومةالجندل.

6- منطقه یمامه: عِرض، عقیق، قریه بنی سدوس، ملهم، مَوشُوم، ثَرْمداء، قَرْقری، ذات غِسْل، شَطْبَتان، فَلْج، اکَمه، قَرَن، قَصیم، لصاف، طُوَیْلِع.

یاقوت ادعا نمی کند که همه معلومات سکونی را در کتاب خود (معجم البلدان) نقل کرده است مسلماً هم، چنین نیست. بلکه او به انتخاب هر ماده ای که با راه و روش و دقت و شمول کارش مناسب بوده است، پرداخته. این امر به وضوح در وصف راه حاجیان کوفه و بصره و منزلگاههایشان ملاحظه می شود. یاقوت معلومات بسیاری از وصف اماکن نسبتاً کوچک از سکونی برگرفته است و در باب اماکن بزرگی که معمولًا جغرافیانویسان و جهانگردان بدان توجه دارند سکوت اختیار کرده است. منظور این نیست که عالمی دقیق مانند سکونی به اماکن کوچک اهتمام ورزیده و اماکن مهم را واگذاشته است، بلکه ارجح این است که او سراسر راه را به تفصیل و با دقّت وصف کرده است ولی یاقوت در وصف اماکن معروف و مهم بر او تکیه نکرده است، بلکه تنها مطالبی را نقل کرده که در جای دیگر نمی توانسته به آنها دست بیابد.

اما درباره یمامه، یاقوت در درجه اول به محمد بن حفصه پرداخته و از او مطالب بسیاری را نقل کرده که بیانگر آگاهی وسیع و دقت سرشار این نویسنده است. ولی با این همه سکونی را نیز که در ذکر راه ها و منبرها اهتمام دارد، از نظر دور نداشته است.

یاقوت کتاب خود را برحسب حروف الف بایی مرتب کرده، از این رو وقتی به یکی از مؤلفان پیش از خود می پردازد همه مطالبی را که او آورده است نقل نمی کند، بلکه مطلب را بر حسب حروف الف بایی تفکیک می کند. از این رو در کتاب یاقوت نمی توانصورت دقیقی از روش بحث مؤلفان مورد استناد او دریافت.

ملاحظات پیشین او را از توجه کلی به تحقیق در مناطق مسکونی باز نمی دارد. او به راههای ارتباطی و مسافات میان اماکن و طول آنها و اماکن نزدیک به جایگاههای فرود آمدن مسافران بر سر راههای اصلی و نیز چاهها و بیان عمق آنها و شهرنشینها و عشایر و رابطه میان آنها، می پردازد. او همان روش و شیوه ای را که در فصل ضریه و فید و خیبر و غیر آن پیش گرفته بود تعقیب می کند. بگونه ای کاملتر از بکری. اگر کسی از سر دقت نظری به این کتابهایی که از سکونی نقل کرده اند بیندازد، برای او محقق خواهد شد که آنچه سکونی در وصف جزیرةالعرب بطور کلّی و منطقه حجاز و بلاد مجاور آن نوشته دقیق تر و کاملتر از نوشته های دیگران است.

به عبارت دیگر تحقیقات او در همان سطح نوشته های ابن الحائک همدانی است در باب یمن که در کتاب خود «صفة جزیرة العرب» آورده است. اما مؤلفات درباره مکه را در آغاز فصلی که راجع به مکه ترتیب داده ایم، بطور جداگانه آورده ایم.

فصل سوم: حدود حجاز در نزد متقدمان

تردید نیست که حجاز مهمترین بخش از جزیرةالعرب است. بطور کلی جای آن معلوم است ولی حدود دقیق آن روشن نیست. زیرا تعبیر «حجاز» قبل از ظهور اسلام (زمانی که هنوز در جزیرةالعرب دولت واحدی که بر سراسر آن سرزمین فرمان راند تشکیل نشده بود) وجود داشت.

جزیرةالعرب در آن زمان مجموعه ای از قبایل بود که هر قبیله در منطقه ای زندگی می کرد و حدود جغرافیایی آن منطقه بطور دقیق مشخص نبود. در آن زمان در جزیرةالعرب شهرهایی هم بود؛ مانند مکه و مدینه که هر یک از استقلال خود بهره مند بود و برای اداره خود قواعد و قوانین خاص خود را داشت. علاوه بر این، در آنجا امیرنشینها و شیخ نشینهایی بود که هر یک رئیسی داشت و آن رئیس می توانست قدرت وسلطه خود را بر بعضی از قبایل توسعه بخشد. بنابراین تقسیمات اداری- اگر این تعبیر درست باشد- نه ثابت بود و نه پهناور و نه منطبق با تقسیمات جغرافیایی. حجاز هم همین حالت را داشت و به مفهومی اداری بر یک اقلیم، که تحت اداره واحدی باشد که امور آن را تنظیم کند، اطلاق نمی شد.

پس از اسلام، حجاز یکی از بخشهای دولت اسلامی گردید؛ دولتی که در اواخر عهد پیامبر (ص) بیشتر جزیرةالعرب را زیر نفوذ خود داشت. این دولت در زمانی کوتاه، پای از جزیره بیرون نهاد و از اواسط آسیا تا اقیانوس اطلس گسترش یافت. مسلمانان چندان تابع تقسیمات جغرافیایی نبودند و کشور اسلامی بر حسب ضرورت و احوالی که با آن مواجه بود تقسیم گردید. تازه آن تقسیمات هم ثابت نبود و بر حسب موقعیت، در آن تغییر و تبدیلهایی

که چندان هم اندک نبود، پدید می آمد؛ مثلًا در عهد خلفای راشدین و اموی برای سراسر حجاز یک فرمانروا معین نمی شد بلکه هر یک از مکه، مدینه و طائف را فرمانروایی بود و قلمروشان در وسعت فرق می کرد. گاه تا حدود عراق می رسید؛ یعنی بیشتر بلاد نَجْد را دربرمی گرفت.

چنانکه معلوم است، این تقسیمات بنابر موقعیتهای تاریخی بود و اوضاع و احوال جغرافیایی در آنها رعایت نمی شد. با تمام این احوال مفهوم «حجاز» چون یک وحدت اقلیمی به کار می رفت، مخصوصاً نزد جغرافیانویسان و اهل لغت. از اموری که بر اهمیت این مفهوم درافزود، ارتباط اقتصادی و اجتماعی و سیاسی مستحکمی بود که میان شهرهای آن وجود داشت.

در این بحثی نیست که حجاز واژه ای عربی اصیل است و معنای آن، حدّ فاصل میان دو چیز است ولی بحث در این است که چرا این منطقه را حجاز گفته اند.

گویند که حُرَیْث بن حَسّان به پیامبر (ص) گفت: اگرصلاح بدانی دَهناء را میان ما و بنی تمیم «حجاز» قرار ده. مرادش از حجاز حدّ فاصل بود. «⁽¹⁾» حسن گفت: حجاز را حجاز گویند، زیرا رودها و درختان، آن را چون دیواره ای از بیابان جدا می سازند. «⁽²⁾» و یاقوت گوید که چون زبانها مختلف شد و عربها پرکنده شدند و به مواطن خود رفتند، طَسْم بن ارَم با فرزندان و فرزند زادگانش از پی برادران خود رفتند. آنها به بلاد خود رسیدند و اینان در سرزمینی که آن را حجاز نامیدند فرود آمدند. آنجا را حجاز نامیدند زیرا آنان را به سبب خوشی هوا و کثرت خیراتش از رفتن مانع شد. «⁽³⁾» این مطالبی که آوردیم همه تعریفهای لغوی و تاریخی حجاز است و هیچ رابطه ای با جغرافیا یا جنبه اداری آن ندارد. همچنین حدود آن را بگونه ای عام معرفی می کند نه از روی دقت.

اما برخی محققان، که شمارشان هم اندک نیست، در واژه حجاز خود تعریفی جغرافیایی یافته اند که حاکی از موقعیت جغرافیایی و حدود آنهم هست؛ مثلًا ابن کلبی در کتاب

خود «افتراق العرب» گوید: بلاد عرب در این جزیره ای که عربها در آن فرود آمدند و زاد و ولد کردند، چنانکه در اشعار و اخبارشان آمده است، به پنج قسمت شد: تِهامه، حجاز، نجد، عَروض، و یمن. زیرا کوه سَراة که بزرگترین کوه عرب است از قعر یمن آغاز می شود تا به حدود بادیةالشام می رسد. عربها این کوه را حجاز می گویند، زیرا، حاجز است میان غَور (/ گودی) که تِهامه است و نَجْد (/ بلندی). «⁽¹⁾» قزوینی گوید: حجاز حاجز بین یمن و شام است. و خلیل به روایت بکری گوید: «⁽²⁾» حجاز را حجاز گویند زیرا فاصله است میان غور و شام و میان تهامه ونجد. روشن است که واژه «غور» در این عبارت نابجاست و باید به جای آن «یمن» باشد. پس حجاز حاجز است میان یمن و شام. اگر این تفسیر درست باشد. پس اصطلاح حجاز، جنبه اداری دارد و ارتباط آن با جغرافیا ضعیف است و ما نمی توانیم بطور قطع آن را بپذیریم مگر زمانی که معلومات ما در باب اداره یمن قدیم، کامل شود.

ابن کلبی- به نقل ابن فقیه و یاقوت از او- می گوید: حجاز حاجز میان تهامه و عَروض و یمن است «⁽³⁾» و این تعریفی عجیب است.

زبیر بن بَکّار از عموی خود روایت می کند «⁽⁴⁾» که معنای حجاز وجَلْس یکی است. «⁽⁵⁾» بکری نیز از منبعی که نامش را نمی برد، روایت می کند که معنای حجاز و جَلْس یکی است. ولی این قول که «کسی آن را روایت نکرده است» ممکن است جنبه قدیمی اداری داشته باشد؛ یعنی مربوط به زمانی باشد که حجاز و ارتفاعات نجد تحت فرمان یک فرمانروا بوده اند و یک واحد اداری به شمار می آمده اند، شاید هم منعکس کننده اوضاع اداری بعد از اسلام باشد و در هر حال بار معنی جغرافیایی ندارد. «⁽⁶⁾» اما تعریف زبیر بن بَکّار در کتاب «نسب قریش» «⁽⁷⁾» به روایت از سلیمان بن عیاش و تعریف بکری «⁽⁸⁾» و تعریف اصمعی به روایت ابن فقیه ویاقوت «⁽⁹⁾» که

می گویند:

«حجاز را از آن رو بدین نام خواندند که حاجز میان تِهامه و نجد است» یک تعریف جغرافیایی است.

این حقیقت جغرافیایی از نظر علمای گذشته دور نمانده است. آنها ارتباط میان حجاز و سَراة را دریافته بودند ولی در مقدار این علاقه اختلاف داشتند. ابن درید از بکری روایت می کند که حجاز را حجاز نامیده اند زیرا میان نجد و سراة مانع است. بنابراین اصل حجاز غیر از سراة است و در مشرق آن واقع شده است.

اماسلسله جبال سَراةازاقصای جنوب جزیرةالعرب تا شمال آن کشیده شده، جلگه تِهامه باریکه ای است در غرب آن وارتفاعات نجددرشرق آن واقع شده. این سلسله در جنوب متصل ومرتفع است پس ارتفاعش کم می شودتادر وسط و شمال بریده می شود.

همدانی جبال سَراة را چنین معرفی کرده است: جبل سراة که میان ناحیه مرتفع و ناحیه پست شبه جزیره فاصله است طَوْد نامیده می شود. «⁽¹⁾» یاقوت به نقل از نصر گوید «سراة کوههایی است متصل به یکدیگر. که فاصله است میان تهامه و یمن» «⁽²⁾» و نیز یاقوت از حازمی روایت می کند که سراة جبالی است و نیز زمینی که میان تهامه و یمن حاجز است.

شماری از راویان فراتر رفته و گفته اند که حجاز همان سَراة است، بکری می گوید: کوه سراة حد میان تهامه و نجد است. ابتدای آن یمن است و آن بزرگترین کوههای عرب است و تا بادیةالشام ادامه دارد. عرب آن را حجاز گوید. چند وادی آن را قطع می کند تا به نَخْله رسد.

از آن وادیها است خیطی «⁽³⁾» و یَسوم. که دو کوه اند در نَخْله و کوههای دیگر بدان پیوسته است چون جبل الابیض و جبل العَرج و قُدْس و آرَه و اشْعَر و اجْرَد. «⁽⁴⁾» همدانی و یاقوت همانند این نوشته اند و یاقوت روایت خود را به سعید بن المسیّب

نسبت داده. «⁽¹⁾»صاحب کتاب نخبةالدهر از قدامة بن جعفر روایت کند که بزرگترین کوه یمن جبال سراة است و آن حجاز نامیده شود؛ زیرا میان تهامه و نجد فاصله است. کوه سراة از یمن تا شام کشیده شده است. «⁽²⁾» یاقوت می گوید: گروهی گویند که حجاز کوههایی است که حاجز میان تهامه و نجد است. فراز آن را سراة گویند. آن را به پشت ستور تشبیه کرده اند. «⁽³⁾» این که بگوییم سَراة همان حجاز است، سخنی است نه کافی و نه دقیق. معروف این است که بخشی از سراة مخصوصاً در جنوب و شمال آن حجاز نامیده نمی شود. بلکه بخش میانین آن حجاز نامیده می شود. کوههای حجاز از یک سو تدریجاً به نشیب می گرایند و دامنه این نشیب تا دریا پیش می رود و از یک سو به ارتفاعات نجد می پیوندند. اکنون باقی می ماند بیان حدود و عرض حجاز و بیان طول آن. راویان مطالبی آورده اند که این مجهول نیز بطور دقیق حل می شود.

بیشتر این مطالب مربوط به تحدید تهامه است ولی می توان گفت که عیناً حدود حجاز هم هستند.

همدانی گوید: ذات عِرق فاصله است میان تِهامه و نجد و حجاز. «⁽⁴⁾» و اصْمَعی گوید: آنچه در آن سوی کوه؛ یعنی در غرب آن قرار دارد تا ساحل دریا و بلاد اشعریان و عکّ و حَکَم و کِنانه و غیر آن و تا ذات عِرْق و جُحفه و اراضی پست، تِهامه است وتِهامه شامل همه این بلاداست «⁽⁵⁾» و چنانکه یاقوت از او روایت می کند آنچه از بطن الرُّمّه مرتفع می شود تا برسد به ذات عِرق، نجد است. «⁽⁶⁾» بکری می گوید چون ازارتفاعات ذات عرق به

پایین روی تا به دریا برسی، همه در تهامه هستی. «⁽¹⁾» بعضی از راویان گفته اند که عَرْج حد فاصل میان حجاز و تهامه است و اصمعی گوید:

«حد تهامه از طرف حجاز مدارج العَرْج» است. و همدانی گوید «طول حجاز از عَرْج است تا سَراة. «⁽²⁾» و چون از ارتفاعات عرج به راه افتی تا به پایان بلاد بنی فزاره رسی، همه در تهامه هستی و چون از بلاد بنی فزاره درگذشتی تا سرزمین کلب در منطقه جناب خواهی بود».

بکری گوید: رسول الله (ص) از رُوَیثه به راه افتاد و در اثایه فرود آمد و آن چاهی است در دو میلی عَرْج. در آنجا مسجدی است از آنِ پیامبر. نیز در اثایه چند خانه است و درخت اراک. اینجا پایان حجاز است. «⁽³⁾» سلیمان بن عیاش در پاسخ سؤالی که زبیر بن بکّار از او کرد، که پایان حجاز کجاست؟

گفت: مابین بئر پدرت در شُقْره تا اثایةالعَرْج. آن سوی بئر پدرت از نجد است و آن سوی اثایة العرج از تهامه است. «⁽⁴⁾» بکری گوید: چون از اثایه به سوی فُرْع و غَیْقه به سوی راه مکه پایین روی تا به مکه داخل شوی تهامه است همچنین در آن سوی آن از بلاد عکّ و مَجازه و عُلْیَب و قَنُونی همه تهامه است. «⁽⁵⁾» عَرّام می گوید: حد حجاز از معدن النَّقره است تا مدینه، پس بخشی از مدینه جزء حجاز است و بخشی جزء تهامه. از روستاهای حجازی است: بطن نخله و محاذی آن کوهی است به نام کوه اسْوَد، که نیم آن حجازی است و نیمی نجدی و آن کوهی است بلند و این حدود شرقی است.

اصمعی گوید: حد غربی حجاز تهامه است. شامل بَدْر و سُقیا و رُهاط و عُکاظ. «⁽⁶⁾» بکری از حربی روایت کند که از مدینه تا راه مکه تا به اثایه و عَرج حجاز است و آن سوی آن تهامه است. سرزمین جُهَیْنه نیز از حجاز است. و مور و بلاد عَکّ تاجند از اراضی تهامه است و از بطن رمه هر چه بالاتر رود نجد است تا ارتفاعات ذات عرق. عرّام گوید: از قریه های حجازی بطن نخله است. و نیز دو کوه قدس ابیض و قدس اسود از حجاز است.

یاقوت می گوید: از مردم حجاز کسانی هستند که نه نجدی هستند و نه غَوری. اینان انصار و مَزَیْنه اند و آن گروه از کنانه که به آنها درآمیخته اند.

کسانی که میان خیبر و عرج جای دارند و نیز در حره. چون از عرج و ذات عرق فرود آیی در تهامه هستی.

اصمعی گوید: اگر از حره شوران و حرّه واقم و حرة النار بگذری و همه منازل سُلَیم را پشت سر نهی، همه اینها جزء حجاز است. البته این تعریفی براساس زمین شناسی است زیرا فقط به مناطق آتشفشانی اشارت کرده است.

حربی گوید: زمین جُهینه و قَبَلیّه همه از حجاز است و عمر بن شَبه از محمد بن عبدالملک روایت کند که حجاز را دوازده دار است: مدینه، خیبر، فدک، ذوالمروه، داربلی، دار بعضی از هوازن و همه سلیم و همه هلال.

در حدود حجاز در بعضی از منابع آمده است که اصمعی گوید حجاز محدود است از یک طرف به بطن نخل و بلندی رُمَّه و حرّه لیلی و از طرف دیگر به شام و شغب و بدا و از طرف سوم به تهامه و بدر و سقیا و رهاط و عکاظ و از سمت چهارم به سایه و ودان.

ابن فضاله گویدکه حدشام آن سوی تبوک است ازحجازوفلسطین نیز چنین است.

و از مدینه به سوی راه کوفه تا رمه حجاز است و آن سوی آن نجد است تا سرزمین عراق. آخر راه بصره تا بطن نخل حجاز است و آن سوی آن تا مرز بصره حجاز است و از مدینه تا راه مکه تا برسد به مهبطالدم حجاز است و آن سوی آن تهامه است تا مکه تا جده تا ثور و بلاد عک تا جند تا عدن ابین همه سرزمینهای پست وازتهامه است ضریه و یمامه از نجد است و سرزمین جهینه و قبلیه سراسر حجاز است.

فاسی آراء محققان در باب حدود حجاز را خلاصه کرده است و گوید باید گفت: آنچه در این کتاب درباره حجاز- مکرر- از آن یاد شده، این است که مکه و مدینه و یمامه و روستاهای اطراف آن از حجاز است و شافعی در کتاب الامّ نیز چنین می گوید: بندنیجی نیز از او چنین روایت کرده است.

در این که «آیا یمن جزء حجاز است؟» دو قول است:

بعضی گویند که تبوک و فلسطین از حجاز است و بعضی گویند حدود حجاز مابین دو کوه طی تا راه عراق است. و آن را حجاز گفته اند، زیرا فاصله است میان تهامه و نجد. این

سخن ابن کلبی و اصمعی و جز آن دو است.

یمامه که به آن اشارت رفت از یمن است در دو منزلی طائف و چهار منزلی مکه و این قول نووی در تهذیب الاسماء و اللغات است.

بنابراین بلاد معروف به جبله از حجاز نیست؛ زیرا فاصله آن بیشتر است از فاصله میان طائف و یمامه. بلاد بجله و یمامه در یک جانب هستند و آن جانب نجد یمن است ولی بلاد بجله بیش از آن که داخل در یمامه باشد داخل در یمن است. پس بلاد بجله در حجاز است و خدا داناتر است.

در بعضی از منابع، اماکنی است که آنها را «حجاز شمالی» گویند. و محمد بن فضاله گوید که حد شام از آن سوی تبوک است و تبوک از حجاز است. اصمعی گوید: حد حجاز از سمت شام شغب و بدا است و یاقوت سخن مالک را می آورد که سرغ قریه ای است در وادی تبوک و آن آخر حد نخستین حجاز است و بر این افزوده است که سرغ اول حجاز و آخر شام است میان مغیثه و تبوک و فیروزآبادی گوید که سرغ آخر اعمال مدینه است.

از این عبارات چنان برمی آید که حد شمالی حجاز تبوک است یا سرغ یا شغب و بدا. و آنها مکانهایی هستند نزدیک به هم. مسلم است که نمی توان مکانهایی را که درصحرا هستند با خطی از یکدیگر جدا نمود. بلکه مرزها را به وسیله کوههای بارز و آشکار و یا مناطق مسکونی معین می کنند.

اما این که ابن فضاله می گوید که فلسطین از حجاز است، قابل قبول نیست؛ زیرا فلسطین چنانکه همه می دانند از بلاد شام بوده است نه از حجاز.

حد شرقی حجاز هم مورد اختلاف است. پیش از این اقوال اصمعی و ابن فضاله را آوردیم که ذات عرق مرز حجاز و نجد است ولی آراء دیگری هم هست. عرّام می گوید: حد حجاز از معدن النقره است تا مدینه و نصف مدینه حجازی است و نصف دیگرش تهامی. از قراء حجازی است بطن نخل و در روبروی آن کوهی است که آن رااسود خوانند. نصف آن حجازی است و نصف دیگرش نجدی و آن کوهی بلند است.

حربی گوید: آن سوی مدینه تا راهصنعاء، هرگاه راه بر معدن بنی سلیم افتد حجاز است. و عمارة بن عقیل بنابر آنچه یاقوت روایت کرده می گوید: از حره بنی سلیم و حره لیلی تا دریا غور است و از ذات عرق مقلا تا راه عراق نجد است.

یاقوت گوید: غمره آبشخوری است از آبشخورهای راه مکه، منزلی است از منازل آن و آن حد فاصل میان تهامه و نجد است.

بکری این قول را آورده است و بر آن افزوده که وجره فاصله است میان تهامه و نجد از راه بصره و چون عجلز را پشت سر بگذاری و به سمت بالا حرکت کنی به سوی نجد رفته ای و عجلز بالاتر از قریتین است.

بکری می گوید: حد نخستین حجاز بطن نخل است و بالای رُمَّه و بر حَرّه لیلی. یاقوت نیز عین عبارات را آورده است و آن را به اصمعی نسبت داده. ابن فضاله بنابر آنچه بکری روایت کرده گوید:

از مدینه تا راه کوفه تا رمه حجاز است و آن سوی آن نجد است و آن سوی آن تا برسد به سرزمین عراق آخر راه بصره تا بطن نخل حجاز است و آن سوی آن نجد است تا بصره امّا عرّام در دقت از او فراتر رفته و می گوید که محاذی بطن نخل کوهی است که آن را اسود خوانند. نیم آن حجازی است و نیم آن نجدی.

اما اصمعی گوید که حد حجاز از آنجاست که سایه و وَدّان قرار دارند.

کلبی، چنان که ابن هشام از او روایت می کند، گوید: حدود حجاز مابین دو کوه طی است (اجا و سلمی)؛ یعنی راه عراق برای کسی که قصد دارد از مکه به شَغْف رود، تهامه است و آن تا یمن کشیده شده است.

در باب حدود جنوبی حجاز، قول اصمعی را آوردیم که آن از نجد است تا ذات عرق. و ذات عرق فاصله است میان تهامه و نجد و حجاز و نیز روایاتی را آوردیم که می گفتند: اثایه که چاهی است دو میل پائینتر از عرج، منتهای حد حجاز است. ولی اصمعی می گوید که حد حجاز از آنجا که تهامه است، بدر و سقیا و عکاظ است و این حد جنوبی حجاز است. حد چهارم آن از سایه و ودان آغاز می شود تا به حد نخستین یعنی بطن نخل و بالا دست رمه می رسد.

از آنچه گذشت معلوم می شود که راویان عرب در تعریف و تحدید حجاز، بنابر معیارهای جغرافیایی، در این تعریف متفق اند که حجاز حد فاصل میان تهامه و نجد است.

مراد از تهامه جلگه ممتدی است بر ساحل دریای احمر و مراد از نجد ارتفاعاتی است که کم کم از غرب به شرق سرازیر می شود. ولی در ذکر اماکنی که در ناحیه شرقی و غربی آن قرار دارد اختلاف دارند، هر چند این اختلاف هم زیاد نیست.

پس راههای اصلی که بر دو طرف حجاز می گذرد راهی است در طرف شرقی و راهی است در طرف غربی. جز این که بعضی حدود شرقی را وسعت داده تا فَیْد و دو کوه طی (/ اجا و سلمی) ادامه داده اند و با این عمل تحت تأثیر نظامات اداری واقع شده و از حدود جغرافیایی گذشته اند. می توان این گروه اندک را به عدم دقت موصوف نمود.

فصل چهارم: سرزمین حجاز

1- مناطق شمالی

تبوک

تبوک یکی از مناطق آباد در شمال حجاز است. و آن دژی است دارای آب و درخت و بستانی منسوب به رسول خدا (ص).

گویند اصحاب ایْکه که خدا شعیب را بر آنان مبعوث نمود در آنجا بودند. شعیب از مردم آنجا نبود، از جَعْرین بود. «⁽¹⁾» تبوک بین حِجْر و ابتدای ناحیه شام و زمینش سنگلاخ است.

در آنجا چاه خشکیده ای بود، عمر بن خطاب ابن عریض یهودی را گفت تا آن را پرکند. «⁽²⁾» عین المُولَه نیز در آنجاست. «⁽³⁾» در شمال تبوک سَرْغ واقع شده و آن ابتدای حجاز و پایان شام است. سَرْغ میان مُغیثه و تبوک واقع شده، از منازل حاجیان شام است. از سَرْغ تا مدینه سیزده مرحله است. مالک بن انَس گوید: سَرْغ قریه ای است در وادی تبوک. در آنجا ثابت بن عبدالله بن زبیر وفات کرده

است. «⁽¹⁾» در طرف شمالی تبوک دو کوه است؛ یکی در جانب غربی به نام حِسْمی، دیگری در جانب شرقی به نام شَرَوْرَی. «⁽²⁾» حِسمی را زمین سخت است و آبش بدگوار و گویند در آنجا جذام باشد. «⁽³⁾» رسول خدا (ص) سریّه ای را با زید بن حارثه به حِسْمی فرستاد. بکری گوید که رسول خدا (ص) در راه که به تبوک می رفت بر رَکوبه گذشت و آن گردنه ای است معروف که ستوران از آنجا به سختی بگذرند. و از آنجا بر مَنْتَفَق گذشت در آنجا وادی کم آبی هست. در راه تبوک قُنَّةالعَلَم واقع شده که زمین پهناوری است و در ایام بهار عربها در آنجا فرود آیند. در آنجا حشرات بسیار است و آبش ناگوار، ولی در جانب قبلی آن آبی شیرین هست موسوم به سَجْر و عَلَم که کوه بلندی است در مغرب آن و این سرزمین به آن منسوب است.

ابن اسحاق مساجدی را که پیامبر در راه تبوک، در آنجاها نماز به جای آورده برشمرده است. معلوم است که این مسجدها در مکانهایی است که آن حضرت برای استراحت فرود می آمده است. همچنین آنها در مکانهایی است که آب وجود داشته.

یاقوت نام این مساجد را به حسب ترتیب الفبایی، که اساس کتاب اوست، ذکر کرده ولی هیچ یک از آن دو بطور دقیق جای آنها را معین نکرده اند. شاید ترتیبی که ابن اسحاق ذکر کرده، به ترتیبی است که مسافر می پیماید. امّا روایت ابن اسحاق:

مساجدرسول خدا (ص) میان مدینه وتبوک معلوم و مشخص هستند و آنها عبارتند از:

مسجدی در تبوک

مسجدی در ثنیّة مدران «⁽⁴⁾» مسجدی در ذات الثوراب

مسجدی در اخضر

مسجدی در ذات الخِطمی

مسجدی در آلاء

مسجدی در جایی از ذَنب کواکب به سوی بَتْراء

مسجدی در شِقّ، شِقّ تارا

مسجدی در ذوالجیفه

مسجدی درصدر حَوْضی

مسجدی در حِجْر

مسجدی درصَعید

مسجدی در وادی القُری

مسجدی در رَقُعه از ناحیه شُقّه، شُقّه بنی عُذره

مسجدی در ذوالمَرْوَه

مسجدی در فَیْضاء

مسجدی در ذوخُشُب «⁽¹⁾»

خَیْبَر

خیبر منطقه ای است به فاصله 250 میلی شمال مدینه، در آنجا چند رود جاری است.

بزرگترین آنها سَرَر و خاص است. این دو به سمت جنوب جریان دارند و در بحراحمر می ریزند، از رودهای کوچکتر یکی رود بَعْث و یکی رَجیع که پیامبر (ص) به هنگام قتال با خیبریان بر کنار آن لشکرگاه زد.

در خیبر و اطراف آن آبها و چشمه ها بسیار است که مزارع و نخلستانهایش را سیراب می کنند. در آنجا جو به عمل می آید. خیبر برای حجاز به منزله مخزن طعام و روغن و گوشت است و ثروت حجاز از آنجاست. خرمایصبحانی آن معروف است و آن بهترین انواع خرمای حجاز است. آب فراوان، خیبر را از مناطق بیماری خیز کرده است. غلّه آن به چهل هزار وَسْق می رسد. «⁽²⁾» در اخبار غزوه خیبر آمده است که در آنجا هفت دژ اصلی بود؛ چون کتیبه و وَطیح و

سُلالم و شِقّ و قُموص و ناعم و نَطاة. سه دژ نخستین بر کرانه رود خاص قرار دارد. این رود از مرکز خیبر یک برید یا نزدیک به چهار میل فاصله دارد.صَهْباء که مهمترین مناطق کشاورزی خیبر است در نزدیکی آن است. این سه دژ به قدری به هم نزدیک هستند که برخی وطیح و سُلالم را دو شاخه از کتیبه دانسته اند. «⁽¹⁾» اما شِقّ و نطاة به دو خشکرود موسوم اند و بین آنها زمینی است موسوم به سَبْخه و مخاضَه. در نَطاة چشمه های آب بسیار است و آب فراوان سبب شیوع تب شده است. نیز در آنجا چند دژ دیگر است؛ از آن جمله است دژ مرحب و قصر او و خانه برادرش یاسر از بنی قسمه. همچنین دژ ناعم و دژ قلعه زبیر و دژ نزار. «⁽²⁾» اما شِق در آنجا چشمه آب گرم است و آب آن بر زمین جاری است در نزدیکی دژ شِق دژهای ناعم و قموص قرار دارند. معلوم می شود که این سه دژ در ناحیه جنوبی خیبر بوده اند؛ زیرا در جنگ خیبر رسول خدا (ص) نخست به آنها حمله کرد. مدافعان دژ سخت مقاومت کردند ولی عاقبت تسلیم شدند.

یهود در زمانهایی دور که در منابع تاریخی مشخص نشده در خیبر مکان گرفتند. شاید در قرن اول پیش از میلاد که رومیان آنها را از فلسطین آواره کردند به خیبر آمده باشند.

ساکنان خیبر با قبایلی که در شمال بلادشان بودند، روابط داد و ستد داشتند. مخصوصاً با غَطَفان و فَزاره بر ضد رسول خدا (ص) پیمان بستند و در زمانی که مشرکین مدینه را محاصره کردند؛ یعنی در جنگ خندق، به احزاب پیوستند. همچنین خیبر پناهگاه همه یهودیانی شد که پیامبر از مدینه رانده بود. مخصوصاً بنی نضیر که به خیبر پناه بردند و در فعالیتهای سیاسی بر ضد پیامبر شرکت کردند و بر ضد آن حضرت جماعاتی را با هم متحد نمودند.

فَدَک

یاقوت گوید: فدک قریه ای است در حجاز، میان آن و مدینه دو روز و به قولی سه روز راه فاصله است. «⁽¹⁾» عَرّام گوید: فدک از اعمال مدینه است. محمد بن عبدالملک اسدی گوید: مدینه را دوازده دار است که یکی از آنها فدک است. «⁽²⁾» ابوعبید از زُهری روایت کند که این آیه «فما اوجفتم علیه من خیل و لارکاب» (59/ 6) برای پیامبر (ص) است و خاصه فدک و دیگر قراء عربی. «⁽³⁾» بکری می گوید مراد از قریه عربی هر قریه ای است که در سرزمین عرب باشد، چون خیبر و فدک و سَوارِقیّه. «⁽⁴⁾» بکری گوید: فدک معروف است. میان آن و خیبر دو روز راه است و نیز دژ شَمْروخ بر سر راه مدینه به فدک است. بیشتر اهل فدک از قبیله اشجع هستند. «⁽⁵⁾» آمدن اشجع به فدک بعد از زمانی است که یهودیانی را که در آنجا ساکن بودند، از آنجا راندند. رئیس این یهودیان در این هنگام یوشع بن لولی بود. ابن شَبّه گوید: ازصدقات علی، وادیی است موسوم به تُرعه در ناحیه فدک در حَرّه «⁽⁶⁾» (/ سنگلاخ).

بکری گوید «بدیع جایی است در فدک، از آنِ مغیرة بن عبدالرحمان مخزومی». نیمی از آن را به ابن هشام بن عبدالملک فروخت به بهای بیست هزار دینار. «⁽⁷⁾» شاید این همان بدیع باشد که یاقوت از آن نام می برد و می گوید که ناحیه ای است میان فدک و خیبر. و در آنجا آبها و چشمه سارهایی است از آنِ بنی فَزاره. و حَرّه بعد از وادی اختال «⁽⁸⁾» است و آن همان یزمع است که نقیری گوید قریه ای است از آنِ فرزندان رضا. با میوه ها و چشمه سارهای بسیار

در ده میلی فدک. «⁽¹⁾» ابن شَبّه در باب املاک علی بن ابی طالب (ع) گوید: او را در ناحیه فدک وادیی است در حَرّه که «رعیه» خوانده می شود در آن نخل و آب جاری است و آنصدقه است.

و نیز او را در ناحیه فدک وادیی است به نام اسْحن. بنی فزاره مدعی ملکیت آن و زیستن در آنجا هستند. آن ملک نیز ازصدقه است و امروز در دست کارگزاران و سرپرستانصدقه می باشد.

همچنین در ناحیه فدک مالی است به نام قُصَیْبَه. عبدالله بن حسن بن حسن آن را به دست بنی عمیر از موالی عبدالله بن جعفر بن ابی طالب سپرد. آن ملک نیز امروز در دست کارگزارانصدقه است.

بکری گوید: نزدیکترین راه از مدینه به فدک از طریق نَقْره بر کوههایی می گذرد که آنها را حباله و قذالا گویند سپس به کوه جبار می رسد و سپس یَرْبَغ و آن قریه ای است از آنِ فرزندان رضا. دارای میوه ها و چشمه های بسیار، آنگاه از حره می گذرد و به فدک می رسد.

راه دیگر، راهی است از مدینه- از میان ذُبیان و محارب- به قصه، سپس نخل، سپس معنیه، سپس ثاملیه، سپس رَقْمتین، آنگاه مرتفع و آنگاه فدک و سپس حَراضه و خیبر وصَهْباء و داره. «⁽²⁾» یاقوت از این مکانها فقط از یَرْبَغ و حیان نام برده. از نوشته بکری معلوم می شود که فدک در جانب جنوب شرقی خیبر و آن نزدیک حرّةالرجلاء است.

در منابع، نام شماری از اماکنی که میان فدک و خیبر است آمده؛ چون:

1- جُثا: جایی است بین فدک و خیبر، بر سر راه.

2- بدیع: ناحیه ای است میان فدک و خیبر، در آنجا آبها و چشمه سارهایی است از بنی فزاره و بنی مُرّه، پس از وادی اختال و بیش از آب هجع.

3- هجع: آبی است بین خیبر و فدک. علی بن ابی طالب (ع) در سریه ای که به سوی سعد بن بکر می رفت آنجا پایان سیر او بود.

یاقوت گوید میان معدن النَّقره و فدک دو موضع است یکی وادی الفَرْس و دیگری

حَیّان. نصر گوید که شِق از قراء فدک است. در آنجا دهنه می سازند. بکری گوید: مَرَخ وادیی است میان فدک و وابشیّه، سبز و خرم. «⁽¹⁾» در کتابهای فقه و تاریخ نام فدک بسیار آمده است؛ زیرا رسول الله (ص) چون بر مردم خیبر غلبه یافت، خبر این پیروزی به فدک رسید. رسولانی نزد پیامبر (ص) فرستادند و گفتند بدون آوردن لشکر، با آنها مصالحه کند؛ بدینگونه که نیمی از محصولات و اموالشان از آن او باشد. پس فدک خالصه رسول خدا (ص) شد. در آنجا چشمه ها و نخلستانهای بسیار بود.

پیامبر (ص) نیمی از زمین و نیمی از محصول را به آنان واگذاشت. در زمان عمر نیم دیگر آن را که از آن یهود بود، بهای عادلانه معین کردند و از یهود خریدند و یهودیان آنجا به شام مهاجرت نمودند. «⁽²⁾» پس از وفات رسول خدا فدک مورد مناقشه واقع گردید، فاطمه- سلام اللَّه علیها- آن را مطالبه می کرد ولی ابوبکر مدعی بود که ملک دولت است. بعدها فدک چند دست گشت و از اموری است که شیعه بدان تمسک می جوید.

وادی القری

به هنگامی که از مساجد پیامبر (ص)، بر سر راهش از مدینه به تبوک، سخن می گفتیم، آوردیم که مسجد وادی القری پنجمین منزل آن حضرت، بعد از مدینه، بود و منزل یازدهم در جنوب تبوک.

وادی القری میان تَیْماء و خیبر است و در بزرگی همانند مکه و مدینه و یمامه. ابن کلبی گوید: آنجا را از آن رو وادی القری می گویند که از ابتدا تا انتهای آن وادی، همه قریه هایی است پیوسته به هم. وادی القری آبادترین مناطق جزیرةالعرب است. هنوز ویرانه های قریه ها بر جای است و آبها از چشمه ها می جوشند و بر روی زمین جاری می شوند و تباه می گردند که هیچ کس از آنها سود نمی برد. «⁽³⁾» در زمانهای باستان وادی القری منازل عاد و ثمود بوده است. خداوند آنها را در آنجا

هلاک کرد. آثار آن دو قوم، هنوز برجای و نمایان است. پس از عاد و ثمود، یهودیان به آنجا آمدند. آنان زمینهایش را آبادان ساختند و چشمه سارهایش را به جریان انداختند و درخت نشاندند. سپس قُضاعه و جُهَیْنه و عُذره و بلی در آنجا سکونت گزیدند و با یهود پیمانهای دوستی بستند. «⁽¹⁾» از مراکز مهم وادی القری قُرْح است و گویند که قوم عاد در آنجا هلاک شدند. «⁽²⁾» مسجد پیامبر در این مکان است. قُرْح بازار و قصبه وادی القری است. مقدسی گوید، امروزه در سراسر حجاز پس از مکه، جایی آبادتر از آنجا نیست. مردمش بسیار، تجارتش پر رونق و اموالش فراوان است. بارویی منیع دارد.

آنجا را قلعه ای است و گرداگرد آن روستاها و نخلستانها. در آنجا خرما ارزان و نان نیکو و آبها بسیار و خانه ها زیبا و بازارها گرم است. گرداگرد آن خندقی است و سه دروازه دارد. و مسجد جامعش در درون کوچه هاست. از مردم شام و مصر و عراق و حجاز جماعاتی در آنجا هستند. آبشان سنگین و خرمایشان متوسط و حمامشان خارج شهر است. «⁽³⁾» از اماکن وادی القری حِجْر است، در شمال وادی القری. حِجْر قریه کوچکی است با مردمی اندک در فاصله یک روز راه از وادی القری، در میان کوهها. منازل ثمود در آنجا بوده است. مقدسی گوید: حِجْر شهرکی است خرد ولی استوار. با چاهها و مزارع بسیار. مسجدصالح در نزدیکی بالای کوه چونصفه ای است در سنگ کنده شده. خانه ها و آثار شگفت انگیز ثمود در آنجاست. «⁽⁴⁾» کوههایی که حِجْر در میان آنها واقع شده اثالِث نامیده می شوند. چون کسی آنها را از دور بنگرد، پندارد که به هم پیوسته اند و چون به میان آنها درآید بیند که کوههای منفرد و جدا از یکدیگرند، بگونه ای که هر یک را توان دور زد. اطراف آن همه ریگ روان است. فرا رفتن از آنصخره ها بس دشوار است. در آنجا چاه ثمود است. «⁽⁵⁾»

وادی القری به فاصله چهار شب راه از تَیماء فاصله دارد. «⁽¹⁾» در وسط آنها ثَجْر واقع شده و آن آبی است از آنِ بنی القَین بن جَسر. و نیز کوهی است به نامصاره میان تَیْماء و وادی القری «⁽²⁾».

در شمال وادی القری کوه عُلا واقع شده و نیز کوه وابش و شَغْب که ملکی است از آن زُهْری و قبرش نیز در آنجاست و در آن آبشخوری است. و معدن حَراضه میان شَغْب و حوراء است. «⁽³⁾» اما بَدا در منابع ما همراه شَغْب آمده است و آن وادیی است نزدیک ایْله در ساحل دریا و گویند در وادی القری است همچنین گویند در وادی عذره است نزدیک شام بر سر راه مصر.

جایی است آباد و مسکون، آن سوی بَدا و شَغْب حلیه واقع شده و آن نزدیک وادی القری است. «⁽⁴⁾» در جانب جنوب شرقی تَیْماء کوه عِرْنان است. بنابه قول سکونی عِرنان میان تَیْماء و کوههای طی است. نصر گوید: عِرنان کوهی است در جِناب، پایین وادی القری به سوی فَید.

اصمعی گوید عِرنان وادیی است و گویند بیابانی است وسیع «⁽⁵⁾» بکری گوید: عِرنان کوهی است در جِناب نزدیک وادی القری. «⁽⁶⁾» جِناب محاذیِ سَلاح و خیبر و وادی القری است. از آنِ قبایل عُذْره و بَلی. نصر گوید:

جناب از دیار بنی فزاره است میان مدینه و فَید.

اما اماکنی که میان وادی القری و بلاد عُذره قرار دارند، همه در جنوب وادی القری هستند و آنها عبارتند از:

1- سُقیاالجَزْل و آن قریه ای است از قراء وادی القری از بلاد عُذْره.

2- سَرجیه از بلاد عُذْره است و میاسر میان آن و سُقیا است.

3- ادَیم نزدیک وادی القری است از بلاد عُذْره. بنی عُذْره را با بنی مُرّه در آنجا نبرد و کشاکش بود.

دیگر از اماکنی که نزدیک وادی القری است ولی در منابع محل دقیقشان معین نشد، عبارتند از:

1- ام قُرْحه در فاصله هفت شب از مدینه. 2- کِفاف، 3- سَفّان، 4- رَکَبان، 5- اطْلاح، 6-صَعید، 7- شَیبان، 8- سُمنه، 9- نِقاب «⁽¹⁾»

بکری دو مکان زیر را در نزدیکی وادی القری نام برده که عبارتند از رَقَم و بُوَیْره. «⁽²⁾» در طرف شمالی آن حَرّه لیلی واقع شده، از آنِ مُرّة بن عَوف بن سعد بن ذُبیان.

حاجیان که از مدینه به مکه می روند از آنجا می گذرند. بعضی گویند حَرّه لیلی آن سوی وادی القری است از سوی مدینه در آنجا نخلستانها و چشمه سارهاست.

سکونی گوید حَرّه لیلی در بلاد بنی کِلاب است.

برخی از اماکن در حرّه لیلی عبارتند از:

1- ضِعْن، فرادست ذوامَرّ.

2- نقب، در راه تَیماء است، در رأس حرّه لیلی.

3- حَشّ اعیار و آن در عدنه است.

4- حیران، نام کوهی است.

5- بَرْد

6- لظف پیش از بَرْد است.

2- مناطق غربی مدینه

اشاره

اضَم: مهمترین وادی میان مدینه و دریاست. اضَم خشکرود یا وادیی است که مدینه در آن واقع است. این وادی را در نزدیک مدینه قَناة گویند و در نزد سَدّ، شَظاة و در پایین تا برسد به دریا اضم نامیده می شود. در سمت شمال غربی در رود بُطْحان و عقیق، در زَغابه می ریزند و زَغابه را بعد از آن اضَم نامند.

سَمْهودی از زبیر بن بکّار از مجرای وادی اضَم و وادیهای دیگری که به آن می ریزد نقل می کند که این سیلها در زغابه گرد می آیند و به سوی عین ابی زیاد وصُورین در پایین دست غابه سرازیر می شوند.

سپس این سیلها به وادی نَقَمی و وادی نَعْمان پایین تر از عین زیاد می رسند و سیلهایی که از دره های اطراف جاری می شوند به آنها می پیوندند.

همچنین وادی ذو اوان و سیلابهایش از شُرْمه و وادی بُواط و حَزاز از غرب وادی اتِمَه از شرق به آن می ریزند. آنگاه وادی بِرْمَه که آن را ذوالبیضه گویند از شام و وادی تُرعه ازجانب قبله و وادی حِجْر و وادی جَزْل سُقیا و رحبه از نخلستانهای ذوالمَرْوه که به سوی مغرب می رود و وادی عمودان از پایین ذوالمَرْوه آنگاه وادی سُفیان در حدود کوهی به نام اراک بدان می پیوندند و از سه مجرای یَعبوب و نتیجه و حُقَیب به دریا می ریزد.

یاقوت از ابن سِکّیت روایت کند که ابتدای اضَم از نزدیکیهای مدینه می گذرد و از شریف علی نیز روایت کند که اضَم را در مدینه قناة گویند و بالاتر از آن را نزدیک سد شَطات گویند و از شَطات تا آنجا که به دریا می ریزد اضَم نامیده می شود. «⁽¹⁾» ابن زَباله گوید: سیلهای عالیه به بطحان و قناة می روند سپس با عقیق گرد آمده در سرزمین سعد بن ابی وقاص به زغابه می پیوندند. «⁽²⁾» ابن شبه گوید: که این رودها چون به زغابه پیوستند به طرف وادی اضَم می روند.

مطری گوید: همه این سیلابها که از بطحان و عقیق و زغابه و نقمی می آیند، یکی شده و از وادی تنگی می گذرند و به سوی اضم که کوهی معروف است می روند و سپس از آن سو، که راه مصر است، به دریا می ریزند. «⁽³⁾»

غابه

غابه در طرف شمال غربی مدینه است. «⁽¹⁾» ابن سعد و فیروزآبادی آن را در فاصله دوازده بریدی مدینه دانند. «⁽²⁾» یاقوت گوید در هشت میلی مدینه است. سَمْهودی گوید: می توان میان دو روایت وفق داد که بگوییم یکی از ابتدای مکان آغاز کرده و یکی از انتهای آن.

غابه پیش از اسلام مکانی بیماری خیز بود. بنی قریظه و بنی نضیر در آغاز ورودشان به مدینه در آنجا زیستن کردند. ولی چون بیماری خیز بود آنجا را ناخوش داشتند و از آنجا به مدینه نقل کردند. «⁽³⁾» در غابه چوب گز بود و منبر رسول خدا (ص) را از آن چوبها ساختند. «⁽⁴⁾» در دوره اسلامی زبیر بن العَوّام آن راصد و هفتاد هزار (درهم یا دینار) خرید ولی بعدها آن را به هنگام فروختن ترکه اش هزار هزار و ششصد هزار (یک میلیون و ششصدهزار) فروختند. عبدالله بن جعفر قطعه ای از آن را به چهارصد و پنجاه هزار خرید و سپس آن را به ششصد هزار به معاویه که بخشی از آن را بهصد هزار خریده بود، فروخت. ابن زمعه قسمتی دیگر از آن را بهصد هزار خرید. پس از ادای وامهای زبیر از بهای آن هزار هزار وصد هزار باقی ماند که میان زنانش تقسیم شد. «⁽⁵⁾» نیز در غابه املاکی از آنِ عباس بود. «⁽⁶⁾»

خُشُب و ذوالمَروْه و حَوراء

خُشُب یک منزل از مدینه فاصله دارد و میان آن دو مخیض و چاههای ابن شُرَحْبیل قرار دارد. «⁽⁷⁾» قصر مروان و بستانی از عبدالله بن مروان در آنجاست. «⁽⁸⁾»

در شمال خُشُب ذوالمَروه واقع شده ذوالمروه در هشت بریدی مدینه است. در آنجا چشمه ها و مزارع بسیار داشته و بقایا و آثار آنها تا زمان سَمْهودی باقی بوده است. بالای آن بَلاکِث است و چشمه ها و نخلستانی از آن قریشِ بین، ذوالمرْوه و خُشُب است.

در پایین ذوالمروْه طَیْخه و حوراء است. از طَیْخه مجرای طَیْخ می جوشد. جبل عثمان میان ذوالمَروْه و مدینه است و کوه ذَهْبان میان آن دو و ذوالمَرْوه واقع است. اما طَلِم نزدیک خُشُب است. چون از بلاد قَبَلیّه سخن گوییم از آن یاد خواهیم کرد. و سُقیاالجزْل در جنوب ذَهْبان و میاسر «⁽¹⁾» نزدیک آن است.

قَبَلِیّه

ارتفاعات کوهستانی میان مدینه و یَنْبُع را قَبَلیّه گویند. شریف علی در تعریف آن گوید:

کوهی است میان مدینه و ینبع، آنچه از آن به سوی یَنْبَع سرازیر می شود غَور نامیده شود و آنچه به سوی خشکرودهای مدینه آید قَبَلِیَّه. حد آن از شام است: میان حُتّ و شَرَف السّیاله.

حُتّ کوهی است از کوههای عَرَک از جُهَیْنه. و شرَف السّیاله زمینی است دارای کوهها و رودها که حاجیان از آن می گذرند. «⁽²⁾» اشتهار قَبَلِیّه به سبب سریه ای است که پیامبر با سیصد تن از مهاجرین و انصار به سرداری ابوعبیدة بن جرّاح بر سر یکی از عشایر جُهَیْنه فرستاد. مسلمانان در راه، سخت گرسنه شدند و مجبور به خوردن خَبَط «⁽³⁾» گردیدند از آن رو آن غزوه را غزوة الخَبَط نامیدند. «⁽⁴⁾» میان قبلیّه و مدینه پنج روز راه است.

در قَبَلیّه معادنی است که رسول خدا (ص) آنها را به بلال بن حارث مُزَنی داد و در سندی حدود آن را معین کرد و تصریح کرد که همه معادن آن نواحی؛ از پستی و بلندی و آنچه

آشکار است و پنهان، همه از آنِ بلال بن حارث است و هر جا از قدس که برای زراعت مناسب باشد. «⁽¹⁾» شافعی گوید که اقطاع بلال از ناحیه فُرْع بوده است و از آن معادن تا به امروز زکات گرفته نمی شود. «⁽²⁾» و در منابع نیامده است که معدنی در آنجا باشد و ذات النُّصْب هم به مقدار چهار منزل از مدینه دور است.

علی بن وهاس علوی از چند خشکرود در قبلیه یاد می کند ولی جای آنها را دقیقاً معین نمی کند. و آنها عبارتند از: بَلیاء، شمس، رس، ثاجه، و ناصفه و نیز از چند کوه یاد می کند:

مُقْشَعِر، زَغْبیه، قلاده، کویره،صِراره و سَکاب.

اجْرد و اشْعر

از مشهورترین مکانها در قَبَلیّه دو کوه اجْرَد و اشْعَر است. میان این دو کوه وادی بُواط جاری است. اجْرد را از این رو بدین نام (اجرد/ بدون موی) خوانده اند که بر او هیچ گیاهی نیست. آن را اقْرَع نیز گویند. و اقرع جانب شامی، بُواط است. اجرد از جبال جُهَیْنَه محسوب است ولی امروز از منازل مُزَینه است. از وادیهای شمالی اجْرَد وادی رشاد است که در اضَم می ریزد. آنجا را غوی می گفتند رسول خدا (ص) آنجا را رشاد نامید. «⁽³⁾» رشاد از آنِ خاندان عَفّان است. مَبْکَثه که محل تلاقی بُواط است در مقابل آن است. «⁽⁴⁾» رشاد در نزدیکی عین الحاضره است. گور عبدالعزیز بن محمد از احفاد عبدالرحمان بن عوف در آنجاست. تبزر در نزدیکی آن است. در آنجا چشمه های کوچکی است؛ از آن جمله است اذَیْنَه که از بهترین اموال عبدالله بن محمد طلحی است و نیز عین الظلیل از آنِ مبارک ترک. همچنین چشمه هایی از سر کوهها جاری است.

دیگر از خشکرودهای اجرد که آب آن به غَور می ریزد هُزَر است و آن متعلق به بنی جُشَم است. از آبهای آن یکی بئر بنی سباع است در ذات الحری و بئر الحواتکه است در زَقَب الشُطْآن در وسط راه میان عین بنی هاشم در ملل و عین اعظم.

اما اشْعَر را به سبب کثرت درختانش به این نام خوانده اند (اشعر/ پرمو). اشعر در جنوبِ اجرد است. آب در آن از سر کوه به سوی یَنْبُع جریان دارد. قومی از مُزَینه در آنجا زندگی می کنند. در جانب جنوبی آن خشکرود روحاء است.

بُواط

بُواط میان خشکرود اجرد و اشعر است. در شمال اشعر. در آنجا دو کوه است که سرهاشان جدا، ولی از ریشه یکی هستند.

میان آن دو گردنه ای است که پیامبر (ص) در غزوه ذوالعُشَیْره از یَنْبُع از آن عبور کرد. «⁽¹⁾» بُواط نزدیک رَضْوی است و از مدینه چهار منزل دور است، از آنِ جُهَیْنة است. در جانب غربی آن بنی دینار و بنو الربعه- از جَهینه- زندگی می کنند. رویاروی وادی بُواط مَبْکِث است که از اجرد جریان دارد.

دو حَوْره و ظَلِم

از خشکرودهای اشعر دو حوره است؛ یکی شامی و دیگر یمانی. این دو از آنِ بنی کلیب بن کثیر و بنی عوف بن وعل هستند و این دو (هر دو) از جُهَیْنه اند. حَورَه بریده ای است در وادی.

در حَوْره شامی منزلی است از آنِ عبدالملک بن مروان که آن را ذوحَماط گویند؛ زیرا در آن موضع درختان حماط (انجیر کوهی) می روید. محمد بن جعفر طالبی به هنگامی که به میان بنی دینار می آمد، در آنجا منزل می کرد.

بکری منطقه حَوْره 2 وْره- 2 را به تفصیل بیان کرده و گوید:

در نزدیکی حَوْره شامی چاه حُراض است. این چاه از آنِ عمران بن عبدالله بن مطیع بوده و در همان نزدیکی، چاه دیگری است به نام حُرَیْض، از آن بنی ربعه. در آن آبی است گوارا که همگان را سود بخشد. در نزدیکی حُرَیْض ظَلِم است: آبی از آنِ بنی حارث. بنی حارث

از بطن مرّه از بنی ربعه هستند. در دامنه ظَلِم چاهی است که آن را عُطَیل الملیحی گویند. از آن بنی ربعه و از ظَلِمصَهْره بیرون آید و آنصدقه عبدالله بن عباس است بر زَمْزَم. در آنجا بردگانی هستند که تا قرن چهارم می زیستند و از الیاف گیاهی که در آنجا بود، برای زمزم طناب می بافتند.

در کنار ظَلِم از شعبه شامی دو مُلَیْحه؛ ملیحة الرّمث و مُلَیْحة الحُرَیْض جای دارند.

در آنجا کوه سمان است و عویسجه.

میان ظَلِم و مُلَیْحَتین دُحَّل واقع شده و آن کوه بزرگی است میان مُلَیحه و ظَلِم در طرف شمالی آن آبی است موسوم به اشل و در جانب غربی آن غدیر عاصم. سپس در کنار ملیحتین بُواطان واقع شده. «⁽¹⁾» اما حَوره یمانیه، در آنجا وادیی بود که ذوالضَّلال نامیده می شد. پیامبر (ص) آنجا را ذوالهُدی نامید. «⁽²⁾» از آنجا به مدینه عسل و گندم می آورند. «⁽³⁾» مخاضه نیز در آنجاست و آن بیابانی است سهمگین و در آنجا شکافی است که از آن «شب» (/ نوعی از زاج) بیرون آید.

آنجا از آنِ قومی از جُهَینه بود. سپس در ملک عبدالرحمان بن محمد بن عزیز درآمد. «⁽⁴⁾» بکری پس از یاد کردن از حَوره شامی، از چند مکان- که خواهیم آورد- یاد کرده ولی جای دقیق آنها را معین نمی کند لیکن از سیاق کلامش برمی آید که آنها در جنوب حَوْره یمانی جای دارند.

از وادیهای حَوْرَه وادیی است که در فقاره جریان می یابد بنی عبدالله الحصین که از اسلمیان هستند و نیز خارجیان منسوب به خارجی شاعر که از بنی عدوان هستند در آنجا زندگی می کنند. جُهَیْنه می پندارد که در زمان جاهلیت با آنان همپیمان بوده اند. در پایین دست حَوره، چشمه عبدالله بن حسن است که امروز آن را سُوَیْقه گویند. سپس از میان دامنه کوه مشاش می گذرد. در آنجا ذات الشعب است و نیز مُلَیْحه. در پایین دست مُلَیْحه تپه ای است که به سبب کثرت زنبوران عسل آنجا را جَباء گویند (جباء/ کندوی زنبوران) جَباء میان شَوَیله و حَوْره واقع شده است. در آنجا نقبی است که به قُوَیْقل شهرت دارد.

مَشْجر میان ثاجه و حَوره است و آن از وادیهای قَبَلیَّه است. میان فَرْش و فُرَیش جاری است مَشجر آبی است از آنِ جُهَیْنَه در جنب مَشجر ونیز در آنجا خشکرودی است در ناحیه فرش موسوم به جریب. «⁽¹⁾»

وادیهای اشْعَر

از وادیهای غربی اشعر که به دریا می ریزد، عَباثر است. این وادی در قرن چهارم از آنِ بنی عثم از جُهَینه بود. در آن راهی است که به یَنْبُع می پیوندد. سَمْهودی گوید: عَباثر وادیی است از اشعر. میان نخل و بُواط. در آنجا نقبی است که به یَنْبُع می رسد. «⁽²⁾» از آنِ بطنی از جهینه. موسی بن عبدالله بن حسین آبی در آنجا پدید آورده و آنجا را خریده است. «⁽³⁾»

دیگر از وادیهای غربی اشْعَر نَمَلی است و آن در یَنْبُع می ریزد. در آنجا دو چاه است موسوم به صریح؛ یکی از آنِ بنی زید بن خالد حرامی و دیگری از آنِ کلبیان. سمهودی از اصمعی روایت کند که نَمَلی کوههایی است و در اطراف آن کوههایی است پیوسته به آن. همه سیاه و نه چندان بلند. از آبهای نَمَلی خنجره و وَدْکاء است. «⁽⁴⁾» در پایین دست نَمَلی بُلَیْد است و بلیده. در آنجا دو آب است از بنی عبدالله بن عنبسة بن سعید بن عاص.

سَمْهودی گوید که آن نزدیک فقیره است که از آنجا گندم ریاضی به مدینه برند. بُلَید از آن فرزندان علی بن ابی طالب (ع) بود و بخشی از آن متعلق به سعید بن عاص بود. از وادیهای اشعر طاس است، که درصفراء می ریزد از آنِ بنی عبدالجبار کلبی است.

یَلْیَل

یَلْیَل از وادیهای مشهور است. ابواشعث گوید که آن وادی یَنْبُع است. یعقوب گوید:

یَلْیَل وادیصفراء است یا یَلْیَل در وادی صفراء است. سمهودی گوید یَلْیَل وادیی است در ناحیه ینبع وصفراء. و در دریا می ریزد. «⁽¹⁾» اما بکری گوید که وادی یَلْیَل در غَیْقَه می ریزد و غَیْقَه در دریا. و بکری از زبیر بن بکّار روایت می کند که یَلْیَل وادیی است که به بدر باز می شود. یاقوت گوید یَلْیل نام قریه ای است نزدیک وادیصفراء از اعمال مدینه. در آنجا چشمه بزرگی است که از درون ریگ می جوشد.

این چشمه را نُجَیْر گویند.

یاقوت از ابن اسحاق روایت کند که در جنگ بدر، قریش بیامد تا در دور دست وادی پشت عَقَنْقَل و یَلْیَل فرود آمد. میان بدر و عَقَنْقَل تپه ای است که قریش در پشت آن مکان گرفت. و قُلَیْب در بدر است در کناره نزدیک آن به یَلْیَل و مدینه. میان روایت یاقوت که می گوید: یَلْیَل قریه ای است نزدیک وادی صفراء و روایت پیشین می توان چنین وفق داد که شعبه ای از یَلْیَل به ینبع می رود و شعبه دیگر به غَیْقه که نزدیک بدر و وادیصفرا است.

در یَلْیَل چشمه ای است به نام نجیر. و چون نزدیک به جار است مردم جار از آب آن می نوشند. جار برکرانه نُجَیْر است. نُجَیْر چشمه بزرگی است که از درون ریک می جوشد.

پرآب ترین چشمه هاست ولی آبش در رمل جریان می یابد و کشاورزان جز در مواضع اندکی نمی توانند از آن استفاده کنند. این وادی در نزدیکی یَنْبُع به دریا می ریزد. از آب آن چشمه نخلستانها آبیاری می شود و انواع سبزیها به دست می آید و نیز خربزه. «⁽²⁾» از وادیهایی که از یَلْیَل بیرون می آید یکی هم وادی رُحْقان است در سمت راست متوجه، از نازیه تا مُستَعْجله و سیلابی که از سمت چپ مُسْتَعْجَله در آبگیر بنی سالم می ریزد.

ابن اسحاق در باب سیر رسول خدا (ص) به بدر گوید که آن حضرت پس از پیمودن ناحیه ای از نازیه به وادیی که آن را رُحْقان می گویند- میان نازیه وتنگهصفراء- گذرکرد؛ یعنی آن سمت وادی را طی کرد که طرف مُسْتَعْجَله بود و آن نزدیکترین مکان به تنگه صفراء بود. «⁽³⁾»

وادی حُرَض در رُحْقان می ریزد، همچنین وادی ضَبُوعه و آن منزلی است نزدیک یَلْیَل میان مُشَیْرِب و خلائق. مُشَیْرِب در طرف شمالی ذات الجلیس است.

و در نزدیکی یَلْیَل شُعْبَه عبدالله است. پیامبر هنگامی که به قصد قریش بیرون آمد از آنجا گذشت سپس به دست چپ گشت و در یَلْیَل فرود آمد. «⁽¹⁾»

رَضْوی

کوه رَضْوی نزدیک ینبع است. در فاصله یک روز راه و در هفت منزلی مدینه و به فاصله دو شب راه از دریا. رَضْوی دامنه اش به سوی ساحل کشیده می شود. در جانب شرقی آن حَوْرا است و وادیصفرا. رَضْوی تا جنوب یَنْبُع کشیده می شود. میان آن و عَزْوَر راه میان بر قافله هایی است که از میان شام و مکه می گذرند. رَضْوی کوهی بلند است با دره ها و وادیها.

سنگ مسنّ (که با آن کارد و شمشیر تیز می کنند) از آنجا به دست آید و به سراسر جهان برده شود. «⁽²⁾» ابو زید گوید: رَضوی کوهی است سبز رنگ در دره های آن آب و درخت فراوان است.

عَرّام گوید در رضوی و عَزوَر درخت شوحظ و نبع روید (و آن دو درختانی هستند با چوبی سخت که از آنها کمان سازند) و نیز شبدر و بیدمشک بری روید. همچنین در رَضوی و عَزْوَرْ آبها بسیار بود. آبها از فراز کوه فرو ریزند و کس نداند از کجا سرچشمه گیرند. «⁽³⁾» رَضْوی متعلق به قبیله جُهَیْنه است. و در نزدیکی رضوی میان آن و دیار جُهَیْنه در سمت دریا دیار حسینیان است. آنها را چادرهای مویین است در حدود هفتصد خاندان. آنان نیز چون اعراب بدوی به دنبال آب و گیاه از جایی به جایی کوچ می کنند. در واقع با اعراب بدوی از حیث آفرینش و اخلاق فرقی ندارند. دیار آنها از سمت مشرق به ودّان پیوسته است.

از ساکنان رَضْوی قبیله نَهْد است.

عَزْوَر و ثافل

در نزدیکی رَضْوی کوه عزور است. میان عزور و رضوی یک تاخت اسب فاصله است.

در بیشتر منابع هر دو کوه را با هم نام برند و به اوضاع زراعی آنها اشارت کنند.

در فاصله ای از رضوی و عزور کوه ثافل واقع شده. در مشرق غَیْقه. در نزدیک یَلْیَل دو کوه است که آنها را ثافل اکبر و ثافل اصغر گویند و آن دو ویژه بنی ضَمْره هستند.

بنی ضمره مردمی توانگرند. میان آن دو گردنه ای است کمتر از یک پرتاب تیر. میان رضوی و عزور دو روز راه فاصله است. بر آن دو کوه چیزهایی می روید از جمله عرعر، سدر و زعفران. عَرّام می گوید میان آن کوهها کوههای کوچکی است که هریک منسوب به قبیله ای است که درکنارآن زیست می کند؛ مثلًاثافل کوه مُزَینه است. «⁽¹⁾» در ثافل اکبر چند چاه است در درون وادیی که آن را یَرْثَد گویند. آن چاهها را دباب گویند. آبشان فراوان و شیرین است و به عمق یک قامت. «⁽²⁾» در ثافل اصغر مکانی است به نام قاحه. در آنجا دو چاه پرآب است. نام قاحه به سبب آنکه رسول خدا (ص) در یکی از غزواتش از آنجا گذشته است. مشهور است و سَمْهودی گوید: قاحه در سه منزلی مدینه است. درصحیح بخاری نیز چنین آمده است. و آن برای کسی که به مدینه می رود حدود یک میل پیش از سقیا است. مجد و حافظ ابن حجر و دیگران نیز چنین گفته اند.

وادی آن را عَبابید گویند. عیاض نیز چنین گوید، ولی اسدی گوید آن را وادی عائد گویند و از آن بنی غِفار است. «⁽³⁾» در آن سوی ثافل آبی است به نام مُعَیْط از آنِ کِنانه. «⁽⁴⁾»

حوراء

حوراء در شمال کوه رَضْوی است. میان آن و یَنْبُع سه روز راه است. بارگاه کشتیهایی است که از مصر می آیند. «⁽¹⁾» حورا را بار و وربض و بازاری بوده در سمت دریا. اما در قرن هفتم شهری ویران بوده است. یاقوت گوید: کسی که حوراء را در سال 626 دیده بود برای من حکایت کرد که در آنجا آبی است شور و بقایای قصری است ساخته از استخوان اشتران. در آنجا نه زراعتی بوده و نه حیوان شیردهی. از اراضی حوراء است تجبار. «⁽²⁾» از اماکن ساحلی در نزدیکی حوراء عُوَیْنِد است و آن موضعی است نزدیک مَدْیَن. «⁽³⁾» بارگاهی نیکو دارد و عسل در آنجا فراوان است.

و از حَوراء است ذوالمَرَخ. ذوالمَرَخ نیز مکانی ساحلی است نزدیک به یَنْبُع. در آنجا درختان مرخ (بادام تلخ که چوب آن زود آتش گیرد. چوب آتش زنه) بسیار است از این رو به این نام نامیده شده. «⁽⁴⁾» درنزدیکی حوراء و میان آن و تنگه، کوه سِتار واقع شده در فاصله سه روز راه از یَنْبُع. «⁽⁵⁾» در شمال حوراء و در نزدیکی آن معدن الحراضَه است. در جایی میان آن و شَغْب و بَداء و یَنْبُع و آن نزدیک به طَیْح است که در پایین دست ذوالمَرْوَه جای دارد. «⁽⁶⁾»

یَنْبُع

یَنبع بر ساحل دریاست. بر سمت راستِ (شمالیِ) رَضْوی، برای کسی که از مدینه به سوی دریا می رود. یک روز راه از رضوی و هفت منزل از مدینه فاصله دارد. «⁽⁷⁾» عَرّام گوید: ینبع از آن فرزندان حسن بن علی (ع) است. انصار و جُهَیْنَه و لیث در آنجا

زندگی می کنند. چشمه های آب شیرین دارد. وادی آن یَلْیَل است که قریه ای است پرنعمت و وادی آن در غَیْقَه می ریزد. «⁽¹⁾» ابن حوقل گوید ینبع شهری است دارای بارو و نخلستان و آب و زراعت. در آنجا موقوفاتی است از آنِ علی بن ابی طالب (ع) که فرزندانش عهده دار آن هستند. «⁽²⁾» مقدسی گوید: ینبع استانی است جلیل با بارویی سخت استوار و آب بسیار. از یثرب آبادتر است و درختان خرمایش بیشتر و نیکوتر است و بازارش گرم است. دو دروازه دارد و مسجد جامع نزدِ یکی از آنهاست. بیشتر ساکنانش بنی حسن هستند. «⁽³⁾» سَمْهودی گوید: ینبع از نواحی مدینه است که در زمانهای متأخر از آن جدا افتاده. به سبب بسیاری چشمه سارهایش (/ ینبوع) آنجا را بدین نام خوانده اند. شریف ابن سلمة بن عیاش ینبعی گوید در آنجاصد و هفتاد چشمه است.

در بعضی از کتب آمده است که یَنْبُع ملک علی بن ابی طالب (ع) بود. و بکری گوید که ینبع از آنِ علی بن ابی طالب (ع) بود. کوه رضوی در نزدیکی آن است، آن سوی آن حجاز است و از ینبع چون به نشیب روی به ساحل می رسی. «⁽⁴⁾» ابن شَبّه درباب املاک علی بن ابی طالب (ع) در یَنْبُع گوید که چون رسول خدا-ص- ینبع را گرفت آن را به کشد داد، او گفت: یا رسول الله من پیرم، آن را به برادرزاده ام ده.

عبدالرحمان بن سعد بن زراره انصاری آن را به سی هزار درهم از او خرید. عبدالرحمان به ینبع رفت و در آنجا گرفتار باد سَموم شد و بازگشت. علی بن ابیطالب (ع) را در منزلی به نام بُلَیّه در نزدیکی یَنْبُع ملاقات کرد و علی یَنْبُع را از او خرید. نخستین کاری که درآنجا کرد برآوردن آب بُغَیْبَغه بود. و از قَعْنَبی روایت شده که عمر ینبع را به علی بخشید. سپس علی- ع- آن را خرید در همان حال که در اراضی آن کار می کرد ناگاه آبی فراوان جاری شد. خبر به علی (ع) دادند. گفت: میراثبران خوشدل شوند. ابن ابی یحیی به سندی از عمار بن یاسر روایت می کند که پیامبر (ص) ینبع را در ذوالعُشَیْره به علی (ع) داد. «⁽⁵⁾» نیز ابن شَبّه از ابن ابی یحیی روایت می کند که اموال علی در یَنْبع پراکنده بود. از آن

جمله چشمه ای بود به نام عین البُحَیْر و چشمه ای به نام عین ابی نیزر. و چشمه ای به نام عین نولا که امروزه آن را العدر خوانند. گویند این چشمه را علی به دست خود برآورده است و در آنجا مسجدی است از آنِ پیامبر. در آن هنگام که برای رویارویی با قریش به ذوالعُشَیْره می رفت در آنجا نماز خواند.

بعضی از این چشمه ها در دست مردم دیگر است. گویند والیانصدقه آنها را به ایشان واگذار کرده اند. کسانی که این چشمه ها در دست آنهاست معتقدند که ملک آنهاست جز عین نولا که خالصه است مگر چند نخل که در دست زنی است به نام بنت یعلی از موالی علی بن ابی طالب (ع).

علی (ع) در ینبع بُغَیْبَغات را به وجود آورد و آن چند چشمه است. یکی از آنها «خَیْف الاراک» است و یکی «خیف لیلی» و چشمه ای به نام «خَیْف بسطاس» (یا نسطاس). در آنجا نخلستان و چشمه سارهاست.

بُغَیْبَغات از کارهای علی (ع) است که آن را تصدق نمود و همچنان ازصدقات او بود تا آنگاه که حسین بن علی (ع) آن را به عبدالله بن جعفر بن ابیطالب داد تا از خرمای آن سود برد و دَیْن خود بپردازد و از آن هزینه کند تا دخترش را به یزیدبن معاویة بن ابی سفیان به زنی ندهد. عبدالله آن املاک را به معاویه فروخت تا آنگاه که بنی هاشمصوافی را بگرفتند.

پس عبدالله بن حسن بن حسن از ابوالعباس سَفّاح در زمان خلافتش آن را طلب کرد.

ابوالعباس آن را جزءصدقات علی (ع) قرار داد. پس ابوجعفر منصور در زمان خلافت خود آن را بازپس گرفت. چون مهدی عباسی به خلافت نشست حسن بن زید در این باب با او سخن گفت و ماجرا را شرح داد. مهدی به زفر بن عاصم هلالی که والی مدینه بود نوشت تا آن را باصدقات علی (ع) به او بازگرداند. علی (ع) را ملک دیگری بود در یَنْبُع بر سر چشمه ای به نام «عین الحدث» و نیز ملک دیگری بر سر آبی موسوم به عصیبه که آن نیز در یَنْبُع بود. «⁽¹⁾» هَجَری معلومات دیگری تحت عنوان «صدقات علی (ع) در ینبع» به دست می دهد.

و به روایت از موسی بن عبدالله اصغر گوید:

اراک که به دست عبدالله بن حسن بود و اما کشش و خَیْف لیلی و نیز روضه و مَعْلات

در ینبع ازصدقات علی (ع) بود. مراد از مَعْلات مَعْلات الصَّفراء است در وادی یَلْیَل. «⁽¹⁾» باقی صدقات علی در پایین ینبع است؛ یعنی در کنار دریا و آنها عبارتند از عین ابی مسلم و عین ابی نیزر و عین نولا و بحور، بحور را بُحَیْر نیز گویند. علی (ع) با دست خود در این مکانها کار می کرد. اما عین جُبَیر را عبدالله بن حسن آباد کرد و یکی از فرزندان یحیی بن عبدالله گوید و آن کشکش بود با دوکاف که دراصل کشش بوده است.

در کتب، نام شماری از مواضعی که نزدیک ینبع است آمده؛ از جمله اماکنی که نزدیک دریاست:

1- قاعس و مناخ و منزل ایقب؛ اینها اماکنی است که از آنجا به ینبع روند و از ینبع به ساحل دریا.

2- خُبَیْب؛ در آنجاست که سیلابهای ینبع به دریا می ریزند.

3- عَرِم؛ وادیی است که از ینبع سرازیر می شود.

4- امالج و املیج؛ از نواحی فرودین ینبع است.

5- تریم؛ وادیی است میان تنگه ها و وادی ینبع نزدیک به مَدْیَن و شَراوه.

6- مجاز؛ موضعی است نزدیک ینبع و قُصَیْبَه که وادیی است میان مدینه و خیبر و هر دو نزدیک به تپه بوابه هستند، در نزدیکی ساحل دریا.

7- رجع؛ کوهی است سیاه میانصفراء و ینبع.

8- غَیْل؛ کوهی است سیاه میانصفراء و ینبع از توابع ینبع و نزدیک به آن.

9- خیزه؛ از اعمال ینبع است از سرزمین تِهامه.

10- خیبر؛ کوهی است درصدر نجلاء به طرف ینبع.

خَفَینَن و غَیْقَه

محمد بن حبیب گوید: خفینَن آبی است نزدیک ینبع. میان یَنْبُع و مدینه. و آن دو شعبه است، یکی در یَنْبُع جاری است و یکی در خَشْرَمه و آن که در خَشْرَمه جاری است به

دریا می ریزد. نزدیک خَشْرَمه وادی دَعان است میان مدینه و ینبع. در آنجا چشمه ای است از آنِ عثمانیان. «⁽¹⁾» اما غَیْقَه، ابن سکّیت گوید که آن مکانی است بر ساحل دریا، بالای عُذَیْبَه. و نیز گوید خردک آبی است و چند نخل به سمت کوه جُهَیْنَة الاشْعر. یاقوت گوید: غَیْقه مکانی است در ساحل دریا.

از وادیهایی که به غیقه پیوندد؛ یکی وادی اراک است و آن وادیی است پایین دست ثاقل و نیز طموی که کوهی است که سیلابهایش به غیقه ریزد.

فراقد از غیقه بیرون آید و به سوی وادیصفراء روان است. «⁽²⁾» بَعال نیز که سرزمینی است از بنی غِفار در نزدیکی عُسفان. و ذوظبیه موضعی است میان یَنْبُع و غَیْقه. «⁽³⁾» و ودعان وادیی است نزدیک ینبع. در آنجا آبی است از آنِ عثمانیان.

مُرَیخ، قله ای است سیاه نزدیک یَنْبُع میان بِرْک و وَدْعان. اصمعی گوید: مُریخه و مِمها دو آب هستند به نام شعبان در نزدیکی مَرْدمه. «⁽⁴⁾» میان ینبع و ساحل قاعس و مناخ و منزل که همان قب باشد، خایعان واقع شده و آن دو شعبه اند که یکی از غیقه آید و یکی از وادی صَّفْراء. «⁽⁵⁾»

عُذَیْبه و جار

در جنوب یَنْبُع عُذَیْبَه واقع شده و آن قریه ای است و آبی است. در جنوب عذیبه شَنُوکه است، در شانزده میلی جار. شَنُوکه حد وسط فاصله عذیبه و جار است. بارزترین مکان در جنوب یَنْبُع جار است. عَرّام در وصف آن گفته است: جار شهری است بر ساحل دریای قُلْزُم.

بارگاهی است که کشتیها از مصر و حبشه و عدن و چین و بحرین و بلاد هند به آنجا لنگر

اندازند. دارای منبر است. جایی است آبادان. شرب مردمش از بُحَیْره است و آن چشمه یَلْیَل است. در جار کاخهای بسیار است. نیمی از آن جزیره ای است در دریا و نیم دیگرش در ساحل است. «⁽¹⁾» ابن حوقل گوید: جار بارگاه مدینه است، در ساحل دریا. کوچکتر از جده. «⁽²⁾» مقدسی گوید: جار بر ساحل دریا، شهری است استوار. باروی آن سه طرفش را گرفته و طرف چهارم دریاست. خانه های بلند و بازار آباد دارد. خزانه مدینه و دیگر شهرهاست. آب از بدر آرند و طعام از مصر. مسجد جامعشصحن ندارد. مردم جار از چشمه بُحَیْره که در یَلْیَل است آب نوشند. «⁽³⁾» از جار تا یَنْبُع هفتاد و دو میل است و تا بدر شانزده میل و تا مدینه سه منزل. «⁽⁴⁾» محاذی جار، جزیره قَراف است در دریا. یک میل در یک میل سطح آن است. جز به کشتی به آنجا نتوان رفت. و آن فقط لنگرگاه حبشه است. مردمش چون مردم جار بازرگانند آب را از دو فرسنگی آورند. «⁽⁵⁾» در فاصله هفت میلی جار، سُرَیْر واقع شده و آن بارگاه کشیتهایی است که از مصر و حبشه به مدینه می آیند و در بلاد کِنانه است.

در شمال جار وادی خَریق است پیوسته به یَنْبُع «⁽⁶⁾» میان جارو مدینه بُساق واقع شده و آن ملک امیة بن حرث بن اسکر است و نیز گردنه خُرَیم که آن را خَیْف خُرَیم نیز گویند. «⁽⁷⁾» گردنه ای است میان مطیق وصفراء، در راه جار با عدول از راه مدینه به طرف راست. پیامبر به هنگام بازگشت از بدر از آنجا گذشت. در شش میلی جار دو تپه بَرَّتان و بُضَیْع جای دارد. «⁽⁸⁾» در مشرق جار پایین دست عین الغِفاریین.

میان جار و وَدّان بَزْواء قرار دارد. شهری سفید و مرتفع از ساحل. گرمترین بلاد خداوند است. بنی حمزه در آنجا زندگی می کنند. میان آن و جُحْفه وادی رابغ است در فرو دست عَزْوَر.

میان جار و وَدّان کُلْفی است و آن از سمت ریگستان پایین دعان است. و نیز پایین ثَنِیّه و بالای شعراء. ودّان پایین ثَنیّه است. در شمال غربی کُلْفی اجاول واقع شده است.

اماکن بین مدینه و بدر

رونده ای که از مدینه به مکه می رود، در اثر اهتمام مورخان سیره و محدثین و جغرافیانویسان، اطلاعات فراوانی حاصل می کند؛ از جمله در باب حرکت رسول خدا (ص) از مدینه تا بدر. ابن اسحاق مکانها و حوادث بین راه را به تفصیل آورده است. ابن اسحاق می گوید که پیامبر (ص) از راه مکه طی طریق کرد، نخست به نَقْب مدینه گذشت آنگاه به عقیق و از آنجا به ذوالحُلَیفه و سپس به ذات الجیش (یا اولات الجیش) رسید. از آنجا رهسپار تُربان شد و سپس مَلَل آنگاه از مَرَیین به غَمیس حَمام رفت سپس به صُخَیْرات الثُمام و سیاله و فج الروحاء و شَنُوکه گذشت تا اینجا راه معتدل بود. آنگاه رسول خدا (ص) بر سَجسَج که چاه روحاء در آنجاست گذشت. آنگاه از آنجا در حرکت آمد تا به مُنْصَرف رسید و در آنجا از راه مکه به طرف چپ گردید و به راهی که به نازیه می رفت افتاد، به آهنگ بدر. پس از طی مسافتی به وادی رُحْقان میانه نازیه و تنگهصفراء رسید و از آنجا تاصفراء پیش رفت.صفراء قریه کوچکی است میان دو کوه و برفت وصَفراء در چپ او بود.

آنگاه پیامبر به وادی ذَفِران رسید و از ذفران رهسپار گردنه ای شد به نام اصافر و از اصافر که فرود آمد به بلده ای موسوم به دَبَّه درآمد. حَنّان را که تپه بزرگی است در طرف راست خود قرار داد و در نزدیکی بدر فرود آمد.

از این برمی آید که رسول خدا (ص) برای رسیدن به بدر نخست از همان راه عمومی مدینه رهسپار شد تا به مُنْصَرَف رسید و از مُنْصَرَف به راه فرعی افتاد، راهی که از نازیه به تنگه صفراء و ذَفِران و دبَّه به بدر می رسید. «⁽¹⁾» و ما در آتیه در این باب سخن خواهیم گفت.

بدر در جانب راست جاده میان مکه و مدینه است، در راهی که رسول خدا (ص) از مدینه به بدر طی کرده دو روایت هست یکی همین روایت ابن اسحاق که آوردیم، دیگر روایت ابن سعد که می گوید میان بدر و مدینه هشت برید و دو میل است. راهی که پیامبر پیمود نخست به رَوْحا رسید میان رَوْحا و مدینه چهار منزل است و از آنجا تا مُنْصَرَف یک منزل و از منصرف تا ذات اجذال یک منزل و از آنجا تا مَعْلاة یک منزل و مَعْلاة همان خَیْف السلم

است. و از آنجا تا اثَیْل یک منزل است و از اثَیْل تا بدر دو میل راه است. «⁽¹⁾» یاقوت در این باب همان نص ابن سعد را نقل کرده و افزوده است که اجذال منزل پنجم است برای کسی که می خواهد به مدینه رود و مَعْلاة جایی است میان مکه و بدر. میان آن و بدر اثَیْل است. و ذواثَیْل وادیی است با نخلستانهای بسیار میان بدر وصفراء. از آنِ فرزندان جعفر بن ابیطالب. شاید این اختلافات بدان سبب باشد که این راه پس از رسول خدا متروک مانده است.

بکری و یاقوت اماکنی را که ابن اسحاق در فاصله میان بدر و مدینه برشمرده در پاره ای جاهای کتابشان یاد کرده اند. در باب نازیه یاقوت گوید که آن عین ثَرّه است در راه مکه به مدینه، نزدیکصفراء و به مدینه نزدیکتر است و از مضافات مدینه است. «⁽²⁾» عَرّام گوید چون از نازیه بگذری به آبی می رسی آن را هَدَجیه گویند. در آنجا سه چاه است ولی مزارع و نخل درختی نیست. زمینهایی است به طول سه فرسخ. از آنِ بنی خُفاف است. میان دو ریگستان سیاه. آبشان گوارا نیست. بیشترین روئیدنی که در آنجاست شور گیاه است و از آنجا در سه میلی به سَوارقیّه رسند. «⁽³⁾» اما رُحْقان، بکری گوید: نزدیک مدینه است میان نازیه وصفراء. رسول خدا در مسیر بدر از آنجا گذشت. یاقوت به همین اکتفا کرده که رسول خدا به هنگام رفتن به بدر از آنجا گذشت. «⁽⁴⁾» اما مَضیق (تنگه) مراد از آن مَضیق الصَّفراء است. جایی است مشهور و ما باز هم درباره آن سخن خواهیم گفت.

اما اصافر، یاقوت گوید: گردنه ای است که رسول خدا به هنگام رفتن به بدر از آن عبور کرد. کوهی است نزدیک مَنْشِد. «⁽⁵⁾» و گویند که شبه مکانی است میان اصافر و بدر. رسول الله به هنگامی که عازم غزوه بدر بود از آنجا گذشت.

صفراء در وادیی است میان کوهها، دارای نخلستانها و چشمه سارها. با نخل و مزارع و

برکات فراوان. «⁽¹⁾» آب صفرا همه از چشمه هاست. آبش به یَنْبُع رود؛ از جمله آن چشمه ها عین خرما است، از آن حکم بن نظلة الفقاری. «⁽²⁾»صفراء قریه ای است دارای کشتزارها. در آنجا دو دژ است معروف به توأمین. و دژی معروف به حسنیه و دیگر معروف به جدید. همچنین دژها و قریه های پراکنده. آنجا سرزمین کِنانه است سپس به جُهَیْنه و انصار بنی فِهر و نَهد تعلق گرفت. ابورُهْمصحابی در آنجا منزل داشت. «⁽³⁾»صفراء و اعمال آن از فُرْع و نواحی آن است. در شمال غربی آن وادی ذَفِران است که سیلابهای آن بدان می ریزد و نیز حَنّان است که تپه ای است چون کوه. در بئر ذَفِران در زمان سَمْهودی مسجدی بوده که مردم بدان تبرک می جسته اند. این مسجد در طرف چپ مردمی بود که به یَنْبُع می رفتند. از گچ ساخته کمی بالاتر از جاده. مسافران برای تبرک در آن نماز می گزاردند. در نزدیکیهای آن خانه ای نبود. جلوش قبری کهن بود در بنایی محکم. ممکن است قبر عبیدة بن حارث بن عبدالمطّلب باشد. «⁽⁴⁾» 1 ن سعد- 2 ابن سعد گوید: عبیده در ذات اجذال در تنگه ای در فرود عین الجدول به خاک سپرده شده. از سخن او برمی آید که ذات اجذال نزدیک ذَفِران است. «⁽⁵⁾» در حوالی صفراء قَنان و ضَعاضِع کوچک است. همچنین گرداگرد آن کوههایی است و بارزترین آنها دو کوه مُسْلِح و مُخْرِئ است. هر دو از آنِ بنی النار، بطنی از غِفار است. از اماکن آنها ارابن است. نام منزلی است بر نَقامَبْرَک. از کوه جهینه تا تنگهصفرا در نزدیکی مدینه و در نزدیکی مَبْرَک مَناخ است.

میانصفراء و ینبع کوه نَطْع واقع شده. کوهی است سیاه مشرف بر غَور در طرف چپ ینبع، از آن جهینه و متصل به نِصْع غارب که نام موضعی است.

بدر

بدر به هنگام ظهور اسلام جایگاه گردآمدن عربها بود و بازاری که از آغاز ماه ذوالقعده تا هشتم آن دایر می شد. سپس مردم به شهرهای خود می رفتند، در حالی که مقابل هر درهم، یک درهم در معامله سود برده بودند. «⁽¹⁾» مقدسی در قرن چهارم در وصف آن گفته است که بدر شهری است کوچک در راه مدینه به سوی ساحل دریا، خرمایش نیکو است. عین النّبی در آنجاست. جنگ بدر در آنجا اتفاق افتاد. پادشاهان مصر در آنجا مساجد و بناهایی ساخته اند. «⁽²⁾» ادْمان رود کوچکی است در جانب راست بدر و در فاصله سه میلی آن و عَقَنْقَل تپه ای است از شن در بدر.

3- مناطق جنوب شرقی مدینه

کوه آرَه و فُرْع و ودّان

سکونی گوید: در جانب چپ راه مدینه به مکه کوه آرَه است، مقابل قُدْس. کوهی بلند است. کوهی است سرخرنگ. از اطراف آن چشمه ها جاری است و بر هر چشمه دهی است.

از آن جمله است قریه ای آباد و خرم به نام فُرْع. این قریه از آنِ قریش و انصار و مُزینه است. و نیز قریه امّ العِیال که صدقه فاطمه (ع) دخت پیامبر (ص) است. «⁽³⁾» و نیز قریه ای است به نام مَضیق و قریه ای به نام مَحْضه و قریه ای به نام وَبْره و قریه ای به نام خَضِره و قریه ای به نام غفوه. این قریه ها اطراف آرَه را گرفته اند و در هر قریه نخلستان است و کشتزار. آرَه از سُقْیا سه منزل دور است. رود آن در ابواء سپس به وَدّان می ریزد. آرَه از امهات قراء است. از آنِ ضَمْره و کِنانه و غِفار و فِهر قریش، سپس طُرَیفه است.

طریفه بزرگ نیست، بر ساحل دریاست. نام وادی آره حَقْل است و نیز در آنجا قریه ای است به نام ربعان.

فُرْع از مهمترین مکانهای عمرانی در اطراف مدینه است و از اعمال مدینه به شمار است. بلده ای استوار و دارای مسجد جامع. مردمش از قریش و انصار و مزینه اند در آنجا کشتزار و نخل و آب بسیار است. قریه ای است آباد و خرم. ولی آن منطقه بعدها خراب شد.

همچنین در اطراف مدینه ضیاع بسیار است. بیشتر ویران. شیرین ترین و گواراترین آبهای آن از چاههای عقیق است. «⁽¹⁾» فُرْع را تا مدینه چهار روز راه است. در جنوب مدینه است و در طرف چپ سُقْیا. با مدینه هشت منزل فاصله دارد. در جنوب وادی العقیق است که میان آن و مدینه جریان دارد.

کسی که از مدینه به آنجا می رود نَقِیع در جانب چپ اوست. «⁽²⁾» مُنْشِد در هشت میلی حَمراءالاسد است از راه فُرع. میان فُرع و مدینه وادیهای مُنْتَقی (یاقوت: منتضی) و ذوالسّلایل و رُواوه قرار دارد. رُواوه غدیری است که سیلابهای نَقیع در آن می ریزد. «⁽³⁾» خاندان زبیر را در فُرع املاک و اراضی است که آنها را آباد کرده اند. بکری از زبیر بن بکّار روایت کند که اسماء دخت ابوبکر به پسر خود عبدالله گفت که ای پسر در آبادانی فُرع بکوش. گفت: ای مادر آبادش خواهم کرد. و از آن اموالی حاصل خواهم کرد. به خدا سوگند گویی آن روزها را که در مهاجرت از مکه می گریختیم و در آنجا نخلها بود می بینم وصدای سگان را می شنوم.

عبدالله بن زبیر در آنجا عین الفارعه و سَنام را برآورد و برادرش عروة بن زبیر عین النَّهد و عین العسکر را و حمزة بن عبدالله بن زبیر عین الربض و نَجَفَه را پدید آورد. زبیر گوید از سلیمان بن عباس پرسیدم که چرا آن جا را عین الربض گویند، گفت آنجاهایی که در ریگستانها درخت اراک می روید ارباض گویند و نجفه رانجفه گفتند زیرا از نجف الحرّه است؛ یعنی از تلهای آن. «⁽⁴⁾»

در کتب به نجفه و ربض اشارت رفته است، بکری گوید که زبیر گفت حمزة بن عبدالله بن زبیر را پدرش رَبَض و نجفه را عطا کرد و آنها دو چشمه هستند در فُرع که بیش از بیست هزار نخل را سیراب کنند. «⁽¹⁾» از مزارع فُرْع امّ العِیال است. عَرّام گوید که ام العیالصدقه فاطمه زهرا (ع) است و آن چشمه ای است و بر سر آن قریه ای. سَمْهودی از ابن حزم روایت کند که آن قریه از آنِ جعفر بن طلحة بن عبدالله التیمی بود.صد هزار دینار خرج آن نمود و بیش از بیست هزار نخل را آبیاری می کرد. «⁽²⁾» بکری گوید که جعفر بن طلحه مردی خوبروی بود به کار چشمه امّ العِیال پرداخت. و در آنجا بماند و بیمار شد و به مدینه آمد. مالک بن انَس او را دید و گفت این کسی است که دارایی خود آباد ساخت و جسم خویش ویران نمود. «⁽³⁾» دیگر از نواحی فُرْع فجاج است. در آنجا اموالی است از عروة بن زبیر. رسول الله (ص) هنگام هجرت از مکه به مدینه از آنجا گذشت. «⁽⁴⁾» در ناحیه فُرْع- بالای آن- معدن بُحْران است از آن حجاج بن علاط البُهزی بود.

رسول خدا (ص) پس از غزوه سَویق آهنگ قریش داشت و دو ماه در آنجا ماند سپس به مدینه بازگردید. «⁽⁵⁾» از سه راه می توان از مدینه به فُرْع رفت. یکی راه نقم و یکی راه حَشْرج و سوم که طولانی تر است بر استاره می گذرد و آن قریه ای است که یزید بن عبدالله بن زمعه در آن می زیست.

فُرْع از شریفترین ولایات مدینه است وصاحب آن از دوازده موضع که همهصاحب منبراند مالیات می ستاند. منبری در فُرْع و منبری در مضیق الفُرع در چهار فرسنگی آن منبری در سَوارقیه و سایه و رُهاط و عمق الزّرع و جُحْفه و عَرْج و سُقیا و ابواء و قُدَیْد و عُسْفان و استاره. همه اینها از اعمال فُرْع به حساب اند. «⁽⁶⁾»

در سمت راست جبل آرَه حَشا واقع شده و آن کوهی است بلند که در آن هیچ نباتی نیست جز درختی به نامِ خَزَم که از پوست آن رسن بافند و بَشّام که درختی است خوشبوی که از چوب آن مسواک سازند. حَشا از آن خُزاعه و ضَمره است. «⁽¹⁾» گرداگرد حشا وادیی است به نام بَعْق و وادی دیگری به نام شَسّ. «⁽²⁾»

ابْواء

ابْواء در فاصله نصف میل از کوه حَشا است. «⁽³⁾» آن کوه، کوهِ ابْواء هم هست. در وادی بَعْق واقع شده و وادی ابْواء را ارْثَد گویند. «⁽⁴⁾» مردمش از قبایل مختلف است و بیشتر از اسلم.

ابْواء قریه بزرگی است از اعمال فُرْع. در وادی آن درخت گز روید و در هیچ جا بیشتر از آن نباشد. در پنج میلی آن مسجدی از آنِ پیامبر هست که آن را بیضه گویند. منطقه ابواء بیماری خیز است. «⁽⁵⁾» در هشت میلی ابواء حَرَّةالافاعی واقع شده. آن را از آن رو بدین نام خوانده اند که افعی در آنجا بسیار است آن سان که مردم مجبور شده اند از آنجا مهاجرت کنند. «⁽⁶⁾» در دو میلی ابواء دره ای است که آن را تلعان الیمن گویند.

ابواء یازده میل از سُقیا دور است در میانه راه قشیری واقع شده و آن چشمه ای است پرآب. کوه قُدْس بر آن اشراف دارد.

عبدالله بن مطیع را در آنجا اموالی است و نیز چاهی است بین سُقیا و ابواء، معروف به بئر ابن مطیع. میان سقیا و ابواء وادی مطعن و ربا قرار دارد. «⁽⁷⁾»

سُقْیا

قریه ای دارای منبر از اعمال فُرْع. در قدیم راه حاجیان از آنجا می گذشت. از وادیها فرود تِهامه است نزدیک جُحْفه. میانشان نوزده میل فاصله است و همچنین تا ابواء نوزده میل و تا عَرْج هفده میل و تا رُوَیْثه ده فرسخ و تا مدینه نود و شش میل. «⁽¹⁾» سُقیا منزلی است بزرگ با مردم بسیار و بستانی و نخلستانی بزرگ و نزدیک به دریاست و از آنجا تا دریا یک روز و یک شب راه است.

در سُقیا چاههایی بسیار است و برکه ها و چشمه های بسیار. بیشتر آنهاصدقات حسن بن زید است. «⁽²⁾» اسدی گوید: در سُقیا ده چاه است و در نزد برخی برکه ای. و نیز چشمه ای با آب بسیار که در آن برکه ریزد. و از آنجا برای آبیاریصدقات حسن بن زید جاری شود. در کنار آن آب نخلها و درختان بسیار است. این آب قطع شد ولی در سال 243 باز هم جریان یافت و بار دیگر قطع شد و در سال 253، آشکار گردید. در یک میلی آن مکانی است که در آن نخل و کشتزار باشد وصدقات حسن بن زید از سی چاه آبیاری شود و نیز متوکل در آنجا پنجاه چاه احداث کرده. آب همه شیرین و در هر یک به قدر یک قامت آب. «⁽³⁾»

وَرِقان و قُدْس و عَرْج

عرام می گوید: کسی که از مدینه بیرون آید و به سمت بالا رود، نخستین کوهی که در سمت دست چپ خود بیند کوه وَرِقان است. کوهی است عظیم و سیاه. از بزرگترین کوهها. از سیاله تا مُتَعَشّی میان عَرْج و رُوَیْثه کشیده شده، مُتَعَشّی را حی گویند. در وَرِقان انواع درختان است. میوه دهنده و بی میوه. و در آنجا درخت آتش زنه و سماق و خزم (درختی است که از پوست آن رسن سازند. م) روید. آبگیرها و چشمه های شیرین و گوارا دارد. ساکنان وَرِقان بنی اوس اند از مُزَیْنه. «⁽⁴⁾»

قُدْس متصل به وَرِقان است و آن جبال تِهامه است. قُدْس دو کوه است یکی قُدْس ابیض نام دارد و دیگری قدس اسود. میان قدس ابیض و وَرِقان گردنه ای است به نام رَکوبه، کوهی بلند است میان عَرْج و سُقیا کشیده شده. میان قدس اسود و وَرِقان نیز گردنه ای است به نامصَمت. (یاقوت: حمت. م) «⁽¹⁾» هر دو کوه قُدْس از آن مزینه است دارایی شان مواشی است از گوسفند و اشتر. میان آن دو آبهای فراوان است. نزدیک به کوه قُدس موضع السر است در دیار مزینه. «⁽²⁾» در برابر قدس در طرف راست کسی که به بالا می رود دو کوه است به نام نَهْب الاسفل و نَهْب الاعلی. این دو کوه نیز از آنِ مُزَینه است. بنی لیث را هم در آن نصیبی است. در نَهْب الاعلی آبی است و نخلستانهایی. آنجا را ذوحیم (یاقوت: ذوخیمی. م) گویند در آنجا نیز جز آن چاه که گفتیم آبگیرهایی است. راه جاده میان نَهْبَین و قُدس و وَرِقان فاصله می افکند. بر سر این راه است عَرج. «⁽³⁾» قُدْس الابیض جبل العَرج نامیده شود. و آن حدود تِهامه و حجاز است، البته هرگاه از دامنه عَرْج و گردنه های ذات عِرق به سوی تهامه روی.

عَرْج قریه ای است دارای منبر و مسجد، وادی آنجا را مُنْبَجس گویند. در آنجا چشمه ای است در طرف چپ راه در دره ای میان دو کوه.

در نزدیک عَرج گردنه رَکوبه است. ابن زَباله گوید که رسول خدا در رَکوبه نماز به جای آورد و در آنجا مسجدی بنا کرد و آن مسجد را تِعْهِن گویند. «⁽⁴⁾» بکری گوید: عَرْج در دو میلی جنوب اثایه و هفده میلی شمال سُقیا واقع شده. «⁽⁵⁾» مجاور قُدس، القهر است و در نزدیکی آن حَذور و وادی طِلخام جای دارد. «⁽⁶⁾»

4- مناطق جنوب شرقی مدینه

سوارِقیّه

سوارقیه قریه ای است دارای منبر. از منبرهای فُرْع است. «⁽¹⁾» با دژها و بستانهای بسیار و مواشی. قریه ای است پرنعمت و پردرخت با مردم بسیار. «⁽²⁾» منبر و مسجد جامع دارد.

و بازاری که بازرگانان از اطراف بدان روی آورند. بنی سُلیم را در آنجا ضیاع و عقار است. آبش به شوری می زند. از چاههایی در وادیی به نام سوارق و وادیی به نام ابْطُن، آب شیرین برمی دارند. مزارع و درختان موز و انجیر، انگور، انار، گلابی و زردآلو که آن را فِرْسک گویند همچنین شتر و اسب و گوسفندان بسیار دارند. بزرگانشان در بادیه زندگی می کنند و در یک جا ثابت هستند و دیگران در بادیه های اطراف آن هستند. برای طلب قوت در راه حجاز و نجد تا حد ضَرِیّه پیش می روند و آنجا تا هفت منزل پایانِ حد آنهاست. روستاهای اطراف از آنِ آنهاست. «⁽³⁾» در نزدیکی سوارقیّه شماری از روستاها و بلاد است؛ از آن جمله است:

1- جِناب و آن مکانی است در جنب سوارقیّه.

2- قبیا، از آنِ مردم سَوارِقیّه است. آبش همانند آب سوارقیه شور است. میان قبیا و جِناب سه فرسخ راه است. ساکنان بسیار و مزارع و نخلها و درختانش پربار است. «⁽⁴⁾» 3- ارَن، جایی است میان اتم و سوارقیه بر سر جاده و میان منزل بنی سُلَیم و مدینه. «⁽⁵⁾» وادی قوران از مهمترین وادیهای نزدیک سوارقیّه است میان آن و سوارقیّه چند فرسخ فاصله است. چاههای آب بسیار دارد. آبش شیرین و خوب است. نخلستان و درخت دارد. در آنجا قریه ای است به نام مَلْحاء و غدیر ذومَجْر. «⁽⁶⁾»

اما ملحاء بطن وادیی است که سه چاه دارد آب همه شیرین و نیز دارای درخت و نخل، اطراف آن ارتفاعاتی است. که به ارتفاعات ذومَجْر مشهورند. و ذومجر غدیری بزرگ است، در بطن قوران. بالاتر از قوران لَقْف است آب چاههایش شیرین است ولی در آنجا زرع و نخیلی نیست. زیرا زمینش سخت است. «⁽¹⁾» در لَقْف روستایی کوهستانی است در جانب غربی قله. پیامبر در هنگام هجرت از لَقْف گذشت.

در سوارقیه آبی است در شوره زار به نام رَفْده. در برابر شُواحِط است و آن کوهی است شامخ و در حوالی آن نخلها و بیشه ها. سایه درختان در آب افتد همانند قصرها. «⁽²⁾» بالاتر از سَوارِقیّه آبی است به نام ذَنْبان العِیص و در فرود بَیْضان- در شُواحِط- موضعی است که آن را عِیص گویند. در آنجا آبی است به نام ذنابةالعیص در آنجا درختان مغیلان و دیگر درختان فراوان باشد از این روست که آنجا را عِیص گفته اند. «⁽³⁾» (بیشه درختان خاردار. م) میان عیص و مدینه چهار شب راه است و تا ذوالمَرْوه یک شب راه، میان ینبع و عیص جُمْدان واقع شده است. «⁽⁴⁾» عرّام بعد از ذکر رُحَیضه گفته است که سپس به جانب مکه به وادیی به نام عُرَیْفَطان می گردد. محاذی آن کوههایی است به نام، ابْلی قله ای است به نام سوده از آنِ بنی حقاف (حفاف). آب چشمه هایشان شیرین است و اراضی پهناوری را بدان کشت کنند. همچنین در آن نواحی آبی است به نام نازیه میان بنی حقاف (حفاف) و انصار، به سبب اختلاف اینان کارشان به تباهی کشید و بدین سبب مردم بسیاری کشته شدند. فرمانروای آن بلاد بارها با بهای بسیاری خواست آن را بخرد ولی مردمش ابا کردند. «⁽⁵⁾» در محاذی ابْلی از جانب مشرق کوهی است به نام ذوالمرقعه آنجا از آن بنی سلیم است و چون از عین النازیه بگذری به آبهای فراوانی خواهی رسید که آن را هَدَجیه گویند. مجموعه

سه چاه است، در آنجا نخل و درختی نیست. بیشتر گیاه آن شورخار است از آنِ بنی خقاف. از آنجا به سَوارِقیّه در سه میلی عین النازیه روند و آن روستای بنی سلیم است. در نزدیکی سوارقیه کوههایی است چون:

1- مُغار، کوهی است بالای سَوارقیه در بلاد بنی سلیم در آنجا در زیر ریگ آبهای فراوان باشد که چون ریگ را باز کنند آب بسیار فوران کند ولی آبش شور است. آنجا را سهدار (یا هدّار) گویند. و نیز دو چاهک است سرشان به سنگ سیاه پوشیده. در درون یکی از آن دو آبی است شورناک و آن را رَفْده گویند و وادی آن را عُرَیْفطان نامند. در آنجا نخلها و بیشه هاست که عابران در سایه آنها بیارمند. برجاده زبیده. بنی سلیم آن را منقار زبیده گویند.

(یاقوت: منقّا زبیده. م) «⁽¹⁾» 2-صَحْن، کوهی است در بلاد بنی سُلیم بالای سوارقیّه ابواشعث گوید که در آنجا آبی است به نام هَباءه و در آنجا چاههایی است که از ته به یکدیگر راه دارند، آب آنها به یکدیگر پیوندد. آبی گوارا و شیرین که به آن گندم و جو و امثال آن کارند. «⁽²⁾» اما هَباءَه؛ بکری گوید که در برابر شُواحط مکانی است موسومصَحْن. در آنجا آبهایی است که هباءه نامیده شوند. چاههایی است که از ته به یکدیگر راه می برند و آبشان در یکدیگر ریزد و بدان آب زراعت کنند. «⁽³⁾» 3- شُواحط، کوهی است مشهور در نزدیکی مدینه و سوارِقیّه. پلنگ و بز کوهی آنجا فراوان باشد. آبها که از کوه فرومی ریزد در استخرها گرد آید تا بدان زراعت کنند. عرّام گوید، در نزدیکی شُواحط از نواحی مدینه و سوارقیّه وادیی است به نام بِرْک که گیاه و آب فراوان دارد.

میان سلّم و عُرْفُط. ابن سکّیت در تفسیر این بیت کُثَیّر:

فقد جعلت اشجان برکٍ یمینها و ذات الشمال من مریخة اشأما

گوید: اشْجان مسیلهای آب است و بِرْک در اینجا دره ای است از یَنْبُع تا مدینه. عرض آن حدود چهار یا پنج میل است. آن را مَبْرَک گویند و پیامبر برای آن دعا کرده است. «⁽⁴⁾» حربی گوید در فاصله یک روزه راه از سَوارِقیّه گودالی است در حرّه بنی سُلیم که آب در آن گرد آید. این گودال را حبس گویند و جمع آن احباس است یاقوت گوید: حبس بین حرّه

بنی سلیم است و سوارقیه و نصر گوید که حبس السیل آن سوی یکی از دو حرّه بنی سلیم است. میان دو حرّه بنی سلیم فضایی است کمتر از دو میل. اصمعی گوید: حبس کوهی است مشرف بر سَلْماء به گونه ای که اگر افتد بر سر مردم آنجا افتد. «⁽¹⁾»

حَرِّه (/ سنگلاخ) بنی سُلَیم

حَرّه بنی سُلَیم را «امصبّار» گویند. و آن از دو حرّه پدید آمده که یکی از آن دو را خدریه گویند. اتَمّ کوه حَرّه بنی سُلَیم است؛ شامل حاذه و نقیا و قیا. «⁽²⁾» نَقِیع در مشرق حَرّه است. در آنجا دو آبگیر است که آبشان از نَقِیع می آید. یکی از این چشمه ساران مَصامه است که آبی است بالای نَقِیع و پایین حَرّه بنی سُلَیم. همچنین آبگیرهای نقیع چون بَراجم و سلامه. «⁽³⁾» سلامه مقدار یک شبه راه از مدینه دور است.

ذوالغُصْن، سیلابهای حرَّه بنی سلیم در آن ریزد. در نزدیکی آن کوه بَرام است در بیست فرسنگی مدینه. «⁽⁴⁾» نزدیک به بَرام کوه معتمل است به رنگ سرخ و وتد در کنار آن است.

در پایین دست حَرّه بنی سُلَیم ذر واقع شده است. درخت سلم که گونه ای مغیلان است در آنجا فراوان روید. رود ضاجع از آنجا سرچشمه گیرد و به سوی مشرق جاری شود. دَفاق و عِران دو نهراند که ازحرّه بنی سُلَیْم به راه افتند و به دریا ریزند. «⁽⁵⁾» در مشرق حَرّه دو کوه ذوبحار و رَقْرَق جای دارند. و اهْوَل بالاتر از تَسْریر است، از آنِ عمرو بن کلاب. سیلابه های آن از نِیر به جیران آید. عَسْجَل در حَرّه سُلَیْم است. «⁽⁶⁾» بئر مَعونه میان حَرّه بنی سُلَیم و سرزمین بنی عامر است، در چهار منزلی مدینه.

اشتهار آن به سبب غزوه ای است که در آن روی داد.

مَعْدن بنی سُلَیْم

معدن بنی سُلَیم آبی است، از اعمال مدینه به راه نجد. مردم بسیار در آنجا سکونت دارند، اینان منسوبند به فران بن بلی بن عمرو بن الحاف بن قُضاعه. اینان بر بنی سُلَیم فرود آمدند و با آنان درآمیختند و از آنان شدند، ایشان را بنی القَین گویند. «⁽¹⁾» در نزدیکی معدن بنی سُلَیم در جانب راست حاجیانی که به مکه می روند خَبیص واقع شده و میان معدن و سَوارقیه شُعْث و عُنَیْزات قرار دارند. آنها دو کوه خرد هستند، و نیز ماءالطریق و ارَن. عَمْق بر سر راه مکه است. میان معدن و ذات عِرق. کوه شَرَوْری میان عَمْق و معدن است و رَکیّه آن سوی معدن. «⁽²⁾»

فصل پنجم: آبها و آبیاری

اشاره

حجاز در منطقه کویری است. زمین خشک و باران اندک و آب قلیل است. در آنجا هیچ رود جاری که با آبش زراعت را آبیاری توان کرد وجود ندارد. ولی در سرتاسر آن وادیها (خشکرودها) یی است که در اثر باریدن باران به طور موقت آب در آنها افتد. این سیلابها که گاه بهصورت سیلهای بنیانکن در می آیند نه تنها زراعت را به کار نمی آیند بلکه هر چه را بر سر راه خود بیابند با خود ببرند. جز اینکه در جلگه های پست به سبب رطوبتی که کسب می کنند روییدن گیاه و درخت را میسر سازند و اندکی کشاورزی را مساعد افتند.

این امور سبب شده که کشاورزی در حجاز در درجه اول متکی به آبهای زیرزمینی باشد. گاه این آبها نزدیک به سطح زمین اند یا بر سطح زمین جریان می یابند.

در طی کتابها از وجود آبها در بعضی از مناطق، بدون اینکه طبیعت آنها را مشخص کنند، یاد شده و بویژه یاقوت در «معجم البلدان» و بکری در «معجم ما استعجم» و سَمْهودی در «وفاءالوفاء» و عَرّام بن اصْبَغ در کتاب «جبال تِهامه» بیش از دیگران از این آبها سخن گفته اند. اینک، ما نیز بر مبنای آن منابع از مواضع وجود آبها یاد خواهیم کرد.

وأدی مُشَقَّق، در راه تبوک است آبی است که از کوه می تراود به قدری که یک یا دو یا سه سوار را سیراب کند.

سُمْنه، آبی است میان مدینه و شام و وادی القُری.

شجر، آبی است از بنی القَیْن بن جسر میان وادی القری و تَیْماء. «⁽¹⁾»

شجر آبی است شیرین در قسمت قبله جبل العَلَم در راه تبوک. «⁽¹⁾» طَرَف آبی است نزدیک مرقی. «⁽²⁾» جَریب، بطن وادیی است در فَرْش که آن را مَثْعَر گویند و آن آبی است از آنِ جُهَیْنَه در کنار مَثْعَر آب دیگری است از جُهَیْنه. «⁽³⁾» بُوانه نزدیک به آن است. آن را قُصَیْبه هم گویند و در آن حوالی آب دیگری است به نام مَجاز. «⁽⁴⁾» عَمْق، آبی است در بلاد مُزَیْنه از سرزمین حجاز. «⁽⁵⁾» عَزْور، کوهی است آب ثَلْماء از آن می آید، ثَلْماء آبی است که نخلها و درختان بسیاری را سیراب می کند. «⁽⁶⁾» رود تُرْبان، آب بسیار دارد، و گوارا. ابو زیاد گوید وادیی است با آبهای بسیار. «⁽⁷⁾» در مقابل قُدْسین (/ قدس الاسود و قدس الابیض) در طرف راست راه برای کسی که به بالا می رود دو کوه است به نام نَهْبان (دو نهب). نَهْبِ پایین و نَهْب بالا. در نهب بالا آبی است و بر آن آب نخلهایی که آن را ذوخیم گویند و نیز آبی است غیر این چاه که از کوه تراود. «⁽⁸⁾» عُذَیبه، ابن سکّیت گوید آبی است میان یَنْبُع و جار. «⁽⁹⁾» مُرَیْسیع، نام آبی است در ناحیه قُدَیْد به سوی ساحل. «⁽¹⁰⁾» ابن سِکّیت گوید آبی است بر کرانه دریا. بالای عُذَیْبه و در جای دیگر گوید موضعی است در غَیْقَه با آبی اندک. در آنجا به سمت کوه جَهَیْنه اشعر چند نخل است. «⁽¹¹⁾»

عَرّام گوید چون از عُسْفان بیرون آیی که بر دریا روی و کوهها را پشت سرنهی به وادیی رسی که میان تو و مَرّالظَهران واقع شده که آن را مَسِیحه گویند و وادی دیگری پیش آید به نام مُدْرَکه. این دو وادی بزرگ اند با آب بسیار. از آن جمله آبی است به نام حُدَیْبِیّه. و فروتر از آن آبهایی است که از حرّه (/ سنگلاخ) به سوی دریا روانند. «⁽¹⁾» فرنفق، آبی است در ابْلی، میان معدن بنی سُلیم و سَوارقیّه. «⁽²⁾» در نزدیکی ابْلی دو چاه سرپوشیده است، در درون یکی آبی است شور، آن را رَفْدَه گویند و در حوالی آن نخلهایی است و بیشه هایی که عابران در سایه درختانشان بیارامند.

یاقوت گوید: رَفْدَه آبی است در سبخه، در سوارقیّه. «⁽³⁾» عرّام گوید: چون از عین النازیه بگذری به آبی رسی به نام هبیه و آن سه چاه است و بر سر آنها مزارعی. «⁽⁴⁾» از این نوشته ها برمی آید که آبها اطلاق می شود- غالباً- به آب اندک، چون مُشَقَّق، ولی گاه به چاه اطلاق شود. بسیار باشد که آبها درون وادیها باشد چون تُرْبان و وادیهای عُسفان و مَثعَر و مَشْجَر و گاه جاری بود چون آبهایی که در نزدیکی حُدَیبیّه جاری هستند و گاه به حدی است که با آن زراعت کنند چون عَزْوَر.

چاهها

در کتب نام شمار کثیری از چاهها آمده که بیشتر آنها بر سر راههای ارتباطی هستند، مخصوصاً اطراف مدینه.

یاقوت گوید: سعد در نزدیکی مدینه بر سر راه فَیْد است قصر و منازلی و بازاری و آبی شیرین دارد. بر سر راه کسی است که از فَیْد به مدینه رود. «⁽⁵⁾» اما رَوحا، ابن رُسته گوید: در آنجا مردمی زندگی کنند، بازاری کوچک دارد، آبش از چاههاست. سَمْهودی گوید: در آنجا چاههای بسیار بوده ولی امروز جز یک چاه باقی نمانده

است. امروز در آنجا برکه ای است پر از آب از آنِ حاجیان. معروف به برکه طار. شاید آن را جدیداً ساخته باشند و برایش موقوفاتی قرار داده اند. سَجْسَجع چاه رَوحاء است. چاه ذات العَلَم نیز به چاه رَوحاء معروف است. چاه مذکور بعد از رشاء است. «⁽¹⁾» گویی کس به عمق آن نتواند رسید.

اسدی گوید: در رَوحاء چاههای بسیار است. یکی از آنها چاه مروان است. در نزد آن برکه ای است از رشید و چاهی از آنِ عثمان بن عَفّان است و بر سر آن دولابی است که بدان از چاه آب کشند. و آب بدان برکه ریزند. و نیز چاهی معروف به چاه عمر بن عبدالعزیز در وسط بازار و چاهی معروف به چاه واثق که ارتفاع آبش شش ذراع است. «⁽²⁾» در مَلَل چاههای بسیاری است چون: چاه عُثْمان، چاه مروان، چاه مهدی، چاه مخلوع (مراد امین بن هارون الرشید است)، چاه واثق، چاه سدره، و در سه میلی قریه بر سر چشمه ای شبیه به حوض ده ناقوره کار گذاشته اند که از آن آب می کشند. معروف است به برکه ابن هشام. «⁽³⁾» چاه حواتکه، در زَقَب الشُطْآن، در میانه راه چشمه بنی هاشم که در مَلل است و چشمه اظم. «⁽⁴⁾» سُقیا، سهیلی گوید سُقْیا نام چند چاه است و نام چند برکه. می پرسند که چرا آنها را سُقْیا گویند؟ گوییم بدان سبب که مردم از آنها آب شیرین نوشند در هفت میلی سُقیا چاه طَلوب است و در نزدیکی آن لَحْیاجَمْل. «⁽⁵⁾» اما مُرَیْسیع چاهی است از آنِ بنی المصطلق، در آنجا فرود می آیند. بکری آن را آب بنی المصطلق نوشته. «⁽⁶⁾» عبدالله بن مطیع را چاهی است میان سُقیا و ابواء. «⁽⁷⁾»

جُحْفه آبش از چاههاست. «⁽¹⁾» رابغ، چشمه و چاهها و نخل دارد. «⁽²⁾» در ثافل اکبر چند چاه است، در بطن وادیی موسم به یَرْثَد و نام چاهها دَبّاب است. آب آنها شیرین است و عمق آبها به قدر قامتی. در ثافل اصغر آبی است گردان درته چاهی به نام قاحه. آن دو را آب شیرین باشد و بسیار. در آن سوی ثافل آبی است به نام مُعَیْط. «⁽³⁾» سه میل پیش از کُراع الغَمیم، جنابذ است. در آنجا چند چاه است و گنبدی و مسجدی.

در نیمه راه عُسْفان و بطن مَرّ. «⁽⁴⁾» بعد از کُراع الغَمیم که نزدیک عُسفان است، جایی است به نام مسدوس. چاههایی است از آنِ فرزندان ابولهب. اسدی گوید: امَجّ بعد از خُلَیْص است در سمت مکه و در دو میلی آن. و گوید یک میل بعد از آن، وادی ازرق است معروف به عرّان. امَجّ از آن خُزاعه است. از آنجا قریب بیست چاه است، که به آب آنها زراعت کنند. در عُشَیره و سیاله نیز چاههایی است. «⁽⁵⁾» در نزدیکی سَوارقیه شمار اندکی چاهها و چشمه هاست.

عرّام گوید: چون از عین النازیه بگذری به آبی می رسی که آن را هَیْبه گویند. سه چاه است که بر سر آنها نه درختی است، نه نخلی و نه کشتی. در طول سه فرسنگ، از آنِ بنی خفاف است و میان دو سنگلاخ سیاه. آبشان شیرین نیست. بیشتر روییدنی اش خار شتر و شوره گز است. سوارقیّه در سه میلی آن است. هَیْبه روستایی است بزرگ از اعمال مدینه. «⁽⁶⁾» بالا دست سَوارقیه شُواحِط وصحن است. در آنجا آبی است به نام هَباءه. دهانه های چاههایی است که از ته به یکدیگر راه دارند. آب هر یک از چاهها به چاه دیگر می ریزد. آبی خوش که با آن مزارع گندم و جو و امثال آن را آب دهند.

در بطن نخل سیصد چاه است و در وادیصحن و وادی بیضان نیز چاههایی است. «⁽¹⁾»

چشمه ها

در منابع نام بسیاری از چشمه های حجاز آمده است. بسیاری از آنها در مناطق نزدیک به دریا و در نزدیکی یَنْبُع است.

مؤلف المناسک گوید که در یَنْبُعصد چشمه زاینده است. عرّام درباره یَنْبُع گوید: در آنجا چشمه های آب شیرین است با آب بسیار. شریف بن سلمة بن عیاش ینبعی گوید در یَنْبُعصد و هفتاد چشمه است. «⁽²⁾» سَمْهودی گوید: یَنْبُع را بدین نام خواندند به سبب چشمه های بسیارش (ینبوع/ چشمه) بعضی گفته اند که چشمه هایش را شمرده اندصد و هفتاد بوده است. «⁽³⁾» مراد از «بعضی» شریف بن سلمه است که یاقوت از او روایت کرده. منابع از فراوانی آب یَنْبُع حکایت کرده اند، بدون ذکر چشمه هایش.

نزدیک یَنْبُع اضَم است و عین الحب و آلات در آنجاست. عرّام گوید:صفراء روستایی است با نخلستانها و مزارع بسیار، همه آبش از چشمه سارهاست.صفراء بالای یَنْبُع و نزدیک مدینه است و آبش به یَنْبُع جریان یابد. «⁽⁴⁾» یَنْبُع، وادی آن یَلْیَل است که در غَیْقَه می ریزد و در این یَلْیَل چشمه بزرگی است که از درون ریگ می جوشد، آبش شیرین و فراوان است. این آب بر روی ریگ روان است. بنابراین جز در چند موضع زراعت بر آن نتوان کرد. در آنجاها که زراعت کنند خرما و سبزیجات و خربزه روید. چشمه اش را بُحیر گویند. شرب مردم جار، که در دو فرسنگی می زیند، از این آب است. «⁽⁵⁾»

حرزه در این منطقه است. از وادیهای اشْعَر در قفاره ریزد. و در فرو دست آن چشمه ای است که سُوَیقه خوانده می شود. حرزه موضع برخورد سُوَیقه است و آن از آنِ خاندان حسن بن حسن بن علی بن ابیطالب است. «⁽¹⁾» سَمْهودی گوید: سویقه چشمه ای است شیرین و پرآب در فرو دست حرزه و یک میلی سیاله. در سمت راست کسی که به مکه می رود. ملک فرزندان عبدالله بن حسن است. «⁽²⁾» بکری گوید: بثنه زمینی است روبه روی سُوَیقه در مدینه. در آن عبدالله بن حسن بن حسن کار کرده است. در پایین دست حوره، چشمه عبدالله بن حسن است که سُوَیقه نامیده می شود.

زمخشری می گوید: بین، چشمه ای است در وادیی به نام حورتان. «⁽³⁾» سمهودی درباره بین گوید: و سیل آنها در حورتین ریزد. جای چشمه و روستا امروز در آنجا موجود است. پیش از این گفتیم که در فاصله یک میلی از سُوَیقه سیاله واقع شده است.

وی گوید: در سیاله چاههای بسیار است و پس از پیامبر (ص)، چشمه ها و ساکنان آن تجدید شده.

عیود نیز در این منطقه واقع شده. در آنجاست چشمه حسن بن زید بر سر راه. ابن معقل لیثی گوید چشمه امیر در دامنه عیود ظاهر می شود آب آن از مرا می آید. «⁽⁴⁾» از مناطقی که چشمه ها در آنجا بسیار است شَمَنْصِیر است. عرّام گوید: شمنْصیر کوهیصعب است و تاکنون کسی بر آن فرانرفته و نمی داند بلندی قلّه اش چقدر است. از آن چشمه سارها جاری است و بر سر چشمه ها نخل و شوره خار روید. ابن جنّی در کتاب هذیل گوید به خط او خواندم که شمنصیر کوهِ سایه است و سایه وادی بزرگی است که در آن بیش از هفتاد چشمه روان است و آن وادی امَجّ نیز نامیده شود. کَدید میان امَجّ و عُسْفان است و آن نیز آبی است جاری بر سر آن نخلهای بسیار. جُحْفه چاههای اندک دارد. در دو میلی آن چشمه ای است که برکه بزرگی را پر می کند ولی اتفاق می افتد که آب در آنجا اندک باشد و در رابغ چشمه و چاهها و نخل است. «⁽⁵⁾»

ذَرَه قریه ای است به نام جبله در غرب آن و ستار قریه ای است متصل به جبله و وادی آن لَحْف خوانده شود و در آن چشمه هایی است. در مشرق ذره قریه ای است به نام قصر و قریه ای به نام شرع. هر یک از این قریه ها را مزارع و نخلستانهاست که از چشمه هایی در درون وادی رخیم سیراب می شوند. از دیگر وادیها حاضره است و در آنجا قبر عبدالعزیز بن محمد بن عبدالعزیز بن عمر بن عبدالرحمان بن عوف است. آنجا را چشمه ای است. بُلَی بر حاضره می ریزد و در آنجا نخلستانی است از آنِ محمد بن ابراهیم اللهبی. تبرز نیز در کنار حاضره است و در آنجا چشمه های کوچکی است از جمله چشمه ای است از آنِ عبدالله بن محمد بن عمران طلحی که آن را اذنبه گویند و آن از بارورترین اموال اوست. ضلیل از آنِ مبارک ترک است و چشمه هایی در آنجاست که از سر کوه آشکار می شوند. «⁽¹⁾» از اماکنی که در آن چشمه ها است یکی سُقْیا است، سَمْهودی از اسدی روایت می کند که در سُقْیا مسجدی است از آن رسول خدا (ص)، در نزدیکی کوه و در آن حوالی چشمه ای است شیرین و گوارا. سپس گوید که در سُقْیا بیش از ده چشمه است و بعضی از این چشمه ها در آبگیرهایی می ریزند. و گوید که در آنجا چشمه ای است پرآب و درختان بسیار، آن چشمه یک بار آبش قطع شد و در سال 243 بار دیگر جریان یافت و در فاصله یک میلی از منزل موضعی است در آن نخل و کشتزار وصدقاتی است از حسن بن زید. در آنجا چاههایی است که از سی چاه آن برای زراعت آب برمی کشند. جز اینها در ایام متوکل هم پنجاه چاه حفر کردند آب همه شیرین و ارتفاع آب یک قامت یا کمتر و یا بیشتر. «⁽²⁾» اسدی به هنگامی که از اماکن میان ودّان و سُقْیا سخن می گوید، گوید که در وسط راه میان آن دو، چشمه قشیری است. چشمه ای است با آب فراوان. و در وسط ابواء مسجدی است از آن رسول خدا (ص) و در آنجا چشمه ها و برکه هایی است؛ از آن جمله برکه ای است در نزدیکی قصر، از آن چشمه آب بسیار می تراود، بر سر آن هفت آبشخور است و یک برکه قدیمی.

اسدی گوید: در سه میلی سُقْیا چشمه ای است به نام تِعْهِن. و گوید: چشمه ای است ویران. عیاض گوید تِعْهِن نام چشمه ای است که آن موضع را به نام آن چشمه نامیده اند. تِعْهِن

در سه میلی سُقْیا است. «⁽¹⁾» از جایهایی که در آنها چشمه ها فراوان است یکی فُرْع است. در آنجا منبر است و نخلستانها و آبهای بسیار. فُرْع قریه ای است پرنعمت و سرسبز. زیباترین چشمه هایش دو چشمه است که آب فراوان دارند. نام یکی ربض است و دیگری نجف. با آب آن دو بیست هزار نخل را آبیاری کنند.

عَرّام گوید: در طرف راست راه، رو به روی قُدْس اسود کوهی است بس بلند به نام آره و کوه دیگری است که از اطراف آن چشمه های آب جاری است و بر هر چشمه ای قریه ای است؛ از آن جمله قریه آباد و بزرگ فُرْع است. این قریه از آن قریش و انصار و مُزَینه است. و نیز از آن جمله است امّ العیال. این قریه ازصدقات فاطمه (ع) دخت پیامبر (ص) است و نیز قریه ای است به نام مضیق و قریه ای به نام محضَه و نیز قریه وَبْرَه و قریه ای موسوم به خَضِره و قریه ای که آن را غفوه گویند و آره را از همه طرف احاطه کرده و در هر قریه نخلها و مزارع است. در سه منزلی سقیا است و در جانب چپ آن از چشمه های فُرْع امّ العیال است. «⁽²⁾» چشمه هایی نیز نزدیک سوارقیه یافته شود. عرّام پس از سخن از وادی عُرَیْفِطان گوید در محاذی آن مکانی است به نام سوده از آنِ بنی خُفاف از بنی سُلَیم. آبشان ازصعبیه است. و آن چند چاه است. در آنجا چشمه ای است به نام عین النازیه. این چشمه میان بنی خفاف و انصار مورد نزاع است و خلقی بدین سبب به قتل آمده اند. سلطان بلد بارها خواسته که به بهایی گران آن را بخرد ولی از فروش ابا کرده اند. «⁽³⁾» رِحْضیّه، در محاذی آن قریه ای یا زمینی است به نام حِجْر. در آنجا چشمه ها و چاههایی است از آنِ بنی سُلَیم.

از دیگر جایها که در کتب نام آنها آمده و در آنجا چشمه سارهایی است؛ عبارتند از:

بَدْر، در آنجا دو چشمه است.

یَلْیَل، در آنجا چشمه بُحَیر است.

صَفراء.

رابغ و خُلَیص.

وَرِقان.

ظَهران

مَرّان

رُهاط

دیگر آبها

در کتابها از انواع دیگر آبها نام برده شده؛ از آن جمله است:

غدیرها

مشهورترین آنها غدیر خمّ است. عرّام گوید، در یک میلی جُحْفه است. سیلابِ وادی آن در دریا ریزد. در آنجا جز بیدِ دشتی و گونه ای از گیاهان کوهی که از آن حصیر بافند و گونه ای کنگر، هیچ نروید. از سمت مشرق همواره آب باران در آن ریزد و قطع نشود. «⁽¹⁾» اسدی گوید: غدیر خمّ در سه میلی جُحْفه است. در طرف چپ راه. و گویند که خم نیزاری باتلاقی است و در آنجا غدیری است منسوب به آن. آب چشمه در آن غدیر می ریزد. میان غدیر و چشمه مسجدی است از آنِ رسول خدا (ص). «⁽²⁾» در کتب آمده است که غدیر مکانی است نزدیک عُسْفان. و در نزدیکی ذو رَوْلان غدیری است به نام مختبی. و نیز غدیری است موسوم به سدره که آبیصاف و پاکیزه دارد و در اطراف آن درخت نیست و نزدیک به سَوارقیّه است. «⁽³⁾» در نزدیکی سَوارقیّه غدیر بزرگی است به نام ذومَجْر در درون وادی قَوْران. بالاتر از آن آبی است به نام لَقْف. آبی است از چاههای بزرگ که شیرین است ولی در اطراف آن زراعت

نیست. «⁽¹⁾»

زهاب ها (اوشال)

عرّام گوید: وشل آبی است که از سر کوه تراود و کس نداند که منبع آن کجاست. «⁽²⁾» ابن منظور گوید: وشل آب اندکی است که از کوه زهد یا ازصخره- قطره قطره افتد و قطره ها به هم نپیوندد. و گویند این نمی شود مگر از بالا و قلّه کوه یا آبی است که از میان تخته سنگها اندک اندک بیرون آید. جمع وشل، اوشال است. و اوشَلَ: آب قطره قطره چکید.

ابومنصور گوید: در بادیه کوهی دیدم که در غاری از آن آب از سقف می چکید و در جایی گرد می آمد. آن را وشل می گفتند. این آبهای اندک قطره قطره جمع شود و به سوی مزارع به راه افتد.

از این زهابها در حجاز اندک نیست. عرّام گوید که کوههای رَضْوی و عَزْوَر را از این زهابها باشد.

در کوه قُدْس نیز زهابهایی است و نیز در نَهْب اعلی و اسفل. این دو مقابل قدس هستند. در طرف راست کسی که به سمت بالا سیر کند. نَهْب اعلی را آبی است و به سبب آن آب نخلستانهایی به نام ذوحیم و در آنجا زهابهاست.

در شُواحِط هم که کوهی است در نزدیک سَوارقیّه زهابهایی است.

در جبال ساره هم زهابهایی است شیرین و گوارا. «⁽³⁾» کوههای عرفات به کوههای طائف پیوسته است و در آنجا آبهایی است که از زهابها حاصل شود. «⁽⁴⁾» ابن اسحاق گوید: در غزوه تبوک، در راه آبی بود که از کوه می تراوید، به آن مقدار که

یک یا دو یا سه سوار را سیراب می کرد آن را مُشَقَّق می گفتند. «⁽¹⁾»

آبهای زیرزمینی

گویند که غَیْقه زمین پست پهناوری است در ساحل دریا چند وادی در آن می ریزند. آن را دو شعبه است؛ یکی بدان بازمی گردد و دیگری در یَلْیَل جریان می یابد و آن در وادی صفراء است. (؟)

ابن سکّیت گوید غَیْقه آبی است زیرزمینی بر ساحل دریا، بالاتر از عُذَیبه. در جای دیگر گوید: غَیْقه آب باریکی است که بر سر آن نخلستانی است به طرف کوه جُهَیْنه اشعر. «⁽²⁾»

برکه ها

مقدسی گوید: امَجّ، در آنجا برکه و قناتی است. «⁽³⁾» ابن رسته گوید: رُوَیْثه را برکه های آب است که آنها را «احساء» «⁽⁴⁾» می گویند سهیلی گوید: سُقْیا را چاههای بسیار است. «⁽⁵⁾» و نیز برکه هایی.

بُثور (زمینهای سست)

عرّام گوید در حدود تباله قریه ای است به نام رَنْیه. و قریه هایی به نامهای بیشه و تثلیث و یبمبَم و عقیق؛ عقیق تمره. همه از آنِ عقیل. بثور جمع بثر است و بثر آبی است که در ریگها جاری است چون به مقدار یک یا دو ذراع یا حتی کمتر از یک ذراع ریگ را بکنند آب پیدا شود گاه نیز آبها چنان به سطح زمین نزدیکند که اگر ستوران زمین را با سم بکاوند آب

پدید آید. «⁽¹⁾»

حوضها

ابوعبدالله محمد بن احمد اسدی در وصف راه مکه و مدینه گوید از ذوالحُلَیفه تا حَضِیره شش میل است و گوید آن مُتَعَشّی است و در آنجا چاهی نیکو با آبی گوارا و حوضی است. عمر بن عبدالعزیز آن چاه را حفر کرده. «⁽²⁾» اسدی گوید: در رُوَیْثه چاهها و حوضها هست.

گنبدها

بکری گوید: سه میل پیش از کُراع الغمیم، جُنابذ (گنبدها) است. در آنجا چاهها و گنبدها و مسجد است. جُنابذ در میانه راه عُسْفان و بطن مَرّ است. «⁽³⁾»

باغها

یاقوت گوید: اجاوِل موضعی است نزدیک وَدّان در آنجا باغی است. ابن سِکّیت گوید:

اجاوِل ریگستانی است در طرف راست کُلْفی و در جانب شمال آن. «⁽⁴⁾»

اراضی دیم

عرّام گوید، ذره متصل است به خَلْص آره. و آن تپه هایی است نه چندان بلند. و بر فراز آنها مزارع و قریه هاست از آنِ بنی الحارث بن بهثة بن سلیم. کشته هایش دیم است. یا چنانکه خود گوید: «اعذاء». و اعذاء زمینهایی است که آب به آنها نرسد. در آنجا درونصخره ها چشمه هایی هست ولی جریان ندارند و از آنها زراعت را فایدتی نیست. «⁽⁵⁾»

قَنان

عرّام گوید: در ابْلی آبهایی است؛ از آن جمله بئر مَعونه و ذوساعده و جماجم یا حماحم (مورد شک) و وسباء. اینها از آنِ بنی سُلَیم است. کوههایی هستند متصل به یکدیگر. «⁽¹⁾» و نیز به هنگام سخن از جبال سراة گوید که در این کوهها زهابهایی است شیرین و چشمه هایی است جز قرقد ویسوم. در آنجا آبی نیست مگر آنچه در گودالهایی گِرد می آید ولی کس نمی داند که از کجا آمده است.

آبگیرها و استخرها

در کتب نام بسیاری از آبگیرها و استخرهای حجاز آمده است. در تعریف آبگیر، عَرّام گوید: از بر سر هم نهادن چند سنگ پدید می آید تا آب حبس شود.

ابن منظور گوید: حبس هر چیزی است که مجرای وادی را بدان بربندند. و نیز گویند حبس، سنگ یا چوبی است که در مجرای آب نهند تا آب جمع شود و مواشی خود را آب دهند. در حدیث آمده است که پرسید که در کجا آب را حبس کرده اند؟- یعنی جلو آب را بسته اند- نزدیک است که از آن شعله آتشی سرکشد که گردن اشتران را در بُصری روشن سازد.

بعضی گویند شکافهایی است در میان سنگلاخها که آب در آنها گرد می آید و اگر جمعی را به آب نیاز باشد، آنان را کفایت کند. حبس مترادف مصنعه (/ آبگیر) است و جمع آن احباس است و نیز آن را مستنقع (/ آبگیر) گویند. لیث گوید: چیزی است که جلو آب را با آن سد کنند و خس و خاشاک آب را به آن بگیرند. عربها آن را مزرفه هم می گویند و نیز گویند که آب در آن جمع شود و چون پر شد به «حبس» دیگر رود. ابن الاعربی گوید: حبس سنگهایی است که بر دهانه رودخانه نهند تا مانع طغیان آب گردد. «⁽²⁾» ابن سیده گوید که حبس مانند مصنعه و جمع آن احباس است، معنای دیگر آن مستنقع (/ آبگیر) است ابن سکیت گوید:

حبس سنگهایی است که بر سر مجرای آب نهند تا آب در آنجا گرد آید و مردم آب نوشند و

چارپایان خود را آب دهند. ابوحنیفه گوید: هر مصنعه ای حبس است و جمع آن احباس است. «⁽¹⁾» در کتب نام چند محبس آب در حجاز آمده است که یاقوت از آنها یاد کرده است.

زمخشری گوید: حبس کوهی است از آنِ بنی قُرّه، دیگری گوید: حبس میان حرّه بنی سُلیم و سَوارقیّه است. در حدیث از عبدالله بن حبش روایت شده که از آنجا که آب را بربندند آتش به درآید. ابن منظور گوید: حبس سیل نام موضعی است در حرّه بنی سلیم، میان آن و سَوارقیه یک روز راه است.

عرّام گوید: شَمَنْصِیر، و در غرب آن قریه ای است به نام حدیبیّه. چندان بزرگ نیست.

روبه روی آن کوه کوچکی است به نام ضَعاضِع در نزد کوه آبگیر بزرگی است که آب در آن جمع شود. «⁽²⁾»

زَلَفه

از اشاره ابن منظور به زلف، برمی آید که زلف نیز به معنای مصانع (آبگیرها) و مفرد آن زلفه است. «⁽³⁾» ابن بری شعر لبید را که گوید:

حتی تحیّرت الدیار کانّها زلف وافی قتبها المحزوم

شاهد آورده که زلف جمع زلفه به معنای سنگهاست.

و ابوعمر گوید: زلف در این بیت همان مصانع آب است و جوهری نیز به روایت عمانی گوید:

حتی اذا ماء الصهاریج نشف من بعد ما کانت ملاء کالزلف

و گوید آن مصانع است و در حدیث یأجوج و مأجوج آمده است: «یرسل اللَّه مطرا فیغسل الارض حتی یترکها کالزلفه» مراد از زلفه مصنعه (/ آبگیر یا برکه آب) است.

ابوحنیفه گوید زلف به معنای غدیر پر آب است. ابن برّی از ابوعمر زاهد روایت کرده که زلفه را سه معناست: باغ، برکه و آینه. به نظر می رسد که این واژه پس از ظهور اسلام متروک

شده و به جای آن «حبس» آمده است.

قنات ها

دیگر از وسائل آبیاری قنات است که آن را فقر گویند و جایی را که آب از قنات بیرون آید فقیر گویند «⁽¹⁾» ابن منظور گوید: فقیر مظهر قنات است. در حجاز چند قنات هست که اماکنی را آبیاری می کنند. عرّام گوید از شَراة به سایه روند و آن وادیی است میان دو مرتع (/ حمی).

در آنجا چند روستا باشد در آنجا روستایی است به نام فارع که نخلهای بسیار دارد و از هر دست مردم. آبهایش در زیرزمین جریان دارد، از درون قناتها.

پایین تر از آن مَهایع است. سپس خَیْف که آن را خَیْف سَلّام نیز گویند. خیف از آبگیرها در سمت چپ و راست دور است. آبش از قنات است و بادیه اش اندک است. و در زبان عربی آبگیر را مسک هم می گویند.

پایین تر از آن خیف ذی القبر است. آبش از قنات است و چشمه هایی که از دو طرف وادی جریان دارد.

عرّام به هنگام سخن از جبال مکه گوید: سپس جبال عرفات که جبال طایف به آن پیوسته است. در آنجا هم زهاب ها هست و هم قناتها و هم سردابها. از آن جمله است مُشاش که از عرفات بیرون می آید و به مکه می رسد. «⁽²⁾» عرّام در تعریف مسک گوید: مواضعی است که آب در آنها جمع شود. مفردش مَساک است. «⁽³⁾» ابن منظور گوید: عربها مکانهایی را که آب باران در آن گرد می آید مَساک و مَساکه و مَساکات خوانند.

ابوزید گوید مسیکه جایی است که آب در آن جمع شود و به سبب سختی زمینش آب در آن فرو نرود. «⁽⁴⁾» از اینگونه مسیکه ها یا آبگیرها در چند جای حجاز توان یافت. عرّام در تعریف کوه

رَضْوی عَزْوَر گوید: آب این دو کوه در وادی غَیْقَه ریزد و غَیْقه در دریا ریزد و آن آبگیری نیز هست.

و درباره وادی ذو رَوْلان گوید: در بالای این وادی باغهایی است به نام فلاج. مردم به هنگام بهار در آنجا گرد آیند. در آنجا چند مسک (آبگیر) وجود دارد که شرب مردم را در تابستان و بهار بسنده است و در آنجا چاهها و چشمه ها نیست. «⁽¹⁾»

باران وسُدّ

عرّام گوید: سُدّ آب باران است. در کوه شوران محل گرد آمدن آب باران، بسیار است که به آن محلها بجرات، کرم، عین و اماء گویند.

رسول خدا (ص) فرمان به سدّ آن داد. از سُدّ قناتی است تا قُبا. «⁽²⁾» سَمْهودی گوید: در قاموس المجد آمده است که اضَم کوهی است و نیز نام همان وادی است که مدینه منوره در آن است. اهل مدینه اضَم را قناة گویند و از آنجا تا سد، شَظات نامیده شود. «⁽³⁾» سمهودی گوید: سُد آب آسمان است در حزم بنی عوال. شاید مرادش همان سُد است که درراهی که رشید ازمدینه تا معدنِ بنی سلیم میان مدینه و رَحْضیّه- در بیست میلی مدینه- پیمود، واقع شده و در آنجا آب بسیار است، در دره ای که معاویه در آنجا سدی برای حبس آب ساخته بود، و آن همانند برکه بود. «⁽⁴⁾»

آب در مکه

اوضاع خاص در بلاد سبب شده که هر یک برای فراهم ساختن آب و نگهداری و مصرف آن، شیوه خاصی برگزینند. خواه بهصورت غلبه بر سیلابها و مهار کردن آنها یا حفر چاهها و پدیدار ساختن چشمه ها و طرز هدایت آب از جایی به جایی دیگر. در این امور معلومات مفصلی راجع به مکه و مدینه در عهود اولیه اسلامی به ما رسیده است.

اما در باب مکه، ازرقی که از قدیمی ترین نویسندگان تاریخ مکه است، معلومات و آگاهی های مفصلی از سیلهای مکه در عصر جاهلیت به ما داده است. و نیز فصلی جامع دارد از سیلهای مکه در عهد اسلامی تا زمان مؤلف. ناشر کتاب نیز فصلی در افزوده و از سیلهایی که مکه را بعد از زمان ازرقی تهدید کرده سخن گفته است. ازرقی از اقداماتی که خلفا برای حفظ مکه از آسیب سیلها به کار برده اند، مطالبی در کتاب خود آورده است.

سیلها و سیل بندها (سدها)

ازرقی گوید: در سال 17 ه. ق. سیل عظیمی به مکه روی نهاد و مسجدالحرام و بناهای اطراف آن را در خود غرق ساخت. عمر بن خطاب در آن سال سیل بندی که به نام «ردم عمر» معروف شده بر آورد. این سیل بند از نزد خانه جَحش بن رئاب- که آن را خانه ابان بن عثمان گویند- تا خانه عثمان بود. ازرقی گوید: عمر فرمان داد آن را باصخره های عظیم که بر هم نهادند، بسازند. از نیای خود شنیدم که می گفت: از آن زمان که عمر آن سیل بند را ساخت، مکه دستخوش سیل نشد، حال آن که از آن پس سیلهای گران می آمد.

در سال 80 ه. ق. در موقع حج، سیلی عظیم آمد. روز ترویه بود. مردم و متاعشان را با خود برد و بر گرد کعبه حلقه زد. این سیل به ناگهان آشکار شد و خانه و راهها را ویران ساخت و جمع کثیری در زیر آوار ماندند. مردم در کوهها پناه گرفتند. عبدالملک به عامل خود در مکه نوشت و مالی فرستاد که بر سر کوچه ها سیل بند نهد تا خانه های مردم از سیل در امان ماند و مردی نصرانی را بفرستاد تا سیل بند مسجدالحرام را بنا کند.

از جمله این سیل بندها، سیل بند حزامیه است در خط حزامیه. و سیل بندی است که آن را سیل بند بنی جُمَح گویند ولی از آنِ آنان نیست بلکه از آنِ بنی قراد از فِهریان است ولی به رَدم بنی جُمَح اشتهار دارد. عبدالملک عامل خود را فرمان داد تا سنگهای بزرگ با گردونه ها کشیدند و بر اطراف ربض نهادند و به نیروی مالی که فرستاد سیل بند استواری بنا نمود. برخی از ابزار آن هنوز هم باقی است، از خانه ابان بن عثمان، که سیل بند عمر است، تا خانه ابن الجدار آن سنگها که در آن خانه ها هست از بقایای آن سیل بند است.

اما سیل بند سرای اویس، که در پایین مکه در نَحْرالوادی است، در مورد آن اختلاف

است. بعضی گویند: از کارهای عبدالملک است و بعضی گویند: نه، کار معاویة بن ابی سفیان است و این در نزد ما به صواب نزدیکتر است. «⁽¹⁾» بلاذری از سیل بند عمر بن خطاب و عبدالملک بن مروان یاد کرده و گفته است که سیل به مکه درآمد و از سمت بالای شهر وارد مسجد شد. عمر دو سیل بند بساخت. یکی سیل بند بالا، بین خانه عبدالله بن حارث و خانه ابان بن عثمان بن عَفّان و دیگری سیل بند پایین در نزد حمارین و آن همان است که به سیل بند ابواسَید معروف شده. ملاحظه شد که بلاذری بنای هر دو سیل بند را به عمر نسبت می دهد و ازرقی یکی را. «⁽²⁾» اما سیل بند عبدالملک، بلاذری از حدوث سیل عظیمی در سال 80 ه. ق. یاد می کند.

به دنبال آن عبدالملک به عامل خود در مکه نوشت که جلو کوچه هایی را که از آنجا سیل به خانه مردم می رود و نیز جلو مسجد را سد کند. او نیز چنین کرد. عبدالملک مردی نصرانی برای انجام دادن این کار فرستاد. او سنگها و مصالح دیگر آورد، سیل بندی را که به سیل بند بنی قراد یا بنی جُمَح معروف است بنا کرد و نیز سیل بندی در پایین شهر مکه ساخت. «⁽³⁾» ازرقی گوید که در زمان مأمون سیل عظیمی آمد و مردم بسیاری را با خود ببرد و خانه های بسیاری را ویران نمود. این خانه ها بیشتر مشرف بر وادی بودند. او برای رفع خطر و ساختن سیل بند، مال عظیمی فرستاد تا سیل بند مسجدالحرام را بساخت و در وادی مکه راه سیل را بگشود. تا سال 237 که مادر متوکل علی الله دوازده هزار دینار برای کندن و توسعه وادی مکه فرستاد. ولی در کتابها از ماهیت کاری که در زمان مأمون و متوکل در باب باز کردن و کندن وادی مکهصورت گرفت، به تفصیل نیامده است.

چشمه ها

یکی از مشهورترین آبشخورهای مکه چشمه زُبَیْده است. ازرقی گوید که آن در اصل چشمه هایی بود بیرون حرم و در خارج مکه، از آن جمله چشمه مُشاش بود. زبیده برای آن برکه ای حفر کرد که سیلابهایی که به مکه جاری می شدند در آن برکه جمع می شدند. سپس

چشمه های حُنَیْن را نیز به آنجا راه نمود. «⁽¹⁾» رشدی ملحس در توضیح سخن ازرقی گوید: چشمه حُنَیْن یا چشمه زبیده از کوه بلندی به نام طار جاری بود، در راه مکه به طائف. آب از طاربه بستان حُنَیْن می آید. زبیده آن بستان راخرید وآب را به وسیله قناتهایی به مکه روان ساخت، چنانکه ازرقی اشارت کرده است.

زبیده چشمه دیگری از وادی نَعْمان بالای عرفات جاری ساخت. این چشمه از زیر کوه کرا در انتهای وادی نَعْمان می جوشید. و از آنجا به موضعی میان دو کوه بلند در بالای زمین عرفات می آمد و به برکه هایی که در عرفات بود می ریخت. این قول ترجیح دارد که این برکه ها را عبدالله بن عامر بن کُرَیز ساخته است. برکه ها پر از آب می شد و حجاج در روز عرفه از آن آب می نوشیدند. سپس از آن برکه ها قناتهایی (کانالهایی)، تا جایی که امروز معروف به قَناطر است آوردند و از آنجا به مُزْدَلِفه و از آنجا به چاه بزرگی به نام چاه زبیده در پشت منا بردند. «⁽²⁾»

چاهها

مردم مکه در درجه اول نیازهای خود را به آب، از چاهها برمی آوردند. بلاذری گوید و نیز ازرقی، که این چاهها پیش از اسلام و بعد از آن، در مکه وجود داشته اند. اما چاههای پیش از اسلام، نام بیست و هشت چاه در کتب آمده است که شش تای آنها بیرون حرم بوده است.

اینها به پیش از زمان فرمانروایی قُصَی بن کِلاب باز می گردند ولی باقی، همه در داخل حرم حفر شده اند و بیشتر در بطن مکه. بعضی از آنها منسوب به عشایراند و بعضی منسوب به افرادی سرشناس از عشایر مکه. اما چاههایی که بعد از اسلام احداث شده اند؛ بلاذری و ازرقی از هفت چاه نام برده اند و ازرقی از نُه چاه دیگر نام برده که در اخبار نیامده است که آنها را چه کسی حفر کرده یا خریده و شرط استفاده از آنها چه بوده است. به نظر می رسد که استفاده از آنها همگانی و مجانی بوده است. آب آنها در مواقع عادی برای مردم مکه کفایت می کرده ولی در موسم حج کفایت نمی کرده است.

ازرقی گوید: از زمانی که عبدالمطّلب چاه زمزم را کند، معتمد مردم شد و مخصوصاً

حجاج که آب از آن برمی داشتند، او را گرامی داشتند. پس از حفر زَمْزَم، دیگر چاههای مکه از نظر مردم افتادند. در کتابها نیامده است که از آب چاههای مکه برای کشاورزی استفاده می شده است. «⁽¹⁾»

برکه ها

بلاذری گوید: قریش پیش از آنکه قُصَی آنها را گرد آورد و پیش از آنکه به مکه درآورد، از حوضها و آبگیریهایی که روی کوهها پدید آمده بود و از چاهها آب می نوشیدند.

در کتب نام آن آبگیرها و حوضهای اطراف مکه نیامده است. ازرقی از حوضهای زَمْزَم در مسجدالحرام و حوضهای ابن هِشام یاد کرده در آنجا که مردم به مِنا می روند. «⁽²⁾» در مکه چند برکه احداث شده بود، مشهورترین و قدیمترین آنها برکه قَسْری است.

منسوب به سازنده آن خالد بن عبدالله قَسْری است که از سوی ولید بن عبدالملک والی مکه بود. و سپس از سوی هِشام امارت یافت. آن را برکه بردی هم می گفتند. این برکه در فَم الثّقَبه بود. «⁽³⁾» نزدیک بئر میمون. این برکه از سنگهای منقش و بزرگ ساخته شده بود. آبش از بئر میمون بود سپس از ثَقَبه نیز آبی بدان گشوده شد و سد ثَقَبه بنا گردید. از این برکه چشمه ای به سوی مسجدالحرام باز کرده بودند. در این برکه ماهیهایی هم بود. «⁽⁴⁾» ازرقی گوید: مأمون،صالح بن عباس را در سال 210 فرمان داد که پنج برکه در بازار بسازد که مردم برای آب به زحمت نیفتند و به برکه امّ جعفر نروند. او نیز از برکه امّ جعفر چشمه ای به برکه بطحاء آورد. این برکه نزد شعبِ ابن یوسف بود و رو به روی خانه او. سپس به برکه ای که نزد کوهصفاست می رود، سپس به برکه ای نزد حناطین (/ گندم فروشان) آنگاه به برکه ای در دهانه کوچه ثَنِیَّه پایین تر از خانه اوَیس. آنگاه به برکه ای نزدیک سوق الحَطَب (/ بازار هیزم فروشان) سپس به ماجلین که در بستان ابن طارق است در پایین مکه جریان

می یابد. «⁽¹⁾» ازرقی از حوضهای زمزم یاد کرده و حوضهای ابن هِشام و این حوض در مَأزِمَین منا است. شاید مرادش چاه قِسْریه باشد که خالد بن عبدالله القِسْری به امر هِشام میان مَأزِمَین مِنا در ثَنِیّه حفر کرده، در جانب چپ کسی که از مکه به منا می رود. «⁽²⁾»

سرابستانها

ازرقی گوید: معاویه در مکه سرابستانهایی احداث کرد که هر یک را چشمه و آبشخوری بود. نیز مکان این سرابستانها را معین کرده است و گوید که معاویة بن ابی سفیان در حرم چشمه ها برآورد وبرای آنها سرا بستانها احداث کرد که در آنها نخل و دیگر روییدنیها بود، از آن هاست:

1- سرابستان حمام و آن را چشمه ای بود. این سرابستان از حمام معاویه در مَعْلاة تا موضع برکه امّ جعفر بود.

2- سرابستان عَوف، چشمه ای آن را آب می داد و در آن نخلهایی بود.

3- سرابستانصفی.

4- سرابستان مورش، دارای زرع و نخیل.

5- سرابستان خُرْمان تا چندی در آنجا نخلها و کِشته ها بود.

6- سرابستان مُقَیْصِره ... در آنجا نخلها بود.

7- سرابستان حراء ... در آنجا نخلهایی بود.

8- سرابستان ابن طارق در پایین مکه ... دارای نخلها.

9- سرابستان فَخّ.

10- سرابستان بَلْدَح.

ازرقی سرابستان ابن العاصی و سفیان را در بَلْدَح نیز می افزاید. سپس گوید: آن

چشمه ها که معاویه برآورده بود، آبشان منقطع شد. پس هارون الرشید فرمان داد تا چند چشمه را احیا کردند. و از آن ها به دیگر چشمه ها که رشا نامیده می شد راه باز کردند و رشا در ماجلین (/ دو ماجل) می ریخت و از آن دو، آنکه در مَعْلاة بود از آنِ رشید بود و از آنجا در برکه ای که در مسجدالحرام بود ریخته می شد.

اکنون به سدی که نزدیک طائف است می پردازیم: گویند در زمان خلافت معاویة بن ابی سفیان ساخته شده، در فاصله هشت میلی مشرق طائف. از گرانیت است. طول قسمت باقیمانده آن امروز هشتاد و پنج متر است و ارتفاع آن 5/ 9 تا 25/ 10 متر. توبنشل در کتابی که درباره مملکت عربی سعودی نوشته آن را وصف کرده، همچنین خانم دکتر سعاد ماهر در بحث از آثار حجاز آن را شناسانده است. «⁽¹⁾»

مدینه؛ وادیها (/ خشکرودها) و سدهای آن:

وضع مدینه از مکه متفاوت است؛ زیرا مدینه در زمینی گسترده و پهناور واقع شده.

گرداگردش کوههایی است پست و جدا افتاده و ناپیوسته. در بخش جنوبی آن چند وادی است؛ از مهمترین آنهاست وادی عقیق و بُطْحان و مَهْزور و مُذَیْنِیب و رانونا. در این وادیها آن قدر آب جاری است که برای زراعت کفایت کند. مخصوصاً نخلستانها، وجود و بعضی سبزیها. در بعضی از اوقات آب زیاد می شود و اراضی اطراف را فرامی گیرد. برای آن که گرفتار چنین حالتی نشوند از وادیها کانالهایی کنده اند تا زمینهای دور دست را آبیاری کنند.

بیش از همه خطر سیل در وادی مَهْزور است. چون آب در این وادی طغیان کند، مردم شهر بیمناک شوند. از این رو آب را به جانب چاهی به نام مَرانیه منحرف می کنند.

در زمان خلافت عثمان سیل عظیمی آمد و مردم ترسیدند که مبادا غرق شوند. عثمان سیل بندی را در نزدیکی چاه مَدْری بنا کرد و سیل را از مسجد و از مدینه منحرف نمود. «⁽²⁾» عثمان بن عَفان از وادی عَقیق خلیجی جدا کرد موسوم به خلیج بَنات نائله تا زمینهایی را که دخترانش مالک شده بودند آبیاری کند. مادر این دختران، نائله زن عثمان بود.

مجد گوید که این خلیج در نزد جُرْف بود. از دیگر اموال او چاه جُشَم و چاه جمل بود که سه هزار تن از اسیران عجم در آنجاها کار می کردند. «⁽³⁾»

عبدالله بن عمرو بن عثمان، سدی بر رانونا بنا نمود تا آب را بالا آورد و مزارعش را آبیاری کند.

سَمْهودی گوید: معاویه سدی میان مدینه و رَحْضیّه در شعب بنا کرد و آب بسیار در آن ذخیره شد. و نیز سدی درنزدیکی عَیْر ساخت. این سد در زمان او به سدّ عَنْتَر شهرت داشت.

دیگر سدصَهْباء بود در نزدیکی صَبِر. «⁽¹⁾»

چاهها

وادیهای مدینه در نواحی جنوبی و غربی جریان دارند؛ مثلًا وادی قَناة در اقصایِ طرف شمالی جریان دارد. ولی بقیه جاها متکی به چاهها هستند که آبشان گوارا نیست. موسی بن طلحه گوید: چون مهاجران به مدینه آمدند از آب آن خوششان نیامد. آبهای چاهها برای خوردن و شستشو بود. و با آنها کشاورزی هم می کردند. نظر به دشوار بودن کندن چاه و اهمیت آب، بهای آب گران بود. موسی بن طلحه گویدصاحب چاه رُومه هر مشک آب را به یک مُدّ طعام می فروخت. «⁽²⁾» ارزش و بهای چاهها هم بالا بود. مخصوصاً پس از آن که شمار مردم مدینه فزونی گرفت؛ یعنی در زمان خلفای راشدین. چاه جُشَم در رانونا از آن مردی از غَسّان بود، در زمان عمر به سی هزار درهم فروخته شد. «⁽³⁾» چاه رُومه را عثمان به مبلغی که راویان در آن اختلاف دارند؛ یعنی بین بیست یا چهل هزار دینار خرید.

این وضع، بعضی از اغنیا وصحابه را واداشت که از روی تبرّع آب را در اختیار مردم گذارند؛ مثلًا عثمان بن عَفّان چاه رومه را سبیل همگان کرد و ابو طلحه انصاری هم چاه رحاء را وقف مردم نمود. «⁽⁴⁾»

فصل ششم: تولیدات کشاورزی

اشاره

حجاز در منطقه صحرایی است در آنجا باران کم می بارد و هیچ رودخانه ای نیست و آب اندک و زمین خشک است بی هیچ آب و گیاهی. قرآن وضع مکه را از زبان ابراهیم به هنگام مناجات با پروردگارش بیان می فرماید که ای پروردگار من، من فرزندان خود را در وادیی نهادم که در آن کشته ای نمی روید. البته این اشارت به اقلیم مکه است نه تمام حجاز.

واقع این است که کتابهای جغرافیا و بلدان به بعضی از مناطق حجاز که در آنجا آب و گیاهی نیست اشارت کرده اند. اغلب این مناطق در مشرق حجاز و نزدیک حَرّه (/ سنگلاخ) سُلَیم و سَوارقیّه است. و این امر تنها به سبب نبودن آب نیست زیرا در پاره ای جایها چاههایی توان یافت ولی مسئله مهم وضع خاک است. عَرّام اطلاعات جالبی از مناطق بایر و بی آب و گیاه به دست می دهد. مثلًا از قریه مَلْحاء در وادی قَوران چنین می گوید: در اطراف آن ارتفاعات ذومَجْر است و در آنجا آب وجود دارد. مخصوصاً در لَقْف آب چاهها فراوان است ولی در آنجا نه زراعت هست و نه نخل. زیرا زمینش سخت و خشن است و حاصلی برنمی آورد. «⁽¹⁾» در محاذی ابْلی کوهی است به نام ذوالموقعه و در محاذی آن از جانب راست یعنی سمت قبله کوهی است به نام نِفار (یاقوت: العار). نِفار و ذوالموقعه دو کوه اند بلند ولی بی حاصل. در نزدیکی نِفار آبی نیست و خَرِب کوهی است میان نِفار و ابْلی در دیار بنی سُلَیم که در آن هیچ چیز نمی روید. و بالاتر از لَقْف چاه شسّ است، سپس ذات الفار و در محاذی آن کوهی است به نام اقراح. بلند ولی خشک و بی گیاه. «⁽²⁾»

نیز ازصحرایی یاد کرده اند در نزدیکی افَیْعِیه و افاعیه در آنجاست بعضی چاهها آب شور دارند و در نزدیک افاعیه تپه ای است به نام خَطْمه و لابه در آنجا نیز هیچ چیز نمی روید.

از آن بنی جسر و بنی سُلَیم است. «⁽¹⁾» عُکاظ صحرایی است مسطح در آنجا نه کوهی است و نه نشانی از آبادی. «⁽²⁾» کوهی است محاذی شوران به نام مَیْطان چاهی دارد به نام خَفّه (یاقوت: ضفه) ولی هیچ نباتی نیست. «⁽³⁾» وادیی است به نام عُرَیْفِطان مَعْن. نه آب دارد نه گیاه و در محاذی آن کوههای ابْلی است. «⁽⁴⁾» جبال مکه هم خالی از هر روییدنی است مگر اندکی درختان خاردار که خود آن را ضهیاء گویند. «⁽⁵⁾» خریطه روبه روی شَراة است کوهی استصخره ای که در آن هیچ چیز نمی روید. «⁽⁶⁾» ظلام کوهی است سیاه و بلند که در آن هیچ رستنی نباشد. «⁽⁷⁾» ولی این مناطق خشک و بی آب و گیاه، محدود و پراکنده است و در کنار آنها مناطق سبز و خرم با نباتات گوناگون اندک نیستند. عَرّام، مناطقی را که در آن روییدنی توان یافت برشمرده؛ بعضی از آن مناطق مختص یک نوع محصول است و بعضی چند نوع.

عرّام گوید: غَضور (؟) در همه جبال تِهامه می روید؛ از جمله کوه شُواحِط که در آنجا زهابها است و نیز درمنه سفید فراوان است.

اما اراطی، عرّام می گوید: به ودان متصل است از سمت مغرب تا به دریا برسد.

ریگستانی است که در آن جز اراط نمی روید. ارطی هیزم است و نیز با آن چرمهایی را که از آنها کاسه های شیر را می سازند، دباغی می کنند. در اواسط آن ریگستان کوهی است سخت سیاه به نام طفیل. «⁽¹⁾» دینوری گوید: اعرابئی از ربیعه به من گفت: درخت ارطی و غضا (شورکز) به هم شبیه اند، جز این که غضا بزرگتر است و از چوب آن تیر سقف خانه ها را سازند. «⁽²⁾» و در حسنا، که صحرایی است بین عُذَیْبه و جار، جهیل (؟) روید. «⁽³⁾» اما حمض (شورگیاه) در هُدَیْبه زیاد است. در هُدَیْبه سه چاه هست ولی کشتزاری ندارد و در آنجا از نخل و درخت نشانی نیست. سرزمینی است وسیع از آنِ بنی خفاف میان دو سنگلاخ سیاه. طول آن سه فرسخ است. آبشان شیرین نیست. بیشتر روئیدنیشان حمض (شورگیاه) است. در سه میلی سَوارقیه پایان هُدَیبه است. قریه ای است پرنعمت و بزرگ.

در وَرِقان، سماق بسیار باشد. مردم حجاز سماق را ضمخ گویند و مردم نجد عرتن، واحد آن عرتنه است. «⁽⁴⁾» ابوحنیفه گوید: آن میوه ای است ترش، چون دانه انگور، دارای هسته ای خُرد. آن را می پزند. و نمی دانم که در جایی از سرزمین عرب بروید مگر در شام.

دَوْم؛ در وادیهای غزال (یاقوت: غران) و دوران وکُلَیّه می روید. دَوْم مقل است. از نی آن حصیری به نام طغی می بافند.

طَرفاء؛ در وادی ابواء باشد و در هیچ جا بیشتر از آنجا نیست.

نشم؛ عرّام گوید در جبال ذره روید. از چوب نشم کمان و تیر سازند. نشم را برگ نیست. ابن سیده گوید و آن عتق العیدان است. «⁽⁵⁾» ولی ابن منظور گوید، آن درختی است کوهی که از آن کمان سازند و عتق العیدان نیست. «⁽⁶⁾» رنف؛ نباتی است که در رَضوی و عَزْوَر روید. درختی است شبیه به ضهیاء.

عشر؛ از نباتات غدیر خم است.

تالب؛ از درختان کوه ذَره است. تالب از عتق العیدان است که از آن کمان سازند. در کوههای یمن می روید. دانه هایی دارد که روغنش را بگیرند و در چراغ کنند و آن بهترین روغن چراغ است. گاه در تالب کرمی افتد و آن را از برگ عاری کند.

غرز وصلیان؛ دو گونه گیاه هستند که در بطن نخل رویند.

ضال؛ در عیص فراوان است.

شقب؛ از نباتات قُدْس هاست.

عُرْفُط؛ در وادی بِرْک روید.

ثغام؛ در وادی بِرْک و کوه بُرْثُم روید.

اسحل؛ از نباتات کوه سَراة است.

خلاف؛ درختی است در وادی مختبی.

خلاف (بید)، در سرزمین عرب بسیار است اعرابیی مرا گفت که ما آن را سوجر گوییم و آن درختی بزرگ است و انواع مختلف دارد. همه سست و شکننده اند.

شقاح؛ در سرتاسر جبال تِهامه توان یافت و آن ریباس است. شقاح از نباتاتی است که در بلاد بسیار گرم می روید.

اراک؛ نباتی است در وادی عَرْج و وادیهای ذره و شَمَنْصیر و غزال و دوران و کُلَیّه و از غدیر خم. از مکانهای رویش اراک عرفه است. اراک بهترین درختی است که از شاخه یا ریشه اش می توان مسواک ساخت. بویی خوش دارد چون بوی شیر. اراک را سه گونه ثمره است، مرد، کباث و بربر، کباث شبیه به انجیر است و مرد رطوبتش بیشتر و نرمتر است، به همان رنگ کباث و بربر مانند مهره های کوچک است، مردم از آن می خورند.

ابوزیاد گوید: از مکانهای رویش اراک وادیهاست و چون تعداد زیادی از آنها در جایی مجتمع شوند، آنجا را عیص گویند. دینوری گوید: اراک ترش مزه است.

بشام؛ از نباتاتی است که در ثافل اکبر و اصغر می روید و در دامنه های کوه ابْواء و جبال سَراة درختی است با بوی خوش و طعم خوش، با شاخه های آن مسواک توان کرد. هم در کوهستان می روید و هم در جلگه.

ثمام؛ از نباتات وادی عَرْج و غدیر خم است.

خزم؛ از درختان کوهستان وَرِقان و دامنه های کوه ابْواء است.

سدر؛ در کوههای ذره بسیار است و نیز در غدیر مختبی.

سَلم؛ در غدیر مختبی پیدا شود. و در وادی بِرْک و عیص.

مرخ؛ از نباتات وادی عَرْج و وادیهای شَمَنْصِیر و آرَه و غزال و دوران و کُلَیّه است.

نبح؛ از بیشترین نباتات شَمَنْصیر و شَراة است. در همه این کوهها قرظ می روید؛ بویژه در کوههای سراة و یسوم و قَرْقَد. در آنجاها جز نبح و شُوحط نروید.

نص؛ در عقَبَةالعَلَم در راه تبوک بسیار است.

طلح؛ از درختان جبال ذره است.

ظیان؛ از نباتات ثافل اکبر و ثافل اصغر است. ظیان دارای ساقه سبز و خاردار است. از شاخه هایش هیزم می برند. از آن خوشه هایی آویزد. چون عشرق و عشرق شبیه حندقوقا است و بویی بد دارد.

عظاه؛ از نباتات غدیر مختبی است.

عفار؛ ازدرختان کوههای ذَرَه است. عفار را گلی خوشبو است و سفید؛ مانند گل سوسن.

غرب؛ از درختان کوههای سَراة است.

مرخ؛ از نباتات وادیهای شَمَنْصیر و ذَره و غزال و دَوران و کُلَیّه است.

نخیل؛ از مهمترین درختان است که در اماکن مختلف حجاز، خاصه در آنجا که آب بسیار است می روید. از خرمای روستاهای بزرگ مانند خیبر و وادی القری و ذوالمروه و روستاهای دیگر نام برده اند.

یَنْبُع؛ دژی است دارای نخل و آب و کِشته. آبادتر و پر نخل تر از یثرب است.

صفراء؛ قریه ای است با نخلستانهای بسیار و مزارع. وادیی است پر نخل و پرآب و پرکِشته.

سُوَیْقِیّه؛ وادیی است که در آنجا نخل بسیار است.

در قریه های قصر و شرع که در مشرق ذره هستند، مزارع و نخیل و چشمه هاست.

در نَهْب اعلی چاهی است با آب بسیار، با آب آن خربزه و بقولات و نخلستانها حاصل کنند، آن را ذوخیمی گویند.

آرَه؛ کوهی است در حجاز میان مکه و مدینه. از جوانب آن چشمه ها جاری است و بر سر هر چشمه قریه ای است. از آن جمله است فُرْع و امّ العِیال و مَضیق و مَحْضَه و وَبْره و خضره و غَفْوه در هر یک از آن قریه زرع ونخیل باشد.

رَیض و نَجَف بیست هزار نخل را آبیاری کنند. و در قریه فارع درنزدیک عُسْفان نخلستانهای بسیار است.

همچنین در مَهایع خرما و موز و انار و انگور به دست آید و کشتزارها باشد. و در خَیْف ذی القبر خرمای بسیار و موز و انار باشد؛ همچنین خَیْف النعم که نخلستانها و مزارع دارد. در وادی ظَهْران که مَرّ الظَّهران در آنجاست چشمه های بسیار و نخلها و انجیر کوهی باشد.

مَیْفَعان قریه ای است دارای کشته و نخلها و میوه ها. معدن البرم نخلستانها و مزارع دارد، آبش از چاههاست. طائف، دارای مزارع و نخلها و موز و انگو و دیگر میوه هاست رَحضیّه چاههای آب دارد و بر سر چاهها مزارع بسیار و نخلهاست.

وادی ذو رَولان؛ روستاهای بسیار دارد در آنجا نخلها فراوان است. از جمله روستاهای آن قَلَهی و تَقْتَد است. سَوارقیه؛ در آنجا چند مزرعه است و نخلها و درختان میوه.

قِیّا؛ قریه ای است در سه فرسخی سَوارِقیّه، در آنجا مردم بسیار زندگی می کنند و نخلها و دیگر درختان و مزارع دارد.

مُلحان؛ دربطن وادی قَوران است آبش شیرین و گوارا است نخل و دیگر درختان دارد.

رَفْدَه؛ در وادی عُرَیْفطان، نخلستانها و نیزارها دارد.

جفینه؛ هم از مزارع و نخل ها برخوردار است. آبش از چاههاست.

مَرّان؛ قریه ای است با نعمت فراوان و چشمه ها و چاههای بسیار.

قُباء؛ مزارع بسیار دارد که از چاه آبیاری شوند، ولی نخلهایش زیاد نیست.

همچنین ثَلْماء؛ آب آن از کوه عَزْوَر است. نخلستان و درختان بسیار دارد.

درکَدید؛ که میان امَجّ وعُسْفان است، چشمه ای جاری است وبرآن چشمه نخلستانها است.

در امَجّ؛ انواع خرما و سبزی و مزارع است. با مزارع و نخلهای فراوان.

در سُقیا؛ بستان بزرگی است و نخلستانی، نخلستانها و بستانها از قُرْح تا آنجا به هم پیوسته است. در سایه؛ نخلها و مزارع و موز و انگور است.

در وادیهای شَمَنْصِیر؛ هم چنین است. و رابغ و (حهراء) که میان مکه و جده است دارای مزارع و نخلهاست.

در وادی عِران؛ به قولصاحب زهرالریاض،صد و سی و چند نوع خرما باشد از جملهصیحانی و گوید دوازده نوع خرما. و بعضی گویند بهترین انواع رطب: حلو و طبرجلی و فریسی

و سکر و برنی و حلی. بهترین انواع خرما برنی و شلبی و بردی و خضروی و جعفری و جاوی و لبانه و لبانه را قصب گویند.

و گویند که خرما دوازده نوع است برترین آنها برنی است. مردم مدینه بیشتر از آن گونه غرس کنند.

این نوع خرما اگر در جای دیگر غرس شود- جز مدینه- محصول آن نیکو نگردد.

برنی را برای تبرک از مدینه به دیگر جایها برند. در زمان ارزانی یک مُدّ از آن به هشت کبار ارزد و در گرانی به بیست و بیشتر. با این همه فراوان و ارزان است. خرمای برنی به هنگام رطب چون انگشتان حنا بسته دوشیزگان گلگون و لذید است.

سَمْهودی گوید: بردی از برنی گرانتر است؛ زیرا کمتر یافته شود. شاید همه آنچه در مدینه هست به پنجاه نخل نرسد. رنگ آن زرد و سرخ است و کمی به تیرگی زند. آن را به روم و دیگر جایها برند در دبه ها. خرمافروشان شقری و طبرجلی و عریس را در شکل و شیرینی بدان تشبیه کنند. بربری و حادی به هم نزدیک اند و حلی و جعفری درآن هنگام که نارسیده اند، سرخ باشند و چون رسیدند رنگ زیتونی گیرند. «⁽¹⁾» ابن منظور گوید: بردی از بهترین انواع خرماست، به برنی شبیه است. گویند: بردی گونه ای از خرمای حجاز است، بسیار نیکو. و در حدیث آمده است که پیامبر فرمود: «اگر می خواهیدصدقه دهید خرمای بردیصدقه دهید.» «⁽²⁾» اما خرماهای مدینه، فقها از جعرور و مصران و فاره وحبیق نام برده اند. همچنین از برنی و عجوه وصَیحانی و بردی. ابو زید العشیره گوید، دژ کوچکی است میان یَنْبُع و ذوالمَرْوَه که خرمایش بر خرمای دیگر جایهای حجاز برتری دارد، مگرصیحانی که خرمای خیبر است.

و بردی و عجوه در مدینه است.

سَمْهودی گوید: عجوه همیشه در مدینه مشهور بوده. طرز تربیتش را پسران از پدران می آموزند و خُرد و کلان آن را می شناسند. داودی گوید: امروزه که آن را با دیگر خرماها مقایسه می کنیم نوع متوسطی است. وقتی می گویند از بهترین خرمای مدینه است؛ یعنی از نوع بد و مردود نیست. ابن اثیر گوید: عجوه نوعی از خرمای مدینه است. ازصحیانی بزرگتر

است. رنگش به سیاهی می زند. این نوع خرما را پیامبر (ص) در مدینه غرس کرد.

کلینی گوید: عجوه را در عراقصرفان گویند.

اماصَیحانی؛ سَمْهودی از ابراهیم بن محمد بن مؤید حموی افسانه ای حکایت می کند، که نامگذاریش به این نام را به زمان پیامبر می رساند. می گوید که آن روز در مدینه در جفاف موضعی بود که بهصیحانی شهرت داشت و گویدصیحانی نخلی است که تا به امروز به همان نام خوانده می شود درآنجا به عمل آمد و آن زمین از آنِ فرزندانصفوی بن سلیمان بن طفیل الحسینی بود.

از خرماهای مدینه جنیب است و دقله و عرق بن زید و شقم.

ام جرزان نیز از خرماهای مدینه است که به مشان عراق می ماند.

از خرماهای بد مدینه عبارتند از جعرور و معی الفاره و عذق ابن حبیق. بعضی می گویند که اینگونه خرماها را نباید به جای زکات داد. طبری در تفسیر آیه «ولاتیمّموا الخبیث منه تُنفقون» گوید مراد جعرور است و حبیق. رسول خدا (ص) نهی کرد کهصدقه را از آنها گیرند.

تاکستانها و انگور

اما انگور، عرّام می گوید که در مَهایع و جبال سَراة و ساریه و سوارِقیّه و ثَنِیَّةالشرید انگورها و نخلستانهایی بوده که همانند آنها در دیگر جایها نبوده است.

در طائف نیز تاکستانها بوده، مخصوصاً در وَهْط.

مَوْ بارزترین درختان میوه است در حجاز. در قرآن در یازده آیه از آن یاد شده که شش مورد آن با نخیل مقرون شده (بقره: 266، الاسراء: 91، النحل: 11 و 67، مؤمنون: 39، یاسین:

34.) و در سه مورد جنات اعناب آمده است: (انعام: 99، رعد: 4، کهف: 32، عبس: 28).

ذکر انگور سیاه و سفید و مویز سرخ و سیاه در آثار فقها آمده است. «⁽¹⁾» عَرّام گوید: تاکها را در مَهایع و سَوارِقیه و جبال سَراة و ساریه و ثَنِیّةالشَرید می کارند و انگور ثَنِیّه و نخل آن را مانند نباشد.

مدینه از مناطق زراعی است و انگور خوب آن مشهور است. در قُبا انواع تاکها بود. از

جمله مدنی و آن نوعی برنی است که در مدینه آن را مراودی گویند. انگوری لطیف و شیرین است با انگور زیتی شام برابری می کند. رنگ آن سفید است. و نیز انگور حجازی بیشتر سفید و بعضی از انواع آن لطیف است و سوادی از آن بهتر است و خمری که باز هم بهتر است.

بهترین انگور در باغهای قُبا است. سعد بن ابی وقاص را در عقیق تاکستانی بود که انگور آن را هر سال هزار دینار می فروخت. «⁽¹⁾» از مشهورترین مناطق کشت انگور طائف بود. وَهْط از جاهایی بود که انگورش نیکو می شد. از انواع انگور که در طائف بود، یکی انگور رازقی بود. رازقی از انگورهای سفید بود و دانه درازی داشت آن را ملاحی هم می گویند. دیگر انگور اطراف العذاری که انگوری بود چون دانه بلوط سیاه و دراز شبیه به انگشت حنا بسته دوشیزگان، خوشه های آن دراز بود گاه به قد یک ذراع. «⁽²⁾»

درختان میوه

در حجاز انواع درختان میوه کاشته می شود. در قرآن کریم نام انگور و انجیر و زیتون و انار آمده است. فقهای حجاز انواع متعدد درختان میوه را نام برده اند که بیشتر آنها در حجاز به عمل می آمده است.

یکی از فقها از امرود و توت و انجیر و انگور و آلو و ترنج و مویز و موز و اترج وصنوبر و گردو و بادام و پسته و بِه نام برده است و دیگری از گردو و بادام و انار و به و ترنج و انجیر و توت یاد کرده.

کلبی از انجیر و امرود و آلو و ترنج و موز و انار و سیب و شفتالو و بِه و انگور رازقی یاد کرده و دیگری از ترنج و توت و بادام و گردو و به و زردآلو و انار و موز و همچنین سبزدانه و آلو را برشمرده اند. انجیر بر سر چشمه هایی که در اطراف شَمَنْصیر است می روید و نیز در سَوارِقیّه و قُدس. «⁽³⁾» انار در وَرِقان و مَهایع و خَیف ذی القبر و سایه و سَوارقیه روید. ابوحنیفه دینوری گوید

که انار در سَراة فراوان است و بیشتر خود رواست و زردآلو و به در سوارقیه است و موز در مهایع و خَیف ذی القبر در سایه و بَدْر و طائف مخصوصاً در مُطار، یکی از قراء طائف، کشت شود. موز و کشتزارهای مُطار فراوان است.

نیشکر در سروات به عمل آید.

اما خربزه در نَهْب اعلی است و در یَلْیَل.

ابوحنیفه دینوری در کتاب النبات خود از چند گونه درخت نام می برد که در سَراة می رویند ولی نمی گوید که آیا در سراة حجاز یا سَراة یمن و نیز از کثرت و قلّت آن چیزی نمی نویسد، از جمله آن درختان است:

اتم؛ درخت زیتون است در سراة بر کوههای بلند روید، به جایی حمل نمی شود.

حمر؛ تمر هندی است که در سراة بسیار است. و نیز در بلاد عمان.

خزم؛ درختی است همانند مقل ولی کوتاهتر و پهن تر از آن است.

الب؛ درختی است خاردار، مثل درخت ترنج. بر سر کوهها می روید و بسیار کم است و انواع مختلف دارد. بدترین آن سبز آن است که در کوه سراة در طرف تِهامه می روید.

گردو؛ این درخت در زمین عرب بسیار است. در یمن، به دیگر جاها برند در سروات از چوب درخت گردو کاسه و قدح تراشند.

سبزیها و حبوبات

در منابع از انواع پنبه و حبوبات و نخود و عدس و ارزن و لوبیا چیتی و برنج و جو و ذرت در حجاز یاد کرده و بر این جمله ذرت قرمز را نیز افزوده اند.

کلبی گوید: برنج و نخود و باقلا و لوبیا و ماش و گاورس و بادرویه و تره (گندنا) و کرفس و گشنیز و کاهو و تره تیزک وچغندر و کدو و لوبیا چیتی و هویج و شلغم و خیار و بادنجان و پیاز و سیر و مرزه. «⁽¹⁾» مالک و شافعی از پیاز و ترب و چغندر و خیار و خربزه نام برده اند. ابن سعد گوید که ابن عمر از خیار و خربزه بدش می آمد و نمی خورد. در مدوّنه و الامّ همچنین از خربزه و گندنا و

قصیل و چغندر یاد شده. «⁽¹⁾» در مدونه از کنجد و تخم گشنیز و هویج و چغندر و نیشکر و سبزی و خربزه و خیار وخلر و یونجه، سخن رفته است. «⁽²⁾» و شافعی از قنبیط (قنبید) و کاسنی و تره تیزک و خیار و بادنجان و خربزه و هندوانه و نیشکر و نی شیرین و شکر تیغال و تره یا گندنا یاد کرده و نیز از گاورس و ارزن و برنج و ارزن سرخ و نوعی گاورس که آن را ذره نطیس گویند و گویند مردم در سالهای قحطی ارزن می خورند.

گندم و جو

به هنگام ظهور اسلام در مدینه جو می کاشتند. جو قوت غالب مردم بود. اما گندم، زراعت آن اندک بود و از شام و یمامه وارد می کردند. پس از اسلام در مدینه هم گندم کاشتند و نیز در جاهای دیگر. در مدینه اراضی طلحه گندمکاری بود و مزارع معاویه در مدینه هر سالصد هزار وِسْق محصول می داد. عرّام گوید: در وادیصحن و در بَیْضان نیز گندم کشت می شد. از حَوره یمانیه عسل و گندم به مدینه حمل می شد و آنها از ناحیه وقر می آمدند. «⁽³⁾» در الأم از گندم میسانی و شامی و مصری و یمنی و گندم سیاه سخن رفته است. «⁽⁴⁾» اما در مدینه از گندم قهوه ای که از محصولات شام است یاد شده و نیز از گندم سفید که از مصر می آمده و در کتب حدیث ذکر سمراء الشام (گندم قهوه ای شام) آمده است.

در کتب حدیث نیز از اندک بودن گندم در مدینه در عصر رسول خدا (ص) حکایت شده. و نیز روایت شده که رسول خدا (ص) فرمود زنهار نان گندم مخورید که به شکر آن قیام نتوانید کرد. «⁽⁵⁾» و نیز در حدیث آمده است که رسول خدا (ص) خاندان خود را از نان گندم سیر ننمود. گندم از یمامه به مکه می آوردند.

اما جو، زراعتش شایع بود و خوراک همه مردم بود. در حدیث از اسودان (دو سیاه)

یعنی جو و خرما مکرر یاد شده.

تولیدات

در کتب ارقام تولیدات بعضی مزارع حجاز ذکر شده؛ مثلًا مزارع معاویه در حجاز هر سال 150 هزار وسق خرما وصد هزار وسق گندم داشت. «⁽¹⁾» رَبَض و نَجَفَه دو چشمه در فُرْع بودند از آن حمزة بن عبدالله بن زبیر که بیش از بیست هزار نخل را آبیاری می کردند. «⁽²⁾» در امّ العِیال بیست هزارنخل بود که جعفر بن طلحه به دویست هزار دینار خریده بود. «⁽³⁾» بُغَیْبَغه هزار وسق محصول می داد.

و در وَهْط هر سال ده هزار درهم حاصل می شد که در آنجا دو هزار نخل و موز و ترنج بود و در ثَنِیَّة الشَرید انگور و خرمایی بود که همانند آن دیده نشده بود. «⁽⁴⁾» زبیر بن بکّار گوید: عبدالملک بن یحیی الزبیری از ابوعبیدالله چشمه ای را خرید که در سایه بود و ملح نامیده می شد به ده هزار دینار. «⁽⁵⁾» معاویه برای خریدن چشمه ابونیزر بیست هزار دینار پیشنهاد کرد و علی بن الحسین (ع) عین یُحَنِّس را به ولید بن عُتْبَة بن ابی سفیان به هفتاد هزار دینار فروخت. «⁽⁶⁾» زبیر بیشه ای را بهصد وهفتاد هزار خرید و پس از او به هزار هزار و ششصد هزار فروخته شد. «⁽⁷⁾»

فصل هفتم: اهل حجاز: عشایر

اشاره

حجاز اقلیم وسیعی است که میان ارتفاعات نجد و سواحل دریای سرخ واقع شده و بیشتر نیمه غربی اراضی جزیرةالعرب را دربرگرفته است. در آنجا بطور کلی حدود جغرافیایی به گونه ای که مناطق را از هم جدا کند وجود ندارد. همچنانکه اراضی آن متنوع است، کوههایی دارد از حیث ارتفاع و جهت، مختلف. شماری نه اندک وادیهایی دارد، از حیث درازی و گستردگی گونه گون. جلگه های ساحلی تا مسافت بسیاری کشیده شده و آن را تِهامه گویند.

مناطق بی آب و گیاه بسیار است ولی مناطقی هم دارد دارای علف و مرتع و آبهای زیرزمینی کافی برای زراعت.

هنگام ظهور اسلام در حجاز دولتی که بر آن فرمان براند وجود نداشت. پس از نظامات اداری هم بی بهره بود. تنها مکه و مدینه و طائف از شهرهایی بودند که مردم گونه گون در آنها می زیستند. یا بگوییم دارای نظام اداری خاصی بودند. نظام قبیلگی، نظام حاکم بود و آن اساس نظم اجتماعی و سیاسی آنجا به شمار می آمد. این نظام هم در شهرها عمومیت داشت و هم در روستاها و هم در بادیه ها.

هر قبیله ای را منطقه ای بود که در آنجا می زیست و بر آن تسلط داشت؛ به عبارت دیگر آنجا میهن او و خانه او به شمار می آمد. شمار افراد قبایل و مساحت سرزمین متعلق به آنها منوط به قدرت آنها در دفاع از آن در برابر تجاوزهای خارجیان بود. چه بسا در قبیله، تقسیمات داخلیصورت می گرفت که بر سر آن خونها ریخته می شد و آن طرف که ناتوان بود مجبور بود آنجا را ترک گوید و به مناطق دیگر برود، در عین حال شجره نسب را حفظ می کرد.

حرفه های اهل قبیله به وضع جغرافیایی آنها بستگی داشت. اگر آب برای زراعت کافی بود به زراعت اشتغال داشتند، مخصوصاً پرورش نخل و کاشتن جو و بعضی سبزیها. گاه آب فراوان بود به نحوی که شمار بسیاری از افراد در آنجا زندگی می کردند.

در این حال آن زمین نام خاصی به خود می گرفت که آن را از دیگر اراضی تمیز می داد.

با آن که در هر یک از آن اماکن یک عشیره سکونت داشت و همه افراد عشیره یک نسب واحد داشتند ولی کم اتفاق می افتاد که آن مکان را به نام آن عشیره بخوانند. غالباً نامهایی که بر آن اراضی اطلاق می شد در اصل عربی بود و هیچ دلالتی بر طبیعت یا ساکنان آن نداشت و برای سبب نامگذاری نیاز به معلومات دیگری بود؛ مثل این که گفته می شد کوهی یا وادیی یا آبی و کم اتفاق می افتاد که به احوال اداری منطقه اشارتی رود؛ مثلًا در توصیف مکانی بگویند شهری بوده یا روستایی.

اهل مَدَر و اهل وَبَر

در کتب اشارتی به وضع تمدن ساکنان برخی از مناطق شده است؛ مثلًا اهل «مَدَر» هستند یا اهل «وَبَر».

اهل مدر کسانی بودند که در مساکنی اقامت داشتند که ساخته شده و ثابت بود و عموماً کارشان زراعت بود یا تربیت دامها و ستوران؛ چون گوسفند و بز و شتر و خر و اسب، یا به بعضی از حرفه ها یاصنایع اشتغال داشتند و بدان رفع نیاز می کردند، البته بطور محدود.

اما اهل وبر، اینان معمولًا چوپان بودند و به پرورش دامها بویژه گوسفند و شتر اشتغال داشتند. مساکنشان در اطراف چاهها بود و برای یافتن گیاه مخصوصاً در فصل بهار کوچ می کردند و محور مقام کردنشان منطقه چاههایی بود که در تابستان و زمستان در آنجا زیست می کردند.

اینان در چادرهای مویین زندگی می کردند و از این رو آنها را اهل وبر گویند و گاه نیز «اهل بادیه».

غالباً اهل بادیه از جماعات اهل مَدَر فرق دارند؛ مثلًا در کتابها می خوانیم که فلان مکان اهلش از فلان عشیره است و بادیه آنها از عشیره دیگری است. و گاه درنسب از عشیره

اهل مَدَر دور باشند. و غالباً بین اهل مدر با کسانی که از اهل وبر که برگرد آنها هستند، ارتباط نزدیک بود و این به سبب مصالح مشترک آنها بود، بیشتر کشاکشها و نزاعها میان ساکنان مناطق وسیع و قبایل بزرگ بود.

میان اهل مدر و اهل وبر که در یک منطقه بودند روابط فرهنگی استواری برقرار بود؛ زیرا آنان در نسب مرتبط بودند، و همواره میانشان روابط تجدید می شد. افزون بر این، زبانشان و اخلاقشان به هم شبیه بود و در افتخارات و شکستهای اجتماعی شریک بودند.

البته اهل وبر به سبب سکونت در بادیه و از جایی به جایی کوچ کردن، بیشتر به عزلت خو گرفته و در بدویت بیشتر فرو رفته بودند؛ زیرا ثبات و استقرار دو عامل مهم در مواقف و احوال سیاسی است.

اهل وبر را «اعراب» گویند. «اعراب» عربهای بادیه نشین هستند، اینان در برابر اسلام و دولت اسلامی همواره ناسازگاری نشان می داده اند. در قرآن نیز چند آیه در مذمت آنان نازل شده، از جمله در سوره توبه آیه 97 که گوید: عربهای بادیه نشین کافرتر و منافق تر از دیگرانند و به بی خبری از احکامی که خدا بر پیامبرش نازل کرده است سزاوارترند. و نیز در سوره حجرات آیه 14 آنجا که گوید: «اعراب بادیه نشین گفتند: ایمان آوردیم. بگو ایمان نیاورده اید، بگویید که تسلیم شده ایم و هنوز ایمان در دلهایتان داخل نشده است».

عرب ذاتاً تک رو است، ولی جامعه ای که در آن زندگی می کند، خواه اهل مدر باشد و خواه وبر، گاه در برخی از افراد پاره ای خصایل عالی و ویژگیها را تشخیص می دهد و برای او مکانت خاصی قایل می شود. حتی او را بر خود ریاست می دهد، این امر بهصورت انتخاب متداول نیست، ولی همواره کسانی به چنین مقامی می رسند که عمری از آنها گذشته باشد.

عشایر حجاز

بکری از محمد بن عبدالملک اسدی نقل می کند که در حجاز دوازده «دار» هست:

مدینه و خیبر و فدک و ذوالمروه و داربلی و داراشجع و دار مُزَیْنه و دار جُهَیْنه و دار برخی از بنی بکربن معاویه و دار برخی از هَوازن و همه سُلَیم و همه هلال.

چنانکه ملاحظه می شود مقصود از حجاز ارتفاعات سَراة است که میان تهامه یعنی

اراضی پست ساحلی و فلات بزرگ جزیرةالعرب یعنی نجد فاصله است و سمت جنوبی آن به مکه نمی رسد.

این تقسیماتی جغرافیایی، کلی و گسترده است و می توان آن را رهنمود ساخت ولی به هنگام بحث از تحولات و تاریخ اسکان قبایل نمی توان بدان بسنده کرد؛ زیرا برخی از قبایل، مساکنشان تا تهامه و نَجْد ادامه دارد. عکس آن نیزصحیح است.

آنچه اسدی آورده ذکر دو گروه از «دیار» است، یکی اماکن جغرافیایی چون مدینه و خیبر و فدک و ذوالمروه که به ساکنان آنها اشارت نکرده است و از این جهت بر آنهاد «دار» را نیفزوده است و دیگر دیار قبایل. تردید نیست که او در این تقسیم بندی قبایل بزرگ را آورده و از ذکر همه قبایلی که در اخبار و سیره رسول الله آمده خودداری کرده است.

بکری از عمربن شَبّه، پس از سخنی طولانی در تاریخ حرکاتِ عشایر در مناطق غربی جزیره، نقل می کند که «خدای تعالی اسلام را آورد، در حالی که اعراب قبایل اسَد و عَبْس و غَطَفان و فَزاره و مُزَینه و فَهم و عَدْوان و هُذیل و خَثْعَم و سَلُول و هِلال و کِلاب بن ربیعه و طَیّ (که با اسد هم پیمان بودند) وجُهَیْنه در حجاز فرود آمده بودند.» «⁽¹⁾» چنانکه مشهود است، او از قبایلی که اسدی از آنها نام برده بود به ذکر دو قبیله مُزَیْنه و اشْجَع بسنده کرده است و قبایل دیگری را که در جنوب مکه سکونت دارند یا در شمال شرقی حجاز هستند به آنها درافزوده است.

بکری در مقدمه کتاب خود بعضی قبایلی را که در سَراة در جنوب مکه سکونت دارند، ذکر کرده است. «⁽²⁾» از خلاصه آنچه بکری به تفصیل بیان کرده و در کتب سیره و جغرافیا آمده است، می توانصورتی از قبایل را که در حجاز و مناطق غربی شبه جزیرةالعرب زندگی می کنند، به دست داد.

عشایر شمالی حجاز

اراضی واقع در شمال مدینه، از مدینه تا بلاد شام گسترده شده اند. اینها زمینهاییصعب العبورند و کم آب و گیاه با ساکنانی اندک. مهمترین عشایر این حدود اشْجَع و اسد و غَطَفان و ثَعْلَبه و عُذْره است. همه بدوی و رابطه مستحکمی با قریش ندارند، بلکه رابطه آنها با خیبر و طی است و میانشان پیمانهایی بسته شده ولی عُیَیْنَة بن حِصن رئیس فَزاره به رای خود و بدون نظر دیگران این پیمان را فسخ کرد. اما معلوم می شود که با فرزندان اسد همان رابطه گرم دیرینه را حفظ کرد.

بزرگترین قبیله در شمال مدینه اشْجَع است. دیار آنان تا اواسط راه تَیماء گسترده بود.

بیشتر ساکنان فَدَک از اشْجَع بودند و با جُهَیْنَه در اشحذین و یا مُرّه در عیتد و باذُبیان در ذبال و یا عبس در حبیب مشترک بودند. «⁽¹⁾» در شمال اشْجع دیار عُذره بود و آن بزرگترین قبایل این منطقه بود. هم در شمار افراد و هم در مفاخر قبیلگی. از این قبیله بود زراح بن ربیعه برادر مادری قُصَیّ. خاندان بنی عُذْره نیز در میان آنها بود. منازلشان به سوی شمال تا حوالی شام گسترده بود. از منازلشان حِسمی و تبوک و وادی القری بود. یاقوت اماکنی را در دیار عُذره نام می برد، بدون آن که جای آنها را مشخص کند. بکری از سکونی مراحل دو جاده بین مدینه و تَیْماء را ذکر می کند یکی از آن دو از مدینه بهصهباء است سپس به اشحذین آنگاه عین و جباب و تَیْماء و دومی از مدینه به بَیْضاء است سپس بطن اضَم و عُشّ و مطرانین و تَیْماء و می گوید منزل سوم در هر دو طریق (عُشّ و عَین) از آنِ عُذْره است. «⁽²⁾» درشمال عُذْره منازل سعد هُذَیم است در وادی القری و حِجر و جباب و بلاد بالای آن.

و در اقصای شمال، قبایلی از بَلّی بودند که در شِعب و بدا می زیستند که میان تَیْماء و مدینه است. و درمناطق شمال شرقی بنی مُرّه بودند و دیار آنها حرّه (/ سنگلاخ) لیلی و عُتائد و حِجْر بود و با غَطَفان و طُواله و ضَرْغَد و ذَرَه و عَیْنود می زیستند.

اما غَطَفان؛ دیارشان در شمال ارتفاعات نجد است و تا خیبر گسترش دارد. میان خیبر

و غَطَفان، عَوْق و رَجیع واقع شده و از مساکنشان میان خیبر و دو کوه طَیّ اول است که دو روز با ضَرْغد فاصله دارد.

ثَلَبوت در دیار ایشان جریان دارد و اواخر وادی الرُّمه که وادی طویلی است. وادی الرّمه به بادیه بصره می رسد پس به سرزمین بنی سعد که آن را دَهْنا می نامند، سپس به بلاد اسد می گذرد و در آنجا آن را مَنْعِج گویند، سپس به زمین غَطَفان می رسد در آنجا رُمه و وادی الرّمه خوانده می شود. پس از یک روز راه به طرف بالا بنی کلاب هستند، سپس سرازیر می شود و بر عَبْس می گذرد و دیگر قبایل غَطَفان. سپس سرازیر می شود تا بر بنی اسد فرود می آید.

غَطَفان مجموعه چند عشیره بزرگ است. مشهورترینشان فَزاره و عَبْس است. دیار معروف فَزاره ابانین (/ دو ابان) است و آن دو کوه است که وادی الرُّمه در میان آنها قرار دارد.

یکی از آن دو کوه را ابان ابیض گویند و دیگری را ابان اسود. این دو کوه در مشرق حاجِر است.

از بلادشان الجریب است. دیار ایشان تا چراگاه ضَریّه کشیده شده، از آن چراگاه یازده میل از آنِ آنهاست.

در جانب جنوب شرقی دیار فَزاره منازل عَبْس است میان ابانَیْن و نَقْره و ماوان و رَبَذَه.

از منازل آنها در نزدیکی رُمّه قَطَن است و آن کوهی است مستدیر که از پشت آن چشمه هایی جاری است و آنجا نخلهایی است و آبهایی میان رُمّه و سرزمین بنی اسَد. در طرف راست نُباح و مدینه میان اثال و بطن الرُّمه، و نزدیک به قَطَن وادی خَوّ است. و آن در ذوالعُشَیره می ریزد و ذوالعُشَیره در رُمّه. و در شمال قَطَن دو کوه به نام تیاس واقع شده.

از منازل ایشان اکْمَةالخیمه است. در آنجا آبی است به نام ایضاره. «⁽¹⁾» بنی عَبْس را آبهای دیگری است درون چراگاه؛ از آن جمله است: آب بحبح و بئر وخَتْرب و وادی ثادق و عصیم و قَرَوْری. قَرَوْری میان حاجِر و نَقْره است.

بنی اسد دیارشان در مشرق دیار فزاره و عَبْس است. وادی رُمّه از آنجا می گذرد. رُمّه را در آنجا مَنْعِج گویند. همچنین ثادق از آنجا می گذرد و آن وادی بزرگی است که سیلاب آن در رُمّه می ریزد. قسمت پایین ثادق از آن عَبْس است و بالای آن از بنی اسد. در فاصله دو روز راه از ابانین دو تل خزار واقع شده است.

دیار بنی اسد از راه حاجیان می گذرد، در نزدیکی سَمیراء. از دیار ایشان ابْرق است در

نزدیکی اجْفر و قَنان. و از اماکنی که میان اسد و عَبْس واقع شده امثال است و آن دژی است در بلاد عَبْس، نزدیک بلاد بنی اسد و قَطَن.

اماکنی که طئ و اسد در آنجاها با هم برخورد می کنند حِساء و ریث است.

اما محارب، دیارشان نزدیک جَریب است و آن وادیی است که در رُمّه می ریزد. میان آن دو شَرْبه واقع شده و پایان جنوبی آن حَزیز است. حَزِیز محارب آبی است در طرف چپ سَمِیراء، البته برای کسی که به مکه می رود. در دیار آنها اضاخ واقع شده که از شَرْبه می آید.

از اماکن آنها اقصی است که از ربذه به قدر دو برید دور است و در نزدیکی آن تپه بَلَس است. و آن محل اجتماع ساعیان (گردآورندگانصدقات) است و نیز معدنِ النَّقْره. «⁽¹⁾»

عشایر حجاز میانه

مناطقی که در اطراف غربی و جنوبی مدینه است از زمانهای قدیم جای قبیله جُهَیْنه بوده است و بکری گوید که قبایل جُهَیْنه در آن کوهها؛ یعنی کوههای اشعَر و اجْرَد و قُدس و آرَه و رَضْوی پراکنده بودند. اینان از وادیها و دره ها و دامنه ها کم کم به سوی دشت آمدند و تا بطن اضَم و اطراف آن پیش رفتند، در آنجا وادی عظیمی است که چند وادی دیگر در آن فرو می ریزد و به سوی دریا روان می شود. جُهَیْنه در ذوخُشُب و بندد و حاضره و لَقْف و عِیص و بُواط و مصلّی و بدر و جُفاف و وَدّان و یَنْبُع و حَوراء فرود آمدند. همچنین عَرْج و جَنْبَتَین و رُوَیثه و رَوحاء را پشت سر نهادند و در طول ساحل تا تِهامه رفتند. تا به بَلی و حِذام درناحیه حَقْل از ساحل تَیْماء برخورد کردند. و به همسایگی آنها در ساحل، قبایلی از کِنانه درآمدند و طوایفی از جُهَیْنه هم در ذوالمَرْوَه تا فَیْف مکان گزیدند. «⁽²⁾» و نیز در جای دیگر گوید: جُهَینه در جبال حجاز؛ یعنی در اشْعَر و اجْرَد و قُدس و آرَه و رَضْوی فرود آمدند، سپس رهسپار دشت شدند و به سوی وادی اضَم پیش رفتند. و می گوید که اشْجَع و مُزَیْنه و سعد بن هُذَیْم، زمینهایی را تصاحب کردند ولی جُهَیْنه همچنان در آن بلاد و کوهها و مواضعی که بعدها از آن اشْجَع و مُزیْنه شد باقی ماندند و آنها تا هنگام ظهور

اسلام و مهاجرت پیامبر در آنجا بودند. «⁽¹⁾» بکری و یاقوت بسیاری از اماکنی را که در نوشته بکری آمده ذکر کرده اند و آنها را به جُهَیْنه نسبت داده اند، از این اماکن است: اشْعَر و اجْرَد و رَضْوی و اضَم و بُواط و بَدْر و یَنْبُع وصَفراء، و ابَواء و ذوالمَرْوَه و عَرْج و وَرِقان و مَشجَر وَ مَشْعَر و قَبَلِیّه. بسیاری از این اماکن متعلق به عشایر معروفی است که از شاخه های جُهَیْنه اند.

اما ضَمْره، دیارشان در طرف جنوب غربی مدینه است. و مشهورترین اماکنشان وَدّان است که بر راه قبایل قریش است. رسول خدا (ص) در آغاز غزوات خود به آنجا سپاه کشید و در این پیکار با رئیسشان محش بن عمرو مصالحه کرد. از اماکنشان در نزدیکی وَدّان، مَرّود و رابغ و بَزْواء است.

بَزْواء شهرکی است سفید و مرتفع در ساحل، میان جار و وَدّان، وغَیْقَه که از گرمترین بلاد خداست، منازلشان تا جُحْفه کشیده شده. از آبهای آنها کُلَیَّه است، میان جُحْفه و مُشَلَّل و مَرّود. نیز دو کوه ثافل اکبر و ثافل اصغر و وادی الأثیر میان بدر وصفراء متعلق به آنهاست.

همچنین است شِراج ربکه و حَشا و ارْثَد و وادی الدوم و بُغَیْبَغِه و رَکِیّه و خرارها. نیز بُواط از بطن یَنْبُع. «⁽²⁾» در جنوب دیار ضَمره، دیار غِفار واقع است. شاملصَفراء و بَدْر که تا بَعال نزدیک کوه عُسَفان امتداد دارد همچنین است غَیْقه نزدیک جار و وادی العبابید میان سُقْیا و بَدْر.

اسْلَم درکوهستان عَرْج ساکن است و بَیْن و آن در یک منزلی مدینه، نزدیک سَیاله و جُمْدان، بین قُدَید و عُسفان و شَبَکه شَدَخ و مَرّالظهران.

امالیث، از دیار آنها کوه شَراء است نزدیک به کوه عُسْفان. قسمتی از کوه نَهْبان و تِعْهِن و ذوالرّیان و أمَج از آنِ آنهاست و همه آبهایی که نزدیک سُقْیا است. بنی مُلَوَّح در کَدِید زندگی می کنند، اینان یکی از عشایر لیث هستند.

مُزَیْنَه در ارتفاعات وسطای جنوب مدینه زندگی می کنند، دیارشان با دیار جُهَیْنه آمیخته است. آنان در کوه رَضْوی و قُدْس و آرَه و بالاتر از آن و نیز کوههای نَهْب اسفل و نَهْب اعلی و ثافل و وَرِقان می زیستند.

نَقیع و برخی از وادیهای فُرْع در دیار آنهاست. همچنین وادیهایی که میان کوههای بلادشان است. در جنوب دیار مُزَیْنه دیار خزاعه در ارتفاعات واقع در راه میان مکه و مدینه است. مشهورترین منازلشان عُسْفان و خَیْف سَلّام و خَیْف نَعَم و رابغ و قُدَیْد و امَج و غزل و ذودُوران و کُلَیّه بود. کُلَیّه وادیی است که از کوه شَمَنْصیر می آید و میان هَرشی و جُحْفه جریان دارد.

اما کِنانه؛ دیارشان اراضی پست ساحلی نزدیک به مکّه بود و تا سواحل واقع در جنوب غربی مکه امتداد داشت و با ضَمْره و غفار و خُزاعه در شمال، هُذَیل در جنوب آمیخته بود.

بیشتر وادیهایی که از مرتفعات سَراة به دریا می ریزد بالای آن هُذَیل است و پایین آن کِنانه.

از این وادیهاست: حَدَثه و حُلْیَه و سَعْیا و عجن و مَرْکوب و معلکان و وصیف.

از ارتفاعات بلاد ایشان تَضْرُع و تُضارُع و سَلّام و شارق و وَتَر است و آبهایشان عبارتند از تَلاعه و حُذارِق و مُعَیط و آن آبی است در آن سوی ثافل- و از وادیهایشان شاجن وصاری و احلیل است.

در خُمّ مردمی از خُزاعه و کِنانه بودند و ودّان از آنِ ضَمْره و غِفار و کِنانه بود.

دیار هُذَیل در ارتفاعات غربی مکه است. کوههایشان از کوههای سَراة است. وادیهای بالایی و دره های غربی متعلق به آنهاست. «⁽¹⁾» دیار هُذَیل در ارتفاعات است و اراضی پست ساحلی از آنِ کِنانه است. و ما از وادیهایی که قسمت بالای آنها از هُذَیل و قسمت پایین آنها از کِنانه است نام بردیم.

از منازل هُذَیل عَرْج و شَمَنْصیر و جُرْف در مدان و غَمْران در عُسْفان و کَبکَب و ذوالمَجاز- آن سوی کَبْکَب- و نخله یمانی و نخله شامی و مُراخ در میان دو نخله بود. «⁽²⁾» از مشهورترین عشایر هُذَیل بنی لِحْیان بود. سادنان سُواع در رُهاط از ایشان بودند. از منازلشان عُسْفان بود. دیگر از منازلشان عبارت بود از غُران که وادیی است میان امَج و عُسَفان و تا سایه کشیده شده و نیز دُوران بود که وادیی است که از شَمَنْصیر می آید و از منازلشان هَدَه بود میان عُسْفان و مکه و نیز رَجیع درصدر و رَخْمه و هُزُوم و بان. «⁽³⁾»

دیار خُزاعه در مرتفعات واقع در ثلث مسافت بین مکه و مدینه بود. از بارزترین منازلشان عُسْفان بود و در نزدیکی آن خَیْف سلّام. در آنجا منبر بود و مردم بسیاری از خُزاعه، آبهایشان از قنات بود. در بادیه آن اندکی از جُشَم و خُزاعه زندگی می کردند، همچنین بود خَیْف نَعَم که در پایین دست خَیْف سَلّام بود و مردمش از غاضره و خُزاعه و نَجّار بودند. «⁽¹⁾» از دیار ایشان غزال و دُوران و کُلَیَّه بود. اینها وادیهایی بودند که از شَمَنْصیر می آمدند و از راه بین هَرشَی و جُحْفه می گذشتند. کُلَیّه درجنوب عُرابات بود و از منازلشان رابغ و الحاح و قُدَید و شَنائِک بود. شنائِک میان قُدَید و جُحْفَه است. و نیز از منازل آنها بود امَج و عیود و غُرابات و نبضاء و شنائک و شطبا و شَقْرا و علایل و عَبْعَب و کَدِید و وَتِیر با کنانه در وادی اضَم شرکت داشتند و با ضَمره در وادی الحُشا. و از آن ایشان بود مُرَیْسیع. «⁽²⁾»

مواضع و عشایر حجاز

نقشه درصفحه 190 کتاب است.

فصل هشتم: راههای ارتباطی در حجاز

1- راههای ارتباطی قدیم

اشاره

درحجاز، به هنگام ظهور اسلام چند مرکز تجمع بود. بعضی از آن اجتماعات می توانستند نیاز زندگی شان را خود برآورند و بعضی توان آن را نداشتند و می بایست برخی ضروریات زندگی خود را از جاهای دیگر وارد کنند. برای حصول این مقصود یا می بایست به مناطق دیگر سفر کرد یا این که بازارهای موسمی یا سالانه ایجاد نمود که هر کس از هر جا کالای خود را به آن بازارها بیاورد. علاوه بر این، مکانهای دیگری هم بود که جنبه دینی داشتند و مردم برای حج و زیارت به آنجا می رفتند. در هر حال چه برای رفع نیاز زندگی به جاهای دیگر روند یا دیگران به بازارهای محلی آیند، وجود راهها ضروری می نمود. جاده ها غالباً از جاهایی می گذشت که آب به فراوانی یافت می شد و مسافر گرفتار کوهها و گردنه هایصعب العبور نمی گشت.

ما بازارها و مراکز دینی و مناطق تولیدی را می شناسیم ولی به تفصیل و دقت مناطقی را که با این محلات معامله می کردند و راه ارتباط و کیفیت و کمیت مناسبات میان آنها را نمی دانیم، تا با جرئت و قاطعیت در باب آنها قضاوت نماییم.

همچنین حجاز با مناطق مجاور خود چون یمامه و بحرین و عراق و حبشه و یمن و بلاد شام رابطه بازرگانی داشته و در کتب به این روابط اشارت رفته است که چگونه مصالح حجاز با مصالح بلاد و اقالیم ثروتمند دیگر ارتباط داشته است. اگر حجم این داد و ستدها اندک نبوده، باید اهتمام به راههای ارتباطی هم زیاد بوده باشد.

در کتابهای تاریخ اشاراتی است به روابط تجاری میان حجاز و اقالیم دیگر، بخصوص به هنگام ظهور اسلام، ولی معلومات ما از راههایی که قافله ها طی کرده اند ناچیز است لیکن می دانیم قافله ای که به یمن می رفته، از نَخْله می گذشته، زیرا رسول خدا (ص) در اوایل که به جاهایی سریّه ای می فرستاد، سریه ای هم به نخله فرستاد و آنان به قافله بازرگانی که از یمن می آمد حمله کردند و بارهای آن را تصرف نمودند ولی در این خبر تاریخی معلوم نشده که قافله یمن دقیقاً چه راههایی را طی کرده و مسلمانان از چه راهی با آنان رویاروی شده اند. آری آنچه می دانیم این است که نخله سر راه قافله های یمن بوده است.

اما از راههای قافله هایی که به شام می رفت اطلاعات بیشتری داریم؛ زیرا این قافله ها از نزدیکی مدینه می گذشته اند و به سبب حرکت سپاه اسلام از مدینه در غزوات رسول خدا (ص) از این راهها معلومات فراوانی حاصل کرده ایم.

اماکنی که در کتب سیره از آنها یاد شده و با قافله های قریش که بین مکه و شام در حرکت بوده اند، رابطه داشته اند، عبارتند از:

1- وَدّان: اولین غزوه پیامبر (ص)؛ یعنی غزوه «ابْواء»، در آنجا بود. ابن هشام گوید که پیامبر (ص) با بنی ضَمْره مصالحه کرد «⁽¹⁾» ولی ابن سعد می گوید که پیامبر (ص) به سوی وَدّان عازم شد تا قافله قریش را مورد تعرض قرار دهد که با بنی ضَمْره مصالحه کرد. و می افزاید که بین ودّان و ابواء شش میل فاصله است. «⁽²⁾» 2- ثنیّة المَرَه: پیامبر (ص) سریه ای را راهی نمود، اینان با جمع کثیری از قریش برخورد کردند ولی میانشان جنگی درنگرفت. ابن سعد می افزاید که مسلمانان ابوسفیان و همراهانش را دیدند. او بر سر آبی بود به نام احیاء، در بطن رابغ، در دو میلی جُحْفه برای کسی که به قُدَید می رود، در سمت چپ راه، آنها می خواستند اشتران خود را آب دهند.

3- سِیف البحر، از ناحیه عِیص: پیامبر (ص) در آنجا به غزا رفت. ابوجهل را با سیصد تن از اهل مکه دید. مَجْدِی بن عمرو الجُهْنِی میانجی شد و او برای مصالحه بین دو طرف می کوشید. رسول خدا (ص) سریه دیگری به سرداری زید بن حارثه به آنجا فرستاد. «⁽³⁾»

4- بُواط: پیامبر به غزای بُواط رفت و آسیبی ندید. «⁽¹⁾» 5- خَرّار: از سرزمین حجاز. سعد بن ابی وقاص با جماعتی از مهاجرین به غزای آنجا رفت. «⁽²⁾» ابن سعد گوید که چون از جُحفه به مکه روی، در طرف چپ راه، نزدیک خُم چاههایی است. «⁽³⁾» همه این غزوات و سریه ها در طرف غربی اقلیم حجاز بوده است و بنابر اشارت منابع، همه بر ضد قریش بوده اند و ما بر این عقیده ایم: راهی که آنان می پیموده اند، راه قافله های قریش به شام بوده است.

در واقع اینها، آن غزوات اصلی و بزرگ که پیامبر (ص) در مناطق غربی به راه انداخت نبوده است. در آنجا غزوات دیگری هم بوده است چون غزوه رَجیع- که رَجیع آبی بوده از آنِ هُذَیل در ناحیه حجاز، نزدیک هَدْأه درهفت میلی رَجیع و هفت میلی عُسْفان- این غزوه با عَضَل و قاره بود که به برخی از قوای اسلام تجاوز ورزیده بودند. و غزوه بنی المُصْطَلِق که بر سر آبی از آنها بود به نام مُرَیْسیع در ناحیه ای از قُدَیْد تا ساحل. میان مُرَیْسِیع و فُرْع حدود یک روز راه است و میان فُرْع و مدینه هشت منزل است. همه اینها غزواتی بودند که رابطه ای با قریش و قوافل آن نداشتند. از این رو نمی توان به شناخت راههای قوافل قریش دست یافت.

در کتب سیره از اماکنی که پیامبر از مدینه تا بَدْر پیموده، یاد شده است ولی نوشته های مورّخین معلوم نمی دارد که آن راهی که رسول خدا از مدینه تا بَدْر پیموده، درست همان راه قافله های بازرگانی باشد؛ زیرا موقعیت یک سفر جنگی با سفر تجاری فرق می کند. در سفر جنگی چه بسا سپاهیان راه خود را دگرگون کنند تا دشمن را غافلگیر نمایند.

همچنین راه بین مدینه و تبوک یک راه داخلی بود؛ زیرا کاروانهای بازرگانی راهشان به مکه نمی افتاد.

پیامبر (ص) در چند غزوه و سریّه، سپاهی به اماکن و عشایر غربی مدینه گسیل داشت. از آن جمله بود به قَرْقَرة الکُدْر که بنی سُلَیم در آنجا بودند، در ناحیه معدنِ بنی سُلَیم

نزدیک به ارحَضیّه آن سوی سدّ معاویه و به ذوامَر که غَطَفان در آنجا بود و فُرع درناحیه بُحران و فَرْدَه در سرزمین نَجد میان رَبَذه و غَمره و به ذات عِرق که در آنجا متعرض کاروان قریش شد و به حَمراء الأسَد که در ده میلی مدینه است و به قَطَن و آن کوهی است در ناحیه فَیْد در آنجا آبی است از آنِ بنی اسد بن خُزَیمه و بئر معونه، میان سرزمین بنی عامر و حرّه سُلَیم، هر دو مکان به آن نزدیک است و آن به حَرّه بنی سُلَیم نزدیکتر است.

و ذات الرِّقاع که آن کوهی است به رنگهای سرخ و سیاه و سفید، نزدیک نُخَیل بین سعدیه و شقره و جنگهای دیگر که در اینجا مجال شرح و بسط آنها نیست.

در کتابهای سیره به راههای بزرگ و اصلی اشارتی است:

1- ابن سعد راه رَبَذَه را ذکر کرده که در آن است ذوالقَصّه؛ موضعی که میان آن و مدینه 24 میل است و مِراض در 36 میلی مدینه. «⁽¹⁾» 2- جادةالعراق: در آن راه فَرْدَه است، از سرزمین نَجد میان رَبَذَه و غَمره و ذات عِرق. «⁽²⁾» 3- مَحَجَّه: ابن سعد می گوید: مِراض پایین نُخَیل است در 36 میلی مدینه در راه بصره به مَحَجّه. اگر مِراض در راه رَبَذَه باشد، می توان گفت این راه، راه مَحَجّه باشد.

همانگونه که گفته اند که تُربان بین مَلَل و سَیاله در راه مَحَجّه است. «⁽³⁾» 4- سنَنَ الطّریق: در سریه ذوقَرَد، سردار سپاه ابوسَلَمه مخزومی بود. از سنن الطریق خود را به نزدیکی قَطَن رسانید. «⁽⁴⁾» اما راههای میان مکه و شام که در کتب سیره، به بعضی از آنها اشارت رفته است:

1- رسول خدا (ص) چون به بَدْر روی نهاد، از مدینه به مُنْصَرف رفت. در آنجا راه مکه را در طرف چپ خود رها کرد و به دست راست گشت و به نازیه رسید. سپس از چند موضع گذشت و به شَنوکه پیوست و آن راه، راهی نیکو بود.

لابد بَدْر در این راه واقع شده بوده و مدینه از آن دور بوده است. شاید هم بُواط در همین راه بوده؛ زیرا پیامبر سریه ای به آنجا فرستاد. «⁽⁵⁾»

2- راه ساحل: چون ابوسفیان از آمدن پیامبر (ص) به بَدْر آگاهی یافت راه کاروان را تغییر داد و به طرف ساحل بُرد. این راه را راه مُعْرِقه می گفتند. کاروان قریش از همین راه به شام می رفت. قریشیان از آن راه می رفتند تا جنگ بدر پیش آمد. در حدیث است که عمر به سلمان گفت: چون به راه افتی از کدام راه می روی از مُعْرقه یا مدینه؟ راه مُعْرِقه راه میان بر عربها میان شام و مکه بود. از میان کوههای رَضْوی و عَزْوَر می گذشت و ما نمی دانیم که این راه در آخر به کجا می پیوست. ولی می دانیم که راه بازرگانان به شام از تجبار می گذشت و آن جایی است میان حَوره سفلی و منخوس.

رسول خدا (ص) طلحة بن عبیدالله و سعید بن زید را فرستاد که مترصد رسیدن کاروان قریش شوند و ابوسفیان در آن کاروان بود. شاید که این راه از عِیص گذشته و عِیص در ساحل دریاست. پیامبر (ص) در اولین سَریّه حمزه را فرستاد تا مترصد کاروان قریش باشد. «⁽¹⁾» و عِیص از ناحیه ذوالمَرْوَه بر ساحل دریا است، راهی که قریش از آن راه به شام می رفتند. در طریق حوراء بود.

راه شمال

راهی که میان مصر و فلسطین و مکه بود در قرن چهارم هجری به ایْله می رفت، سپس به مَدْیَن و از آنجا دو شعبه می شد، یکی به مدینه می رفت، و از بَدا و شَغْب دو قریه در بادیه می گذشت- بنی مروان آن دو قریه را به زُهْری دادند و قبر زُهْری در آنجاست- و از آن دو قریه به مدینه می رسید. شعبه دیگر بر ساحل دریا می گذشت تا به جُحفه می آمد، در آنجا راه مردم عراق و فلسطین و مصر یکی می شد. «⁽²⁾» یاقوت گوید که جُحْفه میقات مردم مصر و شام است اگر بر مدینه نگذرند، و اگر بگذرند میقاتشان ذوالحُلَیْفه است. «⁽³⁾»

معلوم می شود که این راه در زمان پیامبر (ص) هم بوده است. رسول خدا (ص) فرمود: جای محرم شدن اهل شام، جُحْفه است و جای محرم شدن اهل مدینه ذوالحُلَیْفه. «⁽¹⁾» راه میان مکه و مدینه بعد از زمان رسول خدا (ص) ثابت نماند. سَمْهودی از مطری روایت می کند، چون کسی در این مسجد، معروف به مسجد غزاله، باشد، راه پیامبر (ص) به مکه در طرف چپ اوست، هرگاه رو به قبله ایستاده باشد و این راه راه معهود و قدیمی بوده است. سپس سُقْیاست سپس ثَنِیّه هَرْشا است که راه پیامبران است. و گوید که امروز در این راه، مسجدی که معروف باشد، جز این سه مسجد نیست؛ یعنی غیر از مسجد ذوالحُلَیف. گفتم سببش این است که حجاج این راه را ترک کرده اند و از طرف رَوحاء بر نازیه می گذرند و از آنجا به مَضیق الصَّفراء، سپس به بَدْر و بعضی از کسانی که این راه را طی کرده اند، گفته اند که بیشتر مساجدش موجود است. «⁽²⁾» سَمْهودی گوید: اسدی گفته است که ودّان نزدیک به هشت میل از راه برکنار است.

کسی که نمی خواهد در ابْواء منزل کند در آنجا فرود آید. و کسی که قصد آن داشته باشد از سُقیا به آنجا می رود. در آنجا چشمه های پرآب هست و هفت آبشخور و برکه قدیمی. سپس از آنجا بیرون می آید و به ثَنِیّه هرشا می رود میان آن و ودّان پنج میل راه است. به فرمان متوکل برای آن راه نشانه هایی بنا کرده اند و ستونهایی برآورده اند.

من می گویم که هر دو راه در جانب چپ کسانی است که امروز به ودّان می روند. راهی است بی آب و تشنه. کسانی که قدم در آن می نهند باید به قدر مصرف خود از بدر تا رابغ آب بردارند.

سَمْهودی گوید: هَرْشا امروز راه حاجیان مدینه است.

هَرْشا محل برخورد راه شام و مدینه است به سوی مکه. «⁽³⁾» 3- راه نجد که بر قَرَده می گذرد. کاروانهای قریش از آنجا می گذشتند. پیامبر (ص) سریّه ای به سرداری زید بن حارثه به آنجا فرستاد. زید راه بر یکی از کاروانها بگرفت. «⁽⁴⁾» مسعودی گوید: زید بن حارثه به موضع معروف به قَرَده رفت. قَرَده از سرزمین نجد است، میان رَبَذه و غَمْره و ذات عِرق از جاده عراق. در آنجا راه بر کاروان قریش که عازم شام

بود بربست و بر آن پیروز شد. «⁽¹⁾» مسأله امنیت کاروانها یکی از مشکلاتی بود که اهل مکه با آن دست به گریبان بودند.

آنها توانستند مشکل خود را از طریق سیاسی حل کنند؛ بدین گونه یک سلسله معاهدات با قبایلی که بر سر راه کاروانهای بازرگانی شان بود بستند. تا امنیت کاروانها را تضمین کنند و خود نیز تجاوز نکنند. این معاهدات را «ایلاف» می گفتند که قرآن کریم در سوره مخصوصی از آن یاد کرده است.

شاید یکی دیگر از طرق سیاسی این بوده که میان برخی خاندانهای متنفذ قریش و آن قبایل روابط سببی برقرار می شده و جز این ما از چگونگی تضمین امنیت راههای ارتباطی آگاهی نداریم.

دگرگونیهای وضع راهها بعد از اسلام

چون دین اسلام بر حجاز و جزیرةالعرب سیطره یافت، ثبات و امنیت بر همه جا سایه افکند و غزوات پایان گرفت ولی نیاز به راههای ارتباطی، وارد مرحله تازه ای گردید، به چند جهت:

1- حرکت لشکرها: حجاز پایگاه دولت اسلامی بود، لشکرهایی که برای فتح دیگر جایها در حرکت می آمدند، از آنجا بسیج می شدند و این قاعده حتی بعد از تأسیس شهرهای اسلامی باز هم ادامه داشت. جنگجویان پس از فتح بلاد و پیروزی برخصم، به شهرهای خود باز می گشتند و در ثغور نمی ماندند. افزون بر این، نابسامانیها و شورشهایی که در عصر اموی و عباسی درحجاز به وقوع پیوست، چون شورش مدینه و شورش عبدالله بن زبیر و شورش محمد نفس زکیّه، ایجاب می کرد که قوای نظامی برای سرکوب آنها گسیل گردد. همچنین برخی شورشگران؛ چون خوارج، فتنه ها برانگیختند. این ها سبب می شد که به وضع راهها توجه خاص شود تا در موقع مناسب بتوان به جابه جا کردن لشکرها پرداخت.

2- نیازهای اداری: پدید آمدن دولت اسلامی نیاز به نظام مالی خاص داشت، مخصوصاً برایصرف مال در حجاز؛ از جمله جمع آوریصدقات بود از بدویان که در مناطق

متعدد پراکنده بودند. جمع آوریصدقات ایجاب می کرد وضع راهها بهبود یابد تا عاملان بتوانند به آسانی به میان قبایل بروند. ما وصف اینگونه راهها را در آثار یاقوت و بکری فراوان می بینم.

چندی بعد حجاز فرمانبردار دولت عظیم اسلامی شد و مجبور بود به نظامات اداری کشور اسلامی گردن نهد. پس حجاز به چند منطقه اداری تقسیم شد و هر بخش برای ارتباط با مرکز حکومت نیاز به راههایی داشت و بالعکس.

3- احتیاجات مادی: رفع نیازهای مادی مردم حجاز که در مناطق مختلف پراکنده بودند پس از توسعه دولت اسلامی، از عوامل ساختن راهها بود. جاهایی بود که پیش از این خاموش و مرده به نظر می آمد، اکنون مقادیر زیادی تولیدات کشاورزی یا معدنی داشت که استخراج می شد.صاحبان آن مناطق برای کارهای داد و ستدِ خود به جاده هایی نیاز داشتند.

4- حج: حجاز به صورت مرکز مقدسی درآمده بود، زیرا دو مکان مقدس مسلمین- مکه و مدینةالرسول- در آنجا بودند. حج از ارکان اسلام و مدینه شهر رسول الله بود.

پیامبر (ص) سالهای پربار پایانی زندگی خود را در مدینه سپری ساخته بود و پیکر مطهرش در آنجا به خاک سپرده شده بود. به جز آن حضرت، شمار کثیری ازصحابه اولین، در آنجا خفته بودند. هر چه اسلام بیشتر پیشرفت می کرد و بلاد تازه ای را می گشود و بر شمار مسلمانان افزوده می شد، مسافران حجاز هم روی به فزونی می نهاد. تا جایی که از اواسط آسیا تا اقیانوس اطلس، حاجیان عازم سفر حجاز می شدند و اینها به راه نیاز داشتند.

مقام ارجمندی که حج در دین اسلام دارد و تأثیر حج در جلب مردم و حرص خلفا برای استفاده های سیاسی از حج، اهتمام آنان را به امور حجاز برانگیخت؛ از جمله توجه و اهتمام آنان به راههای ارتباطی بود. مثلًا برخی گردنه ها را برداشتند و در راهها برای راهنمایی مسافران نشانه هایی گذاشتند و ما در آتیه به تفصیل در این باره سخن خواهیم گفت.

امری طبیعی بود اگر بیش از هر راه فرعی به شاهراهها بپردازند؛ یعنی راههایی که حجاز را به شش منطقه یا اقلیم مهم می پیوست. چون مصر (و مغرب) و بلاد شام و کوفه (عراق و شمال ایران) بصره (و جنوب ایران) و یمامه (و مشرق جزیرةالعرب) و یمن (و جنوب جزیرة العرب).

5- تجارت: ظهور امپراتوری اسلامی به نشر امنیت وصلح پرداخت. مرزهای بین ممالک را که از مشکلات کار تجارت بود، از میان برداشت و فعالیت بازرگانی را افزایش داد.

حجاز به سبب علاقه مردمش به بازرگانی، یکی از مراکز مهم اقتصادی شد؛ زیرا از هر سوی، ثروتها به حجاز گسیل شد. سطح زندگی مردم بالا رفت و اسراف و تبذیر در هزینه و رفاه فزونی گرفت. کالاها از اقالیم مختلف عالم به حجاز سرازیر می شد. بخصوص تولیداتصنعتی و زراعی خراسان و خاور دور و اقالیم دیگر آن نواحی، به حجاز می آمد. این امور سبب می شد که مسأله راه یکی از مسائل مبرم حکام باشد؛ زیرا بسیاری از بازرگانان هم با حاکمان ارتباط نزدیک داشتند و در وادار ساختنشان به راهسازی مؤثر بودند.

2- راه میان مکه و مدینه در قرون اولیه اسلامی

تردیدی نیست که راه میان مکه و مدینه از مهمترین راهها است درصدر اسلام، که از حجاز می گذرند. زیرا دو شهر مقدس را به هم می پیوندند و علاوه بر کسانی که به کار تجارت اشتغال دارند، هر سال هزاران تن زائران مرقد رسول الله (ص) و حجاج حرم امن الهی در آن آمد و شد می کنند. همچنین در این تردیدی نیست که شمار کثیری از روندگان و آیندگان آن، از علما و یا از کسانی هستند که دوست دارند از اماکن بین راه، راهی که رسول اللَّه (ص) بارها پیموده است، اطلاع یابند. پیامبر به هنگام هجرت از این راه به مدینه آمد و بارها در حج و غزوات خود در آن گام زده بود. پس رابطه پیامبر با این راه، مسافران را برمی انگیخت که در شناخت وجب به وجب آن اهتمام ورزند. و تحقیق کنند که آن حضرت در کجاها فرود می آمده و در کجاها نماز می گزارده و بر کدام کوه و آب گذشته است.

اهمیت دینی که راه بین مکه و مدینه از آن برخوردار بود، سبب شد درباره اماکنی که به نحوی به پیامبر ارتباط پیدا می کرده، بسیار بنویسند و نامهای آن اماکن را که فراوان هم هستند ثبت کنند. این امر خود برای کسانی که می خواهند در آن زمینه تتبع کنند، بویژه به سبب تحولاتی که در طول تاریخ در آن ها به وقوع پیوسته، مشکلاتی پیش آورده است. البته چیزی که این دشواریها را تخفیف می دهد، این است که بسیاری از این منازل یا بر سر چاهها بوده یا در دل وادیها یا بر سر جاده ها؛ به عبارت دیگر عوامل جغرافیایی، بخصوص در مسیری

که در طول تاریخ اسلام تغییرات و دگرگونیهای اساسی در آن رخ نداده است، در شناخت آن اماکن، محقق را مددکار است.

هر چه زندگی اقتصادی در این دو شهر شکوفاتر می شده، بر اهمیت راه نیز می افزوده است. در ایامی که مکه اهمیت دیرین خود را به عنوان مرکز حج یا به عنوان یک بازار برای کاروانهایی که از یمن می آمده اند حفظ کرده بود، مدینه هم بعد از هجرت، شکوفایی شگرفی حاصل کرده بود زیرا علاوه بر امنیت، شمار باشندگان آن نیز فزونی گرفته و برای فعالیت و کار، میدان مناسبی شده بود. چون فتوحات مسلمانان گسترش یافت و دولت اسلامی نیرومند و نیرومندتر گردید، زندگی اقتصادی در مدینه هم شکوفایی دیگری حاصل کرد. حتی با آن که مقرّ خلافت به شام منتقل گردید، باز هم مدینه اهمیت خود را حفظ کرده بود. زیرا مکان گرفتنِ خلفا در شام، هرگز موجب آن نشد که مردم مدینه شهر خود را ترک گویند. مدینه مرکز حیات فکری و بزرگترین مراکز حیات اقتصادی بود.

توجه خلفا به مدینه و سعی در رساندن عطایای خود به اهل آن، و بذل مال و جوایز به رجال این شهر، در حصول این مقصود مؤثر بودند.

این شکوفایی تا اواسط قرن سوم هجری ادامه داشت، از آن روزگار به سبب بروز عواملی اوضاع مدینه از حیث اقتصاد دگرگون شد و این امر در راههای ارتباطی هم تأثیر بسیار داشت.

راه بین مکه و اقالیم شمالی آن؛ یعنی شام و مصر، از ساحل دریا می گذشت تا به جُحْفه می رسید. «⁽¹⁾» جُحْفه میقات اهل مصر و شام بود اگرچه حجاج به مدینه نمی آمدند ولی اگر به مدینه می آمدند میقاتشان از ذوالحُلَیْفه بود. «⁽²⁾» نظر به این که حج یکی از فروع دین اسلام است، خلفا به آن اهمیت بسیار می دادند و در ایجاد و فراهم آوردن وسایل راحت حجاج، سعی وافر به کار می بردند. زیرا اهمیت و اعتبار حج اهمیت و اعتبار اسلام بود. از اقدامات ضروری که در این راه مبذول داشتند، بهتر کردن راهی بود که حجاج در این سفر می پیمودند.

از جمله این کارها یکی تأمین آب و مأوای مسافران بود، بخصوص نیازمندانشان. واقع

این است که قرآن کریم هم به ابناء سبیل توجهی خاص مبذول داشته و در هشت جای قرآن از آنان یاد کرده و در هفت مورد تأکید کرده است که مساعدت در حق آنها واجب است. در قرآن ابن سبیل در ردیف ذوالقربی و مساکین آمده و در پنج آیه با یتیمان از آنان یاد شده و در چهار آیه یاری ابن سبیل از موارد مصرف زکات به شمار آمده است.

توجه به کار ابن سبیل یکی از مظاهر کلی اهتمام و توجه اسلام به مردم است. ذکر ابن سبیل در چند جای قرآن کریم، دلیل است بر کثرت شمار ایشان و این که آنان خود جمعیت محسوس و معتبری بوده اند که توجه به وضع آنها را ایجاب می کرده است. فاصله نزول آیات درباره ابن سبیل نشان این است که مسأله آنان یک مسأله مهم و مستمر اجتماعی در جهان اسلام بوده است.

اهتمام مسلمانان به امر ابن سبیل سبب شد که بعضی، بناها و خانه ها برای آنان وقف کنند و پرداخت کنندگان زکات بخشی از آن را به این گروه اختصاص می دهند. شافعی از جعفر بن محمد روایت می کند که پدرش از سقاخانه هایی که بعضی میان مکه و مدینه ساخته بودند، آب می خورده است. «⁽¹⁾» خلفا نیز ابن سبیل را از نظر دور نداشتند. عمر در مدینه جایی ترتیب داده بود به نام «دارالرقیق» یا «دارالدقیق» که در آنجا به در راه ماندگان یا مهمانانی که بر عمر وارد می شدند، آرد و سویق و خرما و روغن و هر چیز دیگری که نیاز داشتند، می دادند. همچنین در جاده میان مکه و مدینه کسانی بوده اند که مسافران را یاری می داده اند و گاه آنها را از سر آبی بر سر آب دیگر می برده اند. «⁽²⁾» واقدی از کثیر بن عبدالله مزنی و او از جدش روایت می کند که او در سال 17 هجری و برای عمره با عمر به مکه رفته است. در راه نگهبانان آبها، از او خواستند که بین مکه و مدینه مکانهایی برای آسودن مردم بسازد و پیش از این در آن راه بنایی نبود. عمر اجازه داد و با آنها شرط نمود که باید ابن سبیل از دیگران سزاوارتر به سایه و آب باشد. «⁽³⁾» از این عبارت برمی آید که عمران و آبادی و ساختن بناها میان مکه و مدینه رو به شکوفایی و ازدیاد نهاده بود؛ زیرا مدینه اهمیت دیگری یافته بود و بدویانی که در آن منطقه

زندگی می کردند کم کم به شهر روی آورده بودند.

در کتابها از توجه ولید بن عبدالملک، به گونه ای خاص، به امر راه حجاز حکایت شده است. واقدی ازصالح بن کیسان نقل می کند که ولید به عمر بن عبدالعزیز والی مدینه نوشت که راه عبور از گردنه ها را آسان سازد و در مدینه چاهها حفر کند و به دیگر شهرها نیز چنین فرمانهایی فرستد. نیز ولید به خالد بن عبدالله چنین نامه ای فرستاد. «⁽¹⁾» مداینی گوید که ولید در نزد مردم شام ستوده بود؛ زیرا چند مسجد بنا کرد؛ مانند مسجد دمشق و مسجد مدینه و چند مناره برآورد. «⁽²⁾» یکی از نشانه های اهتمام خلفا به راهها، نصب میلهایی است بر سر جاده ها. قلقشندی گوید: ولید نخستین کسی بود که در راهها میلها نهاد. «⁽³⁾» کلینی از ابوعبدالله روایتی می کند که از آن برمی آید: امویان به گذاشتن نشانه ها در راههای اطراف مدینه اهتمام داشتند. «⁽⁴⁾» شاید مراد از اطراف مدینه، راه بین مدینه و مکه هم باشد. سپس بنی عباس آن آثار را برافکندند ولی بار دیگر از عمل آنان متابعت نمودند.

طبری گوید: در سال 134 از کوفه تا مکه مناره ها و میلها نصب شد «⁽⁵⁾» و نیز گوید که در سال 161 مهدی عباسی دستور داد در راه مکه قصرها (یا کاروانسراها) بسازند. از آن گونه که ابوالعباس از قادسیه تا زُباله بنا کرده بود. و بر قصور ابوالعباس در افزود و منازل ابوجعفر را به حال خود رها کرد. همچنین فرمان داد تا آبگیرها در هر جای که آبشخور ضرورت داشت بساختند و میلها و برکه ها را تجدید بنا کرد و در کنار آبگیرها چاهها حفر نمود. یقطین بن موسی عهده دار این امور می بود و تا سال 171 همچنان بر سر کار بود. جانشین او برادرش ابوموسی بود، «⁽⁶⁾» متوکل به او دستور داد که علامات و میلهایی در راهی که از گردنه هَرْشا

می گذشت نصب نماید. «⁽¹⁾» از این امر فهمیده می شود که:

ابوالعباس از قادسیه تا زُباله قصرهایی بنا کرده است و چه بسا تا مکه.

ابو جعفر هم منازلی احداث کرده.

پیش از مهدی، در راه مکه برکه ها و علاماتی بوده که نمی دانیم آیا در زمان ابوالعباس ساخته شده، یا در زمان ابوجعفر، یا پیش از آنها. «⁽²⁾» مهدی قصرهایی ساخت وسیعتر از قصرهای ابوالعباس، و قصرهای ابوجعفر را به حال خود گذاشت. میلها و برکه ها را تجدید بنا کرد و چاهها در کنار آبگیرها حفر نمود.

در سال 166 مهدی فرمان داد که میان مدینةالرسول و یمن برید روان شود و استرها و اشترانی چند را در آنجا به کار گماشت و پیش از این در آن راه بریدی نبود و متوکل فرمان داد که نشانه ها و میلهایی در راه ثَنِیّه هَرْشا نصب کنند.

این راه را با پیامبر (ص) رابطه بود. به هنگام هجرت آن راه را پیموده بود و نیز برای برگزاری عمره که نتیجهصلح حُدَیبیّه بود از آن راه به مکه رفته بود. همچنین برای فتح مکه و نیز برای چند غزوه و سَریّه با قبایلی که در آن مناطق بودند، همان راه را سپرده بود. و مؤلفان سیره، از آن فراوان یاد کرده اند. باید به کتبی که موسی بن عقبه و ابن اسحاق و واقدی در تاریخصدراسلام و سیره نبوی نوشته اند مراجعه کرد.

موسی بن عقبه درنگارش تاریخ خود به عبدالله بن عمر متکی است. او از هفت موضع در راهِ میان مکه و مدینه یاد می کند که پیامبر (ص) در آنها نماز گزارده است. «⁽³⁾» موسی بن عقبه آنها را دقیقاً وصف کرده ولی از چند موضع دیگر نام نبرده است.

ابن اسحاق راه هجرت و راه بَدْر را وصف کرده و منازل مهمّ بین راه را برشمرده است. «⁽⁴⁾» و چون پیامبر (ص) به هنگام هجرت از مکه به مدینه، از راه معروف و مألوف نیامده، ابن اسحاق همه آن اماکن و منازل ناشناخته و نامعروف را شناسانده است.

ابن سعد منازل میان بدر و مدینه را برشمرده و وصف کرده است. آنجا که می گوید:

میان بدر و مدینه هشت برید و دو میل است. پیامبر (ص) برای رسیدن به بدر از رَوحاء گذشت و میان رَوحاء و مدینه چهار روز (یا چهار برید) است. آنگاه تا مُنْصَرَف یک برید سپس تا ذات اجذال یک برید و از آنجا تا مَعْلاة، که همان خَیْف سَلّام است، یک برید، سپس یک برید تا اثَیِّل از آنجا دو میل تا بدر. «⁽¹⁾» ملاحظه می شود که ابن سعد از منازل چهارگانه ای که میان مدینه و رَوحاء است نامی نبرده است.

یاقوت میان مدینه و بدر از هفت برید یاد می کند. بریدی در ذات الجَیْش و برید عَبّود و برید مَرْغَه و برید مُنْصَرف و برید ذات اجذال و برید مَعْلاة و برید اثَیِّل سپس بدر. یاقوت عَبّود و مُنْصَرَف و اجذال را تکرار کرده است. «⁽²⁾» ملاحظه می شود که بخش دوم از نوشته یاقوت، با آنچه ابن سعد آورده، مطابقت دارد.

و این دلیل آن است که یاقوت بر این سند تکیه دارد. شاید بخش اول سخن یاقوت، از نسخه دیگری از طبقات ابن سعد برگرفته شده.

ابن اسحاق راه یَنْبُع را در ضمن بیان غزوه ذات العُشَیْره معرفی کرده است. آنجا که گوید: پیامبر به نَقْب بنی دینار رفت و از آنجا به فَیْفار الخَبار، سپس در زیر سایه درختی در بَطحاء ابن ازهر فرود آمد که آنجا را ذات السّاق می گفتند. پیامبر (ص) در آنجا نماز به جای آورد و آنجا مسجدی شد. آنگاه خود به حرکت درآمد و مردم را در سمت چپ خود رها کرد.

سپس بر شعبه عبدالله گذشت و امروز نیز به همین نام خوانده می شود. سپس به جانب چپ گردید و در یَلْیَل فرود آمد. و در مجتمع یَلْیَل که مجتمع ضَبُوعه است منزل نمود و از چاه ضَبُوعه آب نوشید. سپس به راهِ فَرْش روی نهاد. فرش مَلَل تا در راه به صُخَیرات الیَمام رسید و از آنجا به راه خود ادامه داد تا در عُشَیْره از بطن یَنْبُع فرود آمد. «⁽³⁾» سپس راهی را که در نبرد بنی لِحیان پیموده بود شرح داده؛ آنجا که می گوید: پیامبر از مدینه بیرون آمد، به راه غُراب رفت و آن کوهی است در ناحیه مدینه به راه شام. سپس به مَخیض رسید و به بَتْراء، آنگاه به طرف چپ گشت و بر بَیْن گذشت آنگاه بهصُخَیْرات الثُّمام سپس بر راه مَحَجَّه روان گردید از طرق مکه. و بر شتاب خود بیفزود تا در غُران که از منازل

بنی لِحیان است فرود آمد. غُران وادیی است میان امَج و عُسْفان یا بلده ای که آن را سایه غُران گویند. «⁽¹⁾» از اماکنی که میان مکه و مدینه است و ابن اسحاق از آن در غزوات پیامبر نام برده، ودّان است و آن غزوه ابواء است و خرّار در سرزمین حجاز و سَفَوان از ناحیه بدر و حَمراءالاسد و آن در هشت میلی مدینه است و نیز رَجیع که آبی است از آن هُذَیل در ناحیه حجاز. برصدر الهَدْأه، و مُرَیْسیع از ناحیه قُدَیْد تا ساحل و بَقْعاء که آبی است در حجاز کمی بالاتر از نَقِیع. «⁽²⁾» ملاحظه می شود که ابن اسحاق ابعاد این منازل را جز حَمراء الاسد یاد نکرده و فقط در آنجاست که می گوید که فاصله اش از مدینه چه مقدار است.

ابن سعد به هنگام ذکر غزوات پیامبر، از چند منزل که میان مکه و مدینه واقع شده اند، یاد می کند و در بیان موقعیت آنها معلومات کافی به دست می دهد.

حَمراءالاسد را یاد می کند و می گوید در ده میلی مدینه است. از راه عقیق در جانب چپ ذوالحُلَیْفه. «⁽³⁾» هَدَه در هفت میلی رَجیع است و در هفت میلی عُسْفان.

مُرَیْسیع میان آن و فُرع نزدیک به یک روز راه است و میان فُرع و مدینه هشت برید.

ذوالعُشَیره از آنِ بنی مُدْلِج است در ناحیه یَنْبُع. میان یَنْبُع و مدینه نُه برید فاصله است.

بطن عزن، میان آن و عُسْفان پنج میل است.

از منازل این راه و فواصل آنها با یکدیگر، بعضی از مؤلفان مشهور کتب مسالک و ممالک و جغرافیا سخن گفته اند؛ مثلًا ابن خردادبه جاده مدینه را چنین وصف می کند:

از مدینه تا شجره که میقات اهل مدینه است، شش میل است سپس تا مَلَل که در آنجا چاههایی است ده میل می باشد. سپس تا سیاله که در آنجا نیز چاههایی است، نه میل سپس تا رُوَیْثه که درآنجا برکه های آب است سی و چهار میل، سپس تا سُقْیا که درآنجا نهری جاری است و بستانی، سی و شش میل از آنجا تا ابْواء که در آنجا چاههاست بیست و نه میل، سپس تا جُحْفه که از سرزمین تِهامه است و در آنجا چاههااست و در هشت میلی دریاو میقات

اهل شام است بیست و هفت میل. سپس تا قُدَیْد که در آنجا چاههای آب است بیست و هفت میل، آنگاه تا عُسْفان که در آنجا هم چاههای آب است بیست و چهار میل. سپس تا بَطْن مَرّ که چشمه و برکه ای در آنجاست سی و سه میل و از آنجا تا مکه شانزده میل. «⁽¹⁾» قدامه در این راه از منازل یاد کرده و فواصل آنها همان گونه است که ابن خردادبه یاد کرده است: جز آن که می گوید: میان جُحْفَه و قُدیْد بیست و شش میل و میان عُسْفان و بطن مَرّ شانزده میل. با توجه به این که در باره آبهای هر منزل چیزهایی می گوید مخالف آنچه ابن خردادبه گوید. «⁽²⁾» اما ابن رُسته مَلَل را حذف می کند ولی می گوید میان شَجَره و سَیاله سی و یک میل است و میان سُقْیا و ابْواء نوزده میل و میان جُحْفَه و قُدَیْد بیست و نه میل و میان عُسْفان و بطن مَرّ بیست و چهار میل. «⁽³⁾» یعقوبی گوید: از مدینه تا مکه ده منزل آبادان و مسکون است. نخستین آنها ذوالحُلَیفه است و حاجیان چون از مدینه بیرون آیند، در آنجا احرام بندند، در چهار میلی مدینه. و از آنجا تا حَفیره از منازل بنی فِهر از قریش است. و تامَلَل که در این زمان منازل قومی از فرزندان جعفر بن ابی طالب است و تا سَیاله که در آنجا قومی از فرزندان حسن بن علی بن ابیطالب- ع- زندگی می کنند ونیز قومی از قریش و دیگران و تا رَوحاء که منازل مُزَینه است و تا رْوَیْثه که قومی از فرزندان عثمان بن عَفّان و غیر ایشان از عربها هستند و تاصریح که آن نیز از منازل مُزَینه است و تا سُقْیا بنی غِفار که منازل کِنانه است و تا ابْواء که منازل اسْلَم است و تا جُحْفَه که قومی از بنی سُلَیْم در آنجایند و غدیر خُم در دو میلی جُحْفَه است از جاده و تا قُدَیْه که در آنجا منازل خُزاعه است و تا عُسْفان و مَرّ ظَهْران که از منازل کِنانه است و از آنجا که بگذریم به مکه می رسیم. «⁽⁴⁾» ملاحظه می شود که بیش از ده موضع را برشمرده. فرقش با ابن خردادبه این است که فواصل منازل را ننوشته و از رَوحاء و حَفیره و عَرجْ یاد کرده که ابن خردادبه از آنها یاد نکرده است. اما مَقْدِسی گوید که از مکه تا بطن مَرّ یک منزل است، سپس تا عسفان یک منزل

است، سپس تا خلیص وامج یک منزل است، سپس تا خَیْم یک منزل است، سپس تا جُحْفَه یک منزل است، سپس تا ابواء یک منزل است، سپس تا سُقیا بنی غِفار یک منزل است، سپس تا عَرْج یک منزل است، سپس تا رَوحاء یک منزل است سپس تا رُوَیْثه یک منزل است سپس تا یثرب یک منزل است. «⁽¹⁾» ملاحظه می شود که مَقْدِسی همه منازل میان رُوَیثه و مدینه را حذف کرده و خَیْم را افزوده است.

از آنچه گفتیم معلوم شد که مؤلفان کتب مسالک که از آنان یاد کردیم از ساکنان عراق اند و ابن خردادبه مأخذی است که قدامه و ابن رُسته از او برگرفته اند. او در ذکر مواضع بین راه، فواصل آنها را برحسب میل معین کرده ولی یعقوبی و مقدسی فقط مواضع را برحسب ترتیبی که هستند بیان نموده و نیز فواصل را برحسب منازل.

در طی سه قرن اولیه اسلامی، شماری از مؤلفان در حجاز و منطقه مدینه ظهور کردند که معروفترین آنها زبیر بن بَکّار و ابن شَبه و ابن زَباله و یحیی بن الحسن و عَرّام بن اصْبَغ و محمد بن عبدالله اسدی بودند. از آثار آنان جز کتب عَرّام و برخی از کتاب ابن شَبه به دست ما نرسیده است. بقیه کتابها خود مفقود شده اند و قطعاتی از آنها در مطاوی کتب دیگر باقی مانده است. مانند آنچه سَمْهودی در کتاب «وفاءالوفا» آورده یا بکری در کتاب «معجم ما استعجم» و یا کتاب مناسک منسوب به حربی آمده است. البته ما نمی توانیم یقین کنیم که آنچه در این کتابها آمده در اصل چگونه بوده است. و آیا برای منازل بین راه مکه و مدینه فصل خاصی داشته اند؟ ولی از مطالب بسیاری که در این زمینه سمهودی و یا محمد بن عبدالله اسدی نقل کرده اند، می توان یقین کرد که آنان در ذکر مواضع بین راه و فواصل آنها از یکدیگر بحث مستوفی کرده اند.

اما ابن شَبه، بخشی که از کتاب او باقی مانده، از خلفا و از مهاجرین در مدینه بحث می کند. و عَرّام در کتاب «جبال تِهامه و اودیتها» شمار کثیری از اماکن و آبشخورهای مردم و مزارع میان مکه و مدینه را برشمرده، ولی به دقت فواصل و ابعاد آنها را مشخص نکرده است و نیز بر حسب تتابع جغرافیایی مکان آنها را معین ننموده.

در کتاب «المناسک»صفحات بسیاری است از اماکن بین مدینه و مکه. مؤلف آنها را به ترتیب برشمرده و فواصل آنها را نسبت به یکدیگر معین کرده و معلومات ارزشمندی به

دست داده است.

در کتاب «معجم ما استعجم» در سهصفحه اماکن و منازل بین مکه و مدینه را ضبط کرده و از فواصل و ابعاد بین آنها سخن گفته است. آنچه بکری در این فصل آورده تقریباً با آنچه در کتاب «المناسک» آمده، تطبیق می کند و این دلیل این است که بکری بر کتاب المناسک اعتماد داشته و آن را خلاصه کرده است.

چون معلوماتی را که در این منابع آمده، با هم مقایسه کنیم، از تشابهی که میان آنهاست پی می بریم که قُدامه و ابن رُسْته از کتاب ابن خردادبه استفاده کرده اند و اگر اختلافی مشاهده می شود در اثر خطای نساخ است. و این اختلافات از این قرار است:

ابن خردادبه قدامه ابن رسته

از جُحْفَه تا قُدَیْد 27 26 29

عُسْفان تا بطن مَرّ 33 16 24

بطن مرّ تا مکه 16 16 18

در جدول زیر (که چندان هم گویا نیست. م) اختلاف میان جغرافیانویسان در تعیین فواصل میان منازل بدین گونه نموده شده است:

خرداد به قدامه ابن رسته یعقوبی مقدسی بکری اسدی مناسک ابن فقیه

مدینه مرحله

حُلَیفه 556

شَجَره 666 مرحله 668

مَلَل 1212 مرحله 24668

سَیاله 311919 مرحله 777

رَوحاءمرحله 24111111

رُوَیْثه 343434 مرحله 13231324

عَرْج مرحله مرحله 24104212

363636 مرحله مرحله 24311017

ابواء 191919 مرحله مرحله 719+ 19197

جُحْفَه 272727 مرحله مرحله 232323

قُدَیْه 292627 مرحله 24

عُسْفان 242424 مرحله مرحله 23232323

بطن مَرّ 341633 مرحله 2319

مکه 181616 مرحله 1313