مشخصات کتاب
سرشناسه : نجمی، محمدصادق، - ۱۳۱۵
عنوان و نام پدیدآور : حمزه سیدالشهداآ علیه السلام/ محمدصادق نجمی؛ ویراستار علی ورسه ای؛ [برای] حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت
مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۳.
مشخصات ظاهری : ۲۱۵ ص؛ ۱۱ x۵/۱۹س م
شابک : ۹۰۰۰ریال
وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی
یادداشت : کتابنامه: ص. [۲۱۳] - ۲۱۵
موضوع : حمزه بن عبدالمطلب(ع)، ۵۴ قبل از هجرت - ق ۳
شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امو حج و زیارت
رده بندی کنگره : BP۲۵/۷/ن ۳ح ۸
رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۳۱
شماره کتابشناسی ملی : م ۸۳-۸۲۱۳
اشاره
مقدمه
بسم الله الرحمن الرحیم
الْحَمْدُ لِلِهِ رَبِّ الْعالَمین وصلی الله علی سیدنا محمد وآله
الذین اذهب اللَّه عنهم الرجس وطهرهم تطهیراً
وَالَّذِینَ امَنُوا وَهَاجَرُوا وَجَاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَالَّذِینَ ءَاوَوا وَّنَصَرُوا أُوْلئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقَّاً لَّهُم مَّغْفِرَةٌ وَرِزْقٌ کَرِیمٌ.
(انفال 73)
حضرت حمزه، عموی پیامبر صلی الله علیه و آله، از شخصیت های بزرگ در تاریخ اسلام است، که در دفاع از اسلام تا پای جان ایستاد و آنگاه که توحید در مقابل شرک و خداپرستی در برابر بت پرستی قرار گرفت و رسول اللَّه نیاز به یاران صدیق و حامیان مخلص داشت، به یاری آن حضرت شتافت.
او در جنگ احد، در سخت ترین و خطرناک ترین وضعیت، که حتی بعضی از یاران نزدیک پیامبر میدان نبرد را ترک کرده، به قلّه های کوه ها و پشت سنگ ها پناه می بردند، دلیرانه مقاومت کرد و با سپر قرار دادن خویش و نبرد با دو شمشیر، از رسول خدا دفاع کرد و حملات پیاپی دشمن را، که متوجه جان پیامبر بود، درهم شکست و سر انجام با فجیع ترین وضع به شهادتش رساندند و در تاریخ به عنوان یکی از بزرگترین سرداران و مجاهدان شجاع و با اخلاص و از مدافعان و شهدای نامی اسلام و به صورت عالی ترین الگو و سرمشق متجلّی گردید و مدال پرافتخار «سید الشهدا» از سوی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله نصیبش شد و لقب زیبای «اسداللَّه» و
«اسدالرسول» را به خود اختصاص داد.
به جهت ترغیب و تشویق پیامبر صلی الله علیه و آله به زیارت مزار وی، قبرستان احد در طول تاریخ مورد توجه مسلمانان قرار گرفت و همگان زیارت او را؛ مانند زیارت پیامبرخدا صلی الله علیه و آله بر خود لازم دانستند و در ساختن حرم و گنبد و بارگاه بر روی قبر او، مانند حرم پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه علیهم السلام به همدیگر سبقت می جستند و از این رو قبر شریف آن بزرگوار دارای مجموعه ای از حرم و رواق و گنبد و بارگاه بود که قدمت و پیشینه آن، به قرنهای اول اسلام می رسید ولی نزدیک به یکصد سال قبل، این حرم شریف، مانند سایر بقاع و حرمها در مدینه و مکه، به وسیله وهابیان تخریب گردید و اکنون از این بقعه پاک، بجز یک قبر خاکی و ساده باقی نیست.
حذف فرهنگی:
مجاهدات، فداکاریها و حضور حماسی حضرت حمزه در صحنه های جنگ، حمایت و دفاع او از مقام شامخ نبوت در سال های نخست بعثت و پس از هجرت و نیز شهادت شجاعانه و مظلومانه اش ایجاب می کرد که در تاریخ همواره از او یاد شود و همگان از فضایل و معرفی شخصیتش بنویسند تا به صورت بزرگترین و زیباترین الگو و سرمشق در منابع اسلامی شناخته شود و در رأس شخصیتهای اسلامی؛ از اقوام، عشیره و صحابه پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گیرد، لیکن با تأسف باید گفت: دشمنان برای تخریب شخصیت آن بزرگوار، به ابزار فرهنگی متوسل شده، کوشیدند با ذکر
نکردن اوصاف و فضایل وی، و ساختن داستانها و افسانه های دروغین شخصیت او را کم رنگ کنند.
مراجعه به منابع حدیثی و مجموعه های اوّلیه اهل سنت، نشانگر این است که خلفای اموی، همان سعی و تلاشی راکه در کم رنگ کردن شخصیت امیرمؤمنان، علی علیه السلام و تحقیر ابوطالب و عقیل به کار برده اند، به علل و انگیزه های خاصی، درباره حضرت حمزه عمیق تر و در حذف شخصیت او قوی تر عمل کرده اند.
و بدینگونه، با این مظلوم تاریخ و حدیث آشنا می شویم که نه تنها شخصیتش در حدّ شخصیت ساختگی دشمنان درجه یک اسلام، سردمداران کفر و الحاد و سلسله جنبانان بدر و احد معرفی نگردیده، بلکه برای موهون و مشوّه ساختن او، مطالب ناروا و نابجایی، که دون شأن و مقام هر مسلمان است، به ساحت مقدّسش نسبت داده اند که متأسفانه گهگاهی به تألیفات خودی ها نیز راه یافته است!
این نوع بینش و حق کشی برای ما، هم تکلیف آور است و هم مشکل زا!
تکلیف آور از این رو که این عملکرد، ما را موظف می سازد برای دفاع از مظلومی به پا خیزیم و در کنار زدن پرده های تعصب و زدودن غبارهای ضخیم، که قرنها بر آن گذشته است، تلاش کنیم و آن چهره تابناک و مظلوم را از پشت ابرهای تیره و تار به جامعه اسلامی مان بنمایانیم.
و اما مشکل زا است؛ از آن رو که این حرکت موجب شده است حقایق فراوانی در معرفی شخصیت آن حضرت، از
دسترس خارج و در لابلای حوادث تاریخی دفن شود و طبعاً در به دست آوردن بقایای ناچیز هم با مشکل مواجه گردیم و در نیل به مطلبی به جای مراجعه به مظان و جایگاه خود، به منابع دیگر و فصول مختلف مراجعه کنیم.
ولی در عین حال می توان با مراجعه به متون تفسیری و حدیثی و تاریخی، به مطالب ارزشمند و به جا مانده درباره آن حضرت دست یافت که خوانندگان ارجمند را با بخشی از فضایل آن بزرگوار آشنا و راه را برای کسانی که فرصت پی گیری و تحقیق بیشتری در این زمینه دارند، هموار می سازد.
با این مقدمه لازم است در این مختصر پنج موضوع به ترتیب زیر مورد بحث و بررسی قرار گیرد:
حضرت حمزه از دیدگاه قرآن
حضرت حمزه در کلام رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم السلام
حضرت حمزه در جنگ ها
تلاش فرهنگی در مخدوش کردن شخصیت حضرت حمزه
حرم حضرت حمزه در بستر تاریخ
از خداوند منان مسألت دارم که ما را در این هدف یاری رساند و هدایت کند و این تلاش ناچیز را از ما بپذیرد و ثواب آن را به روح والدین گرامی ام واصل فرماید،
بحقّ محمّدٍ و أولیائه علیهم السلام
قم- محمد صادق نجمی، فروردین ماه 1383
نگاهی کوتاه به دوران زندگی حضرت حمزه علیه السلام
اشاره
حمزةبن عبدالمطّلب، ملقّب به «سیدالشهدا»، «اسداللَّه» و «اسدالرسول» و کنیه اش ابوعماره و ابو یعلی است. مادرش هاله دختر «وهب» و دختر عموی آمنه بنت وهب، مادر پیامبرخدا صلی الله علیه و آله است.
حضرت حمزه عموی پیامبر و برادر رضاعی او است؛ زیرا هر دو از پستان مادری به نام ثُوَیْبه شیر خورده اند.
حضرت حمزه، بنا به نظریه مشهور، دو سال از پیامبر صلی الله علیه و آله بزرگتر بود و طبق گفته مورّخان مشهور و نامی، او در سال دوم بعثت، اسلام را پذیرفت.
به گفته ابن اثیر و گروهی از مورّخان، چون حضرت حمزه ایمان خویش را اظهار کرد، سران قریش فهمیدند که پیامبر، از این پس، نیرومند شده و اسلام دارای مدافع قوی گردیده است و با گرویدن وی به اسلام، از طرحهاو نقشه های زیادی که بر ضدّ اسلام و مسلمانان ترسیم کرده بودند، منصرف شدند.
حضرت حمزه همزمان با هجرت پیامبرخدا صلی الله علیه و آله، به مدینه هجرت کرد و در صف مهاجرانِ نخستین قرار گرفت. او اولین فرمانده و پرچمدار اسلام است که از سوی رسول اللَّه در رأس گروهی از مسلمانان برای پاسخ گویی به حمله مشرکان، به محلّی به نام «سیف البحر» اعزام گردید.
در جنگهای متعدّد دیگر؛ مانند بدر و احُد شرکت کرد و در جنگ بدر، در معرض امتحانی سخت قرار گرفت و از سران قریش چند نفر؛ از جمله شیبةبن ربیعه و طُعَیمة ابن عدی را به دست خود به هلاکت رسانید و در قتل یکی دیگر از مشرکان نامی؛ یعنی «عتبةبن ربیعه» با امیرمؤمنان علیه السلام شرکت جست.
شجاعت حضرت حمزه در جنگ ها، زبانرد خاص و عام و مورد تأیید دوست و دشمن است ولذا در جنگ بدر و احُد وی با دو دست و با دو شمشیر می جنگید!
حضرت حمزه در میدان جنگ با نصب کردن «پرِ شترمرغی» به کلاهخود خویش، از دیگر فرماندهان و جنگجویان مشخص و برجسته بود و به همین جهت در جنگ بدر یکی از سران دشمن پس از آنکه به اسارت مسلمانان در آمد و چشمش به حمزه افتاد، پرسید: این کیست؟ گفتند:
حمزةبن عبدالمطّلب. وی با تعجب گفت
«ذاکَ الَّذِی فَعَلَ بِنا الأفاعِیل»
او بود که صفوف ما را تار و مار کرد و ما را به روز سیاه نشاند!
حضرت حمزه در سال سوم هجرت، در جنگ احد، پس
از کشتن سی و یک تن از سران دشمن، به مقام ارجمند شهادت نایل گردید.
نگاهی از افق دیگر
خداوند متعال، مجد و شرفِ نسب، توأم با عزّتِ ایمان و دفاع از حریم اسلام را برای حضرت حمزه برگزید؛ زیرا او فرزند بزرگترین شخصیت جزیرةالعرب و رییس مکّه و قریش؛ یعنی عبدالمطّلب (1)1 بن هاشم بن عبدمناف بن قصیّ است. آری، نسب حمزه، نسب خاتمِ پیامبران است.
حمزه سیدالشهدا هم شریف است هم شرافت و کرامت را از پدر و اجداد خویش به ارث برده است. مادر حمزه، دختر عموی «آمنه» مادر رسول اللَّه است و او از طرف مادر نیز دارای نسبی است والا و شریف که پیامبر خاتم نشأت گرفته از همان نسب والا و خاندان اصیل است.
1) . عبدالمطّلب ملقّب به شیبة الحمد، مردی عظیم و رفیع، متصف به اوصاف و افعال پسندیده بود. قبیله قریش، او را به عنوان رییس برگزیدند و به وجود او مباهات می کردند. کلیدداری و پرده داری کعبه- که هر دو بزرگترین سمت در پیش و پس از اسلام به شمار می رفتند- در اختیار او بود. پاسخ صریح عبدالمطّلب به فرمانده لشکر ابرهه، به هنگام هجوم به مکّه و نذر او در قربانی کردن یکی از فرزندانش؛ مانند حضرت ابراهیم و کشف چاه زمزم و ... بیانگر عظمت روح و ارتباط وی با عالم معنویات، در سطحی فوق العاده و خارج از متعارف است.
شرافتی دیگر برای حمزه:
او هم عموی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله است، هم برادر رضاعی اش و پیامبر در میان او و زیدبن حارثه (1)2 پیمان اخوّت بست.
حمزه سیدالشهدا، از جهات متعدد بر دیگران برتری یافت و صفات عالی و اخلاق حسنه را از آن شجره اصیل و خاندان شریف به ارث برد.
او در ایمان، از سابقین در اسلام است و آنگاه به پیامبر ایمان آوردکه تنها یکسال و اندی از بعثت آن حضرت می گذشت و تعداد مسلمانان از سی و نه مرد و بیست و سه زن تجاوز نمی کرد و آن روز اسلام دارای هیچ نفع مادی و دنیوی نبود. هرچه در باره اسلام پیش بینی می شد فشار وشکنجه بود و تحمل استهزا وآزار مشرکان، ولی حمزه علیه السلام درمقابل این آزارها و شکنجه ها، به چیزی جز برای احیای حق ودفاع ازحریم اسلام نمی اندیشید. ... یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنْ اللَّهِ وَ رِضْوَاناً .... (2)3
حمزه پیش از اسلام:
حضرت حمزه علاوه بر خویشاوندی نزدیک با پیامبر- که عموی آن حضرت بود- برای آن حضرت، دوستی صمیمی و رفیقی شفیق و برادری دلسوز و مهربان به شمار
می آمد؛ زیرا وقتی پیامبر خدا متولّد شد، عبدالمطّلب بانویی به نام «ثُوَیبه» را احضار کرد و به وی دستور داد، همانگونه که به حمزه شیر داده، به محمّد نیز شیر دهد و بدینگونه آن دو، با هم برادر رضاعی شدند.
حمزه و محمّد دوران طفولیت را در خانه شیبة الحمد، عبدالمطّلب سپری کردند و در میان این دو طفل الفت و صمیمیّت عمیق حاکم گردید و محمّد صلی الله علیه و آله در این دوران و دورانهای بعد، به حمزه، نه تنها به عنوان عمو و عضوی از اعضای خانواده عبدالمطّلب، بلکه به دیده برادری که گویا از یک پدر و مادر متولّد شده اند می نگریست؛ زیرا پیامبر که در دوران جنینی، پدر را از دست داده بود مانند حمزه تحت کفالت و قیمومیّت عبدالمطّلب قرار گرفت و از این پس محمّد و حمزه در زیر یک سقف و در کنار یک سفره و به صورت دو عضو و دو برادر در یک خانواده زندگی را ادامه دادند. اخوّت رضاعی، قرابت ذاتی، هم سن بودن، در کنار هم زیستن و برخورداری یکسان از عواطف عبدالمطّلب و ...
عواملی بود که علاقه و الفت آنها را نسبت به هم، روز به روز عمیق تر و صمیمیت متقابل در میان آنها را برای همیشه پی ریزی کرد.
در ازدواج پیامبرخدا صلی الله علیه و آله
وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله قدم به بیست و پنج سالگی گذاشت، و تصمیم گرفت با «خدیجه بنت خویلد»، آن بانوی عاقله ازدواج
کند، حمزه به همراه برادرش ابوطالب (1)4 به سوی خانه «خویلد» حرکت می کند و در این وصلت مبارک و ازدواج تاریخی، نقش خواستگاری را به عهده می گیرد و در ایجاد شجره طیّبه ای که حاصل ازدواج رسول اللَّه با خدیجه است، گامهای اوّلیه را برمی دارد.
1) . بر خلاف طبقات ابن سعد و کامل ابن اثیر، طبری فقط حمزه را به عنوان خواستگار معرفی می کند، ولی با توجه به اینکه همه مورخان نوشته اند که خطبه عقد به وسیله ابوطالب ایراد گردیده و متن خطبه نیز در منابع منعکس شده است، معلوم می شود که او نیز به همراه حمزه، در امر ازدواج پیامبر دخیل بوده است.
حضرت حمزه از دیدگاه قرآن
در قرآن کریم چون به آیاتی مانند آیه شریفه وَالَّذِینَ آمَنُوا وَهاجَرُوا وَ جاهَدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَالَّذِینَ آوَوْا وَ نَصَرُوا أُولئِکَ هُمُ الْمُؤْمِنُونَ حَقًّا لَهُمْ مَغْفِرَةٌ وَ رِزْقٌ کَرِیمٌ (1)5 می رسیم، حمزة بن عبد المطّلب را در رأس این مؤمنان و در قلّه ایمان می بینیم:
ایمان آوردن در وضعیت سخت، یاری کردن و پناه دادن به رسول اللَّه در مقابل دشمنان، آنگاه که همه مشرکان و دشمنان بر ضدّ او بسیج شده بودند، هجرت و جهاد در راه خدا است.
و باز چون به آیه شریفه ... لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ أُولئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنْفَقُوا مِنْ بَعْدُ وَ قاتَلُوا ... (2)6 می رسیم، حضرت حمزه را در اوّل این صف از
1) «وآنان که ایمان آوردند و هجرت نمودند و در راه خدا جهاد کردند وآنها که پناه دادند و یاری نمودند، آنان مؤمنان حقیقی اند، برای آنها آموزش «رحمت خدا» و روزی شایسته ای است.» انفال: 74
2) «کسانی که قبل از پیروزی انفاق کردند و جنگیدند با کسانی که بعد ازفتح انفاق نمودند و جهاد کردند، یکسان نیستند، آنها بلند مقام تر از کسانی هستند که بعد از فتح انفاق نمودند و جهاد کردند.» حدید: 10
مؤمنان می بینیم که قبل از فتح، جان خویش را در طبق اخلاص گذاشت و با دشمنان به قتال و جهاد پرداخت و به خیل نخستین شهدای اسلام پیوست؛ قتال و شهادتی که به مُثله و قطعه قطعه شدن اعضای بدنش منجر شد و علفهای بیابان بر پیکر خونینش کفن گردید.
و آیات متعدد دیگری که حمزه، سیدالشهدا علیه السلام، مصداق روشن و نمودار بارزی از این آیات است.
در قرآن کریم، آیات متعدّدِ دیگری نیز وجود دارد که طبق نظریه مفسران و محدثان و بر اساس مضمون روایات از ائمه هدی علیهم السلام، به خصوص درباره حضرت حمزه نازل و یا درباره او تأویل شده است و خداوند سبحان در این سند آسمانی و از طریق وحی بر ایمان و پایداری او در دفاع از اسلام، مهر تأیید زده و استقبال او از شهادت در راه خدا را ستوده است که در این زمینه به نقل شش آیه بسنده می کنیم:
1-
هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا فِی رَبِّهِمْ فَالَّذِینَ کَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِیابٌ مِنْ نارٍ یُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِیمُ (1)7
«اینان دو گروهند که در باره پروردگارشان به مخاصمه و جدال پرداختند؛ کسانی که کافر شدند، لباسهایی از آتش برای آنها بریده شده و مایع سوزان و جوشان بر سرشان ریخته می شود.»
1) حجّ: 19
در صحیح بخاری (1)8 و صحیح مسلم (2)9 و سنن ترمذی (3)10 و ابن ماجه (4)11 و منابع دیگر از اهل سنت و شیعه (5)12 آمده است که حضرت ابوذر رحمه الله گفت: این آیه در باره دو گروه؛ گروهی حامی و مدافع سرسخت اسلام و گروه دیگر دشمن کینه توز و سرسخت اسلام نازل گردیده است؛
گروه اوّل
امیرمؤمنان، حمزه و عبیده (6)13 و
گروه دوم
ولید، عتبه و شیبه از سران قریش می باشند که در جنگ بدر برابر هم قرار گرفتند.
در تفسیر فرات کوفی، نزول آیه شریفه را از طریق سُدیّ، از پیامبرخدا صلی الله علیه و آله نقل و اضافه می کند که پیامبر پس از نزول این آیه فرمود:
«هؤُلاءِ الثلاثةُ یَومَ الْقِیامة کَواسطة الْقلادة فِی الْمُؤمنین و هؤلاءِ الثلاثة کَواسطة القلادة فی الکُفّار». (7)14
«در روز قیامت این سه تن، در میان مؤمنان، مانند مهره درشت گردن بند، خواهند درخشید؛ همانگونه
که این سه تن دیگر، در میان کفّار و مشرکین مانند مهره درشت گردن بند خواهند بود.»
مِنْ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَی نَحْبَهُ وَ مِنْهُمْ مَنْ یَنْتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِیلًا. (1)15
«در میان مؤمنان، مردانی هستندکه بر عهد و پیمانی که با خدا بسته اند، صادقانه ایستاده اند؛ بعضی پیمان خود را به آخر بردند (و در راه او شربت شهادت نوشیدند) و گروهی دیگر در انتظارند و هرگز تغییر و تبدیلی در عهد و پیمان خود ندادند.»
در تفسیرقمی است که ابن ابی الجارود، از امام باقر علیه السلام نقل می کند: این آیه در باره حمزه، جعفر و علی علیهم السلام نازل گردیده است. منظور از «مَنْ قَضَی نَحْبَهُ» حمزه و جعفر و منظور از «مَنْ یَنْتَظِرُ» علی بن ابی طالب است. (2)16 ابن حجرِ مکی گوید: امیرمؤمنان علیه السلام در کوفه بر فراز منبر بود که از ایشان درباره این آیه پرسیدند. حضرت فرمود:
«أللّهمَّ غُفْراً»
. این آیه در باره من و عمویم حمزه و پسر عمویم عُبیده نازل شده است که عبیده در بدر و حمزه در احد به شهادت رسیدند و اما من منتظر شقی ترین این امّتم تا محاسنم را از خون سرم خضاب کند. این پیمانی است که حبیبم ابوالقاسم صلی الله علیه و آله از
آن خبر داد. (1)17
3-
أَمْ نَجْعَلُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ کَالْمُفْسِدِینَ فِی الْأَرْضِ أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّارِ. (2)18
«آیا کسانی را که ایمان آورده و کارهای شایسته انجام داده اند، همچون مفسدان در زمین قرار دهیم یا پرهیزکاران را همچون کافران؟!»
در تفسیر فرات کوفی، از ابن عباس نقل می کند که این آیه در باره سه تن از مؤمنان متقی، که عمل صالح انجام داده بودند؛ علی بن ابی طالب، حمزه و عبیده و سه نفر مشرک مفسد؛ عتبه، شیبه و ولیدبن عتبه نازل گردیده است. ابن عباس می افزاید:
این دو گروه بودند که در جنگ بدر با هم به مبارزه برخاستند؛ علی علیه السلام ولید را کشت، حمزه عتبه را و عبیده شیبه را. (3)19
4-
یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَ کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ (4)20
«ای کسانی که ایمان آورده اید، از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید و با صادقان باشید.»
مرحوم طبرسی در باره مصداق «صادقین» که در این آیه شریفه آمده است، چند احتمال ذکر کرده، می گوید: و گفته شده که منظور از صادقین در این آیه، همان افرادی هستند که خداوند در آیه دیگر از آنها یاد کرده و فرموده است: رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللَّهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُمْ مَنْ قَضَی نَحْبَهُ ...؛ یعنی حمزةبن عبدالمطّلب و جعفربن ابی طالب و «وَ مِنْهُم مَنْ یَنْتَظِرُ»، یعنی علی بن ابی طالب علیه السلام. (1)21
5-
وَمَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً. (2)22
«و کسی که خدا و پیامبر را اطاعت کند (در روز رستاخیز) همنشین کسانی خواهد بود که خدا نعمت خود را بر آنان تمام کرد؛ از پیامبران و صدّیقان و شهدا و صالحان، و آنها رفیق های خوبی هستند.»
شیخ طوسی از انس بن مالک نقل می کند که روزی با پیامبرخدا صلی الله علیه و آله نماز صبح را به جای آوردیم، آن حضرت پس از نماز، رو به ما نشست، من عرض کردم: ای فرستاده خدا، اگر صلاح بدانید تفسیر این آیه ... وَمَنْ یُطِعِ اللَّهَ ... را بیان کنید.
پیامبر فرمود: مصداق
«نَبِیِّینَ»
من هستم و مصداق
«صِدِّیقِینَ»
برادرم علی است و مصداق
«شُهَداء»
عمویم حمزه و اما مصداق
«صالِحِین»
دخترم فاطمه و دو فرزندش حسن و حسین می باشند. (1)23
6-
مَنْ کانَ یَرْجُوا لِقاءَ اللَّهِ فَإِنَّ أَجَلَ اللَّهِ لَ آتٍ وَ هُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ* وَ مَنْ جاهَدَ فَإِنَّما یُجاهِدُ لِنَفْسِهِ .... (2)24 «کسانی که امید به دیدار و لقای پروردگار و رستاخیز دارند، (در اطاعت او می کوشند)؛ زیرا سر آمدی که خدا تعیین کرده، فرا می رسد. و کسی که (در راه خدا) جهاد و تلاش می کند، برای خود جهاد می کند.»
حسین بن سعید از ابن عباس نقل می کند که این آیه در باره بنی هاشم نازل گردید که از آنها است حمزةبن عبدالمطّلب و عبیدة بن حارث. ابن عباس می افزاید: درباره آنها این آیه نیز نازل گردیده است: وَمَنْ جَاهَدَ فَإِنَّمَا یُجَاهِدُ لِنَفْسِهِ ... (3)25
حمزه در کلام پیامبر و ائمه هدی علیهم السلام
حضرت حمزه در کلام رسول اللَّه و ائمه هدی علیهم السلام
اشاره
اکنون پس از آشنایی با شخصیت حمزه علیه السلام در قرآن کریم به بیان بخشی از فضایل آن حضرت می پردازیم که از زبان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و ائمه هدی علیهم السلام نقل شده و به دست ما رسیده است و با بخشی دیگر، در صفحات آینده و به مناسبتهای مختلف آشنا خواهیم شد:
1. حمزه آقای تمام شهیدان، جزانبیا واوصیااست:
شیخ المحدّثین صدوق رحمه الله در ضمن حدیث مفصّلی، با اسناد به حضرت سلمان، نقل می کند:
«در ایام مریضی پیامبر صلی الله علیه و آله که به ارتحال آن بزرگوار منتهی گردید، در کنار بستر آن حضرت بودم که فاطمه زهرا علیها السلام وارد شد. آن بانوی گرامی وقتی ضعف شدید را در پدر بزرگوارش دید، اشک به گونه اش جاری شد. پیامبر برای تسلّی و آرامش دخترش، از عنایات و برکات خداوند بر اهل بیت سخن گفت و بخشی از نعمت های خدا را، که بر این
خاندان ارزانی داشته است، بر شمرد تا بدینجا رسید که: ... دخترم! ما اهل بیتی هستیم که خداوند شش صفت و ویژگی را بر ما عطا کرد و بر هیچ یک از گذشتگان و آیندگان عطا ننمود؛ زیرا پیامبر ما سیّد انبیا و مرسلین است و آن پدر تو است و وصیّ ما سید اوصیا است و آن همسر تو است و شهید ما سیدالشهدا است و آن حمزةبن عبدالمطّلب عموی پدر تو است.
فاطمه علیها السلام گفت: ای فرستاده خدا، آیا او تنها سید شهیدانی است که با وی به شهادت رسیده اند؟
پیامبر فرمود: نه، بلکه او سید شهدای اوّلین و آخرین، بجز انبیا و اوصیا است.» (1)26
با توجه به مضمون این حدیث، معلوم می شود که هم حضرت حمزه و هم حضرت حسین بن علی علیهما السلام برای همیشه، از افتخار «سید الشهدا» بودن برخوردارند و این لقب برای همیشه به آن دو بزرگوار اطلاق می گردد؛ با این تفاوت که حسین بن علی حتی نسبت به حضرت حمزه هم سید و سرور است ولی حضرت حمزه سید است نسبت به سایر شهدا، جز انبیا و اوصیا.
1) . «قالت یا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله هو سیّد الشهداء الذین قُتِلوا معه؟ قال بل سید شهداء الأوّلین و الآخرین، ما خلا الأنبیاء و الأوصیاء». مشروح و متن این حدیث را در اکمال الدین، ج 1، صص 264- 263، چاپ دارالکتب الاسلامیه ملاحظه کنید.
بنابراین، توجیه بعضی از نویسندگان که می گویند حضرت حمزه سیدالشهدای دوران خویش بود و نه سیدالشهدای همه زمانها، مخالف مضمون این حدیث شریف است.
2. حضرت حمزه از سروران اهل بهشت است:
شیخ صدوق همچنین از انس بن مالک نقل می کند که:
رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فرمود: ما فرزندان عبدالمطّلب، سروران اهل بهشتیم. رسول اللَّه، حمزه سید الشهدا، جعفر ذوالجناحین، علی، فاطمه، حسن، حسین و مهدی علیهم السلام. (1)27
3. حمزه، محبوب ترین عموی پیامبر صلی الله علیه و آله:
صدوق رحمه الله از امام صادق علیه السلام و آن بزرگوار از جدّش رسول اللَّه نقل می کند که فرمود:
«احَبّ إِخوانی إِلَیَّ عَلِیِ بن أبی طالب و أحَبّ أعْمامی إِلیَّ حَمْزَة». (2)28
«محبوب ترین برادرانم علی بن ابی طالب و محبوب ترینِ عموهایم حمزه است.»
4. حمزه محبوب ترین نامها در نزد پیامبرخدا صلی الله علیه و آله:
کلینی رحمه الله از امام صادق علیه السلام نقل کرده است که:
«جاءَ رَجلٌ إِلَی النَّبِیّ صلی الله علیه و آله فقال یا رَسُول اللَّه وُلِدَ لِی غلامٌ فماذا اسَمّیه؟ قال: سَمِّهِ بِأَحَبِّ اْلأَسماء إِلیَّ؛ حَمْزة». (1)29
«شخصی محضر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله آمد و عرض کرد: ای فرستاده خدا، فرزند ذکوری برایم متولّد شده است، چه نامی بر وی نهم؟ فرمود: او را «حمزه» نام بگذار که محبوب ترین نامها در نزد من است.»
5. حمزه یکی از چهار راکب در قیامت:
مرحوم صدوق رحمه الله در ضمن حدیثی از پیامبرخدا صلی الله علیه و آله چنین نقل می کند:
«وَ ما فِی الْقِیامَةِ راکبٌ غَیرنا وَ نَحنُ أَربعةٌ فَقام إِلَیه العَبّاس بن عبدالمطّلب، فَقال: مَنْ هُم یا رَسُول اللَّه؟
فقال: أمّا أَنا فَعَلی الْبراق ... و عَمّی حمزةبن عبدالمطّلب أسداللَّه و أسد رسوله سید الشهداء عَلی ناقتی العضباء ... و أخی علیّ، عَلی ناقة من نوق الجنّة». (2)30
«در قیامت همه پیاده هستند جز ما چهار تن.
عباس بن عبدالمطّلب عرض کرد: ای فرستاده خدا، آن چهار تن کدامند؟ فرمود: اما من سوار بر براق
خواهم بود ... و عمویم حمزةبن عبدالمطّلب اسداللَّه و اسد رسول و سید شهدا بر شتر عضبای من سوار خواهد شد. و برادرم علی بر شتری از شتران بهشتی.»
6. حمزه انجام دهنده نیکی ها و به جا آورنده صله رحم:
ابن حجر عسقلانی نقل می کند که: پیامبر خدا چون در کنار جسد مُثله شده عمویش حمزه نشست، خطاب به وی چنین فرمود:
«رَحِمَکَ اللَّه أی عمّ، لَقَدْ کُنتَ وَصُولًا لِلرَّحِمِ فَعُولًا لِلْخَیرات». (1)31
«ای عمو، خدای رحمت کند تو را، که در صله رحم و انجام دادن کارهای نیک فعّال و کوشا بودی.»
و این توصیف از زبان رسول اللَّه و معرفی حضرت حمزه به عنوان «وَصُول رَحِم» و «فَعول خیرات» امتیازی است که اختصاص به آن حضرت دارد.
7. حضرت حمزه شفیع در روز قیامت:
در حدیث مفصّلی که امیر مؤمنان علیه السلام از رسول اللَّه صلی الله علیه و آله نقل نموده، آن حضرت، درباره حضرت حمزه می فرماید:
1) . الاصابه، ج 1، ص 354
«أمّا إنّ حمزة عَمِّی یُنَحّی جَهَنَّم مِن مُحِبِّیهِ». (1)32
«همانا در قیامت عمویم حمزه جهنم را از دوستدارانش دور خواهد کرد.»
8. در پایه عرش نوشته شده است: «حمزة اسداللَّه» و ...
در بصائرالدرجات در حدیثی از امام باقر علیه السلام، از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل کرده که آن حضرت در باره تعداد انبیا و تعداد اولوالعزم از آنان و اینکه هر پیامبری دارای وصی بوده، سخن گفته و آنگاه به خصوصیات خود و خاندانش اشاره می کند و در ضمن آن می فرماید:
«عَلَی قَائِمَةِ الْعَرْشِ مَکْتُوبٌ حَمْزَةُ: أَسَدُ اللَّهِ وَ أَسَدُ رَسُولِهِ وَ سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ». (2)33
9. حضرت حمزه در دعای رسول اللَّه صلی الله علیه و آله:
ابن ابی الحدید نقل می کند (3)34 که در جنگ خندق چون امیرمؤمنان علیه السلام با عمروبن عبدوَدّ مواجه شدند و مبارزه آنان آغاز گردید، پیامبر صلی الله علیه و آله رو به آسمان کرد و دستانش را بالا گرفت و این دعا را مکرّر خواند:
«أَللّهمَّ إِنّکَ أَخَذْتَ مِنِّی عُبیدة یَومَ بَدر وَحَمزة یَوْمَ
احُد فَاحْفَظ عَلَیَّ الْیومَ عَلِیّاً
... رَبِّ لَاتَذَرْنِی فَرْداً وَ أَنْتَ خَیْرُ الْوَارِثِینَ (1)35».
«خدایا! پسر عمویم عبیده را در جنگ بدر و عمویم حمزه را در جنگ احد از من گرفتی، پس امروز علی را برایم نگهدار. خدایا! مرا تنها نگذار، و تو بهترینِ وارثانی.»
10. حضرت حمزه افضل شهدا است:
شیخ مفید از ابو ایّوب انصاری نقل می کند که پیامبر صلی الله علیه و آله خطاب به حضرت فاطمه علیها السلام فرمود:
«شهیدنا أفضل الشهداء و هو عمّک، وَ مِنّا مَنْ جَعَل اللَّه لَهُ جَناحَین یَطیرُ بِهِما مَعَ الملائکة وَ هُوَ ابنُ عَمّکَ». (2)36
«شهید ما أفضل شهدا است و آن عموی تو و از خاندان ما است؛ کسی که خداوند بر وی دو بال عنایت فرموده که در میان فرشتگان پرواز می کند و آن پسر عموی تو است.»
حضرت حمزه در گفتار ائمه علیهم السلام
حضرت حمزه در گفتار ائمه علیهم السلام
اشاره
اکنون به نقل سخنان و گفتار ائمه علیهم السلام در این زمینه می پردازیم و سخن آن بزرگواران را که مانند حدیث پیامبر صلی الله علیه و آله در بیان شخصیت حضرت حمزه به عنوان یکی از افتخارات از خاندان نبوت و در کنار شخصیت وجود مقدس رسول اللَّه و امیرمؤمنان و حسنین و حضرت مهدی علیهم السلام عنوان گردیده است، در اختیار خواننده ارجمند قرار می دهیم:
حضرت حمزه در گفتار و احتجاج امیرمؤمنان علیه السلام
1. حمیری (1)37 در قرب الإسناد آورده است که امیرمؤمنان علیه السلام فرمود:
«منّا سبعةٌ خَلَقَهم اللَّه عزّ و جلّ لم یخلق فی الأرض مثلهم؛ مِنّا رسول اللَّه صلی الله علیه و آله سیّد الأوّلین والآخرین،
1) . وی از اصحاب امام حسن عسکری است. و کتابش، قرب الاسناد، ازمنابع حدیثی شیعه می باشد.
وخاتم النّبیّین و وصیّه خیر الوصیّین و سبطاه خیر الأسباط؛ حَسَناً و حُسَیناً و سیّد الشهداء حمزة عمّه و من قد طاف
طار
مع الملائکة جعفر و القائم (عجّ)». (1)38
«خداوند در میان خاندان ما هفت نفر خلق کرد که در روی زمین مانند آنها را نیافرید. آنگاه در معرفی این هفت تن چنین فرمود: از ما است پیامبرخدا که سیّد اوّلین و آخرین و خاتم پیامبران است و از ما است وصیّ او که بهترین اوصیا است و دو سبطش حسن و حسین که بهترین اسباطند و عمویش سید الشهدا و جعفر که به همراه فرشتگان پرواز می کند و قائم (عجّ).»
2. حضرت حمزه در احتجاج امیرمؤمنان
عمربن خطاب هنگام مرگش خلافت را به شورای شش نفری، متشکّل از امیرمؤمنان، عثمان بن عفّان، طلحه، زبیر، عبدالرحمان عوف و سعدبن ابی وقّاص محوّل کرد و دستور داد پس از مرگ وی، این شش نفر در خانه ای برای تعیین خلیفه جمع شوند و با وی بیعت کنند، به طوری که اگر چهار نفر با یکی از آنان بیعت کرد و تنها یک نفر امتناع ورزید، گردن او را بزنند و اگر دو نفر امتناع کرد گردن آن دو نفر را بزنند و زمینه را طوری فراهم کرد که با عثمان بن عفان بیعت نمودند. در این
1) . قرب الإسناد، چاپ کوشانفر، ص 39
جلسه امیرمؤمنان سخنانی ایراد کرد و خصوصیات خانواده اش را برای اتمام حجّت برشمرد تا اینکه فرمود: «شما را به خدا سوگند می دهم آیا در میان شما بجز من کسی هست که عمویش سید الشهدا باشد؟ گفتند: نه؛
(نَشَدْتُکُم بِاللَّهِ هَلْ فِیکُم أَحَدٌ عَمُّهُ سیّد الشهداء غَیْری؟! قالُوا: لا). (1)39
3. حضرت حمزه در احتجاج امیرمؤمنان در بصره:
مرحوم کلینی (2)40 از اصبغ بن نباته نقل می کند: روزی که امیرمؤمنان علیه السلام در بصره بر لشگر طلحه و زبیر پیروز گردید، در حالی که به شتر مخصوص رسول خدا صلی الله علیه و آله سوار بود در معرفی خود و خاندانش خطاب به مردم چنین فرمود:
«آیا می خواهید بهترین خلق در قیامت را برای شما معرفی کنم؟ ابوایوب انصاری گفت: آری، ای امیر مؤمنان معرفی کن، زیرا تو همیشه شاهد و حاضر بودی و ما غایب. امیر مؤمنان علیه السلام فرمود: بهترین مردم در روز قیامت هفت نفر از فرزندان عبدالمطلب خواهند بود که انکار نمی کند فضیلت آنها را مگر کافر. در اینجا عمّار عرض کرد: ای امیرمؤمنان، آنها را بنام معرفی کن، فرمود: روزی که خدا مردم را در یک وادی جمع می کند، بهترین آنها پیامبرانند و افضل پیامبران محمد صلی الله علیه و آله است و بهترین هر امّت پس از پیامبرشان وصیّ آن
پیامبر است تا پیامبر دیگری مبعوث شود، پس بهترین همه اوصیا وصیّ محمد است (علیه و آله السلام). آنگاه فرمود:
آگاه باشید که افضل خلق بعد از اوصیا، شهدا هستند و افضل همه شهدا حمزةبن عبدالمطلب و جعفربن ابی طالب است که دارای دو بال رنگین است. و این دو بال از این امت به کسی جز وی داده نشد و خداوند به وسیله او به محمد کرامت و شرافت بخشید و دیگر دو سبط پیامبر حسن و حسین و دیگری مهدی است که او را از خاندان ما انتخاب می کند. آنگاه این آیه را خواند: وَمَنْ یُطِعْ اللَّهَ وَالرَّسُولَ فَأُوْلَئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنْ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِینَ وَحَسُنَ أُوْلَئِکَ رَفِیقاً* ذَلِکَ الْفَضْلُ مِنْ اللَّهِ وَکَفَی بِاللَّهِ عَلِیماً. (1)41
امیرمؤمنان علیه السلام در این بیان، حضرت حمزه را در فضیلت و منزلت در روز قیامت در ردیف پیامبر و امیر مؤمنان و حسنین و حضرت مهدی (عجّ) قرار داده و با خواندن آیه شریفه
«وَمَنْ یُطِعْ اللَّهَ ...»
او را از مصادیق شهدایی که قرآن مجید از آنان یاد نموده، معرفی کرده است. (2)42
1) . نساء: 70- 69
2) . الکافی، ج 1، ص 450. عَنْ أَصْبَغَ بْنِ نُبَاتَةَ الْحَنْظَلِیِّ قَالَ: رَأَیْتُ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام یَوْمَ افْتَتَحَ الْبَصْرَةَ وَ رَکِبَ بَغْلَةَ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه و آله ثُمَّ قَالَ: أَیُّهَا النَّاسُ أَ لا أُخْبِرُکُمْ بِخَیْرِ الْخَلْقِ یَوْمَ یَجْمَعُهُمُ اللَّهُ؟ فَقَامَ إِلَیْهِ أَبُو أَیُّوبَ الْأَنْصَارِیُّ فَقَالَ: بَلَی یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ حَدِّثْنَا، فَإِنَّکَ کُنْتَ تَشْهَدُ وَ نَغِیبُ، فَقَالَ: إِنَّ خَیْرَ الْخَلْقِ یَوْمَ یَجْمَعُهُمُ اللَّهُ سَبْعَةٌ مِنْ وُلْدِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ لا یُنْکِرُ فَضْلَهُمْ إِلَّا کَافِرٌ وَ لا یَجْحَدُ بِهِ إِلَّا جَاحِدٌ فَقَامَ عَمَّارُ بْنُ یَاسِرٍ رَحِمَهُ اللَّهُ فَقَالَ یَا أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ، سَمِّهِمْ لَنَا لِنَعْرِفَهُمْ، فَقَالَ: إِنَّ خَیْرَ الْخَلْقِ یَوْمَ یَجْمَعُهُمُ اللَّهُ الرُّسُلُ وَ إِنَّ أَفْضَلَ الرُّسُلِ مُحَمَّدٌ صلی الله علیه و آله وَ إِنَّ أَفْضَلَ کُلِّ أُمَّةٍ بَعْدَ نَبِیِّهَا وَصِیُّ نَبِیِّهَا حَتَّی یُدْرِکَهُ نَبِیٌّ. أَلا وَ إِنَّ أَفْضَلَ الْأَوْصِیَاءِ وَصِیُّ مُحَمَّدٍ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّلامُ أَلا وَ إِنَّ أَفْضَلَ الْخَلْقِ بَعْدَ الْأَوْصِیَاءِ الشُّهَدَاءُ، أَلا وَ إِنَّ أَفْضَلَ الشُّهَدَاءِ حَمْزَةُ بْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ جَعْفَرُبْنُ أَبِی طَالِبٍ، لَهُ جَنَاحَانِ خَضِیبَانِ یَطِیرُ بِهِمَا فِی الْجَنَّةِ، لَمْ یُنْحَلْ أَحَدٌ مِنْ هَذِهِ الْأُمَّةِ جَنَاحَانِ غَیْرُهُ شَیْ ءٌ، کَرَّمَ اللَّهُ بِهِ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ شَرَّفَهُ وَ السِّبْطَانِ الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ وَ الْمَهْدِیُّ علیه السلام یَجْعَلُهُ اللَّهُ مَنْ شَاءَ مِنَّا أَهْلَ الْبَیْتِ، ثُمَّ تَلا هَذِهِ اْلآیَةَ: وَ مَنْ یُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِینَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِیقاً* ذلِکَ الْفَضْلُ مِنَ اللَّهِ وَ کَفی بِاللَّهِ عَلِیماً.
4. حضرت حمزه در احتجاج امیر مؤمنان علیه السلام با معاویه:
امیر مؤمنان علیه السلام در پاسخ نامه ای که معاویه به آن حضرت نوشته بود، در معرفی خاندان خود و بیان نقاط ضعف خاندان معاویه، به نکاتی اشاره می کند و حضرت حمزه را همانند حسنین، «سیّدَی شباب اهْل الجنّة»، از امتیازات این خاندان می شمارد و می فرماید:
«أَ لا تَرَی غَیْرَ مُخْبِرٍ لَکَ، وَ لَکِنْ بِنِعْمَةِ اللَّهِ أُحَدِّثُ أَنَّ قَوْماً اسْتُشْهِدُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ تَعَالَی مِنَ الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارِ، وَ لِکُلٍّ فَضْلٌ، حَتَّی إِذَا اسْتُشْهِدَ شَهِیدُنَا، قِیلَ سَیِّدُ الشُّهَدَاءِ، وَ خَصَّهُ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بِسَبْعِینَ تَکْبِیرَةً عِنْدَ صَلاتِهِ عَلَیْهِ ... وَ أَنَّی یَکُونُ ذَلِکَ وَ مِنَّا
النَّبِیُّ وَ مِنْکُمُ الْمُکَذِّبُ، وَ مِنَّا أَسَدُ اللَّهِ وَ مِنْکُمْ أَسَدُ الْأَحْلافِ وَ مِنَّا سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَ مِنْکُمْ صِبْیَةُ النَّارِ وَ مِنَّا خَیْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ وَ مِنْکُمْ حَمَّالَةُ الْحَطَبِ ...». (1)43
«مگر نمی بینی- نه اینکه بخواهم خبرت دهم بلکه به عنوان شکر و سپاسگزاری نعمت خداوند می گویم- جمعیتی از مهاجران و انصار در راه خدا شربت شهادت نوشیدند و همه آنان مشمول فضل خداوند می باشند، امّا هنگامی که شهید ما (حمزه) شربت شهادت نوشید به او گفته شد «سیدالشهدا» و رسول اللَّه هنگام نماز بر وی (به جای پنج تکبیر) هفتاد تکبیر گفت ... چگونه این دو خاندان با هم برابر است، در حالی که پیامبر (محمّد) از ما است و تکذیب کننده او (ابوجهل) از شما.
اسداللَّه (حمزه) از ما است و اسدالأحلاف؛ یعنی ابوسفیان سرکرده و سامان دهنده احزاب برای جنگ با پیامبر از شما. دو سیّد و آقای جوانان بهشت (حسن و حسین) از ما هستند و کودکان آتش (فرزندان مروان یا عقبةبن ابی معیط) از شما. بهترین زنان جهان (فاطمه) از ما است و حمالة الحطب (همسر ابولهب) از شما ...»
1) . نهج البلاغه، نامه 28
5. حضرت حمزه در احتجاج امیرمؤمنان علیه السلام با دانشمند یهودی:
در روایت مشروحی که حضرت موسی بن جعفر علیهما السلام از پدران خود از حضرت حسین بن علی علیهما السلام نقل کرده، چنین آمده است:
یکی از دانشمندان یهود، پس از پیامبرخدا صلی الله علیه و آله در مدینه، در جلسه ای که گروهی از صحابه؛ از جمله امیرمؤمنان علیه السلام حضور داشتند، شرکت نمود و در تفضیل حضرت ابراهیم علیه السلام و بعضی انبیای گذشته بر پیامبر اسلام، به صورت مناظره دلایلی ذکر کرد و امیر مؤمنان علیه السلام به یکایک دلایل او پاسخ گفت؛ از جمله مسائلی که آن دانشمند مطرح نمود این بود که:
«فَإِنَّ هذا إبراهیم قد أَضجع وَلَدَهُ وَ تَلَّهُ لِلْجَبِین ...»
«این ابراهیم بود که فرزند خود اسماعیل را برای اجرای امر خداوند بر زمین انداخت و صورت دلبندش را به روی خاک گذاشت و آماده ذبح او گردید، ولی در پیامبر شما چنین حرکتی وجود نداشت.»
امیر مؤمنان علیه السلام در پاسخ وی فرمود:
«لَقَدْ کانَ کَذلِکَ وَ لَقَدْ أُعْطِیَ إِبْراهیم بَعد الاضطجاع الفداء و محمّد أصیب بأفجع منه فجیعة إنّه وقف عَلی عمّه حمزة أسد اللَّه و أسد رسوله و ناصر دینه و قد فرّق بین روحه و جسده فلم یبن علیه حرقة و لم
یفض علیه عبرة و لم ینظر إلی موضعه من قلبه و قلوب أهل بیته لیرضی اللَّه عزّ و جلّ بصبره و یَسْتَسلِمَ لأمره فی جمیع الفعال و قال صلی الله علیه و آله: لَو لا أن تحزن صفیة لترکته حتی یحشر من بطون السباع و حواصل الطیر و لو لا أن یکون سنة بعدی لفعلت ذلک».
«این مطلب را که در باره حضرت ابراهیم گفتی، صحیح است، ولی خداوند برای جبران این ناراحتی، بلافاصله فدیه و عوض (گوسفند بهشتی) را بر وی فرو فرستاد. اما محمد صلی الله علیه و آله بر مصیبتی بالاتر از آن مبتلا گردید؛ زیرا در کنار جسد بی روح و مُثله شده عمویش و ناصر و یاور دینش، حمزه اسداللَّه و اسدالرسول قرار گرفت، ولی برای جلب رضای خداوند و تسلیم امر او صبر و شکیبایی را در پیش گرفت، نه اظهار ناراحتی کرد و نه اشکی جاری ساخت و نه به جایگاه و محبوبیت حمزه که در دل پیامبر و خاندانش از آن برخورداربود، توجّه نمود و چنین فرمود: اگر نبود حزن و اندوه صفیه و اینکه پس از من مردم از این روش پیروی کنند، پیکر حمزه را دفن نمی کردم تا از شکم درندگان و پرندگان محشور شود.» (1)44
1) . مشروح این مناظره در احتجاج طبرسی، ج 1، صص 335- 318؛ بحار، ج 10 صص 17، 49، 51 و 298- 273 آمده است.
حضرت حمزه در احتجاج امام حسن مجتبی علیه السلام:
شیخ طوسی رحمه الله از امام صادق، از پدر ارجمندش امام باقر و او از امام سجّاد علیهم السلام نقل می کند که: امام حسن مجتبی علیه السلام در یک محاجّه و مناظره با معاویه چنین فرمود:
و کان مِمَّن استجاب لرسول اللَّه صلی الله علیه و آله عمّه حمزة و جعفر ابن عمّه، فقتلا شهیدین (رضی اللَّه عنهما) فی قتلی کثیرة معهما من أصحاب رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فجعل اللَّه (تعالی) حمزة سید الشهداء من بینهم، و جعل لجعفر جَناحین یَطیر بهما مع الملائکة کیف یشاء من بینهم، و ذلک لمکانهما من رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، و منزلتهما و قرابتهما منه صلی الله علیه و آله، و صلّی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله علی حمزة سبعین صلاة من بین الشهداء الَّذِین استشهدوا معه».
«و از کسانی که دعوت پیامبر را اجابت کردند، عمویش حمزه و پسر عمویش جعفر بود که هر دو به همراه گروهی از اصحاب آن حضرت شربت شهادت نوشیدند اما خداوند از میان همه آنان، حمزه را به عنوان «سیدالشهدا» معرفی کرد و برای جعفر دو بال عنایت فرمود که آزادانه در میان فرشتگان پرواز می کند و این دو امتیاز برای این دو شهید به جهت موقعیت «معنوی» و قرابت آنها نسبت به پیامبرخدا بود و باز پیامبرخدا از میان همه شهدا، که
با حمزه به شهادت رسیده بودند، تنها بر پیکر او هفتاد بار نماز خواند.» (1)45
حضرت حمزه در احتجاج حسین بن علی علیهما السلام:
حسین بن علی علیهما السلام در صبح عاشورا، پس از تنظیم صفوف لشکر خویش، بر اسب سوار شد و در برابر دشمن قرار گرفت و با صدای بلند و رسا، خطاب به افراد لشگر عمر سعد، سخنان مفصّلی ایراد کرد و با آنان اتمام حجّت نمود و در ضمن این بیانات، چنین گفت:
«أیّها الناس أنسبونی من أنا؟ ثمّ ارجعوا إلی أنفسکم و عاتبوها فانظروا هل یحلّ لکم قتلی و انتهاک حرمتی؟! أَ لَستُ ابن بنت نبیّکم و ابن وصیّه و ابن عمه و أوّل المؤمنین بِاللَّهِ وَ المصدّق لرسول اللَّه بما جاء به من عند ربّه أو لیس حمزة سید الشهداء عمّ أَبِی، أو لیس جعفر الطیار عمی، أو لم یبلغکم قَولَ رسول اللَّه لی و لِأَخی هذان سیدا شباب أهل الجنّة ...» (2)46
«مردم! بگویید من چه کسی هستم، سپس به خود
آیید و خویشتن را ملامت کنید و ببینید آیا قتل من و شکستن حرمتم برای شما جایز است؟ آیا من فرزند دختر پیامبر شما نیستم؟ آیا من فرزند وصیّ و پسر عموی پیامبر شما نیستم؟ مگر من فرزند کسی نیستم که پیش از همه به خدا ایمان آورد و پیش از همه رسالت پیامبر را تصدیق کرد؟
آنگاه فرمود: آیا حمزه سید الشهدا عموی پدر من نیست؟ آیا جعفر طیّار عموی من نیست؟ آیا شما سخن پیامبر را در حق من و برادرم نشنیده اید که فرمود: این دو، سروران جوانان بهشت هستند؟ ...»
حضرت حمزه در گفتار و احتجاج علی بن الحسین علیهما السلام:
نَظَر سَیّد العابدین، علیّ بن الحسین علیهما السلام إلی عبید اللَّه بن عبّاس بن علیّ بن أبی طالب فاستعبر ثم قال:
ما من یوم أشدّ علی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله من یوم أُحُد قتل فیه عمه حمزةبن عبدالمطّلب أسداللَّه و أسد رسوله و بعده یوم مؤتة قتل فیه ابن عمه جعفربن أبی طالب ثمّ قال علیه السلام و لا یوم کیوم الحسین علیه السلام أزدلف علیه ثلاثون ألف رجل یزعمون أنّهم من هذه الأمّة کلّ یتقرّب إلی اللَّه عزّ و جلّ بدمه ...».
«روزی علی بن الحسین علیهما السلام عبیداللَّه فرزند عباس بن علی را دید و اشک در چشم آن بزرگوار حلقه زد،
آنگاه فرمود: برای پیامبر روزی سخت تر از جنگ احد پیش نیامد؛ زیرا در آن روز بود که عمویش حمزةبن عبدالمطلب، اسداللَّه و اسدالرسول شربت شهادت نوشید و پس از احد سخت ترین روز برای آن حضرت جنگ موته بود که پسر عمویش جعفربن ابی طالب را شهید کردند. و سخت تر از روز حسین علیه السلام پیش نیامده؛ زیرا سی هزار نفر آن بزرگوار را احاطه کرده بودند که همه آنها خود را جزو امّت پیامبر صلی الله علیه و آله تصور می کردند و همه آنها با ریختن خون فرزند همان پیامبر به پیشگاه خدا تفرّب می جستند ...» (1)47
کلینی رحمه الله از حبیب بن ثابت نقل می کند که امام سجاد علیه السلام فرمود:
«لَمْ یُدْخِلِ الْجَنَّةَ حَمِیَّةٌ غَیْرُ حَمِیَّةِ حَمْزَةَ بْنِ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ وَ ذَلِکَ حِینَ أَسْلَمَ غَضَباً لِلنَّبِیِّ صلی الله علیه و آله فِی حَدِیثِ السَّلَی الَّذِی أُلْقِیَ عَلَی النَّبِیِّ صلی الله علیه و آله». (2)48
«هیچ تعصبی صاحب خود را داخل بهشت نکرد، جز تعصب حمزةبن عبدالمطّلب، آنگاه که بچه دان شتری به وسیله مشرکین مکه به سر و صورت پیامبر
انداخته شد و حمزه برای دفاع ازآن حضرت و دفع شرّ دشمنان، اسلام را پذیرفت.»
مشروح این جریان در بخش آینده، از نظر خوانندگان می گذرد.
یکی از خطبه های تاریخی و مهیّج و انقلابی که به وسیله امام سجاد علیه السلام ایراد گردیده و در منابع تاریخی ثبت شده است، خطبه ای است که آن حضرت پس از حادثه عاشورا و به هنگام اسارت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله در شام و در مسجد جامع این شهر ایراد کرد؛ جلسه ای که انبوه شرکت کنندگان در نماز جمعه و از جمله شخص یزیدبن معاویه و درباریان وی، در آن شرکت داشتند.
در این مقاله، به نقل بخشی از آن خطبه مهم، که محل شاهد ما است، بسنده می کنیم و آن را از مقتل خوارزمی (متوفای 568) می آوریم:
وی می نویسد: در این مجلس حسّاس، پس از آنکه علی بن الحسین در عرشه منبر قرار گرفت و حمد و ثنای پروردگار را به جای آورد، چنین فرمود:
«أَیُّهَا النَّاسُ أُعْطِینا سِتّاً وَ فُضِّلْنا بِسَبْعٍ؛ أُعْطِینا الْعِلْمَ وَالْحِلْمَ وَ السَّماحَةَ وَ الْفَصاحَةَ وَ الشَّجاعَةَ وَ الْمَحَبَّةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ، وَ فَضَّلْنا بِأَنَّ مِنَّا النَّبِیُّ الْمُخْتارُ مُحَمَّداً وَ مِنَّا الصِّدِّیقُ وَ مِنَّا الطَّیَّارُ وَ مِنَّا أَسَدُ اللَّهِ
وَأَسَدُ رَسُولِهِ وَ مِنَّا سَبْطا هذِهِ اْلأُمَّةِ، وَ سَیِّدا شَبابِ أَهْلِ الْجَنَّةِ ...». (1)49
حضرت حمزه در کلام امام صادق علیه السلام:
عیاشی از حسین بن حمزه نقل می کند که گفت: از امام صادق علیه السلام شنیدم که می فرمود: چون پیامبر خدا صلی الله علیه و آله در کنار جسد مُثله شده حضرت حمزه قرار گرفت، چنین گفت:
«اللَّهُمَّ لَکَ الْحَمْدُ وَ إِلَیْکَ الْمُشْتَکَی وَ أَنْتَ الْمُسْتَعَانُ عَلی ما أَرَی». (2)50
سپس فرمود: اگر من هم پیروز شوم از مشرکان چند برابر مُثله خواهم کرد! در اینجا بود که این آیه شریفه نازل شد:
وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُمْ بِهِ وَلَئِنْ صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرٌ لِلصَّابِرِینَ. (3)51
امام صادق فرمود پیامبر صلی الله علیه و آله با نزول این آیه فرمود:
«اصْبِرُ، اصْبرُ»؛
«من هم صبر خواهم کرد.» (4)52
حضرت حمزه در احتجاج محمد حنفیه:
صدوق رحمه الله از زرّین نقل می کند که از محمدبن حنفیه رضی الله عنه
شنیدم که چنین می گفت:
«فینا ستّ خصال لم تکن فی أحد ممّن کان قبلنا و لا تکون فی أحدٍ بعدنا، مِنّا محمّد سیّد المرسلین و علیّ سیّدالوصیّین وحمزةسیّدالشهداء والحسن والحسین سیّدا شباب أهل الجنة و جعفر بن أبی طالب المزیّن بالجَناحَین یَطیر بِهِما فی الجنّة حیث یشاء ومهدیّ هذه الأمة الّذی یصلّی خلفه عیسی بن مریم علیهما السلام». (1)53
حضرت حمزه در احتجاج شیخ مفید رحمة الله:
شیخ مفید رحمه الله می گوید: گروهی از جوانان شیعه برای تعلّم و فراگیری مطالب کلامی، در پای درس من حاضر می شدند، روزی یکی از آنها گفت: حضرت استاد! روز گذشته در جلسه ای بودم که طبرانی، دانشمند زیدی مذهب نیز حضور داشت. او در چند مطلب بر ما شیعه اشکال و اعتراض کرد که من پاسخ قانع کننده ای نداشتم؛ از جمله اشکالات وی این بود که: شما شیعیان به بعضی از عقاید و اعمالی که سنّی های حنبلی مذهب دارند انتقاد و اعتراض می کنید، در حالی که در موارد متعدّد با آنان هم عقیده بوده و مانند آنان عمل می کنید. و چند مورد را اینگونه برشمرد: زیارت قبور اولیا، عبادت کردن در نزد آن قبور و ....
شیخ مفید می فرماید: به آن شاگرد گفتم: نزد طبرانی برو و
1) . الخصال، ج 1، ص 320، فی هذه الأمة ست خصال ...
پاسخ پرسشهای او را همانگونه که من توضیح می دهم با او درمیان بگذار.
شیخ مفید به یکایک پرسشهای طبرانی پاسخ مشروح داد تا به پرسش در باره زیارت قبور اولیا رسید و گفت:
به طبرانی بگو که پیامبرخدا صلی الله علیه و آله در حال حیات خویش، هم به مسلمانان دستور داد که قبر حضرت حمزه را زیارت کنند و هم خود به زیارت قبر عمویش و سایر شهدا می پرداخت و همچنین دخترش فاطمه زهرا علیها السلام نیز مکرّر به زیارت قبر عمویش حمزه می رفتند. پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و طبق روش آن حضرت مسلمانان هم به زیارت قبر او می رفتند و در کنار این قبر به زیارت و عبادت می پرداختند.
بنابراین، اگر عمل شیعه در باره زیارت مشاهد ائمه و پیشوایان، دور از عقل و عملی حنبلی! باشد پس این، اسلام و پیامبر صلی الله علیه و آله است که راه خلاف عقل را پیش پای مسلمانان قرار داده و آنان را به کار ناروایی واداشته است! مسلّم است که چنین گفتاری ناشی از ضعف ایمان و عدم بصیرت در دین است. (1)54 گفتنی است که ایراد طبرانی دانشمند زیدی مذهب و معاصر شیخ مفید و مقایسه عقیده و عملکرد شیعه و پیروان مذهب حنبلی در موضوع زیارت از سوی او مربوط به دورانی است که هنوز ابن تیمیه و همفکرانش در میان حنابله به وجود نیامده بودند که سفر به قصد زیارت قبور انبیا را نه تنها حرام بلکه موجب شرک و ارتداد معرفی نمایند.
1) . الفصول المختاره، ج 1، ص 84 و بحارالأنوار، ج 10، ص 442
حضرت حمزه در جنگها
حضرت حمزه در جنگها
حمزه علیه السلام اوّلین مدافع اسلام
در دوّمین سال بعثت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، فضای مکّه فضای ایذای پیامبر و شکنجه مسلمانان مستضعف بود؛ فضایی بود که آن حضرت و کسانی را که به آیین وی گرویده بودند، به باد استهزا می گرفتند و از هیچ ایذا و اذیتی فروگذار نمی کردند.
تعداد مسلمانان از شصت و دو نفر تجاوز نمی کرد؛ سی ونُه نفر مرد و بیست و سه تن زن. سید شهیدان، حمزه در این فضای رعب و وحشت و ضعف و انزوا به اسلام پیامبر ایمان آورد؛ ایمانی که توأم با دفاع از پیامبر صلی الله علیه و آله و نصرت و یاری دین خدا بود و تهدید و ارعاب دشمنان اسلام را در پی داشت.
مورّخان در این باره مطالبی نوشته اند که اکنون چکیده آن را می آوریم:
روزی پیامبر صلی الله علیه و آله در کنار کوه صفا نشسته بود و ابوجهل از آنجا می گذشت که چشمش به آن حضرت افتاد، ابوجهل در اثر جهل و عناد و کینه و عداوتی که نسبت به پیامبر صلی الله علیه و آله داشت،
در صدد آزار و اذیت آن حضرت برآمد و دهان به سبّ و ناسزا گشود و پیامبر خدا در مقابل کلمات زشت او سکوت اختیار کرد و کریمانه از کنار آن همه جسارت گذشت.
لحظاتی بعد، حمزه که از شکار برمی گشت، مانند همیشه برای طواف کعبه، وارد مسجدالحرام شد. در این هنگام کنیز عبداللَّه بن جذعان که شاهد جسارتها و ناسزاگوییهای ابوجهل نسبت به پیامبرخدا بود، صورتِ واقعه را با حمزه در میان گذاشت و چنین گفت:
ابا عماره! نمی دانی برادر زاده ات محمّد، از ابوالحکم چه سخنان زشتی شنید و چه اهانت هایی را از سوی او تحمّل کرد!
حمزه با شنیدن این رخداد، به سرعت به سوی ابو جهل، که در کنار کعبه با گروهی از سران قریش نشسته بود، رفت و در مقابل دیدگان آنان، به ابوجهل حمله آورد و با کمانی که به همراه داشت، سر وی را شکافت و چنین گفت:
«أ تَشتُمُهُ وَ أَنَا عَلی دِینِه أَقُول ما یَقُول فَردّ عَلی ذلِکَ إِنْ اسْتَطَعْتَ». (1)55
«آیا به محمّد ناسزا می گویی در حالی که من نیز در آیین او هستم و به آنچه او اعتقاد دارد من هم معتقدم؟ اگر می توانی بر من اعتراض کن!»
چند تن از قریش که شاهد این صحنه بودند؛ برای حمایت از ابوجهل، بر حمزه پرخاش نموده، قصد حمله به وی
1) . بحار الأنوار، ج 70، ص 285
را داشتند که ابوجهل خطاب به آنها گفت:
«دَعُوا أَبا عَمارة فَإِنّی سَبّبت ابن أخیه سَبّاً قَبِیحاً».
«کاری با او نداشته باشید؛ زیرا من برادر زاده اش را ناسزا گفتم (و او را بر این ضرب و جرح وادار کردم).» (1)56
آری، بدین گونه و در این تاریخ حمزه ایمان آورد و یا ایمان خویش را اظهار نمود و علنی ساخت و تا آخر بر آن ثابت ماند و در دفاع از آیین پاک خویش تا پای جان و تا شهادت مقاومت نمود. طبق نوشته مورّخان، با ایمان آوردن حمزه، قریش دریافتند که پیامبر قدرت یافت و عمویش حمزه با شجاعت و شهامتی که دارد، از وی دفاع خواهد کرد.
ازاین رو، در برنامه های ایذایی خود تجدید نظر کردند و تغییر رویه دادند. (2)57
حمزه نگهبان رسول اللَّه
حمزة بن عبدالمطّلب پس از اینکه اسلام را پذیرفت، چنین نبود که مانند یک مسلمان عادی، تنها به وظایف و تکالیف فردیِ خود عمل کند، بلکه او خود را سپر وجود پیامبرخدا صلی الله علیه و آله قرار داد و وظیفه حفاظت و نگهبانی آن حضرت
را نیز به عهده گرفت؛ چنانکه پیشتر ملاحظه کردید، در اصل اسلامِ حمزه با دفاع وی از پیامبر اسلام آغاز شد و در مقابل اهانت ابوجهل نسبت به ساحت پیامبر صلی الله علیه و آله او را در داخل مسجدالحرام و در مرآ و منظر سران قریش تحقیر کرد و با کمانی که در دست داشت سر وی را شکست؛ به طوری که خون از سر و صورتش سرازیر گردید.
و باز نمونه هایی از حمایت حمزه، فداکاری و نگهبانی از پیامبر اسلام در مکّه، آنهم در شرایط سخت مسلمانان و کثرت دشمنان آنها، ملاحظه خواهید کرد:
حمزه و عمربن خطاب:
عمربن خطاب قبل از پذیرش اسلام (1)58 از دشمنان سرسخت پیامبر صلی الله علیه و آله و پیروان آن حضرت بود و تا آنجا که می توانست در شکنجه و آزار مسلمانان کوتاهی نمی کرد و به طوری که از خود وی نقل شده، پس از آنکه از اسلامِ خواهر و شوهر خواهرش آگاه شد، به خانه آنان هجوم برد و آنان را مورد ضرب و جَرح قرار داد و سر خواهرش را شکست و خون از سر و صورت او سرازیر گردید. (2)59 از این رو ترس و وحشتی از سوی او در دل مسلمانان به وجود آمده بود و در مجلس و
محفل مسلمانان از دشمنی و خشونت وی نسبت به آنان سخن می گفتند.
روزی که دل او نسبت به اسلام نرم شد، سراغ پیامبر را گرفت. وقتی آگاهی یافت که آن حضرت در خانه زیدبن ارقم (محلّ اجتماع مسلمانان) است، به سوی این خانه حرکت کرد و این در حالی بود که حضرت حمزه و طلحه و بعضی دیگر از مسلمانان در بیرون خانه زید کشیک می دادند و حفاظت از خانه و نگهبانی از وجود رسول اللَّه را به عهده گرفته بودند. این عدّه با مشاهده عمر احساس ترس کردند و خود را آماده دفاع نمودند.
در این حال بود که حمزه علیه السلام آنها را تشجیع و نگرانی و اضطرابشان را برطرف کرد و چنین گفت:
«هذا عُمَرُ إن یَرِدَاللَّه بِهِ خَیراً یُسلم و إِن یرد غیر ذلک یکن قتله علینا هیناً»؛ (1)60
«نگران عمر نباشید، اگر منظور وی خیر و صلاح و پذیرش اسلام باشد که بهتر، و گرنه کشتن وی بر ما آسان است.»
حمزه و ابولهب
حمزه و ابولهب، هر دو عموی پیامبر بودند! امّا حمزه بهترین عمو، صمیمی ترین دوست و مدافع پیامبر و ابولهب
1) . طبقات ابن سعد، ج 3، ترجمه عمر؛ تاریخ الاسلام، ذهبی، 1/ 175.
بدترین عمو و بدترین همسایه.
حادثه ای که تاریخ نگاران نقل کرده اند، می تواند بیانگر این تفاوت عمیق باشد. عمویی به حمایت و یاری او برخاست و عموی دیگر با او عناد و دشمنی ورزید! آری این نور بود و آن ظلمت!
ابن اثیر ابولهب را سرسخت ترین دشمنان و بدترین استهزا کنندگان (1)61 پیامبر معرفی می کند و می گوید: ابولهب از بزرگترین دشمنان پیامبر خدا و از بدترین معاندان نسبت به مسلمانان بود. او ضمن تکذیب پیامبر، آن حضرت را پیوسته و از راه های گوناگون مورد آزار و اذیت قرار می داد: چون خانه او در نزدیکی خانه پیامبر بود، کثافات را به درِ خانه پیامبر می ریخت و پیامبر، گاهی در مقابل این عمل او می گفت:
«أیّ جوار هذا یا بَنِی عبد المطّلب!»؛
«فرزندان عبدالمطلب! این چه رفتار و اخلاق همسایگی است!»
روزی حضرت حمزه، به هنگام عبور، این عمل زشت ابولهب را از نزدیک دید و بی درنگ آنها را جمع نمود و به سر
1) . وی شانزده نفر از افراد سرشناس قریش را به عنوان استزاء کنندگان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله شناسانده که بدترین آنها ابولهب و عاص بن وائل پدر عمروبن عاص است.
و صورت ابولهب ریخت. (1)62 و با این اقدام، آن حالت غرور و نخوت ابولهب را در میان سران قریش در هم شکست و برای دوّمین بار، حمایت خویش از پیامبرخدا را اعلان و زبونی سردمداران کفر را برملا کرد.
و بدین گونه، تفاوت دو برادر و دو عموی پیامبر در آن برهه حساس ظاهر شد؛ حمزه در قلّه رفیعی از قلّه های نور، که وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ. و ابولهب در أسفل السافلین وبدترین انحطاط؛ تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ وَتَبَّ* مَا أَغْنَی عَنْهُ مَالُهُ وَ مَا کَسَبَ* سَیَصْلَی نَاراً ذَاتَ لَهَبٍ.
پیمان برادری و اخوّت میان حمزه و زید بن حارثه
پیامبر خدا آنگاه که به مدینه هجرت کرد و ناقه آن حضرت در محلی که به دو طفل یتیم از قبیله بنی النجّار تعلّق داشت زانو زد، در این مکان اقدام به ساختن مسجد نمود.
حمزه که پیش از پیامبر به همراه تعدادی از مسلمانان به مدینه هجرت کرده بود، در ساختن مسجد به آن حضرت یاری داد.
رسول اللَّه آنگاه در میان صحابه عقد اخوّت بست و فرمود:
«تآخوا فی اللَّه اخوین اخوین»
؛ «در میان خود هر دو نفر با هم پیمان اخوّت ببندید.» در این هنگام بود که دست علی علیه السلام را گرفت و فرمود:
«هذا أخی»
سپس به چهره عمویش نگاه کرد و
1) . الکامل، ج 2، ص 47
فرمود:
«و انّ حمزة أسد اللَّه و أسد الرّسول و زید ابن حارثة (1)63
مولی الرسول أخوین». (2)64
و لذا حمزه علیه السلام در جنگ احد زید بن حارثه را وصیّ خود قرار داد که اگر حادثه ای رخ داد، زید وصایا و خواسته های او را انجام دهد.
حمزه علیه السلام اوّلین پرچمدار اسلام
شش ماه اوّل پس از هجرت، در مدینه سپری گردید و در ماه هفتم که مصادف با ماه مبارک رمضان بود، پیامبرخدا صلی الله علیه و آله برای نخستین بار جهت مقابله باکفّار ومشرکین پرچم برافراشت و حمزة بن عبدالمطّلب را به پرچمداری مفتخر ساخت.
مورّخان می نویسند: (3)65 رسول اللَّه صلی الله علیه و آله در این ماه پرچم سفید رنگی را به عمویش حمزه سپرد و او را به فرماندهی سی تن از مسلمانان به جانب محلّی به نام «سیف البحر»، برای مقابله با
1) . زید بن حارثه مولی رسول اللَّه، از دوران کودکی در مکّه غلام رسول اللَّه صلی الله علیه و آله بود که آن حضرت او را آزاد کرد و روی علاقه ای که زید به پیامبر داشت، حاضر نشد از آن حضرت جدا شود و به همراه پدرش به قبیله اش بپیوندند. پیامبر او را به فرماندهی لشکری که عازم شام (مؤته) بود برگزید و چنین فرمود: اگر زید کشته شد جعفر بن ابی طالب فرماندهی را به عهده گیرد. او در این جنگ (که در سال هشتم هجرت رخ داد) به شهادت رسید. مشروح ترجمه زید، در اسد الغابه ملاحظه شود.
2) . طبقات، ج 3، ص 4؛ کامل ابن اثیرج 2، ص 40؛ اسدالغابه، ج 2، ص 28
3) . طبری، ابن اثیر، کاتب واقدی، سیره ابن هشام و البدایة والنهایه، حوادث سال اوّل هجرت.
ابوجهل که سرپرستی یک قافله سیصد نفری از مشرکین مکّه را به عهده داشت، فرستاد.
گر چه در این برخورد، به علّت وساطت یکی از سران قبایل عرب، به نام «مجدی بن عمرو جُهَنی» جنگ رخ نداد و ابو جهل از این معرکه و از درگیری با حمزه نجات یافت ولی در اینجا باید به دو نکته توجّه کرد:
حمزه علیه السلام دوّمین پرچمدار اسلام
در ربیع الأوّل، نخستین ماه از سالِ دوّم هجرت، پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی «عشیره» (2)67 و مواجهه با قریشیان که به سوی شام در
حرکت بودند عزیمت کرد و در این غزوه ابوسلمه را در مدینه جانشین خود برای اقامه نماز معرفی نمود و پرچم را به دست حمزةبن عبدالمطّلب داد و این غزوه بدون جنگ پایان یافت. (1)68 و بنا به قول بیشتر مورّخان در این غزوه بود که رسول اللَّه صلی الله علیه و آله امیرمؤمنان علیه السلام را با کنیه «ابوتراب» مورد خطاب قرار داد (2)69 و امیرمؤمنان همیشه با این کنیه افتخار و مباهات می نمود.
حمزه علیه السلام سوّمین پرچمدار اسلام
در ماه شوّالِ سال دوّم هجرت و پس از پیروزی مسلمانان در جنگ بدر، پیامبر اسلام دید که یکی از قبایل بزرگ یهودیان به نام «بنی قینقاع» که در بازار مدینه مشغول کسب بودند و در یکی از قلعه های اطراف شهر سکونت داشتند، بر این پیروزی مسلمانان حسادت می ورزند و آن را تهدیدی برای آینده خود می دانند و در صدد ایذاء و اذیت مسلمانان برآمده، پیمان خود با پیامبرخدا را شکستند. رسول اللَّه صلی الله علیه و آله آنان را در بازاری که به نام خودِ آنها «سوق بنی قینقاع» معروف بود، گردآورد موعظه و نصیحتشان کرد و از پیمان شکنی و آزار مسلمانان برحذر داشت و پیروزی ها و موفّقیتهای جنگ بدر را
که با نصرت و یاری خداوند و دلیل دیگری بود، بر حقّانیت نبوّت آن حضرت، بر ایشان گوشزد نمود، سپس فرمود: علاوه بر اینها، شما نبوّت مرا در کتابهای خود خوانده اید و از علمای خود شنیده اید، اگر اسلام را نمی پذیرید لا اقل با مسلمانان عناد و لجاجت نورزید و خصومت و دشمنی با آنان را کنار بگذارید.
یهودیان در مقابل ارشاد و راهنمایی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله، از روی کینه و عداوت و با صراحت گفتند:
ای محمّد، تو می پنداری که ما هم مانند اقوام و عشیره تو (اهل مکّه) ضعیف و ناتوانیم؟ گویا پیروزی بر مردمی که با فنون جنگی کوچکترین آشنایی ندارند، تو را مغرور ساخته و نیروی ما را دست کم گرفته ای؟! به خدا سوگند اگر روزی در میان ما جنگی رخ دهد، خواهی دید که پیروزی از آنِ چه کسی خواهد بود؟!
و بدین گونه، آنان با پیامبر اعلان جنگ کردند و یکی از آنها در روز روشن و در میان بازار «بنی قینقاع» زن مسلمانی را مورد اهانت و تحقیر قرار داد و یک نفر از مسلمانان برای حمایت از آن زن، با آن یهودی درگیر شد و او را به قتل رساند.
یهودیان نیز آن مسلمان را کشتند. پیامبر که پیمان شکنی و تحریکات یهودیان را دید، به محلّ سکونت آنان حمله برد و پس از پانزده روز که در محاصره مسلمانان بودند، پیمان مجدّد بستند تا از مدینه و اطراف آن به منطقه دور دستی کوچ کنند، و بدینگونه توطئه «بنی قینقاع» پایان یافت.
این حادثه یکی از حساسترین فرازهای سال دوم هجرت و از مهمترین حوادث داخلی آن روز برای اسلام و مسلمانان
محسوب می گردید؛ زیرا این جنگ موجب شد که سایر قبایل یهود نیز در عین دشمنی با اسلام، در جاسوسی به نفع مشرکین و هماهنگی با منافقین تجدید نظر کنند.
به هر حال در این اقدام مهمّ و جنگ حسّاس و برای سوّمین بار پرچم اسلام در دست شجاع ترین مردم، اسداللَّه و اسدالرسول، حمزه سید الشهدا علیه السلام در اهتزاز بود و آن حضرت بود که در پیشاپیش سپاه اسلام حرکت می کرد و آن را هدایت می نمود. (1)70
حمزه سیّد الشهدا در جنگ بدر
وَلَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ وَأَنْتُمْ اذِلَّة.
«خداوند شما را در بدر یاری کرد، در حالی که شما (نسبت به دشمن) ناتوان بودید.»
گر چه هدف اصلی ما ادامه بحث گذشته و ارائه نقش مؤثّر حضرت حمزه در حمایت از اسلام و حضور شجاعانه اش در جنگ بدر و احد می باشد ولی برای بیان اهمّیت و سرنوشت ساز بودن این حضور، در این دو جنگ، برای اسلام و چگونگی به وجود آمدن آنها؛ به ویژه اینکه جنگ دوّم (احد) به وسیله مشرکین همزمان با شکست آنها در جنگ بدر طرّاحی و پی ریزی گردیده است. در ضمن بیان اصل
1) . کامل ابن اثیر، البدایة والنهایه ابن کثیر، سیره ابن هشام، حوادث سال دوّم هجرت و طبقات، چاپ لیدن، ج 3، ص 4
موضوع از ذکر پاره ای مطالب حسّاس در جنگ بدر و پی آمدهای آن در میان مشرکین مکّه ولو به اختصار ناگزیریم.
سحرگاه جمعه، نوزدهم ماه رمضان، نوزدهمین ماه پس از هجرت بود که جنگ بدر آغاز شد. ابوسفیان برای به دست آوردن اخبار و گزارش هایی از سپاه مدینه، در کنار چاه بدر حاضر شده بود که به وسیله مسافری، از حرکت سپاه اسلام آگاه گردید و بی درنگ شخصی به نام «ضمضم بن عمرو غفاری» را برای اطلاع رسانی، به مکّه اعزام کرد. او در حالی که برای جلب توجّه مردم، لباس خود را چاک زده بود و گوش و بینی شترش را شکافته و خون آلود و جهاز آن را واژگون کرده بود، وارد مکّه شد (1)71 و پیام ابوسفیان را به آنان ابلاغ کرد.
سران قریش به سرعت آماده حرکت شدند و هر یک از آنانکه عذری داشت، به جای خود شخص دیگری را فرستاد و از افراد سرشناس قریش کسی جز ابولهب باقی نماند و او هم «عاص بن هشام» را به نیابت از خود راهیِ بدر نمود.
تعداد سپاه مشرکین نهصد و پنجاه نفر و مرکب آنها هفتصد شتر و یکصد رأس اسب و بنا به قول دیگر، دویست رأس اسب بود. ششصد نفر از آنان زره پوشیده بودند و گروهی از زنانِ خواننده را در حالی که همه مشروب خورده بودند، با خود همراه ساختند ولی در میان راه منصرف شده و زنان را به مکّه برگرداندند. در این سفر، دوازده نفر از
1) . کامل ابن اثیر، ج 2، ص 81؛ سیره ابن هشام، حوادث سال دوّم هجرت.
ثروتمندان قریش تعهّد کردند که هر یک از آنان به نوبت تغذیه سپاه مکّه را به عهده گیرند و هر روز نُه تا ده شتر بدین منظور کشته می شد. عتبه و شیبه و ابوجهل نیز جزو این دوازده نفر بودند. (1)72 پیامبر خدا در روز دوشنبه، نهم ماه رمضان، عمرو بن امّ کلثوم را به عنوان امام جماعت در مدینه تعیین کرد و به همراه سیصد و سیزده نفر که بیشتر آنها را انصار و بقیه را مهاجرین تشکیل می دادند، مدینه را به سوی بدر ترک نمود (2)73 و این در حالی بود که تعدادی از یاران پیامبر از این حرکت ترس و اکراه داشتند که قرآن مجید این موضوع را به صراحت بیان نموده است: کَما أَخْرَجَکَ رَبُّکَ مِنْ بَیْتِکَ بِالْحَقِّ وَ إِنَّ فَرِیقاً مِنَ الْمُؤْمِنِینَ لَکارِهُونَ* یُجادِلُونَکَ فِی الْحَقِّ بَعْدَ ما تَبَیَّنَ کَأَنَّما یُساقُونَ إِلَی الْمَوْتِ وَ هُمْ یَنْظُرُونَ (3)74
پیامبر گرامی، پرچم سیاه رنگی به نام «عقاب» به دست امیرمؤمنان و پرچم سفید رنگی به مصعب بن عمیر و پرچم سفید رنگ دیگری را به یکی از انصار داد.
1) . کامل ابن اثیر، ج 2، ص 81؛ سیره ابن هشام، حوادث سال دوّم هجرت.
2) . سیره ابن هشام، ج 2، ص 186
3) . «ناخشنودی بعضی از شما از چگونگی تقسیم غنایم بدر، مانند آن است که خداوند تو را از خانه ات (به سوی بدر) بیرون فرستاد در حالی که جمعی از مؤمنان کراهت داشتند. آنها با اینکه می دانستند این فرمان خدا است باز با تو مجادله می کردند و آنچنان وحشت داشتند که گویی به سوی مرگ رانده می شوند.»، انفال: 5
سپاه اسلام در این جنگ از نظر تجهیزات هفتاد شتر و دو رأس اسب داشتند که به نوبت سوار می شدند و سلاح آنها عبارت بود از هشت قبضه شمشیر و شش زره. (1)75
پیش بینی های لازم
چون سپاه اسلام وارد بدر گردید، به دستور پیامبرخدا و برای احتیاط گودالی را پر از آب کردند و حوض تشکیل دادند و در بالای تلّی مشرف به دو لشگر سایه بانی (اتاق جنگی) برای پیامبرخدا برپا نمودند.
پیامبر صلی الله علیه و آله اوّل صبح، با نیزه کوتاهی که به دست داشت و امیر مؤمنان علیه السلام همراه آن حضرت در حرکت بود، به تنظیم صفوف و اداره صحنه جنگ پرداخت. در آن حال، سوادبن غزیّه را، که از صف بیرون بود، دید و با نیزه به شکمش اشاره کرد که درست بایست! سواد گفت یا رسول اللَّه شکمم را به درد آوردی و خداوند تو را برای گسترش حق و عدل برانگیخته است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: سواد! بیا قصاص کن! و پیراهنش را بالا زد. سواد از هیجان بی قرار شد؛ زیرا می دید که پیامبر در آن لحظه حسّاس و وضعیّت سخت، که سرنوشت او و رسالتش و سرنوشت یارانش رقم می خورد، او را به قصاص می خواند، او هم به جای قصاص به شکم پیامبر صلی الله علیه و آله بوسه زد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود
1) . کامل ابن اثیر، ج 2، ص 83؛ الروض الأُنُف، ج 3، ص 32؛ تاریخ الخمیس، ج 1، ص 370
چرا این کار را کردی، گفت: یا رسول اللَّه اوضاع واحوال را می بینی و من اطمینان ندارم که از این جنگ جان سالم به در برم و لذا خواستم آخرین ساعت عمرم چنین باشد که لبانم بدن تو را لمس کند. رسول اللَّه در حقّ وی دعا کرد. (1)76 آنگاه به مسلمانان دستور داد:
«غُضّوا أبصارکم ولا تبدئوهم بالقتال ولا یتکلّمن أحدٌ». (2)77
«نه به سوی دشمن نگاه کنید و نه قیل و قال راه بیندازید و نه شروع جنگ از طرف شما باشد تا من دستور بدهم.»
پیام به مشرکین
پیامبرخدا به مشرکین چنین پیام فرستاد:
«یا معشر قریش ... خلّونی و العرب، فإن أک صادقاً فأنتم أعلی بی عیناً و إن أک کاذباً کَفَتْکُم ذؤبان
1) . سیره ابن هشام، ج 2، ص 195؛ اسد الغابه، ج 2، ص 483. مشابه این جریان را شیخ صدوق رحمه الله در امالی، ص 376 از ابن عبّاس در آخرین سخنرانی پیامبر صلی الله علیه و آله نقل نموده است که در آن نقل، به جای نیزه، عصای ممشوق و به هنگام مراجعت از جنگ طائف مطرح شده است. ضمناً در کتب تراجم این شخص گاهی سواد بدون «تا» و گاهی با «تا» و گاهی ابن عمر و گاهی ابن غزیّه عنوان گردیده است.
2) . تفسیر قمّی، ج 1، ص 262
العرب أمری». (1)78
«ای جماعت قریش ... کار مرا به اقوام دیگر عرب واگذارید و به شهر خود باز گردید که اگر در ادّعایم صادق باشم شما می توانید از خاصّان و یاران من باشید و اگر دروغگو باشم، همانها خواسته شما را تأمین خواهند کرد.»
طبق نقل ابن هشام، عتبةبن ربیعه، که از سردمداران سپاه شرک بود، به قبول این پیشنهاد میل پیدا کرد و خطاب به سپاهیان مکّه چنین گفت:
«ای قریشیان شما از جنگ با محمّد و یارانش چه می خواهید؟ به خدا سوگند اگر شما در این جنگ پیروز شوید تا ابد نگاه هر یک از قریشیان در مکّه با شما، توأم با نفرت و کراهت خواهد بود؛ زیرا شمایا پسر عموی آنها را کشته اید یا پسر دایی شان و یا یکی از اقوامشان را، پس چه بهتر که به خانه های خود بازگردید و کار محمّد را به سایر قبایل عرب بسپارید که اگر آنها پیروز شدند خواسته شما را تأمین نموده اند و اگر نتوانستند شما باز هم از اعتراض مصون خواهید بود.» (2)79
ولی ابوجهل او را به جبن و ترس متّهم کرد و به جنگ وادارش ساخت و درباره اش چنین گفت:
«او با دیدن محمّد و یارانش زهره چاک شده و می ترسد پسرش ابو حذیفه، که در سپاه محمّد است، کشته شود.»
عتبه چون این نکوهش را از ابو جهل شنید گفت: این مصفّر اسْتِه (1)80 خواهد دید کدام یک از ما از ترس زهره چاک شده ایم، او یا من؟»
ولذا عتبه اوّلین کسی بود که به همراه برادرش شیبه و پسرش ولید وارد نبرد و جنگ گردید.
آغاز تیر اندازی دشمن
قبل از ورود عتبه به صحنه جنگ، از سوی مشرکین تیراندازی آغاز گردید که در اثر آن دو تن از مسلمانان به نام «مِهجَع» و «حارثة بن سراقه» روی خاک افتادند، پیامبر صلی الله علیه و آله با اینکه اجازه شروع جنگ را به یاران خود نمی داد، با دیدن این دو شهید، سپاهیان خود را این چنین تشویق و تشجیع نمود:
«به خدایی که جان محمّد در دست اوست، امروز هر یک از شما وارد جنگ شود و در راه خدا تا پای جان پایداری کند، جایگاه او در بهشت خواهد بود.»
1) . جمله ای زشت و قبیح و شَتْم است.
آنگاه دست دعا و تضرّع به آسمان گرفت و از خداوند یاری طلبید:
«أللّهمّ إن تهلک هذه العصابة لم تُعبَد بعدُ ...».
«خدایا اگر این گروه کم، در این جنگ از بین بروند، در روی زمین کسی تو را نخواهد پرستید ...»
سپس مشتی خاک از زمین برداشت و به سوی سپاه شرک پاشید و فرمود: «شاهت الوجوه»؛ «رویتان سیاه باد!» (1)81
حمله دشمن و دفاع حضرت حمزه
در این میان، «اسود مخزومی» که مردی شریر و هتّاک بود، ناگهان از سپاه قریش جدا شد. او در حالی که به سوی سپاه اسلام در حرکت بود، فریاد برآورد:
«من با خدای خود عهد کرده ام که از حوض اینها آب بخورم. به خدا، یا باید آن را خراب کنم و یا در کنارش بمیرم.»
اینجا بود که پیش از همه، حمزةبن عبدالمطّلب بر وی تاخت و بی درنگ پایش را قطع نمود. او در حالی که یک پایش را از دست داده بود، برای اجرای تصمیم خود به سوی حوض جست و خیز می کرد که حمزه مجال نداد و او را با شمشیر دیگری از پای درآورد. (2)82
دوّمین حمله و دفاع حضرت حمزه
عتبة بن ربیعه که کشته شدن «اسود مخزومی» را دید، در حالی که برادرش شیبه و پسرش ولید او را همراهی می کردند وارد میدان شد و از این سو، سه تن از جوانان انصار پیش تاختند. «عتبه» با تحقیر پرسید: شما چه کاره هستید! گفتند: ما از انصاریم. گفت: برگردید که ما نیازی به شما نداریم. سپس فریاد زد:
«یا مُحَمَّدُ اخْرُجْ إِلَیْنا الْأَکْفَاءُ مِنْ قَوْمِنَا».
«از اقوام ما کسانی را که هم شأن ما باشند، به سوی ما بفرست.»
پیامبرخدا صلی الله علیه و آله فرمود:
«یا بَنی هاشم قُومُوا فَقاتِلُوا بِحَقِّکُم الَّذی بَعَثَ اللَّهُ بِهِ نَبِیّکم إِذْ جاءُوا بِبِاطلهم لِیُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ». (1)83
در اینجا بود که حضرت حمزه و امیر مؤمنان و عبیده (2)84 در
1) . «ای بنی هاشم، برخیزید در مقابل عقیده باطل آنانکه می خواهند با آن، نور خدا را خاموش کنند، از آیین حقّتان، که خدا به وسیله پیامبرش فرستاده است، دفاع کنید.» طبقات واقدی، چاپ لیدن، ج 2، ص 10
2) . عبیدةبن حارث بن عبدالمطّلب، پسر عموی پیامبر خدا است. وقتی بدن او در مقابل پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت، چشمش را باز کرد و گفت: «یا رسول اللَّه بأبی أنت و أمّی أَ لسَتُ شهیداً؟» پیامبر در حالی که اشکش جاری بود، فرمود: «أنتَ أوّل شهیدِ منْ أَهْلِ بَیتِی!»
مقابل آن سه تن قرار گرفتند و چون سر و صورت خود را پوشانده بودند و شناخته نمی شدند، عتبه بار دیگر فریاد زد اینها کیستند؟ آنان وقتی خود را شناساندند، گفت:
«کفوٌ کریم»
؛ «هماوردان نیکویند.»
درگیری میان آن شش تن آغاز شد. عبیده که هفتاد سال داشت، با عتبه در آویخت. حمزه با برادر وی شیبه و امیرمؤمنان علیه السلام با ولیدبن عتبه درگیر شدند. امیر مؤمنان و حمزه علیهما السلام به حریفان خود امان ندادند و آنها را به خاک انداختند، ولی عبیده با هماورد خویش در حالی که یکی از پاهایش قطع شده بود، همچنان درگیر بود. در این حال آن دو بزرگوار به همرزم سالخورده خود یاری کردند و عتبه را از پای در آوردند. سپس عبیده را، که مجروح شده بود، به پشت جبهه حمل کردند و در مقابل پیامبرخدا بر زمین نهادند. (1)85 آن حضرت چون پسر عموی خود را با پای قطع شده و بدن مجروح دید، اشک از چشمانش جاری شد.
حمله عمومی
با کشته شدن «اسود مخزومی» و این سه تن از سردمداران کفر و الحاد، در میان سپاه مکّه ولوله عجیب وجوش و خروش بی سابقه ای به پا شد؛ زیرا دیدند که خلاف آنچه از ضعف و
1) . سیره ابن هشام، ج 2، ص 195؛ تاریخ ابن کثیر، ج 3، ص 273؛ تاریخ الخمیس، ج 1، ص 378
ناتوانی سپاه اسلام پیش بینی کرده بودند، به وقوع پیوست و در اوّلین مرحله از جنگ، چهار تن از برجسته ترین افرادشان به دست حمزه علیه السلام و امیرمؤمنان به هلاکت رسیدند، در صورتی که ارزیابی جاسوس آنها (عُمیر بن وهب جُمحی) از نیروی اسلام چنین بود:
«ما لَهُم کَمین وَ لا مَدد وَ لکِن نواضح یثرب قد حملت الموت الناقع».
«سپاه محمّد نه کمینی دارد و نه کسی به کمک آنها می شتابد، بدانید که شتران آبکش یثرب! چیزی جز مرگ فراگیر و ذلّت بار با خود حمل نمی کنند.» (1)86
ابو جهل نیز که از سران و طرّاحان جنگ بود، چنین اظهار نظر کرد:
«ما هُم إلّا أُکْلَةُ رَأسٍ لَو بعثنا إِلَیهم عَبیدنا لَأَخَذُوهم أَخْذاً بالید»؛
«سپاه یثرب لقمه ای بیش نیست، ما اگر تنها بردگان خود را بفرستیم آنها را خفه خواهند کرد.» (2)87
آری، بر خلاف این پیش بینی های دشمن، شجاعت و شهامت عمو و پسر عموی پیامبر در اوّلین مصاف، سرنوشت جنگ را به نفع اسلام رقم زد و دشمن با از دست دادن چهارتن از نام آوران خود، که طلیعه شکست قطعی بود، به این فکر افتاد که به جای جنگ تن به تن، از حمله عمومی و تهاجم جمعی بهره گیرد تا بتواند در اثر کمیِ سپاهِ توحید و بسیاریِ سپاه
کفر، سرنوشت جنگ را تغییر دهد و پیروزی را نصیب خود سازد.
گرچه مّدتِ این درگیریِ خونین چندان روشن نیست ولی مسلّم است که دشمن برای زدودن ننگ شکست قبلی و حفظ غرور جاهلی و تأمین هدف خود، که براندازی نظام توحید و تثبیت پایه های شرک و بت پرستی بود، تمام توانش را به کار بست و همه تیراندازان و شمشیر زنان و نیزه داران خود را بسیج کرد.
از سوی دیگر، مجاهدان اسلام با نداشتن عدّه و عُدّه، در اثر ایمان و صلابت روحی خود و در اثر سخنان آتشین فرمانده این سپاه، (پیامبرخدا صلی الله علیه و آله)، درقلب هزار نفر سلاح به دست فرو رفته است.
سپاه دشمن با کشته شدن هفتاد تن که ابوجهل هم در میان آنها بود و اسارت هفتاد تن دیگر از سران مشرکین، به شکست قطعی خود اذعان کرد و از صحنه خارج گردید و هر یک از سپاهیان شرک به سویی فرار نمود؛ زیرا در صورت مقاومت بیشتر در مقابل سپاه اسلام چیزی بجز از دست دادن بقیه نیرو برای آنان قابل تصوّر نبود.
نتیجه جنگ بدر
اشاره
نتیجه ظاهری و اثر زود رس جنگ بدر که با شکست قطعی مشرکان به دست آمد، به طور خلاصه چنین بوده است:
1- مقتولان و اسرای مشرکین
مشهور در میان مورّخان و مفسران، همانگونه که اشاره گردید، این است که تعداد مقتولان از مشرکان هفتاد نفر و تعداد اسرای آنها نیز هفتاد نفر می باشد، ولی واقدی می گوید:
تعداد مقتولان بیش از هفتاد نفر بوده است. (1)88
2- غنایم جنگی
مسلمانان در این جنگ یکصد و پنجاه شتر و سی رأس اسب و تعداد بسیاری شمشیر و مقدار قابل توجّهی اجناس و سلاحهای دیگر، از دشمن به غنیمت گرفتند که در کیفیّت تقسیم در میان یکی دو نفر از آنان بحث و گفتگو به عمل آمد و آیه شریفه انفال (2)89 در این زمینه نازل گردید و به بحث آنها خاتمه داد.
شهدای جنگ بدر
تعداد شهدای مسلمان در جنگ بدر، بنا بر مشهور، چهارده نفر می باشد که هشت تن از آنها از انصار و شش نفر دیگر از مهاجران بودند، ولی از مسلمانان حتّی یک نفر به اسارت مشرکین در نیامد.
اهمیت جنگ بدر
امروز با وجود جنگهای جهانی و جنگهای بزرگ منطقه ای که میلیونها انسان در آنها از بین می رود و ضایعات فراوان و غیر قابل جبران به همراه دارد، جنگ بدر با محدودیت مقتولان و اسرای آنکه اشاره گردید، شاید برای بعضی از خوانندگان دارای چندان اهمّیتی نباشد و مانند یک برخورد قبیله ای و عشیره ای تلقّی شود ولی با توجّه به اهداف و آثار این جنگ، می توان به اهمّیت آن پی برد و ابعاد آن را که در هیچیک از جنگها در تاریخ اسلام وجود ندارد درک نمود؛ زیرا سرنوشت اسلام با این جنگ رقم می خورد و پیروزی مسلمانان در آن مساوی با پیروزی قطعی اسلام و احیاناً شکست آنان در این جنگ پیروزی قطعی شرک و بت پرستی را در کلّ تاریخ به دنبال داشت و لذا قرآن مجید از این جنگ به عنوان: ... یَوْمَ الْفُرْقانِ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ ... (1)90 یاد نمود؛ یعنی جنگی که حق و باطل و توحید و بت پرستی در اثر آن ظاهر گردید؛ روزی که در آن، دو گروه متکی به ایمان و متکّی به کفر درگیر شدند.
و در آیه دیگر در اهمّیت این جنگ چنین فرموده است:
«به خاطر بیاورید زمانی را که از شدّت ناراحتی، از پروردگارتان تقاضای کمک می کردید و او تقاضای
1) . انفال: 41
شما را پذیرفت و گفت من شما را با یک هزار از فرشتگان که پشت سرهم می آید، یاری می کنم ولی خدا این را تنها برای شادی و اطمینان خاطر شما قرارداد و گرنه پیروزی جز از طرف خدا نیست.» (1)91
در این جنگ، پیامبر صلی الله علیه و آله مکرّر دست به دعا و تضرّع به سوی پروردگار برمی داشت و گاهی پیشانی به سجده می نهاد و از خداوند درخواست پیروزی می کرد و از جمله دعاهایش این بود:
«اللّهمّ إن تَهلک هذه العصابة لم تُعبد بعدُ ...»
«خدایا! اگر این گروه مسلمان، از بین بروند، کسی تو را پرستش نخواهد کرد!»
نقش حضرت حمزه در پیروزی جنگ بدر
در پیروزی سپاه توحید، در جنگ بدر مانند هر جنگ دیگر، عوامل مختلفی قابل بررسی است، ولی از همه مهمتر فضل و عنایت پروردگار بود که در اثر استغاثه و استمداد پیامبرخدا صلی الله علیه و آله و مسلمانان برای شادی و اطمینان خاطر سپاهیان اسلام و برای امداد و یاری آنان هزار فرشته را پیاپی فرو فرستاد:
إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ
1) . انفال: 10
مِنَ الْمَلائِکَةِ مُرْدِفِینَ* وَ ما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْری وَ لِتَطْمَئِنَّ بِهِ قُلُوبُکُمْ وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکِیمٌ. (1)92
و هر یک از سپاهیان اسلام، به اندازه درجه ایمان و کمال یقینش از این مدد غیبی و اطمینان الهی بهره جسته و در شکستن صفوف دشمن و پیروزی اسلام سهمی را ایفا نموده است.
اکنون باید دید این مژده و بشارت الهی بر دل کدامیک از لشکریان اسلام بیش از دیگران اشراق داشته و این اطمینان آسمانی در آن صحنه حسّاس در دست و بازوی کدام یک از حاضرین ظهور و تجلّی بیشتری یافته و مشرکین را ناباورانه به خاک مذلّت نشانده است.
آمار مقتولان از مشرکان
برای روشن شدن این حقیقت، باید آمار مقتولان از مشرکان را و اینکه به دست چه کسانی کشته شده اند، به دست بیاوریم تا راه قضاوت درست در این فضیلت را در پیش روی خواننده عزیز قرار دهیم.
لازم به یادآوری است همانگونه که آمار دقیق مقتولان جنگ بدر و معرفی همه آنان و خصوصیات دیگر به دست ما (2)93
نرسیده و آنچه در تاریخ منعکس گردیده، اغلب درباره سران و سردمداران شرک بوده است، این ابهام درباره تلاش قهرمانان اسلام نیز، که نقش اساسی را در این جنگ ایفا نموده اند، صادق است و تعداد دقیق کسانی که به وسیله هر یک از آنان به هلاکت رسیده اند مشخّص نیست، ولی می توان از آنچه در تاریخ به طور، ناقص به دست می آید، تا حدّی به حقیقت امر پی برد و با نقش این افراد در این جنگ آشنا گردید.
ابن ابی الحدید در زمینه عدم انعکاس آمار دقیق پس از نقل و معرفی تعداد پنجاه و دو نفر از مقتولان از واقدی، می گوید: روایات زیادی داریم که مقتولان بدر هفتاد نفر بوده، ولیکن آنها که به نام شناخته شده اند، همان افرادی هستند که ما شناساندیم. (1)94 باید به گفتار ابن ابی الحدید، این نکته را نیز بیفزاییم:
همانگونه که در مقدّمه این بحث اشاره کردیم و پس از این نیز ملاحظه خواهید کرد، در تعمیه و پرده پوشی حقایق تاریخی، به ویژه درباره امیرمؤمنان و حمزه علیهما السلام نباید نقش سیاستها را نادیده گرفت و از جعل و تحریف در پیروزی های آن دو بزرگوار، که در ارتباط مستقیم با سلطه گران بنی امیّه قرار داشت، غفلت نمود.
1) . شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج 14، ص 212
دو قهرمان جنگ بدر، علی امیر مؤمنان و حمزه سیدالشهدا علیهما السلام
کشته شدن بیشتر مقتولان جنگ بدر به دست مهاجرین و به ویژه اقربای پیامبر صلی الله علیه و آله و در رأس آنان امیرمؤمنان علیه السلام و حمزه سید الشهدا به وقوع پیوسته است.
و به طوری که در تاریخ آمده، در همین جنگ بدر بود که امیرمؤمنان از سوی مشرکان به لقب «موت احمر»؛ «مرگ سرخ» ملقّب گردید و چرا چنین نباشد در حالی که در همین جنگ بیش از نیمی از کشتگان را او از پای در آورد و در به هلاکت رسانیدن تعداد دیگر نیز سهیم گردیده است؛ به طوری که شیخ مفید تعداد سی و شش تن از مقتولان را، که به دست آن حضرت کشته شده اند، به نام شناسانده است. (1)95 ابن اسحاق از مورّخان معروف جهان تسنّن می گوید:
«أَکْثَر قَتْلی الْمُشرکین یَوم بَدْر کان لِعَلِیّ». (2)96
«در جنگ بدر بیشترین کشته شدگانِ از مشرکان به دست علی بوده است.»
ولی بعضی از مورّخان این تعداد را بیست و هفت، (3)97 و گاهی حتّی به بیست و دو نفر تنزّل داده اند. (4)98
آمار کشته شدگان به دست حمزه سیّد الشهدا
در منابع اهل سنّت، تعداد مقتولان به دست حمزه سیّدالشهدا نُه نفر ذکر شده است که در میان این عدّه، برخی تنها به دست آن حضرت و افراد دیگری به دست او وحضرت علی علیه السلام به هلاکت رسیده اند و تنها در یک مورد از سعد بن وقّاص به عنوان شریک آن بزرگوار یاد شده است.
لازم است پیش از بیان آمار و معرّفی این مقتولان، به این مطلب توجّه شود، همانگونه که پیشتر اشاره کردیم، بر اساس دلایل تاریخی، این تعداد، بخشی از کسانی هستند که به وسیله حضرت حمزه به هلاک رسیده اند نه همه آنها، ولی عدم ذکر همه مقتولان و یا اختلاف نظر در مورد آنان، مانند اختلاف نظر در آمار مقتولان به وسیله امیرمؤمنان علیه السلام که بعضی از مورّخان بیشترین کشته شدگان و بعضی دیگر تنها بیست و دو تن را از آنِ آن حضرت دانسته اند. با در نظر گرفتن حقایق موجودِ تاریخی، چندان مهم نیست؛ زیرا اگر همه مقتولان دراین جنگ مشخّص و منعکس می گردید، نظر مورّخان در مورد هر دو بزرگوار تغییر می کرد. به هر حال با اینکه آمار دقیق مقتولان به دست آن دو بزرگوار در دست نیست ولی دلایل مسلّم تاریخی نقش اساسی آنها را در پیروزی جنگ بدر ثابت نموده است و در این جنگ شکست دشمن در مرحله اوّل به دست امیرمؤمنان وسپس به دست حضرت حمزه آنگاه به دست سایر افراد سپاه توحید به وقوع پیوسته است، آنهم نه همه افراد
سپاه؛ زیرا طبق مضمون صریح قرآن تعدادی از صحابه از اوّل حرکت پیامبرخدا صلی الله علیه و آله از مدینه، از این برخورد ناخشنود و از ورود به صحنه جنگ به شدت مضطرب و نگران بودند. (1)99 و تاریخ هم گویای این واقعیت است که بعضی از صحابه در میدان جنگ یا نقشی نداشتند و یا دارای نقش کم رنگی بودند.
تحلیل ابن ابی الحدید از پیروزی مسلمانان
در اینجا مناسب است تحلیلی را که ابن ابی الحدید از پیروزی در جنگ بدر و از شجاعت و نقش مؤثّر امیرمؤمنان و حضرت حمزه علیهما السلام در این پیروزی ارائه داده است؛ به طور خلاصه نقل کنیم:
وی در تحلیل خود از این پیروزی، با وجود نیروی قوی و توانای مشرکین و ضعف و ناتوانی مسلمانان، می نویسد: آری، سپاه کوچک اسلام از عدّه ای از انصار، از قبیله اوس و خزرج و تعدادی از مهاجرین که در پهلوانی و شجاعت نامی بودند، تشکیل یافته بود و مهمتر اینکه در کنار این گروهِ به ظاهر کم، علی بن ابی طالب و حمزةبن عبدالمطّلب، که شجاع ترین افراد در تاریخ بشریّت می باشند، قرار گرفته بودند و فرماندهی آنها را شخص پیامبر صلی الله علیه و آله، آن پیامبر داعیِ به حق و منادیِ بر عدل و توحید و مؤیّد به قوّه الهی به عهده داشت.
«وَفِیهِم عَلِیُّ بنُ أبی طالب وَ حَمزَةُبن عَبدِ المطّلب وهُما أشجع البشر! و جَماعةُ مِنَ المُهاجرین أنجاد و أَبْطال». (2)100