مشخصات کتاب
سرشناسه: لباف علی ۱۳۵۳ - گردآورنده
عنوان و نام پدیدآور: هجوم اول: به روایت یعقوبی / به اهتمام علی لباف؛ با همفکری حیدر برکت؛ با راهنمایی محمد رضا مامقانی.
مشخصات نشر: تهران: منیر، ۱۳۸۸.
مشخصات ظاهری: ۳۵ ص.
شابک: ۹۵۰۰ ریال 978 - 964 - 539 - 130 - 8
وضعیت فهرست نویسی: فاپا
یادداشت: کتابنامه به صورت زیرنویس.
موضوع: فاطمه زهرا (س) ، ۸؟ قبل از هجرت - ۱۱ق - - شهادت
شناسه افزوده: برکت، حیدر
شناسه افزوده: مامقانی محمدرضا، ۱۳۳۲ - رده بندی کنگره: BP۲۷ / ۲ / ل۲ھ۳ ۱۳۸۸
رده بندی دیویی: ۲۹۷ / ۹۷۳
شماره کتابشناسی ملی: ۱۵۸۰۶۱۶
پیشگفتار
مطالعه یکپارچه منابعی که از حوادث و رویدادهای پس از سقیفه بنی ساعده یاد کرده اند؛ ما را با حوادث ناگوار متعددی مواجه میسازد که یکی از آنها،حادثه(هجوم به خانه حضرت زهرا«علیهاالسلام» میباشد.)
منظور از «هجوم» در تاریخنگاری مصائب حضرت زهرا«علیهاالسلام»،حضور هواداران مسلّح خلیفه در اطراف درب خانه امیرالمؤمنین«علیه السلام»،به فرمان ابوبکر و با هدف اخذ بیعت از حضرت علی«علیه السلام»میباشد.
اگر به تعریف فوق،قید«حمله»شامل:«ارعاب،تهدید به احراق و اعمال عناصری از جنس خشونت»را نیز اضافه کنیم؛نقلهای مربوط به«هجوم به بیت فاطمه«علیهاالسلام» را به سادگی میتوان از لا به لای کتابهای تاریخی،استخراج نمود.
آنچه پس از دسته بندی دقیق این نقلها به دست میآید؛ تحقّق قطعی و تردیدناپذیر هجوم به بیت فاطمه علیهاالسلام ، آن هم حداقل در دو نوبت مختلف میباشد که به ترتیب از آنها با نامهای «هجوم اول = هجوم منجر به شکست تحصن»و هجوم اصلی= هجوم»یاد میکنیم.«منجر به وقوع احراق و ایراد ضرب و جرح به حضرت زهرا«علیهاالسلام»
منابع تاریخی از حیث درج نقلهای مربوط به این دو هجوم ، به سه دسته قابل تقسیم اند:
1 - دسته یکم: منابعی که از «هجوم اول» یاد کرده اند.
2 - دسته دوم: منابعی که از «هجوم اصلی» یاد کرده اند.
3 - دسته سوم: منابعی که از حوادث هر دو هجوم «به صورت ادغام شده و ذیل یک نقل واحد»، یاد کرده اند.
از جمله منابعی که به اختصار از «هجوم اول» یاد کرده است، کتاب «تاریخ یعقوبی»، نوشته احمد بن ابی یعقوب (متوفّای 292) میباشد.
در این نوشتار، نخست به ارائه مطالبی درباره یعقوبی و کتابِ تاریخش میپردازیم؛ سپس درباره «هجوم اول به روایت یعقوبی» و شبهه مندرج در مجلّه «ندای اسلام»، به تفصیل سخن خواهیم گفت.
گفتار یکم: هجوم به بیت فاطمه علیهاالسلام به روایت یعقوبی
زیستنامه یعقوبی
احمد بن ابی یعقوب اسحاق بن جعفر بن وهب بن واضح مشهور به یعقوبی یکی از تاریخنگاران برجسته جهان اسلام در قرن سوم هجری به شمار میرود. هر چند از تاریخ دقیق تولّد یعقوبی و چگونگی نشو و نمای او، اطّلاعات چندانی بر جای نمانده؛ ولی با توجه به برخی قرائن، چنین به نظر میرسد که تولّد و رشد و نمو او در شهر بغداد بوده است. درباره تاریخ وفات وی نیز گزارشهای متفاوتی به دست ما رسیده است که قضاوت دقیق درباره سال درگذشت یعقوبی را با دشواری مواجه میسازد.
در ملحقات کتاب «البلدان» که یکی از تألیفات اوست سند قاطعی (درباره سقوط طولونیان) مندرج میباشد که نشان دهنده حیات و
فعالیت علمی وی تا سال 292 قمری است.(1).
همچنین نوشتار او درباره اخلاق و رفتار معتضد عباسی، در کتاب دیگرش به نام «مشاکله الناس لزمانهم» نشان میدهد که وی در فاصله سالهای 279 تا 289 هجری قمری، در قید حیات بوده است.(2).
شخصیت علمی و اعتبار آثار یعقوبی
به علّت جایگاه علمی و شخصیت فرهنگی یعقوبی،از وی با عناوینی همچون«کاتب»،«اَخباری» و «عباسی»(3)،یاد شده است.از عنوانهای«کاتب»و«عباسی»،برمی آید که یعقوبی در همان آغاز دوران جوانی و قبل از پای نهادن در مسیر سفرهای طولانی ، مدتی را در بغداد به امر کتابت در امور دفتری عباسیان گذرانده است.
عنوان «اَخباری» نیز که در توصیف مورخین معتبر،به کار رفته است؛از آشنایی او با اخبار تاریخی، شأن و منزلت او در تاریخنگاری و اعتبار علمی وی در ثبت حوادث تاریخی حکایت دارد.
وی در حوزه های مختلف تاریخ، همچون:«تاریخ عمومی»و«تاریخ خاندانی»،آثار متعددی را به رشته تحریر درآورد که با تأسف باید گفت: بیشتر آنها از میان رفته اند. یعقوبی در دانش جغرافیا نیز از نوابغ جهان اسلام در قرن سوم به شمار میرود؛ نه تنها به این دلیل که دانش جغرافیا را به طور منسجم و مشخّصی بنا نهاد؛ بلکه از آن لحاظ که نوآوریهایی در دانش جغرافیانگاری پدید آورد.
روش او در گردآوری اطّلاعات جغرافیایی و توجه او به جنبه های مختلف این دانش، به ویژه سیر و سفرهای بسیارش،تحسین
مستشرقین را نیز بر انگیخته است.
وی با دقّت، امانت و حساسیت ویژه، بسیاری از مسائل مناطق محلّ گذر و مورد مشاهده خویش را ثبت و ضبط کرده است. وی در گردآوری اخبار و اطّلاعات جغرافیایی هر منطقه، از روش مصاحبه و مشاهده حضوری (تحقیق میدانی) بهره برده است. جالب توجه این که وی برای ارائه اطّلاعات دقیق جغرافیایی، تلاش میکرد تا اطّلاعات و اخباری را که از طریق مصاحبه به دست آورده بود، به تأیید یکی از راستگوترین افراد منطقه برسانَد.
یعقوبی در دانش تاریخنگاری نیز نوآور و خَلّاق بود. او و همعصرش ابوحنیفه احمد بن داوود دینَوری (متوفّای 282) مؤلّف کتاب «الأخبار الطوال» به جای نگارش تاریخ برمحور، سالنگاری، به فصلبندی تاریخ بر محور موضوعات روی آوردند.
او در این روش ابتکاری، سر فصلهای مهم تاریخی همانند:
دوران خلافت خلفا، جنگها و حوادث مهم را محور و عنوانِ تاریخنگاری خویش قرار داد؛ ولی در عین حال کوشید تا به گونهای، توالی و ترتیب زمانی حوادث و اتّفاقات را رعایت کند.
یعقوبی «شیوه نقلی» در تاریخنگاری را کنار گذاشت و از ذکر سلسله اسناد که در مقدمه اخبار تاریخی میآمد ، خودداری کرد و اطّلاعات خود را بدون ذکر سلسله اسناد بیان داشت. بعدها این شیوه نگارش را مسعودی (متوفّای 346) نیز به کار گرفت و آن را ترقّی بخشید. البتّه این بدان معنا نیست که یعقوبی در وثاقت اخبار یا دریافت اطّلاعات تاریخی از سرمنشأهای اصلی و مورد اعتماد، کوتاهی کرده است؛ بلکه بر عکس، یکی از حساسیتها و دقّتهای علمی یعقوبی، توجه بسیار به درستی و صحت نقلهایی است که در آثارش به ثبت آنها دست یازیده است.
بدیهی است،در شرایطی که وی در آثار جغرافیاییاش با دقّت، وثاقت، امانت و حساسیت ویژه،مسائل مناطق محلّ گذر و مورد مشاهده
خویش را ثبت و ضبط کرده و برای کسب اخبار مورد اعتماد در این زمینه، به سفرهای طولانی روی آورده است؛ هرگز نمیتوان پذیرفت که وی در ثبت و درج صحیح حوادث تاریخی، مسامحه و بیدقّتی نموده باشد؛ لذا درباره سندهای کتاب «تاریخ یعقوبی» باید گفت: یعقوبی در نگارش کتاب تاریخش، نقلهایی را برگزیده است که به راویان آنها و صحت گفتارشان اعتماد داشته و از این رو، لزومی نمیدیده است که سلسله اسامی ناقلان اخبار را که حجم بسیاری از آثار تاریخی را به خود اختصاص میدهد ، در آغاز هر خبر تاریخی درج کند؛ بلکه به جای آن، روش نوینی را ابداع کرد و بر اساس آن (به ویژه در بخش دوم کتابش که اختصاص به تاریخ اسلام دارد)، منابع و اسناد مورد اعتماد خود را، در آغاز کتابش، یکجا گردآوری و ذکر نمود(1).
ویژگیهای تاریخنگاری یعقوبی
1 دقّت و وثاقت علمی در جمع آوری اطّلاعات.
2 امانتداری و ذکر منابع تاریخ نگاری خویش به شکلی روشمند در آغاز کتاب و حذف سلسله ناقلان در یک اقدام ابتکاری.
3 تبویب و تنظیم تاریخ نگاشته هایش به شیوه موضوعنگاری.
4 پرهیز از جانبداری و قضاوت سوی گرایانه درباره حوادث تاریخی (عدم دخالت باورهای متعصبانه مذهبی در نقلها).
5 ذکر روایات تاریخی شیعیان.
6 جمع آوری روایات شفاهی، از طریق گفت و گوی حضوری.
7 به کارگیری روش مشاهده برای دستیابی به اطّلاعات دقیقتر.
8 جهان نگری و طرح مباحث ملل مختلف در قالب تاریخ جهانی.
9 رویکرد اجتماعی و مردم شناسانه به تاریخ و پرداختن به مباحث اجتماعی و مردمی.
1) اقتباس از:دانش تاریخ و تاریخنگاری اسلامی،ص 285-302 ؛منابع تاریخ اسلام،ص154-158
10 طرح مباحث علمی و رویکرد فرهنگی و فلسفی به تاریخ.
11 تلفیق دانش تاریخ و جغرافیا و تقریب دانشهای بشری در تاریخنگاری.
12 پیوند دادن علم نجوم با علم تاریخ و تطبیق تقویمهای مختلف با یکدیگر(1).
نکاتی دیگر درباره کتاب «تاریخ یعقوبی»
تاریخ یعقوبی نخستین اثر در تاریخنگاری مسلمانان است که با بینش عمیق و با یک رویکرد جهانی به تاریخ، نگاشته شده است(2).این اثر بزرگ و ارزنده را باید به دو بخش کلّی تقسیم کرد:
1-جلد یکم (با موضوع: تاریخ پیش از اسلام).
2-جلد دوم (با موضوع: تاریخ پس از اسلام).
کتاب به صورت موضوعی و با عناوینی چون:پیامبران،ملوک،علما و فلاسفه،کتابها و اقوام،
کیشها، آداب و رسوم، سرزمینها و خلفا و با توجه به ترتیب و ترتّب زمانی آنها، تنظیم و تدوین شده است. بنابراین، تاریخ یعقوبی از تاریخنامه های عمومی و مشتمل بر تاریخ جهان از آغاز تا اواسط قرن سوم هجری است.
یعقوبی در جلد یکم از کتابش، با دیدگاهی نقّادانه به منابع تاریخ نگریسته و بعضی از اطّلاعات شایع تاریخی درباره اقوام و فرمانروایانِ پیش از اسلام را به صراحت،اسطوره و غیر قابل اعتماد خوانده است(1).که خود، حاکی از دقّت وی در ثبت حوادث تاریخی در این کتاب میباشد.
در مجموع باید اذعان کرد:«تاریخ یعقوبی» از نخستین تاریخنامه های عمومی به شیوه سالشمار محسوب میگردد که در تطور تاریخ نگاری مسلمانان، از منزلت خاصی برخوردار است(2).
حضور ملاحظات سیاسی در تاریخ نگاری یعقوبی
با قیام صاحب فخ، حسین بن علی بن حسن بن حسن بن علی بن ابیطالب، که در سال 169 و 170 قمری رخ داد و به شهادت رهبر قیام و بسیاری از همرزمانش انجامید، ادریس بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابیطالب از مهلکه جان سالم به در برد و به