مشخصات کتاب
سرشناسه : هدایتی احمد، ۱۲۵۰ - ۱۳۳۴
عنوان و نام پدیدآور : داستان باریافتگان سفرنامه حج / تالیف احمد هدایتی به کوشش علی قاضی عسکر؛ [برای حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت
وضعیت ویراست : [ویراست۲].
مشخصات نشر : [تهران : مشعر ۱۳۷۸.
مشخصات ظاهری : ۳۰۰ ص : عکس
شابک : ۹۰۰۰ ریال (چاپ دوم) ؛ ۱۳۰۰۰ریال: چاپ چهارم: 964-6293-60-3
یادداشت : چاپ چهارم: ۱۳۸۴.
یادداشت : چاپ دوم: پائیز۱۳۸۲.
یادداشت : نمایه.
موضوع : هدایتی احمد، ۱۲۵۰ - ۱۳۳۴ -- خاطرات
موضوع : حج -- خاطرات
موضوع : سفرنامه ها
موضوع : عربستان -- سیر و سیاحت -- قرن ۲۰م.
شناسه افزوده : قاضی عسکر، علی ۱۳۲۵ -، گردآورنده
شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت
رده بندی کنگره : DS۲۰۷/ھ۴د۲ ۱۳۷۸
رده بندی دیویی : ۹۱۵/۳۸۰۴
شماره کتابشناسی ملی : م ۷۸-۲۱۶۶۴
اشاره
مقدّمه
مرحوم «میر سید احمد هدایتی» فرزند مرحوم «میر سیّد هدایت اللَّه هدایتی» است. جدّ وی مرحوم «سید ابوالحسن» مشهور به «آقا میر»، داماد «فتحعلی شاه قاجار» بوده و تولیت آثار «حضرت عبدالعظیم علیه السلام» را برعهده داشته است. بر اساس اسناد موجود، این منصب از زمان بنای «بقعه ایوان»، که در دولت صفویه ساخته شده، در اختیار این دودمان قرار گرفته است.
پدر مرحوم سید ابوالحسن، میرزا سید علی، مشهور به «میرزا بزرگ متولّی» است که در «وادی السلام نجف اشرف»، در مقبره خانوادگی خود معروف به «مقبره شاه عبدالعظیمی ها» مدفون است و بر روی سنگ قبر وی چنین نوشته اند:
«قد ارتحل من دار الفناء الی دار البقاء، السید الجلیل و الحبر النبیل، المتولّی لبقعة حضرت عبدالعظیم علیه السلام میر سید علی الحسینی طاب ثراه عام 1271 الهجری.»
جدّ أعلای این دودمان، مرحوم «میر سید حسین خاتم المجتهدین» از اعاظم علمای «جبل عامل»، و دامادمرحوم «علّامةمحقّق کرکی» است، که
در زمان سلطنت «شاه اسماعیل صفوی»، به منظور زیارت «حضرت ثامن الحجج علیه السلام»، به «ایران» مسافرت کرد و این پادشاه در اعزاز و اکرام وی کوشیده، او را به توقف در «ایران» الزام کرد و متصدّی امور شرعی اردوی خود گردانید.
«میر سید حسین» در زمان «شاه طهماسب»، با صبیّه علّامه ربانی، «مرحوم محقق ثانی» (شیخ علی کرکی) ازدواج می کند و از وی صاحب پنج پسر و یک دختر می شود:
فرزند ارشد «خاتم المجتهدین»، «میرزا حبیب اللَّه» است که از طرف «شاه طهماسب صفوی»، به تولیت آستانه «حضرت معصومه علیها السلام» منصوب می گردد و از آن روز، عمران آستانه و تشکیلات داخلی آن آغاز و این منصب در خاندان ایشان ماندگار می شود.
فرزند دوم او، «میر سید محمد» بوده که پس از درگذشت پدر به قضاوت عسکر و تصدّی امور شرعی اردوی شاه منصوب و در «اصفهان» مقیم می شود. یکی از پسران «میر سید محمد»، به نام «میرزا نظام الدین علی»، فرزندی به نام «میرزا ابراهیم» داشته، که شیخ الاسلام ری و متولّی بقعه منورهّ «حضرت عبدالعظیم علیه السلام» می شود.
فرزند سوّمش، «میرزا شیخ عبدالعال» بوده که از طرف «شاه طهماسب» به سمت شیخ الاسلام شهر «قزوین» منصوب می شود.
فرزند چهارم «میر سید احمد» است که به تولیت مزار «شیخ صفی الدین» در «اردبیل» منصوب می شود.
و پنجمین فرزند وی به نام «میرزا تقی الدین محمد» بوده که از حالاتش اطلاعی در دست نیست. (1)
1) 1- آستانه ری، صص 37 و 38 به نقل از «انجم فروزان» 143 تألیف شیخ عباس فیض.
مؤلف کتاب راهنمای قم در این باره می نویسد:
«خاتم المجتهدین» اصلًا جبل عاملی بوده و به دعوت «شاه طهماسب صفوی» به «ایران» آمده، و این پادشاه صفوی، وی را به «خاتم المجتهدین» ملقب گردانیده است. (1)«میر سید حسین» چون از علمای طراز اوّل زمان خود و مورد توجه پادشاه و مردم بود و فرزندانش نیز به صحّت عمل و درستکاری معروف بودند، لذا سه تن از آنان به تولیت سه آستانه «حضرت معصومه علیها السلام»، «حضرت عبدالعظیم علیه السلام» و مقبره «شاه صفی» منصوب گردیدند (2)و از مدارک موجود چنین برمی آید که تا زمان سلطنت «شاه طهماسب صفوی» و از سال 961 ه. ق. به بعد تولیت آستانه «حضرت عبدالعظیم» را اجداد و نیاکان مؤلف کتاب در اختیار داشته اند.
مرحوم «سیدهدایت اللَّه» [پدرمؤلف در ماه ذیحجّةالحرام 1294 ه. ق.
(: 1256 ش.) به سمت نایب التولیه، و در رجب سال 1315 ه. ق.
(: 1277 ش.) از سوی «مظفرالدین شاه قاجار» به تولیت آستانه «حضرت عبدالعظیم» منصوب می شود و سالها انجام وظیفه می کند، تا آن که در سال های آخر عمر، به دلیل کهولت سن و ضعف مزاج، کلیه امور تولیت را در اختیار فرزندش مرحوم «سید احمد هدایتی» قرار می دهد و او به عنوان «نایب التولیه» مشغول بکار می شود. به دنبال آن نیز در تاریخ 30 حمل قوی ئیل 1337 ه. ق. (1298 ش.) ایشان از سوی وزارت معارف و
اوقاف دولت وقت، رسماً به این سمت منصوب و پس از رحلت پدر، عهده دار تولیت می گردد و تا سال وفاتش، که در 25 شهریور سال 1334 ه. ش. رخ داد، در این سمت باقی بوده است. او چند سالی نیز عنوان ریاست دیوانعالی کشور را به عهده داشته است.
مادر مرحوم «حاج سید احمد هدایتی»، صبیّه مرحوم «آیت اللَّه آقای حاج ملا علی کنی قدس سره» بوده که از مرحوم «سید هدایت اللَّه هدایتی» 5 فرزند به دنیا می آورد. ایشان همسر دیگری نیز داشته اند که دختر مرحوم «آقای حاج شیخ مهدی لاریجانی»- پدربزرگ کنی های شهر ری- بوده و از او نیز سه فرزند پیدا کرده است.
«میر سید احمد هدایتی» در سال 1250 ه. ش. (: 1287 ه. ق.) در «شهر ری» به دنیا آمد. وی دروس حوزوی را در «مدرسه خان مروی تهران»، نزد اساتید بزرگواری چون مرحوم «آیت اللَّه آقای حاج شیخ علی آقا مدرس زنوزی» و مرحوم «آیت اللَّه حاج شیخ عبدالنبی نوری» و مرحوم «حجةالاسلام آقای سید محمد تنکابنی» و دیگر اساتید آن زمان تلمذ می کند و آنگاه به «دارالفنون» راه می یابد و در آنجا در رشته حقوق به تحصیل می پردازد و مدرک لیسانس می گیرد و به زبان فرانسوی نیز مسلّط می شود.
«آقای مؤذنی» مسئول کتابخانه حضرت عبدالعظیم علیه السلام که خود، «مرحوم سید احمد هدایتی» را دیده و با وی از نزدیک آشنا بوده است، درباره ویژگی های او چنین می گوید:
وی فردی با تقوا، متین، مؤدّب و در کارها بسیار منظم و دقیق بود.
یکشنبه ها و پنجشنبه ها بعد از ظهر یکی دوساعت زودتر در محل کتابخانه آن روز حاضر می شد و سپس به دفتر رفته، به حلّ و فصل
امور آستانه می پرداخت.
وی به مسؤول امور مالی وقت سپرده بود تا حق التولیه اختصاصی وی را جمع نموده، سپس در چند نوبت مثل شب عید، ماه رمضان و زمستان برای خاکه ذغال و ... میان خانواده های فقیر و آبرومند ساکن در محله های فقیرنشین شهرری تقسیم کند و خود آن را مصرف نمی کرد.
نظم و دقت او به شکلی بود که یک وقتی می خواستند برای چاه آب موتور تهیه کنند، مرحوم «سید احمد هدایتی» گفت:
بروید، خوبترین آنها را بخرید و نگویید «حضرت عبدالعظیم علیه السلام» ندارد و در مضیقه مالی قرار داریم، فقط به فروشنده بگویید جنس خوب و ماندگار بدهد که به این زودی معیوب نگردد.
نمونه دیگر این که: داماد ایشان «آقای سید مهدی معینی»، برادرش را فرستاده بود تا در دفتر آستانه مشغول بکار شود، مرحوم «هدایتی» گفت: ما نیاز نداریم. «آقای معینی» گفت: ایشان بیکار است. پاسخ داد گرچه بیکار است ولی نمی توان او را به موقوفه تحمیل کرد. اگر حقوق نمی خواهد بیاید مشغول به کار شود!
ایشان مدتی نیز رییس یکی از شعبه های دیوانعالی کشور بود. در آن زمان پرونده ای در آن شعبه وجود داشته که یک طرف آن «رضاخان» و طرف دیگر تعدادی از روستاییان «مازندران» بوده اند و این پرونده سالها متوقّف مانده بود. وقتی وی رییس آن شعبه می شود به این پرونده برخورد می کند. رسیدی نوشته در آنجا می گذارد و پرونده را به مدت یک هفته به خانه می برد و آن را با دقت تمام مطالعه می کند و سرانجام به ضرر «رضا شاه» و به نفع روستاییان حکم صادر می کند. خبر به «رضا خان» که می رسد، وی را احضار می کند و می گوید: وقتی پرونده را دیدی و مشاهده کردی که یک طرف نزاع من هستم، چگونه آن را
بررسی و حکم صادر کردی؟!
«مرحوم هدایتی» پاسخ می دهد: بگذارید گفته شود که در ایران قانون برای شاه و گدا یکی است!
پدر ایشان مرحوم «میرزا هدایت» نیز ویژگی های جالبی داشت. پدرم می گفت: در چهارده سالگی اولین حقوقی که گرفتم بردم نزد «میرزا هدایت اللَّه» و به ایشان گفتم: اجازه می دهید من از این پول استفاده کنم؟
گفت: به سه شرط می توانی از این حقوق استفاده کنی:
1- درون و برونت اسلامی باشد.
2- کار تو برای آستانه مفید باشد نه آستانه برای تو.
3- اینکه یازده قران کار کنی، نُه قِران بگیری، نه اینکه نُه قِران کار کنی یازده قران بگیری.
اگر این شرایط در تو جمع است این حقوق برای تو حلال است.
از مجموع آنچه درباره این خاندان گفته شد، نتیجه می گیریم که ایشان و پدرشان افرادی متدین منظم و وارسته بودند.
مرحوم «سید احمد هدایتی» در سال 1338 ه. ق. مطابق با 1299 ه. ش. پس از آن که حدود پنج سال به دلیل وقوع جنگ بین المللی، راههای مکّه مسدود بوده، تصمیم می گیرد به حج مشرف شود، لذا نزد پدرش مرحوم «آقای میر سید هدایت اللَّه» آمده، اجازه سفر می خواهد. او خود در این باره می نویسد:
«... به منزل خود آمدم، اتفاقاً خدایگانی آقای والد- روحی فداه- تشریف آورده بودند اجازه خواستم، مشاوره کردیم، فرمودند:
از آن جهت که پنج سال است به واسطه وقوع جنگ بین المللی، طرق مسافرت «مکّه» مسدود بوده، و خاصةً انقلابات در ممالک منتزعه از عثمانی، از «عراق» و «حجاز» و «شامات» هنوز برطرف نشده،
نمی توانم رأی موافقی بدهم، لکن از این جهت که سفر «مکه معظمه» کمتر دست می دهد و فعلًا رفیق خوب مهیّا و اسباب فراهم است، نمی توانم مانع شوم ...»
به دنبال این مذاکره و گفتگو سرانجام تصمیم را به استخاره موکول و نزد مرحوم «حجة الاسلام آقای سید محمد تنکابنی»، در «مدرسه خان مروی» تهران استخاره می کند و این آیه می آید: وَمَنْ یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَی وَإِلَی اللَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ (1)
پس از موافقت استخاره به منزل برادرخانم خود مرحوم «آیت اللَّه آقای سید احمد طالقانی» (2)که عازم سفر حج بودند رفته قرار مسافرت را با ایشان می گذارد و سرانجام روز شنبه 26 شعبان سال 1338 ه. ق. این مسافرت را آغاز می کند و در نیمه رجب سال بعد به «تهران» بازمی گردد.
این سفر نزدیک به ده ماه و نیم طول می کشد. و پر از خاطرات تلخ و شیرین است.
ایشان ابتدا از مسیر، «کرج»، «قزوین»، «نهاوند»، «همدان»، «کرمانشاه»، «کِرِند»، «سرپل ذهاب» و «قصر شیرین» به «عراق» رفته و پس از زیارت مشاهد مشرفه در «عراق» به «بصره» می آید تا با کشتی به «جدّه» عزیمت کند لیکن وقتی به شهر «عشّار» در نزدیکی «بصره» می رسد و برای گرفتن بلیط اقدام می کند، معلوم می شود، کشتی سیّار ما بین «بصره» و «جدّه»
یکی بیشتر نیست و عدّه کافی مسافر گرفته است و باید بلیط کشتی ما بین «جدّه» و «کراچی» گرفته، از آنجا با کشتی های دیگر به «جدّه» بروند. (1)
مشکلات و اخبار ناگوار و وحشتناکی که به ایشان و همراهانشان می رسد موجب می شود تا برخی همسفران از میانه راه به «ایران» بازگردند؛ زیرا از یک سو به دلیل جنگ بین الملل حدود پنج سال تمام راه های مکّه مسدود گردیده و از سوی دیگر «حجاز» گرفتار جنگ های داخلی میان ترک ها و اعراب بوده است. در شهرهای «موصل» و «کرکوک عراق» نیز مردم با انگلیسی ها می جنگیدند و در «شام» هم قیام های مردمی بر ضد استعمار «فرانسه» آغاز گردیده بود.
مرحوم «هدایتی» خود می نویسد:
«ما از جمله کسانی بودیم که با استماع هرگونه اخبار وحشتناک، روی از مقصد خود برنگردانیدیم و دست از عزم راسخ خود نکشیدیم.» (2)
پس از رسیدن به «کراچی»، روز سیزدهم ذی القعده خبر می رسد که ظرفیت کشتیِ عازم به «جدّه»، تکمیل شده و اگر کسانی می خواهند به «مکّه» بروند، باید هرچه سریعتر خود را از «کراچی» به «بمبئی» برسانند و از آنجا عازم «مکّه» شوند. این خبر اضطراب عجیبی در کاروانیان ایجاد می کند و از سوی دیگر آزادی خواهان و استقلال طلبان «هندوستان» در شهر شورش کرده، شهر را به حال تعطیل در می آورند.
مؤلف در این زمینه می نویسد:
«شیخ عبدالقادر اعلام کرد که این هزار نفر که بلیط به آنها داده شده، عدد جمعیت معمولی کشتی همایون است، باقی ماندگان ... باید به اوطان خود مراجعت کنند و کشتی دیگری هم برای حرکت به «جدّه» نداریم! این بیان که با کمال خونسردی و لاقیدی و بی اهمیتی از طرف شیخ ادا شد، مثل یک صاعقه آسمانی بود که بر سر ما فرود آمد، کأنّه خون در عروق ما منجمد شد و از حرکت افتاد. ندانستیم دیگر چه بگوییم و چه بکنیم؟ و هر چند بعضی از مسافرین به عجز و لابه افتادند و بعضی از شدّت غضب و اوقات تلخی، شیخ را مورد شماتت و بدگویی قرار دادند، لکن شیخ ابداً متأثر نشد و باز تکرار کرد که مسأله ای نیست! باقیمانده بروند به اوطان خود و سال آینده بیایند به «مکّه» بروند!» (1)
مرحوم «هدایتی» در عین حال دست از تلاش برنداشته، با راهنمایی فردی به نام «حاج سید امین»، نزدِ یکی از تجار شیعه در «کراچی» به نام «حاج عبدالغنی» رفته و همراه با او، نزدِ «والیِ کراچی»، که یکنفر انگلیسی است می روند. مرحوم «هدایتی» با زبان «فرانسه» با او سخن گفته، پس از مدتی گفتگو، «والیِ کراچی» راضی می شود ایشان و دو سه نفر از همراهانشان را به «جدّه» اعزام نماید. لیکن مرحوم «هدایتی» قبول نکرده و می گوید:
«گفتم هیچکدام راضی نیستند و تمنّای اعزام تمام را می نمایند.» (2)
سرانجام به مسافرخانه باز می گردد و درحالی که از رفتن به «مکّه»
مأیوس شده، به ساحت مقدس «حضرت سید الشّهدا» و «ائمه طاهرین علیهم السلام» متوسل می شود و با ضجّه و ناله و گریه، مشغول خواندن حدیث کسا می گردد.
مرحوم هدایتی می نویسد:
«درست در خاتمه روضه «آقای آقا سید احمد»، جناب «آقا میرزا محمد علی طهرانی عینک چی»، از در، در آمد و با کمال عجله پاکتی به من داد و گفت ببینید چه نوشته؟ من بدون آنکه عنوان پاکت راملاحظه کنم، فوراً آن را باز کردم، به زبان انگلیسی، که فقط خواندن آن را می دانستم و از تکلّم عاجز بودم، نوشته بود:
آقای «شیخ عبدالقادر»، موافق تلگراف واصله، «حجاز نورانی» برای باِّقیماندگان حجاج معیّن شده، آنها را به اسرع اوقات به «بمبئی» حرکت دهید که با دویست نفر باقیماندگان حجاج آنها به طرف «جده» حرکت کنند. یک مرتبه صدای خنده و فریادهای مسرت آمیز از جمعیت بلند شد و یک محفل گریانِ نالان محزون و ماتم زده، مبدّل به یک محیط خنده و فرح و شادمانی گردید.» (1)
سرانجام به «بمبئی» آمده و از آنجا با کشتی نورانی عازم «جدّه» می شوند، لحظه ها به سرعت سپری می شود. توفان و باران های شدید هرلحظه جان آنان را به خطر می اندازد. گهگاهی تعدادی از همسفران می میرند و جنازه آنان به آب انداخته می شود:
«ماهی های عظیم الجثه و حیوانات عجیب الشکلِ دریایی، دسته دسته کشتی را تعقیب می کنند.» (2)
در همین حال یکی از خدمه کشتی که فارسی می دانسته، اظهار می دارد:
«این کشتی در ایام برسات، بیست روزه به «جده» می رود و ما حساب کردیم درست روز «عید اضحی» به «جدّه» خواهیم رسید!» (1)
نگرانی جدیدی شکل می گیرد و دهن به دهن به گوش کشتی سواران می رسد. مرحوم «هدایتی» مأمور مذاکره با کاپیتان کشتی می شود و با وعده یک قالیچه ایرانی، کاپیتان بر سرعت کشتی می افزاید و درست مقابل کوه «یلملم» در داخل دریا به مسافران با شیپور اطلاع داده، از همانجا احرام می بندند و سرانجام روز چهارشنبه سوم ذیحجه وارد «جدّه» می شوند.
پس از ورود به «جدّه»، به دلیل گرمای فوق العاده و عفونت هوا و ازدحام، تعدادی جان داده جنازه آنان در کناری روی زمین مانده و برخی نیز در حال جان دادن اند و مرحوم «هدایتی» نیز، پس از دیدن این صحنه بی هوش می شود و زمانی به هوش می آید که می بیند چند نفر از همراهان بر بالین او نشسته، به او آب هندوانه می خورانند. (2)
پس از بهبودی، به همراه یاران و همسفران به «مکّه» عزیمت، و اعمال و مناسک حج را به جا می آورند. و پس از پایان اعمال به سوی «مدینه» حرکت می کنند. در میان راه دزدان به آنان حمله کرده، اموال برخی کاروانیان را می دزدند.
در «مدینه» نیز حوادث عجیبی رخ می دهد؛ عزاداری شیعیان نظر
«قائم مقام مدینه» را به خود جلب می کند و پیغام می فرستد که:
«هر چند دیشب خودم در «بقیع» بودم و در عزاداری با شما شرکت داشتم و خیلی مستفیض شدم، لکن برای توسل به «حضرت سیدالشهدا» و فیض مندی کامل، امشب و دوشب دیگر مجلس عزاداری در خانه شخصی خودم تهیه دیده ام، خواهشمندم این شب را زودتر از «بقیع» مراجعت نمایید، در خانه مشترکاً عزاداری کنیم. ضمناً تقاضا نموده بود که روضه خوان هم از خودمان همراه ببریم و شام هم در آنجا صرف کنیم.» (1)
با پایان یافتن حضور در «مدینه»، به طرف «جدّه» حرکت کرده، و از «یَنْبُع» با کشتی به «جدّه» می آیند و پس از بیست روز معطّلی، بار دیگر با کشتی معروف به «شجاع» از «جده» به طرف «بمبئی» حرکت می کنند و این مسافت حدود نُه روز و ده شب طول می کشد!
پس از چند روز ماندن در «بمبئی»، از آنجا به «بصره» و سپس به «ایران» می آیند.
در نزدیکی های «تهران» به او خبر می دهند که دختر شش ساله اش از دار دنیا رفته است. و پس از ده ماه و نیم دوری از خانواده، به «شهرری» باز می گردد و در اینجا آخرین خبر ناگوار به او داده می شود:
«... از دیدار خانواده که مدّت ده ماه و نیم از آنها به کلّی دور و بی خبر بودم بهره مند و محظوظ و مشعوف شدم و پس از تفتیشات و تحقیقات مکشوف شد که آقا ابراهیم، طفل هفت ساله من نیز در مفارقت پدر بدرود زندگانی گفته و داغی بر داغ من افزوده، خداوند خودش باز هم
1) 1- خاطرات سفر مکه، ص 138.
توفیق صبر و شکیبایی و تسلیم عنایت فرماید.» (1)
ویژگی های این سفرنامه:
1- مؤلف با نثری شیوا و روان، گزارش جامع و مفیدی، از آغاز تا پایان سفر، به خواننده ارائه داده است.
2- به دلیل طولانی بودن سفر، و بازدید از چند کشور و شهرها و مناطق مختلف، اطلاعات فراوان و جامعی از وضعیت آن روز این مناطق و کشورها گزارش می کند.
3- احاطه علمی مؤلف و روحیه کنجکاو او، موجب گردیده تا در هر منطقه، از آثار تاریخی بازدید و گزارش آن را به دقت ارائه کند.
4- وقوع قیام ها و انقلاب های مردمی در عراق، حجاز و هندوستان و ارائه اخبار و اطلاعات آن، این سفر نامه را خواندنی تر کرده است.
5- تبیین اوضاع فرهنگی- اجتماعی آن روز نیز، از دیگر ویژگی های این سفرنامه است.
6- آثار اسلامی و تاریخی «مکّه و مدینه» در آن دوران و چگونگیِ آن قبل از سلطه وهّابیان، از دیگر جاذبه های خواندنی این سفرنامه است.
مرحوم «سید احمد هدایتی» در 25 شهریور سال 1334 ه. ش. در سن 70 سالگی از دار دنیا رفت و در مقبره خانوادگی خود، واقع در صحن «حضرت عبدالعظیم علیه السلام» که هم اکنون کشیک خانه حرم است، دفن گردید.
بر روی سنگ قبر وی چنین نوشته شده است:
«وفات مرحوم مبرور خلد آشیان، الحاج سید احمد هدایتی- طاب ثراه-
1) 1- خاطرات سفر مکّه، ص 198.
تولیت آستان مقدّس حضرت عبدالعظیم علیه السلام و ریاست شعبه دیوان عالی کشور که در سن 70 سالگی در 29 محرم 1375 قمری، مطابق با 25 شهریور 1334 شمسی، به رحمت ایزدی پیوسته و با اجداد گرام خویش محشور گردیده اند ومنصب تولیت آستانه مبارکه بدین شرح در این خانواده بوده و اجداد کبار آن مرحوم بدان مفتخر بوده اند! الحاج سید احمد، ابن سید هدایت اللَّه، ابن سید ابوالحسن، ابن سید علی، ابن سید ابوالحسن، ابن سید علی، ابن سید عبدالخالق، ابن سید نظام الدین، ابن سید مجدالدین ابن سید ابراهیم، ابن میر نظام الدین، ابن میر سید محمدعلی، ابن شیخ الاسلام میرسید علی شاه، ابن سید میرحسین العاملی الکرکی خاتم المجتهدین، فی زمن الدولة الصفویة فی سنة ستین و تسع مائة من الهجرة النبویة (960)»
این کتاب یک بار درسال 1343 ه. ش. به همّت فرزند مؤلف، مرحوم «دکتر محمد علی هدایتی» به چاپ رسیده واینک با ویرایش و پاره ای اصلاحات و توضیحات همراه با فهرست جامع آیات، اعلام و اماکن برای مرتبه دوّم به زیور طبع آراسته می گردد.
امید آن که احیای این اثر خواندنی و ارزشمند، خوانندگان را مفید افتد و در گسترش فرهنگ حج در جامعه، سودمند واقع شود.
سیّدعلی قاضی عسکر
مرحوم حاج سیّد احمد هدایتی
مرحوم آیة الله حاج سید احمد طالقانی
همسر مرحوم هدایتی
سفرنامه
درتاریخ لیله چهارشنبه بیست و سوّم شهر شعبان المعظّم سنه 1338، مطابق بیست و پنجم «برج ثورپیچی (1)ئیل» سال 1299 شمسی، برای ملاقات به منزل جناب مستطاب شریعتمدار، «آقای آقا سید احمد طالقانی طهرانی» رفتم، مذاکره مسافرت در بین بود، معلوم شد با دو سه نفر عازم سفر «مکّه معظّمه» هستند، من هم تقاضای موافقت و همراهی نمودم، با کمال مسرت تلقی و قبول کردند، چون تدارکات سفر را از مرکوب و غیره دیده بودند قرار شد فردا صبح خبر قطعی داده، عزم خود را جزم کنم.
به منزل خود آمدم، اتفاقاً حضرت خدایگانی آقای والد- روحی فداه- تشریف آورده بودند، اجازه خواستم مشاوره کردیم فرمودند: از آن جهت که پنج سال است به واسطه وقوع جنگ بین المللی، طرق (2)مسافرت «مکّه» مسدود بوده و خاصةً انقلابات در ممالک منتزعه (3)از «عثمانی»، از
«عراق» و «حجاز» و «شامات» هنوز برطرف نشده، نمی توانم رأی موافقی بدهم، لکن از این جهت که سفر «مکّه معظّمه» کمتر دست می دهد و فعلًا رفیق خوب مهیّا و اسباب فراهم است، نمی توانم مانع شوم. پس از چند ساعت صحبت تا نیمه های شب، بالأخره قرار شد کسب دستور از حضرت باری «جلّت عظمته» بشود.
استخاره برای حج
لهذا صبح یوم چهارشنبه رفتم در مدرسه خان مروی، خدمت حضرت مستطاب «حجة الاسلام آقای آقا سید محمّد تنکابنی» که از مخلصان ایشانم و استخاره کردم این آیه آمد: وَمَنْ یُسْلِمْ وَجْهَهُ إِلَی اللَّهِ وَهُوَ مُحْسِنٌ فَقَدِ اسْتَمْسَکَ بِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَی وَإِلَی اللَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ (1)
، معلوم است آیه مبارکه به قدری مناسب آمد که در حکم امر بود.
بعد به خیال آن که شاید در ظرف دو سه روز نتوانم وسائل حرکت را کاملًا فراهم کنم، به نیّت توقف و مسافرت با یک نفر رفیق دیگر که در نظر بود، استخاره دیگری کردم این آیه آمد: مَا یَنظُرُونَ إِلَّا صَیْحَةً وَاحِدَةً تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ یَخِصِّمُونَ* فَلَا یَسْتَطِیعُونَ تَوْصِیَةً وَلَا إِلَی أَهْلِهِمْ یَرْجِعُونَ (2)
بنابراین هیچ جای تردید و تأملی باقی نماند، به منزل آمده تفصیل دو استخاره را خدمت آقای والد- روحی فداه- عرض کرده مشغول تدارک شدم، چک هزار روپیه (3)از قرار دو قران و یازده شاهی به حواله
«بغداد» و قدری لیره عثمانی از قرار سه تومان و نیم خریده فی الجمله اثاثیه شخصی نیز برای بردن معین کردم.
اما لوازم مشترکی را از هر قبیل، آقایان رفقا مرتب کرده بودند. صبح چهارشنبه به مناسبت انتظار آقای «آقا سید احمد» منزلشان رفته و قول مطمئن دادم و معلوم شد سه نفر رفیق دیگرِ سفر ما آقایان «آقا میرزابزرگ لباسچی» و «مشهدی محمّدحسن یراقچی» و «آقا سید ابوطالب ماهوتچی» می باشند، که جملگی از محترمین به شماراند.
لیله جمعه برای زیارت وداع «سیّدالکریم حضرت عبدالعظیم علیه السلام» و ملاقات آخرین آقایان اخوان و والده مکرّمه معظّمه، و سایر بستگان به زاویه مقدّسه (1)رفته، عصر جمعه مراجعت به «طهران» کردم زیرا که بنای حرکت به روز شنبه بود.
بدرقه کنندگان
یوم شنبه 26 شهر شعبان مطابق «25 ثور»، صبح زود با آقایان مشایعین، به اداره درشکه خانه رفتیم که در مقابل میدان مشق واقع است، جمعیت و ازدحام زیادی شده بود، زیرا برای هر مسافری یک دسته به مشایعت آمده بودند، مرکوب ما یک دستگاه کالسکه (2)تجارتی بود که از جهتی آن را درشکه هم می توان گفت. در هر حال بزرگ و جادار بود، معذلک چون اسباب و اثاثیه زیاد برداشته بودیم، مجبور شدیم یک
دوچرخه هم تا «قزوین» برای حمل اثاثیه باقی مانده کرایه کنیم، من دست پدر بزرگوارم را بوسیده خداحافظی کردم، با سایر مشایعین نیز خداحافظی به عمل آمده سوار شدیم و در خارج «طهران» در «امامزاده معصوم»، «آقای موثق الذاکرین» و «آقا سید ناصر» تدارک چای دیده بودند، پیاده شده صرف چای شد و با عده ای از مشایعین که اناثاً و ذکوراً (1)تا آنجا آمده بودند، تودیع به عمل آمده مجدداً سوار شده راندیم.
در «قریه مهرآباد» قدری از آن آب که در صافی و عذوبت (2)و خنکی مشهور است نوشیده، قدری هم همراه بردیم. یک ساعت از ظهر گذشته در «قهوه خانه شاه آباد» پیاده شده صرف نهار کردیم و پس از ادای فریضه و صرف چای، چهار ساعت به غروب مانده سوار شده حرکت کردیم.
قریه کرج
مقارن غروب رسیدیم به «کرج»، از «طهران» تا «کرج» هفت فرسخ است و سیل های بهاری امسال، در نقاط عدیده جاده شوسه را خراب کرده، عمله جات (3)همه جا مشغول تعمیر راه بودند، در طی راه با قدری فاصله از جاده، خانه های اهالی «قریه کلاک» در طرف دست راست نمایان بود، باغات آنها در سمت جنوب جاده واقع است، به محض ورود به «کرج» من به قصد تفرّج (4)مشغول گردش شدم.
اولًا پل عظیم «کرج» را که از بناهای «شاه عباس کبیر» و دارای یک دهانه خیلی فراخ و یک دهانه تنگ تری است تماشا کردم، ثانیاً به نزدیکی
پل، «کاروان سرای شاه عباس» را که مخروبه شده است مشاهده نمودم، بالای تپه صورت قبری با علامت صلیب دیده، مستفسر شدم (1)گفتند: قبر مهندس روسی است که مباشر شوسه کردن این جاده بود، تاریخ سنگ قبر، سنه 1916 میلادی است. یک نفر روسی با خانمش آنجا قدم می زد به «فرانسه» از او پرسش کردم گفت قبر یک نفر «ژنرال روسی» است.
در تواریخ فتوحات اسلام، «کرج» را در ردیف «قزوین» و «همدان» و «ری» ذکر کرده اند، شاید در قدیم مثل «ساوه» شهر بزرگی بوده است که خراب شده، امّا آثار خرابه هیچ ندیدم. فعلًا «کرج» قریه ای بیش نیست، قریب ده دوازده دکان دارد، اداره ژاندارمری و پست خانه نیز در آن جا برقرار است.
از راهدارخانه (2)یک بلیط برای عبور یک دستگاه به قیمت بیست و سه قران گرفتیم، منزل ما در بالاخانه ای بود دو رو، که شمالًا و جنوباً مشرف به باغات کثیره بود، طراوت هوا و صفای منزل و منظره دلکش باغات در دامنه کوه و در جلگه جالب توجه بود، شب پس از ادای فریضه برای نیل به مقصود و سلامتی و قضاء حوائج، متوسّل به ائمّه طاهرین شده، حدیث شریف کساء قرائت و ذکر مصیبت به عمل آمد و پس از صرف غذا خوابیدیم.
قریه کردان
یکشنبه 27 شعبان مطابق «26 ثور» (3)، صبح زود نیم ساعت از آفتاب
گذشته، سوار شده راندیم. هوا در نهایت صفا و طراوت بود، تا مسافت بعیدی تماشای باغات بی شمار، و اراضی مزروعه «کرج» می نمودیم، در «قریه کردان»، اداره راهدارخانه بلیط دستگاه را ممیزی (1)کردند. دو ساعت به ظهر مانده وارد قصبه «ینگی امام» شدیم، قبلًا به زیارت «امامزاده هادی» و «امام زاده علی نقی» که در یک بقعه مدفون اند رفتیم، بعد کاروان سرای شاه عباسی را که مخروبه شده است تماشا کردیم.
یک قسمت از این کاروان سرا را، یک نفر فرانسوی تعمیر و مهمانخانه کرده است. بازار نوساز قشنگی در «ینگی امام» هست که دارای شانزده باب دکان است، در سفری که چند سال قبل به «همدان» کردم تمام این دکاکین مفتوح و دائر و دارای همه گونه مایحتاج مسافر و مال التجاره بود. امّا بدبختانه فعلًا هیچ یک از آنها دایر نیست و تماماً بسته است، علت آن را نفهمیدم. طرف عصر مجدداً سوار شده راندیم، اول شب رسیدیم به «قریه زیاران»، هوا طوفانی بود گرد و خاک زیادی شد، منزل ما هم اتفاقاً در ایوان کاروان سرائی بود، روی هم رفته خوش نگذشت.
شریف آباد
دوشنبه 28 شعبان مطابق «27 ثور»، صبح بعد از صرف چای سوار شده راندیم، مقارن ظهر در «شریف آباد» ملکی «سپهسالار» پیاده شده نهار خوردیم، بعد قدری گردش و تفریح کردیم. این قریه خیلی مصفا و دارای آب های فراوان، و باغات عدیده و اراضی زیاد مزروعه، و چند باب دکان است.
1) 1- کنترل.
طرف عصر مجدداً سوار شده حرکت کردیم، قبل از غروب وارد «قزوین» شدیم، شب را مهمان آقا «سید محمّد تاجر» که با آقا «سید ابوطالب» رفیق راه ما دوستی و سابقه داشت بودیم. نهار هم در منزل «مشهدی ابراهیم» که از بستگان «مشهدی محمّدحسین یراقچی» است دعوت شدیم.
شاهزاده حسین
سه شنبه 29 شعبان مطابق «28 ثور»، صبح به زیارت «شاهزاده حسین» فرزند «حضرت امام رضا علیه السلام» که در بقعه خیلی قشنگ در خارج شهر مدفون است رفتیم. مقبره شهید ثالث- علیه الرّحمه- در صحن «شاهزاده حسین» واقع است، فاتحه تقدیم روح آن بزرگوار نمودیم.
هوای «قزوین» قدری خنک تر از «طهران» است. هنوز این جا گل سرخ و نوبرانه خیار و باقلا و ریواس (1)به بازار نیامده، با این که در «طهران» ابتدای فراوانی آنها بود. یک قسم ریواس در دکان ها دیده شد، که کوتاهی آن به قدر کنگر (2)است و آنرا «اشکونج بالا بلند» می گویند.
قزوینی ها برادر زن را زن برادر، و پدر زن را زن پدر می گویند چند بار اتفاق افتاد که معرفی یک نفر شخص را می خواستیم، یکی می گفت:
این آقا زن برادر من است یا زن پدر من است، این اصطلاح و لفظ اشکونج بالا بلند، مدتی موضوع شوخی و مزاح ما با رفقای قزوینی شده بود.
مدت مدیدی در خیابان های طویل شهر، که موسوم به خیابان
«رشت» و «طهران» و تمام دارای دکان ها و مغازه های قشنگی است گردش کردیم، و نیز خیابان «علی قاپو» را که در مقابل عمارت درباری «شاه صفی» است و بسیار عریض و مصفاست تماشا کردیم. قزوین به وفور و زیادیِ کلاغ های سیاه معروف است و اتفاقاً آرامگاه (1)آن ها، بالای درخت های چنارِ خیلی بلندِ خیابان «علی قاپو» است، و صدای آنها دائماً گوش عابرین را کر می کند.
وجه تسمیه این خیابان به «علی قاپو»، مقابل بودن آن با سر درب عمارت درباری «شاه صفی» است، قاپ به ترکی به معنی درب است و ترجمه آن باب علی می شود، و «سلاطین صفوی» محضِ ابراز شدّت ارادت به «حضرت امیرالمؤمنین علیه السلام»، غالباً بناهائی که می کردند به نام مبارک آن حضرت منتسب می نمودند.
یا آن که «علی قاپو» محرّف و مخفف «عالی قاپو» است که ترجمه آن باب عالی می شود، و «شاه صفی» به تقلید «سلاطین عثمانی»، دربار خود را «عالی قاپو» نامیده است. در داخل این عمارت هم گردش مفصلی کردیم، تمام عمارت آن محل دوائر دولتی از مالیه (2)و غیره است امّا به حالت اندراس و خرابی است و تماشاچی را به یاد روزهائی می اندازد که «ایلچیان» (3)سلاطین «هندوستان» و «هلند» و امیران «ماوراءالنهر» و «افغانستان» و «گرجستان» و «ارمنستان» و غیره، چنانچه «سِر رابرت شرلی» در سفرنامه خود شرح داده، به عتبه بوسی و اظهار انقیاد به این دربار می آمدند. حال آثار نکبت و خرابی از در و دیوار آن پیداست،
حوض ها همه شکسته و بی آب است، علف های هرزه و چمن لای نظامی ها (1)و سنگ فرش ها روییده، بعضی از عمارات از زیادی خرابی متروک و غیر مسکون است، واقعاً انسان از بی اعتباری دنیا حیرت می کند.
قشون انگلیس
عجیب تر آن که، همین شهر که وقتی در خارج آن هشتاد هزار قشون ایرانی دفیله (2)می دادند، در مقابل نظر «پادشاه صفوی» نمایشات سواری و تیراندازی می دادند، حال در خیابان های همین شهر اتومبیل های حامل «قشون انگلیس»، که تماماً «هندی» هستند مجال عبور و مرور به مردم نمی دهند، و بیرون شهر برای همین تحفه های «هندوستان» اردوگاه تشکیل شده، من نمی دانم این آدم های پوست و استخوانی که زیر آفتاب «هند» سوخته و سیاه شده اند در ممکت ما چه می خواهند، شاید برای انتقام از عملیات ما که در سنه 1151 هجری در مملکت آن ها کرده، یعنی با سی چهل هزار قشون تا «دهلی» پایتخت آن ها را فتح و تصرف نمودیم آمده اند، یا برای مطالبه خون یکصد و بیست هزار نفر از آن ها- چنانچه «جمس فریزر» در سفرنامه خود نوشته و حاضر واقعه بوده- که در روز یکشنبه یازدهم ذی الحجه سنه 1151، توسّط دو سه هزار نفر از نظامیان خودمان ریختیم، آمده اند. گمان نمی کنم به این خیالات باشند اگر این ها آنقدر باحس و شرافت طلب بودند، نه آن روزها را می دیدند، نه امروز میلیون ها از آن ها اسیر و مزدور دزدان دریائی می شدند.
الحاصل همان قدر که ابتدای گردش ما در شهر مفرّح (1)بود، انتهای آن اسف آور و غم انگیز شد.
قزوین
شهر «قزوین» از شهرهای قدیمی است، حصاری که فعلًا دارد به امر «زبیده» زوجه «هارون الرشید» در سنه 173 بنا شده، و لفظ «قزوین» اتفاقاً در تاریخ آن است، چنانچه لفظ «رشت» در تاریخ بنای آن شهر است، فاصله «قزوین» به «دریای خزر» خیلی کم است، شاید ده دوازده فرسخ بشود، و به همین مناسبت بعضی از علماء صدر اسلام، «دریای خزر» را «بحیره قزوین» نوشته اند.
بعد از صرف نهار که در منزل «مشهدی ابراهیم» شد، مشغول کم و زیاد کردن اسباب و اثاثیه شدیم، یعنی یک مقدار اسباب لازمه به قدری که بتوانیم با کالسکه همراه ببریم کنار گذارده، زیاده از آن را به میزبان خود سپردیم که به «طهران» بفرستد، و برای چهار ساعت به غروب مانده، روز سه شنبه سوار شده از خیابان «رشت» عبور، و با آقا «سید محمّد» و «مشهدی ابراهیم»، که تا دروازه به مشایعت آمده بودند خداحافظی کرده راندیم.
راهی که مستقیماً به طرف مغرب ممتد است جاده «رشت» است، ولی خط سیر ما به جنوب و راه «همدان» است که توسط «روس ها»، ده پانزده سال قبل شوسه شده و خیلی محکم ساخته شده است در یک دهی ورود کرده استراحت نمودیم.
نهاوند
1) 1- شادی بخش.
چهارشنبه سلخ (1)شعبان مطابق «29 ثور»، طرف صبح سوار شده حرکت کردیم، نهار در «قریه نهاوند» صرف شده جای خیلی باصفائی بود، از «قزوین» تا «نهاوند» هفت فرسخ و نیم حقیقی است، که معادل سی میل راه است، چهار ساعت به غروب مانده سوار شده راندیم، و تا غروب از درّه ها و تنگه های پرپیچ و خم «خَرَقان»، عبور کرده شب به قلعه «عبداللَّه خان» رسیده منزل کردیم.
امروز طرف صبح هوا خیلی لطیف و خنک بود، امّا عصر هوا کولاکی و پرگرد و غبار شد، صاحب این قریه که اسم خود را به روی آن گذارده، پیرمرد دل زنده ای است، به دیدن ما آمد و خیلی مهربانی و اظهار انسانیت کرد و می گفت، این قریه را خودم آباد کرده و در آن زندگانی می کنم.
آب گرم
پنجشنبه غُرّه (2)رمضان المبارک مطابق 30 برج ثور، امروز صبح زود سوار شده راندیم، از «قِرْخ بلاغ» گذشته در منزل گاه معروف به «آب گرم»، برای تماشا پیاده شدیم، هرچند یک نفر نظامی هندی از استحمام مردم در چشمه مانع می شد، لکن تماشا به عمل آمد.
من از آب های گرم معروف فقط همین چشمه را دیده ام، که مابین دو رشته کوه در کنار رودخانه واقع است، این رودخانه خیلی عریض است،
از طرف یسار (1)آن، یک قطعه زمین عرضاً در آن پیش رفتگی دارد، طول این قطعه زمین قریب ده ذرع است، و عرض آن سه چهار ذرع می شود، ابتدای آن که در وسط رود می رسد قریب پنج ذرع از کف رودخانه ارتفاع دارد، چشمه اول آب خیلی سردی دارد که در نهر کوچکی جاری است، تا برسد به چشمه آب گرم که آب آن مثل آب حمام است، پس از امتزاج خارج شده و از منتهای قطعه زمین مزبور، سرازیر به رودخانه می شود.
این دو آب خیلی متعفن و پرخاصیت، و برای معالجه امراض نافع است.
در منتهی الیه این قطعه زمین از تقاطر آب، ستون های مخروطی متّصله و منقطعه تشکیل شده، که آن را به فرانسه «استالا گمیت» و «استالا گتیت» می گویند.
تفسیرش آن که، آب دارای مواد آهکی و گوگردی و بخاراتی است، که بخارات متصاعد است و به همین جهت هوا را متعفن می کند، و مواد جامده آن در موقع ریختن به پائین رودخانه تحجیر می شود، و در جای هر ریزش، گاهی دو ستون مثل کلّه قند بزرگی تشکیل می شود، که بالائی قاعده آن متصل به آب، و رأس آن به طرف پائین است، و دومی که زیر آن واقع است بالعکس، رأسش به طرف بالا و قاعده اش به کف رودخانه است، و غالباً این دو کله قندها که متقابلًا وضع شده اند به یکدیگر متصل شده، و یک ستون می شوند که بالا و پائین آن کلفت تر، و کمر آن باریک تر است.
من در کتب تاریخ طبیعی، ترتیب حدوث و تشکیل این قبیل ستون ها را، با شکل های آن دیده و خوانده بودم، ولی دیدن آن موجب مزید تفکر و تأمل در مکنونات و سیر در موجودات است.
قریه آوج
1) 1- چپ.
بعد از تماشا مجدداً سوار شده نهار را در «قریه آوج» خوردیم، منسوبین به این قریه را آوجی می گویند، ولی مردمان بزرگ آوجی، که در کتب تواریخ اسم آنها ذکر شده است، منسوبین به «آوه» هستند. آوه در قدیم مثل «ساوه»، شهر بزرگی بوده، که پس از معمور شدن «قم» خراب شده است، و فعلًا قریه ای است که نزدیک شهر «قم» است، به عنوان خالصه انتقالی از طرف دولت، واگذار به ورثه مرحوم «حاج میرزا حسین آیةاللَّه طهرانی» شده است.
«آوج» ما قریه ای است کوهستانی، که تمام اطراف آن جبال و تلال (1)سبز و خرم و یا قراء معموره است، لطافت آب و هوا و منظره فرح بخش «آوج» را نمی توان شرح داد، از هر طرف که شخص نظر می اندازد آب و سبزه می بیند، سبزی چمن زارها و اشجار در روی دامنه ها، متصل به رنگ نیل گون آسمان است. صدای شرشر آب ها، و نغمه جان فزای مرغان از بالا، ناله های شورانگیز آب رودخانه در قعر درّه، هوش از سر می برد. تماشای جست وخیز بلبل ها و سارها و قمری ها از شاخه به شاخه، مجال برگرداندن چشم نمی دهد، و در ضمن استماع ترنّمات و نغمات این مرغان قشنگ و لطیف الخلقه.
یک وقت می بینی یک طفل دهقانی از آن کنار و گوشه ها می گذرد و با آوازهای طبیعی، تصانیفی را که از پدران و اجداد خود شنیده است می خواند. جاده ای را که «روس ها» شوسه کرده اند، مانند مار سفیدی با پیچ و خم زیاد، از میان این زمین های سبز می گذرد و بر روی این تل ها و درّه ها
1) 1- کوه ها و تپه ها.
صعود و نزول می کند. حیف از این منزلگاه زیبا است که خواهی نخواهی باید از آن گذشت و مجال توقف در آن نیست.
بعد از صرف نهار و چای و ادای فریضه، با کمال کراهت سوار شده راندیم، بالای قلّه ها از کنار سبزه های از برف درآمده، و درختان تازه شکوفه کرده عبور کردیم، نزدیک دو ساعت به غروب هوا کولاکی شده و باریدن گرفت و خیلی سرد شد، به زحمت از قلل مرتفعه سرازیر شده، مقارن غروب رسیدیم به قریه «ماهینان» که ملکی «آقای حاج یمین نظام»، دوست صمیمی و قدیمی من است. «رضا علی» گماشته ایشان را دیدم ما را در منزل «درویش علی» وارد کرده و درها را از سرما بسته، برای خشک کردن لباس ها آتش کردیم. شب آقای «آقا میرزا محسن خان» فرزند آقای «حاج یمین نظام»، از قریه مسکونی خود «دورنیان» به دیدن آمدند، از ملاقات ایشان خیلی خوشوقت شدم، ابوی ایشان را فردا ان شاءاللَّه در قریه مسکونی خودشان «فارسجین» ملاقات خواهیم کرد.
قریه رزن
جمعه دوم شهر رمضان مطابق «31 ثور»، طرف صبح سوار شده از «ماهینان» حرکت کردیم، پس از طی دو فرسخ مسافت رسیدیم به «قریه رزن»، چون قریه «فارسجین» متصل به «رزن» است پیاده شده گفتیم، مال ها را قرموت (1)بدهند و خودمان قدم زنان رفتیم به «فارسجین»، دیدن «آقای حاج یمین نظام»، خود و پسرانش آقای «علی خان» و «قاسم خان» تازه از خواب بیدار شده و روزه بودند، از تجدید ملاقات یکدیگر خیلی
1) 1- مخلوط کاه و یونجه و جو که به اسب بدهند.
خوشوقت شدیم، چای حاضر کردند ما خوردیم و خواستیم خداحافظی کنیم دیدیم نهار آوردند، در این چند دقیقه یا منتهی یک ساعت، غذای مرتب و صحیحی طبخ و حاضر کرده بودند، پس از صرف نهار خداحافظی کردیم. یک پاکت نوشتند به سرایدار خانه خودشان در «همدان» که از ما پذیرائی کند، با اصرار زیاد پاکت را به من دادند و جدا شدیم.
آمدیم به «قریه رزن» مقارن ظهر سوار دستگاه شده راندیم، عصر در «قریه رزن» مال ها را قرموت دادند، ما نماز خواندیم و مجدداً سوار شده غروب به قریه «حاتم آباد» رسیده شب را در آن جا بسر بردیم.
همدان
شنبه سوم رمضان مطابق «اول جوزا» (1)، صبح در حالتی که هوا خیلی سرد شده بود سوار شده حرکت کردیم، در راه «مشهدی محمّدحسین» همسفر ما، احوالش به هم خورد و دل درد سختی گرفت که خوف هلاکت داشت، در یک قهوه خانه پیاده شده مدتی به معالجه و پرستاری او پرداختیم، حالش فی الجمله تفاوتی کرد و بهتر شد. مجدداً سوار شده حرکت کردیم مقارن ظهر رسیدیم به «همدان»، «مشهدی عبدالحمید» کالسکه چی چون خودش اهل «همدان» بود، نگذاشت به خانه «حاج یمین نظام» برویم و کالسکه را یکسره برد به منزل خودش، که در کوچه حاجی نزدیک پل پهلوان واقع است، توقف ما در «همدان» از جهت کسالت «مشهدی محمّدحسین» سه شب طول کشید، بالأخره با مراقبت طبیب و
1) 1- سوّمین ماه قمری فلکی مطابق با خردادماه، جوزاء صحیح است.
پرستاری و محبت آقای «عبدالحمید» و برادر و مادرش بحمداللَّه خوب شد.
مقبره بوعلی سینا
این دو سه روز در «همدان» گردش های کاملی کردیم، سر مقبره «بوعلی سینا شیخ الرئیس»، و قبر «بوسعید ابوالخیر» رفته فاتحه خواندیم و با درشکه به «سعدیه» که از ییلاقات متصله به شهر «همدان» است رفته و گردش کردیم، و نیز سر قبر «باباطاهر» که بالای تلّی واقع است و قبر «امامزاده حارث بن علی» که پای همین تل است فاتحه خواندیم، این تل مسلط به تمام شهر و باغات و ییلاقات است، منظرگاه باشکوهی است.
بالای تل یک چشمه آب است، که دراویش معتکف در «بقعه بابا»، از آن مصرف می کنند و دور آن چشمه گل کاری کرده اند.
در «بقعه بابا» دو قبر دیگر هم در یک ضریح هست، که گفتند یکی قبر «قطب الدین حسن» و دیگری قبر «جنت علی شاه» است که هر دو از معاریف عرفا می باشند امام زاده «یحیی بن علی بن ابی طالب علیه السلام» را نیز زیارت کردیم که بقعه اش در داخل شهر است، و نیز به زیارت «شاهزاده حسین بن علی النقی» که در قبرستان بزرگ داخل شهر مدفون است رفتیم، مقبره کهنه و عظیم البنای «استرومردخای» را مشاهده کردیم که زیارتگاه یهودی ها است، در یک زاویه بقعه «شاهزاده حسین» علامت قبر کوچکی است که می گویند سر «شاه سلطان حسین صفوی» در آن جا دفن است، محل دفن را قطعاً نمی دانم. ولی در تواریخ مذکور است که زمان استیلای افاغنه به «اصفهان»، «عثمانی ها» نیز به عنوان حمایت از «شاه سلطان حسین»، تمام «ایالات غربی ایران» را اشغال کرده بودند، «محمود افغان»،
«شاه صفوی» را که تا آن وقت محبوس داشت مقتول ساخته، سرش را برای «عثمانی ها» فرستاده، و «همدان» در آن موقع در دست «عثمانی ها» بوده است. بنابراین مدفون بودن سر «شاه سلطان حسین» در بقعه «شاه زاده» خیلی قابل قبول است.
«مسجد جامع» را که در وسط شهر است تماشا کردیم، مسجد عظیم البنای خوبی است، «مسجد شاه» هم که در اواخر آبادانی شهر است دیده شد، ای کاش که ندیده بودم زیرا که از بی حسی مسلمان ها خراب شده، و ارامنه آجرها و مصالح آن را برده و به مصرف ساختن پل رسانیده اند. آثار و علامات مسجد به کلی از بین رفته و مسطح شده است، فقط نزدیک محراب قسمت مرتفعی است، که فعلًا یک کوره گچ پزی شده است، «سنگ شیر» و «سنگ باد» و «سنگ برف»، عبارت از قطعه سنگ های بزرگی است که در نقاط مختلفه شهر افتاده، و مردم افسانه ها و خرافاتی نسبت به هر یک می دهند، ظاهراً «ابوالهول ها» یا بت های ملت «مِد» است که پایتخت آن ها همین جا به اسم اکباتان بوده.
سنگ هفت پستان
«سنگ هفت پستان» عبارت از قطعه سنگ مسطحی است واقع در زیرزمین، و دارای هفت نقطه برجسته است، و از آن ها آب می چکد و تشکیل یک چشمه می دهد. من از چند پله پائین رفته، کبریت روشن کرده قطعه سنگ را به خوبی دیدم، اما این که می گویند شب های جمعه آن جا چراغ غیبی می سوزد جزو اساطیر است.
شهر «همدان» از بلاد خیلی قدیمه است، که در موقع استیلای عرب بر «ایران» خیلی مهم بوده، و مورّخین اسلام آن را زیاد در کتب خود ذکر
می کنند، مردمان بزرگ از علما و شعرا و غیرهم به آن منسوب اند، شهر مزبور به جای «اکباتان» قدیم ساخته شده است.
«اکباتان» پایتخت قدیم «سلاطین مد» (1)بوده است که تقریباً دو هزار و هشتصد سال پیش از این، یعنی در قرن هفتم قبل از «میلاد مسیح»، در حدود مغرب «ایران» حکومت مستقل و مقتدری داشته، و غالباً با دولت های «کلده» و «آشور» و «مصر» جنگیده اند. معروف ترین پادشاه آن ها «سیاکزار» است و آخرین پادشاه آنها که اسم آن را به خاطر ندارم به دست «داریوش کبیر» یعنی «داراب اکبر» کشته شد، و سلطنت مدی منقرض، و ممالک آن ضمیمه ایران گردید من یقین دارم که تپه بزرگی که فعلًا ارامنه آن جا مسکن دارند، و معروف به «کوچه سر قلعه» و «قلعه دارا» می باشد، همان تلی است که به قول مورّخین و موافق تورات «سیاکزار» به روی آن بنای قصر با شکوهی نمود و در همان قصر، «داریوش» نزول نمود، تپه دیگر نیز که فعلًا معروف به «تل مصلی» است مظنوناً از آثار و بقایای «اکباتان» قدیم است.
زیارتگاه یهودیان
دیگر از آثار «اکباتان» مقبره «استرومردخای» است که فوقاً به آن اشاره شد و امروز زیارتگاه «یهودی ها» است و به قول عامه قبر یکی از انبیای «بنی اسرائیل» است.
اما تفصیل آن موافق قول مورخین فرنگ، و آنچه تورات با آب و تاب و طول و تفصیل زیاد بیان کرده آن است که، پس از اسارت و تفرق
1) 1- ماد صحیح است و نام منطقه ای از ایران شامل آذربایجان و عراق عجم بوده است.
«بنی اسرائیل» به دست «بخت نصر» پادشاه آشوری، و استیلای «داریوش کبیر» پادشاه «ایران» بر تمام ممالک «کلده» و «آشور» و «مصر» و «فلسطین» و «حجاز» و «عراق» و «مد» و غیرها، و مزاوجت (1)پادشاه مزبور با یک دخترک یهودیه موسوم به «استر»، عموی این دختر موسوم به «مردخای» به خیال افتاد که به وسیله این مواصلت، اسباب نجات ملت متفرقه یهود را فراهم آورد، لذا سرّاً افکار خود را به برادرزاده خود تزریق می کرد و دستوراتی به مشارالیها می داد، این دختر هم غالباً در حالت مستی پادشاه، خواهش های خود را که مقدمات مقصد عمو بود انجام می داد، از قبیل کشتن «هامان» وزیر، و تمام بزرگانی که کینه «ملت یهود» را در دل داشتند، بالأخره از طرف پادشاه اجازه مرخصی و عودت به «فلسطین» به تمام «ملت یهود» که در اطراف و اکناف پراکنده بودند داده شد، و حتی مصارف رفتن هم غالباً از خزانه پادشاه داده می شد، و نیز مخارج تعمیر خرابی های «بیت المقدس» هم از طرف پادشاه داده شد، «استر» و «مردخای» هر دو پس از مردن در یک جا دفن شدند و «مردخای» خدمات خود را به «بنی اسرائیل»، به روی کتیبه های مقبره نوشت. این است که «اسرائیلیان» امروز هنوز به زیارت قبر نجات دهنده خود می آیند، و آن روز را که اجازه مرخصی اجداد آن ها به «فلسطین» داده شد عید می گیرند. این است اجمال مسئله ای که تورات آن را در چند صفحه ذکر کرده است.
آثار دیگری نیز از «اکباتان» نوشته اند که من مجال رفتن و دیدن آن را نکردم، در هر حال معلوم نیست «اکباتان» در چه زمان و به چه سببی منهدم شده، و «همدان» در چه تاریخ به جای آن بنا شد، ما فقط اسم آن را از
1) 1- ازدواج و زناشویی.
ابتدای فتوحات مسلمین در کتابها می بینیم، و از همان وقت تا به حال یک موقعیت نظامی و استراتژی مهمی را دارا است.
اهمیت فلاحتی آن هم قدیمی است، لیکن از موقعی که راه شوسه «رشت» و «قزوین» را به آنجا امتداد داده اند، یک موقع تجارتی پراهمیتی را نیز دارا شده است.
در این ایام عده کثیری از «عیسویان آشوری»، زن و مرد که از چنگ «عثمانی ها» فرار کرده، و چندی در «بغداد» و جاهای دیگر متواری بودند به این شهر پناهنده شده اند.
همان قدر که «همدان» اطرافش مصفا و چشم انداز آن فرح بخش است، داخلش کثیف و دارای کوچه های تنگ و پرپیچ و خم است، و در تمام خانه های مجاور به رودخانه، بوی عفونت چرم شوئی موجود است، این که گفته اند «همدان» خوش حاشیه و بد متن است گفتاری صدق و عین حقیقت است.
هوای «همدان» نسبت به «طهران» سردتر است و این ایام که برج «جوزا» (1)است زراعت ها هنوز سبز است، باقلا درست دانه نبسته، ریواس و اشکونج، نوبر است، یک قسم کاهوی مخصوص در «همدان» است، که گذشته از نازکی و لطافت فوق العاده اش صورتاً هم شباهتی به کاهوهای «طهران» و جاهای دیگر ندارد، خیلی کوتاه قد و پربرگ و سفیدرنگ است، مکرر از آن صرف نمودیم، جای دوستان خالی.
این روزها در «همدان» در تهیه چراغانی و بستن طاق نصرت جهت ورود «شاه» که از فرنگ می آید هستند، از دوستان آقای «فریدالسلطان
1) 1- سومین ماه قمری، مطابق با خرداد ماه.
همدانی» و آقای «سلطان حسن خان» رئیس نظمیه و آقا «شیخ حسن حضرت عبدالعظیمی امین صلح» و آقای «برهان الواعظین» رئیس محکمه بدایت را ملاقات و دیدن کردم.
گردنه اسدآباد
سه شنبه ششم رمضان، مطابق «چهارم جوزا»، طرف صبح سوار دستگاه شدم از «همدان» حرکت کردیم، یکی دو فرسخ از کوچه باغ های متصل به شهر و ییلاقات مصفای آن عبور کرده، محو تماشای آن منظره های باشکوه دلکش بودیم، تا رسیدیم به پای گردنه معروف «اسدآباد»، و مقدار دو فرسخی در درّه های پیچ درپیچ رانده، نهار را در قهوه خانه صرف کرده، قریب سه ساعت توقف کردیم، و مال ها را قرموت دادند. مجدّداً پنج ساعت به غروب مانده سوار شده رفتیم، تا به اوج قلّه «گردنه اسدآباد» رسیدیم، و قدری از برف های کنار جاده خورده و همراه برداشتیم، و بعد شروع به نزول از گردنه کرده، از پرتگاه های مخوف و خطرناک، و سرازیری های پرپیچ و خم، به مقدار سه فرسخ عبور نموده، رسیدیم به یک مقبره که دارای گنبدی است، و گفتند مدفن امامزاده «عبداللَّه بن موسی بن جعفر» است، پهلوی آن یک درخت کهن سال و یک باب قهوه خانه است.
از این جا وارد جلگه همواری شده، رسیدیم به محلی که «انگلیسی ها» با «قشون هندی» خودشان اردو زده و مریض خانه دایر کرده اند، از قریه «اسدآباد» که در واقع قصبه معموره ای است گذشته، غروب رسیدیم به قریه «دوزان» و شب را آن جا منزل نمودیم.
این قریه دو دانگش از قرار مذکور، متعلّق به «فتحعلی خان» و
باقی اش به ضمیمه قریه «جنّت آباد» و چندین قراء مجاور، ملکی فرمان فرما است.
کنگاور
چهارشنبه هفتم رمضان مطابق «پنجم جوزا»، طرف صبح سوار شده و تماماً در جلگه باصفائی عبور کرده، ظهر رسیدیم به «کنگاور». در بین راه «آقا میرزا اسمعیل خان معززالملک» را، که از «عتبات» مراجعت کرده به «طهران» می رفت دیدیم، قدری ما از اوضاع «عراق عرب» و او از اخبار «طهران» پرسش نمود، خداحافظی کردیم.
نهار در شهر «کنگاور» خورده قدری در بازارها و مساجد گردش کرده و به زیارت «شاهزاده ابراهیم بن شاهزاده عبداللَّه بن امام زین العابدین علیه السلام» رفتیم، در خارج «کنگاور» هم یک «اردوی هندی» مقیم بود.
طرف عصر پس از صرف چای و ادای فریضه، سوار شده راندیم و پس از طی دو فرسخ مسافت، به پای گردنه معروف «بید سرخ» رسیده، شروع به صعود کردیم. به نظر ما این گردنه خیلی کوچک تر و آسان تر از «گردنه اسدآباد» آمد، لکن در موقع نزول به جلگه، مصادف با عده زیادی از اتومبیل های بزرگ «انگلیسی ها» شدیم، که همگی حامل «قشون هندی» بود و خیلی برای عبور دستگاهِ ما، اسباب زحمت شده بود.
طرف غروب رسیدیم به قصبه «صحنه»، در یک کاروان سرای کثیفی منزل کردیم، امشب باران خیلی زیادی آمد، به همین جهت و به علت بدی منزل، و هجوم کک های بی حد و حساب، تا صبح ناراحت بودیم.
قصبه صحنه
امروز صبح پنجشنبه هشتم رمضان مطابق «ششم جوزا»، در حالتی که هوا سرد شده بود و باران کمی می آمد، سوار شده حرکت کردیم، بعد از ساعتی باران قطع شد و دوباره گرفت، به همین طور تا ظهر گاهی می بارید گاهی صاف می شد، یک ساعت گوش ها صدای غرّش آسمان می شنید، ساعتی دیگر استماع نغمات و آوازهای مرغان زمینی را می نمود، شخص نمی دانست چشم به بالا انداخته، تماشای شکل چلیپای (1)برف ها، یا گردش ابرهای مختلف الشکل، یا قله های شامخه (2)«کوه بیستون» را بکند، یا آن که در پائین، مزارع سبز، غلّات و شالی های برنج کاری، و چمن زارهای طبیعی، و آب های صاف، و نهرهای بی شمار و درختان سبز و خرم، و رودخانه «قره سو» که مثل اژدهای پیچان از هر طرف نمودار است، سیاحت و تماشا کند، شاهد دل ربای طبیعت، در همان حال که کمال قدرت و قهرمانیت و خشونت خود را نمایش می داد، با منتهای لطافت و ظرافت و شفقت و آراستگی، عرض وجود می نمود و نظرهای مخلوط از لطف و غضب، به عاشقان شیفته و دیوانه خود می افکند.
بیستون
باری امروز به ما خیلی خوش گذشت، و فرح و انبساط فوق العاده داشتیم، واقعاً خستگی ها و صدماتِ شب دوشینه فراموش شد، دو قسم مرغ در این مسافت بود دیدیم، که جاهای دیگر ندیده بودیم، به قدر
«لقلق» (1)می شوند، ولی نه طریقه پرواز و نه شکل ها و رنگ های خیلی قشنگ آنها، شباهت به لقلق دارد، یکی را اهالی «دال» می گفتند و دیگری را «اتلان».
نزدیک ظهر رسیدیم به پای بیستون، هرچه به «عبدالحمیدِ» کالسکه چی گفتیم نگاهدارد، تصویر «داریوش» را تماشا بکنیم، نگاه نداشت و از آنجا گذشت، همین که به خود قریه «بیستون» رسید، من پیاده شدم و گفتم به قدر نیم ساعت می روم تماشا و برمی گردم، مجبور شد نگاه دارد و به همراهی آقا «سید ابوطالب»، برگشته کتیبه معروف «داریوش» را، که به خط میخی به روی سنگ نوشته، با تصویر خودش که فرنگی ها در کتاب های تاریخ، هم ترجمه خطوط مزبوره را نوشته اند، و هم شکل آن را از روی عکس ها برداشته اند، تماشا کردیم.
کرمانشاهان
پس برگشتیم به قریه، «عبدالحمید» از اوقات تلخی صبر نکرد نهار بخوریم، فوراً حرکت کرد، دو فرسخ دیگر راند تا قهوه خانه، که نزدیک «کرمانشاهان»- یعنی دو فرسخ تا آن شهر فاصله دارد- رسیده پیاده شدیم، آن جا صرف نهار شد و پس از ادای فریضه، مجدداً سوار شده حرکت کردیم، و برای یک ساعت به غروب مانده، وارد شهر «کرمانشاهان» شده، در خانه که در محله «سر قبر آقا» است منزل، و شب را آنجا بسر بردیم.
کتیبه کوه بیستون
کتیبه کوه «بیستون» که با اصرار و جدیت تمام به تماشایش رفتم، و
1) 1 معرب لک لک.
باعث اوقات تلخی «عبدالحمید» کالسکه چی شده بود، یکی از آثار بسیار قدیمه ایران است، که تا به حال باقی مانده، و عوامل طبیعت از آفتاب و برف و باران و باد، به آن رخنه ننموده و دست بوالهوسان بشر، به محو آن نکوشیده، و از دلائل عظمت و شرافت قدیمه ما، در نظر ملل خارجه است، مخصوصاً روی کتیبه به جانب مغرب است، یعنی به طرف راهی است که از ازمنه قدیمه، چندین دولت اجنبی، از «روم» و «کلده» و «آشور» و «عرب» و غیره، از همین راه، هجوم به مملکت ما نموده اند، اما افسوس که آشنائی به این خطوط و صورت ها نداشتند، تا پاس حرمت و شرافت ما را نگاهدارند.
این کتیبه دارای سیزده صورت است، که به زیر پای هریک، اسم او به روی سنگ حجاری شده، به علاوه دور تا دور کتیبه، چندین سطر نوشته شده، و در بالای کتیبه شکل «فروهر»- مظهر نام روشنائی و بینائی- که بال های خود را از دو طرف گسترده، دیده می شود، سال ها بلکه قرن ها گذشت، و کسی از این خطوط و صورت ها چیزی نمی فهمید، فقط به مناسبت صورتِ نه نفر آدم های ایستاده، که ردیف یکدیگرند، و دست های آنها به کمر بسته و زنجیر است، عامه می گفتند و هنوز می گویند شکل درویش هائی است که انگشت به ماتحت هم دیگر کرده اند.
داریوش کبیر
اما آن چه «اروپائی ها» فهمیده اند غیر از این خرافات است، و آن چه «مستر رلنسن» قونسول انگلیس، که در خواندن خطوط قدیمه مهارت تامه داشته، و با زحمات بسیار و مخارج گزاف، این خطوط را ترجمه کرده، و به دست مستشرقین از علماء داده، مناسبتی با این حرف های
مهمل ندارد، موافق عقیده «فرنگی ها» و ترجمه قونسول مزبور، که فارسی آن را «آقا خان کرمانی» در کتاب «آئینه سکندری» نوشته، آن صورت ایستاده، که یک نفر دست و پا بسته به زیر پای او است، «داریوش کبیر» است و دو صورت که پشت سر او است، دو نفر معاون یا وزیر اویند، و نه نفر آدم های مغلول ایستاده، جملگی از پادشاهان ممالک مجاور هستند که «داریوش»، ممالک آن ها را ضبط، و خودشان را اسیر و محبوس نموده، «داریوش کبیر» است که اعراب و ما او را «داراب اکبر» می خوانیم، یک «پادشاه ایران» از سلسله «هخامنشی» است، که تمام ممالک واقعه بین «دریای عمان» و «سیبریه» را جنوباً و شمالًا، و بین «سودان» و «بحرالروم» و رود «دانوب» را تا کوه های «هند و کُش» غرباً و شرقاً متصرف بوده، و بیش از چهارصد میلیون نفوس، مطیع و منقاد او بوده اند و برای تسخیر مملکت «یونان»، چنان که تمام «مورّخین فرنگ» نوشته اند، دو کرور قشون در «آناطولی» و «آسیای صغیر» حاضر نموده.
ترجمه «مستر رولنسن» خیلی مفصل است و من به خاطر ندارم، لیکن خلاصه و مجمل اش آن است، که «داریوش» شرح فتوحات و عقاید دینی و سیاسی خود را، در این کتیبه شرح داده، و به اعقاب خود، دستور سلطنت و ملک داری تعلیم می کند، می گوید من کسی هستم که به یاری «اهورمزدا» (خداوند) فلان و فلان مملکت را تسخیر نموده، اهالی آن را به درست کاری و راست گوئی وادار نمودم، پادشاهانی که می بینید، به جرم خُلف قول و دروغ گوئی به زنجیر کشیدم، قشون های عظیم و دلاور مِنْ قُلَلْ جِبال و اعماق صحاری، (1)عالم را درنوردیده، به لطف «اهورمزدا» و
1) 1- از قلّه کوه ها تا عمق صحراها.
نیروی درستی و دین داری مشرق، تا غرب دنیا را مسخر کردم و چه کردم، و این صورت ها که می بینی کدام «پادشاه» است، و دومی کدام و سومی کدام و هکذا، من دروغ نگفته ام و بی دینان را سرکوب کرده ام، «اهورمزدا» گواه است که این تاریخ را به راستی نوشتم، و بسیاری از کارهای نیک خود را ننوشتم، تو هم ای کسی که جای من حکمرانی خواهی کرد ظلم مکن، دروغ نگو، دیندار باش، تا خداوند سلطنت تو را باقی بدارد، و فرزندان زیاد به تو بدهد، زنهار به این لوحه که نوشته ام دست مزنی و آن را محو نکنی، و به آن بی احترامی ننمائی و گرنه بترس که بی احترام شوی و سلامت نمانی، و «اهورمزدا» با تو دشمنی کند الی آخر.
نمی دانم جانشین امروزه «داریوش» از فتح و تسخیر کدام مملکت «فرنگستان» برگشته، که این روزها در «همدان» و سایر شهرها برای ورودش چراغانی می کنند و طاق نصرت می بندند، ای افسوس براین مردم که خود و پدران خود را نمی شناسند، و نمی دانند چه می کنند، و برای چه و برای که می کنند، این کتیبه در یک سینه «کوه بیستون» حجاری شده که از آفتاب و باران محفوظ، و به قدری بالاست که با نردبان های بلند نمی توان به پای آن رفت، و از این پائین خیلی کوچک به نظر می آید.
یک چشمه آب هم از پای کوه جاری است و به بالای آن یک لوحه بزرگی به خط نسخ حجاری شده است، می گویند صورت قباله «شیرین»، محبوبه «پرویز» است. لکن وقفنامه قریه و کاروان سرای «بیستون» است، که یکی از «شاهزاده خانم های صفوی» وقف کرده بر زوار «حضرت سیدالشهدا علیه السلام». با یک زحمت مختصری می توان به پای لوحه رفته خط آن را خواند.
در پای «بیستون» قطعه سنگ های حجاری شده که معلوم است
ستون و سرستون بوده، به طور پراکنده دیده می شود، می گویند خرابه های قصری است که «فرهاد» جهت «شیرین» از سنگ ساخته بود، و بعید نیست که راست باشد.
نزدیک چشمه آب یک چادر بزرگی زده بودند که قهوه خانه تمیزی، با میز و صندلی بود و به روی تابلو نوشته بود- کافه بیستون- الحاصل شب جمعه را در «کرمانشاهان» بودیم.
تذکره مرور
جمعه نهم رمضان مطابق «هفتم جوزا»، امروز صبح برخاسته به گردش افتادیم، اول من یک تذکره مرور برای مسافرت به «مکه»، از کارگذاری به قیمت پنج تومان و نیم گرفتم، رفقای من تذکره از «طهران» گرفته بودند، گفتند باید جواز عبور به «عراق عرب» از «قونسول خانه انگلیس» گرفت، رفتیم و گرفتیم و هر کدام یک تومان دادیم.
امروز تمام شهر «کرمانشاهان» را آئین بسته بودند، و انتظار ورود جانشین «داریوش» و «شاه عباس» و «نادر» را دارند!! طرف غروب «اعلیحضرت همایونی»، در «ارگ دولتی» نزول اجلال فرمود و سایه مرحمت به روی اهل «کرمانشاهان» افکند!! هوای این جا با «همدان» چندان فرق ندارد، گل سرخ و باقلا تازه ببازار آمده، سبزیجات «کرمانشاه» در لطافت و سبزی و تمیزی ممتاز است، قدری شوید و باقلا خریده از آن جا همراه بردیم، قدری هم نان روغنی که معروف به خوبی است، خریدیم که در راه صرف شود، از سوء خلق «عبدالحمید» که دو روز است ظاهر نموده بنا بود دیگر با او نرویم، لیکن باز رفع دلگیری شد و با خود او حرکت خواهیم کرد، شب شنبه در شهر چراغانی و آتش بازی مفصلی برای ورود
اعلیحضرت کردند.
خیلی مایل بودم که به تماشای «طاق بستان» که در دو فرسنگی «کرمانشاهان» واقع، و نیز از جمله آثار قدیمه «سلاطین عجم» است برویم، لیکن اشتغال به گرفتن تذکره و جواز، و اوقات تلخی با «عبدالحمید»، و کمی مدت اقامت، یک روز مجال نداده، ان شاءاللَّه در مراجعت از سفر «مکه» تماشا خواهیم کرد اگر زنده بمانیم، و یک روز دیگر، خود را در مملکت عزیز ببینیم.
جلگه ماهی دشت
شنبه دهم رمضان مطابق «هشتم جوزا» اول آفتاب سوار شده، از کوچه «سر قبر آقا» حرکت کردیم، و پس از عبور از تلال خاکی، و گردنه موسوم به «عین الکش» یا «غیلی کش» که املا و وجه تسمیه هیچ یک را نمی دانم، وارد جلگه مصفا و حاصلخیز «ماهی دشت» شدیم، که از هر طرف محدود و محاط به کوه است، نهار را در «قریه ماهی دشت» خوردیم، طرف عصر مجدداً سوار شده حرکت کردیم، از پل «ماهی دشت» که گذشتیم با چندین اتومبیل بزرگ مهیب الشکل «انگلیس ها» مصادف شدیم، اسب ها رم کرده کالسکه را برداشته چیزی نمانده بود که به قعر رودخانه پرتاب شویم، اما بحمداللَّه بخیر گذشت و خطری نرسید، اینجا «عبدالحمید» خیلی مهارت به خرج داد که ممنون اش شدیم.
پس از یک فرسخ مسافت، رسیدیم به گردنه دیگری که موسوم به «چار زبر» است، درخت های کوچک خودرو، فراوان دیده شد، معلوم است جنگلی در پیش داریم.
بعد از عبور از گردنه «چار زبر»، وارد جلگه مصفای دیگری که نیز از هر طرف محدود به کوه است شدیم، وضعیت جغرافیائی «جلگه ماهی دشت»، و این جلگه طوری است که، به عقیده من می توان «چاه آرتزین» در آن جا حفر نمود، ولی معلوم نیست با بودن آب فراوان در این جا، حاجتی به حفر این چنین چاه باشد.
قریه حسن آباد
نزدیک غروب رسیدیم به قریه «حسن آباد»، چون در منزل ها کک زیادی بود در کنار نهر آبی میان چمن زار نزول نمودیم، ولی باران شروع به آمدن کرد و نگذاشت، مجبور شدیم در قهوه خانه مسقفی که اطرافش باز بود پناهنده شویم، معذلک تا صبح کک ها نگذاشتند آرام باشیم، امشب با شوید و باقلائی که هوسانه از «کرمانشاه» خریده بودیم باقلاپلوطبخ کردیم.
مسافت از «کرمانشاه» تا «ماهی دشت» چهار فرسخ است، و از آن جا تا «حسن آباد» سه فرسخ، در ماهی دشت «حاج میرزا حسین اعتمادالاطبا» را که از «عتبات» مراجعت نموده ملاقات کردیم، از گرمای هوا و ناراحتی آن حدود صحبت ها کردند.
قریه هارون آباد
یکشنبه یازدهم رمضان مطابق «نهم جوزا»، صبح زود سوار شده حرکت کردیم، و پس از طی سه فرسخ راه رسیدیم به قریه «هارون آباد»، نهار در آن جا صرف شد. خانه های «ماهی دشت» و «هارون آباد» در موقع اشغال «روسها» خراب و ویران شده، حالیه مردمانش تازه می خواهند
احداث بعضی منازل بکنند.
قریه کرند
بعد از نهار مجدداً سوار شده پس از طی دو فرسخ راه رسیدیم به قریه «فیروزآباد»، و بعد از یک فرسخ دیگر رسیدیم به «خسروآباد»، و بعد از دو فرسخ دیگر وارد قصبه «کرند» شدیم شب را در باغچه به سر بردیم، هوای لطیف و آب جاری و مهتاب داشتیم. طرف غروب و صبح زود گردش مختصری به عمل آمد، باغات بی حساب «کرند» با آب های جاری و درختان سرا پا سبز و پر از شکوفه های رنگارنگ، چشم تماشاچی را جلب می کرد.
اهالی ابداً روزه نبودند چون «نصیری مذهب» اند، چند بقعه در قصبه هست که مدفن مشایخ فرقه است، چیزها از این جماعت نقل می شود که برای من به تحقیق نرسیده.
بیرون «کرند» یک اردوی «انگلیس» با «قشون هندی» ساخلو کرده است، بیش از دو هزار چادرهای نو، زده اند. در تمام اردو چراغ برق روشن است، آب از محل دوردستی توسط لوله آهنی به محل اردوگاه خود آورده اند، مثل این است که رحل اقامت افکنده و قصد استملاک مملکت ما را دارند!!
گردنه طاق کسری
دوشنبه دوازدهم رمضان مطابق «دهم جوزا»، طرف صبح از «کرند» حرکت کرده رسیدیم به محل معروف به «سرمیل» یا «میگان طاق»، قدری نان خوب برای نهار خریده راندیم، بعد از یک ساعتی وارد گردنه معروف
به «طاق کسری» شدیم هر چند این گردنه خیلی مرتفع و راه آن خطرناک و پرپیچ و خم است لکن همه جا شوسه و مسطح شده است. قسمتی از این راه که سابقاً محل منحصر عبور و مرور، و به «نعل شکن» معروف بوده در کنار جاده شوسه دیده می شود و متروک است.
طاق کسری
«طاق کسری» عبارت از یک ایوان سنگی است، که با قطعه های بزرگ سنگی ساخته شده، بالای ایوان، شبیه کتیبه ای است که مسلماً خطوطی به روی آن حجاری شده بود ولی فعلًا در اثر عوامل طبیعت محو شده است. از تاریخ این ایوان من هیچ اطلاعی ندارم، در هر حال نصب کردن چنین قطعه سنگ های عظیمه، به روی یکدیگر در این قلّه کوه، مایه تعجب ما و دلیل بلند همتی سابقین ما است. گردنه که تمام شد ظهر بود رسیدیم به جلگه، در آن جا آبادانی نبود زیر چادرِ پُست ژاندارم ها نزول، و صرف نهار کردیم. بعد مجدداً سوار شده حرکت کردیم، سه ساعت به غروب مانده رسیدیم به محل معروف به «سرپل».
سرپل ذهاب
امشب این جا خواهیم ماند، منزل در ایوان قهوه خانه که در کنار رودخانه «زاب» بنا شده است اختیار کردیم. منظره امواج مهیب، و جریان مارپیچ رود و صافی بی اندازه آب با ماهی هائی که گاهگاه از آن به هوا می جستند بی تماشا نبود.
از «طهران» که بیرون آمدیم تا این جا سرد بود، بعضی نقاط تازه باقلا و گل سرخ به بازار آمده بود و اغلب جاها هوا درست سرد بود، و
زراعت های سبز و خرم داشت بلکه در «ماهنیان» شب آتش کردیم در «آوج» برف بارید در گردنه «بید سرخ» و «اسدآباد» از کنار برف ها راه می رفتیم، لکن این جا که «سرپل ذهاب» است به کلی ورق برگشته، هوا درست گرم است زراعت های جو را مشغول درو کردن هستند، خیار و کدو فراوان است، معلوم است که به هوای گرم «عربستان» نزدیک شده ایم، و باید با آب های خنک و هوای لطیف و کوه های سبز و خرم مملکت خودمان کم کم وداع کنیم.
قصر شیرین
سه شنبه سیزدهم رمضان مطابق «یازدهم جوزا»، صبح زود از «سرپل» حرکت کردیم، هرچه پیش می رفتیم هوا گرم تر می شد راههای پست و بلند کوهستانی مبدل به جاده هموار خاکی شد، گرد و غبار اذیت می کرد. کم کم رسیدیم به نزدیکی های «قصر شیرین» اما آن جا نرفتیم زیرا دیروز بعضی از مسافرین که مراجعت به «ایران» می کردند گفتند، هر شبی یک قطار ماشین بیشتر نمی رود به «بغداد»، و هرکس ظهر در «قره تو» نباشد با بلیط آن شب نمی تواند برود، چون که اثاثیه و اسباب را حتماً تفتیش و معاینه می کنند.
لهذا از ترس این که مبادا در «قصر شیرین» معطل شده و دیر به «قره تو» برسیم، یک سره برخلاف معمول رفتیم به «قره تو»، که مبدء خط آهن و اسم قریه ای است متعلق به «ایران»، اما معلوم شد که ماشین تا این جا نمی آید و ایستگاه آن جلوتر است، به قدر یک ثلث فرسخ دیگر، از کنار خط آهن با دستگاه رفته رسیدیم به استاسیون «تبروق» که نیز اسم قریه ای است، و تا استاسیون قریب نیم فرسخ فاصله دارد. لدی الورود
حساب مشهدی «عبدالحمید» را تفریق کرده، تتمه کرایه کالسکه را دادیم و چند پاکت و صورت تلگراف که شب نوشته بودیم به او دادیم، که در «قصر شیرین» ارسال و مخابره نماید، پس از خداحافظی با او، اسباب ها را در یک محوطه بزرگی ریختیم که دور تا دور آن سیم کشیده اند، و محل تفتیشات گمرکی است، قریب یک ساعت زیر آفتاب سوزان معطل شدیم، بعد از آن که اسباب ها را معاینه کردند مرخص شدیم.
امّا محل سایه نبود که بنشینیم و صرف نهار کنیم، دو سه چادر در آنجا زده اند که محل انتظار مسافر است، آن چادرها هم معلوم شد متعلق به اشخاص متفرقه است، و از هر مسافری شبی دو آنه می گیرند، این جا در واقع یک صحرای بی آب و علفی است و از لوازم «استاسیون» هیچ موجود نیست، در زیر چادر هم که رفتیم جا نبود، یک عده یازده نفره مسافرین از دو شب سه شب قبل آنجا بودند، هر قسم بود پهلوی آنها برگزار کردیم.
امروز از صبح تا غروب از حیث گرما و خستگی و ناراحتی سخت گذراندیم، بدتر از همه آن که گفتند: ماشین امشب مخصوص عسکر است و مسافر نمی برد. اوقات ما صد درجه تلخ تر شد، بالأخره بوسیله سفارش نامه «سفارت انگلیس» که همراه داشتیم، و به همراهی «میرزا داود هندی» بلیطفروش، امشب را به قیمت هر نفری هشت روپیه گرفته آسوده شدیم.
داوودخان
این «داوود خان» یک جوان هفده، هجده ساله هندی است، و با وجود رنگ سبزه مایل به سیاهش، به قدری مقبول و ملیح و خنده رو است و زبان فارسی را به قدری شیرین و خوشمزه و با ادا و اصول حرف می زند، که
انسان را مثل مغناطیس جذب می کند چند دفعه نزد او رفتیم او هم پیش ما آمد و خیلی مهربانی و محبت کرد، و واقعاً از ملاقات او رفع کسالت و خستگی و ملالت امروز ما شد.
از امروز دیگر معاملات ما با «آنه» و «روپیه» است آنه شانزده یک روپیه است، و روپیه موافق نرخ امروزه دو قران و نیم است، تفاوت کلی هم می کند، روپیه نقره به قدر دو قرانی ما است. و اسکناس های پنج روپیه و ده روپیه و صد روپیه و بالاتر هم هست که به روی آنها به خط انگلیسی نوشته شده است (نوط هندی).
ماشین برای یک ساعت از شب گذشته از «بغداد» آمد، اسباب های ما را هم کشیدند، زائد بر سه من را که حق هر مسافری قرار داده اند و مجانی است، از قرار هر منی یک روپیه کرایه می گیرند. دو ساعت از شب گذشته بود که سوار شدیم، واگن های نیمکت دار را به قشون داده، جای ما در یک واگون بارکشی است، یعنی نیمکت و صندلی ندارد باید فرش پهن کرد و نشست، در و دیوار و سقفش همه از آهن است باید ممنون بود که مسافر را روز نمی برند، و گرنه انسان از گرما می پزد.
ماشین حرکت کرد خیلی صدا می کرد و چندان تند نمی رفت، شب مهتابی بود اطراف را تماشا می کردیم، گاهگاه ترن می ایستاد زیرا بین جاده چندین استاسیون (1)است، چند نفر «طهرانی» دیگر هم در اطاق ما بودند خیلی صحبت و مزاح کردیم، در تاریکی شب چای مهیا نمودند به ما هم تعارف کردند کورکورانه خوردیم، خیلی مزه کرد. شام هم به همین طورها صرف شد، نصفه های شب خوابمان برد.
استاسیون بغداد
1) 1- ایستگاه، توقف گاه.
چهارشنبه چهاردهم رمضان مطابق «دوازدهم جوزا»، صبح از خواب بیدار شدیم ماشین آهسته می رفت، در یک استاسیون توقف کرد نماز خوانده باز سوار شدیم، دو سه ساعت از روز گذشته وارد استاسیون «بغداد» شدیم که در «بغداد نو»، و طرف بقعه «شیخ عبدالقادر» است، در گاراژ ماشین، اسباب ها را تفتیش گمرگی کردند، چند نفر حمال اسباب ها را برداشته به طرف «بغداد کهنه» یا «کرخ»، که مرکز خط آهن واگون «بغداد» به «کاظمین» آن جا است بردند، در این بین «آقا شیخ حسن» نامی خیلی اظهار خدمت جهت حمل اسباب و راهنمائی می کرد، مثل این که ما را می شناسد و کمال خصوصیت دارد.
کاظمین
قریب یک ساعت به ظهر رسیدیم پای واگون، اسباب ها را در بارکش گذاشتند، «شیخ حسن» مراقب آن گردید. خودمان سوار واگون و پس از نیم ساعتی در «کاظمین» پیاده شدیم شیخ حسن، حمّال گرفت ما و اثاثیه را وارد خانه «شیخ عبدالکریم» نامی کرد که از خدام «کاظمین علیهما السلام» است، ما را به صاحب خانه سپرد و رفت، معلوم شد شغل او همین است که زوار را راهنمائی می کند، ضمناً از خادمی که زوار را به او می سپارد یا صاحب خانه که زوار را آنجا وارد می کند حقی می گیرد، و نیز معلوم شد مشارالیه، همشیره زاده «سید عزیزاللَّه» خادم «عسکریین» است و با او هم بند و بستی دارد.
ضمناً تکلیف ما برای ورود به «سامره» هم معلوم شد، از قبیل «شیخ حسن» چند نفر دیگر هم هستند، واقعاً خیلی به درد زواری که غریب
هستند و کسی را نمی شناسند می خورند، نهار را در خانه خوردیم «شیخ عبدالکریم» برای حمام رفتن و برگشتن و تشرف به حرم مطهر کمال همراهی و حسن خدمت به جای آورد، اذن دخول و زیارت هم با حالت مخصوص که داشتیم، خواستیم خودمان بخوانیم نگذاشت، گفت هر چند شما صحیح تر می خوانید، ولی دفعه اول حق من است بعدها خود دانید.
امروز گرچه از حیث گرما و حرکت و خستگی کسل شده بودیم، لکن لذائذ عتبه بوسی «حضرت موسی بن جعفر» و «حضرت امام محمّد تقی علیهما السلام» آنرا جبران نمود، شب پس از تشرف ثانوی به حرم مطهر، منزل آمدیم و پس از صرف شام روی پشت بام خوابیدیم.
مقبره شیخ کلینی
پنجشنبه پانزدهم رمضان مطابق «سیزدهم جوزا»، صبح بعد از زیارت با واگون به «بغداد» رفتیم، در کنار جسر به زیارت «شیخ کلینی- اعلی اللَّه مقامه-» رفتیم که در مسجد معروف به مسجد «داوود پاشا» مدفون است، و بقعه علیحده در زاویه مسجد دارد، دربش بسته بود باز کردند زیارت کردیم، هرچند مرقد و بقعه اش مخروبه و ناتمیز است، لکن باید ممنون بود که با عدم مواظبت اهل تشیع به حفظ این قبیل مقابر، و با بودن آن در شهری مثل «بغداد» و مرکز اهل سنت، به کلی از بین نرفته است. مشاهد «نواب اربعه امام عصر علیه السلام» هم در «بغداد» است، لیکن مجال زیارت همه نشد.
عثمان بن سعید عمروی
فقط با تجسس زیاد مرقد «عثمان بن سعید عمروی» نایب اوّل را
پیدا کردیم که در محله معروف به «تلخانه»، در خیابان سرایه واقع است. از قراری که خادمش نقل می کرد، صحن بزرگی داشته که به تدریج از آن گرفته مغازه ها و دکاکین ساخته اند، نزدیک ظهر به «کاظمین» مراجعت کردیم. چون خیال داشتیم شب جمعه به زیارت «عسکریین» مشرف شویم «شیخ حسن» آمد و ترتیب کار را داد، اسباب هرچه داشتیم منزل «شیخ عبدالکریم» گذاشته به او سپردیم، خودمان مجرّداً اول مغرب به همراهی «شیخ حسن» رفتیم به استاسیون ماشین خط «سامره» که یک میدان اسب از «کاظمین» دور است، جمعی از «زوار طهرانی» هم آن جا بودند، به انتظار رسیدن ماشین مدتی با آنها صحبت می کردیم.
مهتاب هم عالم را گرفته بود، آسمان در کمال صافی و شفافی و ستاره ها در نهایت تشعشع و تجلی بودند، واقعاً تماشای این موجودات علوی و مخلوقات نورانی، انسان را از خود بی خود می کرد، و به سیر در لطائف صنایع الهیه وادار می نمود، این که «سینبوس» فرانسوی می نویسد:
یکی از جهات عمده و علل تامه ستاره پرستی و ماه پرستی «کلدانیان» و «آشوریان» همانا هوای صاف و آسمان شفاف مملکت بین النهرین بوده، که بر درخشندگی و نورانیّت کواکب و نجوم می افزوده، کلامی صدق و گفتاری بر حق است. به علاوه نگاه می کنیم در تواریخ می بینیم، هر ملّتی دارای یک خصایص ممتازه بوده، و یا در یک رشته از علوم بر سایر ملل، پیش قدم و سبقت داشته، مثلًا «یونانیان» در حکمت، «مصریان» در ریاضیات و «چینیان» در صنایع و هکذا، امّا این ملت «کلده» کسانی هستند که قبل از تمام ملل، حرکات ماه و سایر کواکب را منظماً به دست آوردند، بروج دوازده گانه برای سیر شمس و قمر معین کردند، خطوط معدل النهار در آسمان فرض کردند، شبانه روز را به بیست و چهار
ساعت قسمت کردند، ایام را به سال و ماه و هفته تقسیم نمودند، و بالجمله تأسیس دو علم هیئت و نجوم را کردند، و در آن کتاب ها، تألیف و تصنیف نمودند، نه اشتغال آن ملت به این دو علم، و نه ستاره پرستی آنها اختیاری نبوده وضعیت محیط، آن ها را به این راه ها سوق داده، و محرک آنها همین اجسام نورانی لطیفه فلکی بوده، که یک ملت ساده قدیمی را چندین قرن شیفته و فریفته و دیوانه خود نموده بوده است.
الحاصل ماشین ساعت پنج از شب گذشته از «بغداد» رسید سوار شدیم. «طهرانی ها» همگی در یک واگون رفتیم، بلیط تا «سامره» از قرار هر نفری چهار روپیه و پنج آنه گرفته شد، این ماشین که سابقاً توسط «آلمان ها» دایر شده، از حیث تمیزی و استحکام و سرعت سیر، هیچ ربطی به ماشین خط «قره تو» به «بغداد» ندارد پس از یک ساعت خوابیدیم.
سامره
جمعه شانزدهم شهر رمضان مطابق «چهاردهم جوزا»، طرف سحر ماشین به ایستگاه «سامره» رسید، پیاده شدیم و تا کنار «شط دجله»، که تقریباً ربع فرسخ است با عَرَبانه رفته، نماز صبح را در کنار «شط» خواندیم، برای عبور به آن طرف «شطّ»، سابقاً اینجا جسری بوده است که برچیده اند.
فعلًا یک نقاله دایر است، و آن عبارت از سه طرّاده (1)نیم بیضی شکل است، پهلوی یکدیگر گذاشته و روی آنها را به وسیله تخته کوبی مسطح کرده اند، در یک طرف آنها به سر هر طرّاده، یک حلقه ای است که یک سیم کلفت بافته آهنی، از میان آنها می گذرد، دو طرف این سیم در دو جانب
1) 1- در لغت به معنی رزمنا و، کشتی و یا قایق تندرو آمده، لیکن با توضیحات بعدی مؤلف معلوم می شودچگونه قایقی بوده است.
شط، به زمین بسته است. برای حرکت دادن آن به خط سیرش که عرض شط است، دو نفر به روی آن می ایستند و پشت به جانب مقصد، دستها را محکم به سیم گرفته، و با پاها نقاله را فشار به روی آب می دهند و حرکت می کند، و از هر نفری برای عبور یک آنه می گیرند، و این اسباب در کنترات چند نفر است، که مالیات مهمی به دولت می دهند. سوار شدیم و نقاله حرکت کرد، اما نزدیک بود به ساحل دیگر برسیم، که یک نفر صاحب منصب «انگلیسی» فریاد کرد نقاله را برگردانند!! اسباب برگشت معلوم شد، می خواستند نظامی های خود را با آن حرکت بدهند و با احتیاج آنها صاحب نقاله حق نداشته است مسافر عبور بدهد.
سرداب مُطَهّر
با نهایت اوقات تلخی سوار قایق شده، در ساحل یسار (1)«شط» پیاده شده، از سربالائی ساحل صعود کرده، به شهر ورود نمودیم. «شیخ حسن» معهود که همه جا همراه بود، ما را به منزل خالویش «سید عزیزاللَّه» برد و بحمداللَّه تعالی به زیارت «حضرت امام علی النقی» و «حضرت امام حسن عسکری علیهما السلام» و جناب «حکیمه خاتون» و «نرجس خاتون» موفق شدیم، خداوند به جمیع شیعیان و آرزومندان نصیب فرماید. و نیز به زیارت «حضرت صاحب العصر والزمان»- عجل اللَّه تعالی فرجه- در سرداب مطهر مشرف شدیم. در صُفّه مقدس هم زیارت و ادعیه وارده را خوانده، دوستان و اقربا را به دعای خیر یاد کردیم.
این سرداب مطهر هر چند در این زمان، درب علیحده و صحن
1) 1- سمت چپ شط.
جداگانه دارد، لیکن آنچه از اخبار و تواریخ مستفاد می شود آن است که، درب سرداب قدیماً در طرف شمالی حرم عسکریین باز می شده، یعنی در خانه مسکونی «حضرت امام علی النقی علیه السلام» که جزء حرم مطهر شده، و قسمت شمالی آن است. گودالی که به شکل چاه تا چند سال پیش در گوشه صفه مقدس بوده، و خادم ها آن را چاه غیبت «صاحب الزمان» معرفی می کردند، و از زوار پول می گرفتند، به حکم علمای شیعه امروز پر شده است، و روی آن صاف و کاشی فرش است. یک باب درب منبّت کاری خیلی قشنگ قدیمی، جلو صفه مقدس نصب است، که دور تا دور آن کتیبه ای با خط بسیار خوب در چوب کنده شده است و تاریخ آن ششصد و شش هجری، یعنی پنجاه سال قبل از انقراض خلافت «عباسیان» به دست «هلاکوخان» است، همان قدر که منبت کاری و قشنگی ساختمان این درب قابل تماشا و تحسین است، همان اندازه استحکام چوب آن مایه تعجب می باشد، زیرا که پس از هفتصد سال، در زیر زمین منصوب بودن، و مورد دستمالی و بوسیدن ملیون ها نفوس بودن، هنوز عیبی نکرده است، نه شکسته و نه پوسیده شده است.
باری بعد از درک زیارت کامله به منزل رفتیم، نهار مفصلی «سید عزیزاللَّه» تدارک دیده بود.
طرف عصر مجدداً به زیارت، و قدری گردش مشغول شدیم، و منزل آقایان «آقا میرزا محمّد» و «شیخ آقا بزرگ طهرانی»، به واسطه سابقه و آشنائی و دوستی آقای «آقا سید احمد» رفتیم، امروز این دو نفر تنها علمای شیعه در «سامره» هستند و در واقع ریاست روحانی با آنها است، و خیلی مراقبت دارند که خدمه انتظامات و تنظیف و روشنائی حرم مطهر، تخلف نکنند خداوند آنها را مؤید و موفق بدارد.
شب را هم «سید عزیزاللَّه» تهیه شام مفصلی کرده بود، صرف شد و خوابیدیم. هوای «سامره» خیلی خنک تر از هوای «کاظمین» بود محتاج به رفتن پشت بام نشدیم روز و شب خوش گذرانیدیم.
زیارت وداع
شنبه هفدهم رمضان مطابق «پانزدهم جوزا».
شب گذشته مذکور شد، که فردا دو ساعت به ظهر، ماشین از «موصل» برمی گردد که به «بغداد» برود، لهذا امروز صبح به زیارت وداع رفتیم، کتیبه درب صفه مقدس را چون تاریخی بود به همراهی سید خادمی خوانده و نوشتم، این است عین عبارات آن که نقل می شود:
بسم اللَّه الرحمن الرحیم
إن اللَّه غفور شکور، هذا ما أمر بعمله سیّدنا و مولانا، الإمام المفترض الطّاعة علی جمیع الأنام، أبوالعباس أحمد الناصر لدین اللَّه، أمیرالمؤمنین و خلیفة رب العالمین، الّذی ضیّق البلاد إحسانه و عدله، و غمّر العباد برّه و فضله، قرن اللَّه أوامره الشریفة، باستمرار النجح و النشر، و ظاهره بالتأیید والنصر، و جعل لأیّامه المخلّدة حدّاً لا یکبو جواده، و للوائه المجدّة سعداً لا یخبو زناده، فی عزّ تخضع له الأقدار، فتعطیه عواصیها، و ملک تخشع له الملوک، فتملکه نواصیها، بتولّی الملوک (1)سعد بن الحسین بن سعد الموسوی، الّذی یرجو الحیاة فی أیّامه المخلّدة، ویتمنّی إنفاق بقیّة عمره فی الدعاء
1) 1- در متن الملوک آمده ولی صحیح الملک است.
لدولته المؤیّدة، استجاب اللَّه أدعیته، و بلّغه فی أیّامه الشریفة أمنیته، من سنة ستّ و ستمائة الهلالیة، و حسبنا اللَّه و نعم الوکیل، و صلّی اللَّه علی سیّدنا محمّد خاتم النبیّین و آله الطاهرین و عترته و سلّم تسلیماً.
خط کتیبه مزبوره کوفی نیست، به سهولت خط نسخ امروز ما هم خوانده نمی شود، نمی دانم پیش استادان خط چه اسمی دارد.
بعد از مراجعت از حرم مطهر، به خانه برگشته به پای نقاله شط رفتیم، و پس از عبور از شط، با عربانه رفتیم به پای ایستگاه خط آهن و تا غروب ماشین نرسید، شدت گرمای هوا، نبودن محل مسقف، وزیدن بادهای موسمی، گرد و غبار زیاد، اسباب زحمت و فرسودگی شد.
در این ایستگاه یک دستگاه آب انبار قابل تعریف بود، و آن عبارت است از یک مخزن بزرگ آهنی، که به روی چهار پایه آهنی منصوب است، ارتفاع پایه ها ده ذرع می شود، یک دستگاه تلمبه آتشی که مکینه می گویند، به توسط شیری که روی یک استوانه قشنگ آهنی است، و یک ذرع از زمین ارتفاع دارد، مسافرین شیر را باز می کنند و به قدر حاجت آب صاف خوب برمی دارند، نمی دانم این که ایستگاه ماشین را چه در «سامره» چه در «کاظمین» و چه در «بغداد» میان صحرا و دور از آبادی قرار داده اند چیست؟
باری نماز مغرب را خواندیم، شام را هم خوردیم، باز ماشین نیامد.
جمعیت زوار هم زیاد شده بود، هر دسته در یک گوشه و کناری بساط خود را انداختند که بخوابند، غفلتاً چند نفر عرب فریاد زدند، که این جا نخوابید حرامی (دزد) شما را اذیت خواهد کرد، مردم به وحشت افتادند،
نزدیک هم جمع شدند پیش رئیس استاسیون رفتیم، گفت ترس نکنید اما مواظب خود باشید، بالجمله وحشت دستبرد حرامی خواب را تا صبح بر مردم حرام کرد.
کاظمین
یکشنبه هجدهم رمضان مطابق شانزدهم جوزا.
امروز سه ساعت به ظهر مانده، یعنی درست پس از یک شبانه روز معطلی، ماشین از «تکریت» و «موصل» آمد، بلیط گرفته سوار شدیم، و در حال حرکت به چند استاسیون دیگر برخوردیم، اولی موسوم به «اصطبلات»، ثانوی ... «استاسیون بلد» که نام قصبه ای است و منسوبین آن را «بلدانی» می گویند، و آن جا بقعه ای نمایان بود که گفتند مرقد «امام زاده سید محمّد بن امام علی النقی علیه السلام» است و زیارتگاه اهالی اطراف است، سوم «استاسیون سومیته»، اسامی استاسیون ها را به روی تابلوهائی به خط انگلیسی فقط نوشته اند، لااقل پهلوی آن ممکن بود به خط عربی هم بنویسند ولی چه باید کرد، حکومت با اجنبی است!
به عکس ماشین «قره تو»، این ماشین خیلی سریع السیر است، مسافت هشتاد و شش میل راه را، که بیست و یک فرسخ ما می شود، در ظرف چهار ساعت طی کرد، و برای یک ساعت از ظهر گذشته، در ایستگاه «کاظمین» پیاده شدیم، هوا بشدت گرم بود، فاصله بین ایستگاه تا شهر را پیاده رفتیم، مرکوب و مرکبی حاضر نبود، دیروز و دیشب و امروز زحمت و مشقت زیادی تحمل کردیم، لکن بحمداللَّه تعالی شب را که شب نوزدهم و لیله إحیاء است، در بیابان نمانده در حرم «کاظمین علیه السلام» مشرف و موفق بودیم.
به سوی کربلا
امروز صبح دوشنبه نوزدهم رمضان مطابق «هفدهم جوزا»، به خیال تشرف به «کربلای معلی»، در تجسس اتومبیل برآمدیم، زیرا که هم زودتر می رود، و هم بلیط عربانه ها را به کلی پیش فروش کرده اند، بعد از تفحص زیاد، دو دستگاه اتومبیل به قیمت نفری پانزده روپیه گرفتیم، و قرار شد عصر با دسته «عمو قلی تقی» بلورفروش حرکت کنیم، من برای وصول برات بانک به «بغداد» رفتم، در بین جاده «کاظمین» به «بغداد» مسجدی برپاست، و معروف است که در آنجا «حضرت امیرمؤمنان علیه السلام» ردّالشمس (1)فرموده، چون سوار واگن بودم نتوانستم آنجا بروم ان شاءاللَّه وقت دیگری باید پیاده یا سوارِ مال، رفت و دید.
مرقد شیخ مفید
طرف عصر معلوم شد که اتومبیل حاضر نشده است، و امشب را باید «کاظمین» بمانیم، اوقات تلخی با تشرف به حرم «کاظمین علیهما السلام» رفع و جبران شد، مرقد «شیخ مفید» علیه الرحمه را که پائین پای مبارک در رواق است زیارت کردیم، یک قطعه پنجره برنجی خیلی قشنگی جلو صندوق قبر منصوب است، بالای پنجره این اشعار که معروف است پس از فوت شیخ، از ناحیه مقدّسه امام زمان علیه السلام صادر و استماع شده، مکتوب است:
لا صوّت الناعی بفقدک إنّه یومٌ علی آل الرسول عظیمٌ
إن کنت قد غُیّبت فی جدث الثری فالعدلُ و التوحید فیه مقیمٌ
و القائمُ المهدیّ یفرح کلّما تُلیت علیک من الدروس علوم
سید مرتضی و سید رضی
قبر «شیخ جعفرکبیر»، استاد «مفید» هم، متصل به قبر «مفید علیه الرحمه» است، در دو مقبره «سید مرتضی» و «سید رضی»- اعلی اللَّه مقامهما- که در بازار واقع اند، رفته فاتحه خواندیم.
طفلان مسلم
سه شنبه بیستم رمضان مطابق «هجدهم جوزا»، صبح خبر رسید که اتومبیل آمده است، رفتیم دیدیم دو نفر مسافر گرفته، من و آقای «آقا سید احمد» هم سوار شدیم، رفقا گفتند شما بروید ما هم بعداً خواهیم رسید، سه ساعت و نیم به ظهر داشتیم اتومبیل حرکت کرد، به قدر دو ساعت طول کشید که صرف رفتن «طفلان مسلم علیه السلام» و برگشتن با الاغ شد، زیرا که اتومبیل چی گفت آنجا راه من نیست، شما بروید من آن طرف «جسر مسیّب» منتظرم، در طفلان حال خوش دست داد آقای «سید احمد» روضه سوزناک و مناسبی خواندند، آن طرف جسر که رسیدیم ظهر گذشته بود، شوفر اوقاتش از دیر آمدن ما تلخ بود، اجازه نهار خوردن هم نداد سوار شدیم، اتومبیل چی تلافی اوقات تلخی خود در دیر آمدن ما را، به سر اتومبیل درآورد، و به قدری بر سرعت آن افزود، که مثل مرغ پرواز می کرد، و خوف پرت شدن می رفت یک فرسخ به «کربلا» مانده، در بقعه «عون بن عبداللَّه جعفر» پیاده شده زیارت کردیم.
کربلا
بالأخره دو ساعت و نیم از ظهر گذشته، وارد «کربلای معلی» شدیم.
درواقع پانزده فرسخ مسافت را چهار ساعته آمدیم، ورودمان در منزل
1) 1- به هنگام غروب آفتاب خطاب به خورشید فرمود بازگرد، و خورشید دیرتر غروب کرد.
پسران «آقا سید محمّدعلی» روضه خوان عرب بود، که آقای «آقا سید احمد» با آنها سابقه دوستی داشت، در زیر زمین خنکی خوابیده بودند، برای آن حالت گرمازدگی و افروختگی ما خیلی مناسب و مطلوب بود، نهار حاضر شد خوردیم.
طرف عصر پس از رفتن حمام و غسل، به زیارت سراپا سعادت جدّ مظلوم «حضرت ابی عبداللَّه الحسین علیه السلام» مشرف شدیم جبران تمام زحمات و مشقات و بیداری ها و خستگی ها شد، خداوند این را زیارت آخری ما قرار ندهد، و تمام آرزومندان را به عتبه بوسی آن بزرگوار موفق کند، شب به زیارت «حضرت ابوالفضل علیه السلام» مشرف شده به منزل رفتیم، «آقا سید کاظم» میزبان ما پذیرائی خوبی کرد شام از منزل خودشان در خانه ای که کرایه کردیم آوردند چون منزلمان خوب نبود، فردا تغییر دادیم.
نرسیدن رفقا باعث تشویش شد، تا این که طرف عصر چهارشنبه رسیدند، از لیله بیست و یکم تا بیست و پنجم به زیارت کامله مشرف بودیم. من و بعضی رفقا از «طهران» کاغذ داشتیم رسید.
حر بن یزید ریاحی
روز شنبه به زیارت «حر بن یزید ریاحی» مشرف شدیم، هوای «کربلا» این ایام خیلی گرم است، وسط روز هیچ نمی شود حرکت کرد، میوه جات از قبیل آلو و طالبی و خیار و هندوانه و انگور موجود است، نان و گوشت هم فراوان است، ولیکن عموماً نرخ ها گران تر از «طهران» است، این چند روز همه جا صحبت سنوات جنگ، و ایام محاربه «عثمانی ها» و «انگلیس ها»، و کیفیت غلبه «انگلیس ها» و قتل و غارتها و خرابی هائی که شده است می کنند، آقای «آقا میر عباس»، «بی بی شهربانوئی»، و «آقا سید
ماشاءاللَّه» پسرش، و همچنین آقای «حاج شیخ عبداللَّه اندرمانی» ملاقات شدند.
ابن فهد حلی
یکشنبه بیست و پنجم رمضان مطابق «بیست و سوم جوزا»، روز گذشته برای تشرف به «نجف»، عربانه تجارتی کرایه کردیم از قرار هر نفری دوسره چهارده روپیه، ساعت هفت از شب اثاثیه لازمه را حمال ها بردند شهر نو، بعد از طلیعه فجر، نماز صبح را در مزار «ابن فهد حلی» خوانده و بعد سوار شدیم، «حاج حسن سورچی» ابتدا قدری عربانه را برد بعد راه را گم کرد، پس از یک نیم ساعتی به راه افتاد، چای در سه فرسخی «کربلا» در قهوه خانه «خان نخیله» خوردیم، مجدداً سوار شده چهار فرسخ دیگر رفتیم تا «خان شور» که اعراب، آن را «خان حمار» می گویند، نهار در این جا در بالاخانه صرف شد، چون عربانه ما تجارتی بود و اسب عوض نمی کرد، امشب را اینجا ماندیم.
طرف عصر و غروب هوا خیلی گرم شد در نهر آبی که از «فرات» منشعب است و به فاصله یک میدان از این جا می گذرد آب تنی کردیم شب پس از ادای فریضه و صرف شام راحت کردیم اما داد و فریاد و آوازخوانی های اعراب اوباش در خیابان، دو سه ساعت مانع از خواب بود.
نجف اشرف
دوشنبه بیست و ششم رمضان مطابق «بیست و چهارم جوزا»، صبح اول طلیعه فجر، پس از ادای فریضه سوار شده حرکت کردیم، باز بواسطه
نابلدی عربانه چی مدتی از خارج می رفتیم، بعضی جاها عربانه به توده رمل رسیده عبور نمی کرد، بعضی جاها خوف سقوط داشتیم، به زحمت زیاد دوباره به جاده افتادیم، در «خان مصلّی» که سه فرسخ تا «خان شور» فاصله دارد چای صرف کردیم، این جا یک باب کاروانسرای قشنگی است که گفتند از بناهای مرحوم «حاج میرزا حسن شیرازی»- اعلی اللَّه مقامه- است، چند باب خانه کوچکی نیز موجود است، یک بقعه خشت و گلی در کوچه بود، بالای درب اش نوشته بود «هذا مولد المهدی صاحب الزمان علیه السلام» ماخذ این نسبت را ندانستم.
بعد از دو ساعتی که مال ها را خوراک دادند مجدداً سوار شده حرکت کردیم، باز عربانه چی، عربانه را از خارج جاده می برد، گاهی گیر می کرد باید پیاده شویم، گاهی داخل گودال می شد، وحشت سرنگون شدن داشتیم، به شوخی و جدی خیلی ملامتش کردیم، و به او بد گفتیم زیرا که او هم علاوه بر نابلدی، آدم خیلی بدخلق و شروری بود، با این حالت و با اشتداد فوق العاده گرما، تقریباً یک ساعت از ظهر گذشته وارد «نجف اشرف» شدیم، ورودمان در خانه «آقا شیخ هادی» معروف به «شمسه» بود که از خدام و مردی موقر و متین است.
پس از صرف نهار و چای، طرف عصر به حمام رفته و غسل کرده، به زیارت باسعادت «حضرت امیرمؤمنان و مولای متقیان» تشرف حاصل نمودیم، و من سلامتی خود و خانواده ام را در این مسافرت، از آن بزرگوار خواسته به ذیل دامان عنایتش متوسل شدم، بعد از مراجعت از حرم مطهر صرف شام شد.
رفتیم بالای پشت بام خیلی بلندی بخوابیم، اما تا ساعت پنج و شش از شب خواب ممکن نشد، زیرا که بنا بر مشهور «ابن ملجم ملعون» در
شب بیست و هفتم به درکات جهنم واصل شده، و امشب اهالی «نجف» در کوچه ها و بازارها و خانه ها و همه جا، فریادها و صداهای مسرت و خوشحالی بلند کرده اند، و از گوشه و کنار صدای ساز و رقص و آواز نیز شنیده می شد.
امروز سه شنبه بیست و هفتم رمضان مطابق «بیست و پنجم جوزا»، پس از تشرف به حرم مطهر، فرستادیم «حاج حسن عربانه چی» آمد که معامله با او را فسخ کرده، نوشته ای را که به او سپرده بودیم پس بگیریم، راضی نشد و رفت. طرف عصر با واگون به «کوفه» رفتیم، چون دیر به آنجا رسیدیم موقع نبود که به «مسجد کوفه» برویم شب را در خانه ای که متعلق به «حاج ابوالحسن تاجر بغدادی» و در کنار شط واقع است بسر بردیم.
مسجد کوفه
امروز چهارشنبه بیست و هشتم رمضان مطابق «بیست و ششم جوزا»، از صبح تا ظهر مشغول اعمال در «مسجد کوفه، و مسجد سهله» و زیارت «حضرت مسلم بن عقیل» و «هانی» بودیم تمام خویشان و دوستان را به دعای خیر یاد کردیم، نهار به «کوفه» مراجعت کرده و در مسجد «یونس نبی» صرف نمودیم، طرف عصر از شدت گرما در شریعه، آب تنی کرده، و برای دو ساعت به غروب، با واگون به «نجف اشرف» مراجعت نمودیم.
خط آهن بین «کوفه» و «نجف» از سایر خطها ممتاز است، زیرا که یک گودی مستطیلی در وسط خط هست، که چرخ های واگون میان آن قرار گرفته و می گردد و این خلاف سایر خطوطی است که دیده ایم، عیب اش این است که همیشه به واسطه ریزش سنگ و ریگ و شن در
میان گودی خط، باید عمله جات مراقب آن باشند و آن را پاک کنند.
امروز پنجشنبه بیست و نهم رمضان مطابق بیست و هفتم جوزا، پس از مراجعت از حرم مطهر، دو مرتبه فرستادیم «حاج حسن عربانه چی» را آوردند که فسخ معامله کنیم، به قال و قیل و بدزبانی برگزار کرد، ناچار رفتیم به حاکم شهر که یک نفر ایرانی و منصوب از طرف «دولت انگلیس» است شکایت کردیم، فرستاد «حاج حسن» را حاضر کردند باز بنای داد و فریاد را گذاشت، حاکم نوشته ما را از او گرفت و پاره کرد و تا میزان نصف کرایه را جهت آمدن فقط به او دادیم.
طرف عصر رفتیم به اداره کمپانی، و بلیط عربانه جهت مراجعت به «کربلا» از قرار نفری هفت روپیه و نیم گرفتیم، و بنای حرکت به روز یکشنبه سوّم شوّال شد، از همان محل اداره که بیرون دروازه است به طرف «وادی السلام» رفته، فاتحه جهت اهل قبور خوانده «حضرت هود و صالح» را زیارت کردیم، و قدم زنان از بیرون حصار شهر گردش کرده رسیدیم به محل معروف به «چری» که می گویند سابقاً دریاچه بوده و هلال شوال را آنجا رؤیت کرده به شهر مراجعت نمودیم و بعد از تشرف به حرم به خانه برگشته شام خوردیم و خوابیدیم.
عید فطر در نجف
جمعه غره شوّال المکرّم مطابق بیست و هشتم جوزا، امروز آقای «سید محمّدتقی حضرت عبدالعظیمی» مجاور «نجف»، که از جمله زهاد و عباد و اوتاد به شمار است، و تازه از ورود من باخبر شده به دیدن آمدند، وجه امانتی را که آقای والد- روحی فداه- برای ایشان داده بودند رد کردم، کاغذی هم به توسط ایشان برای من آمده بود دریافت کردم و موجب
خوشوقتی گردید، شب دعوت کردند معذرت خواسته، وعده مراجعت از «مکه» دادم.
آقای «سید عزیزاللَّه طهرانی» مجاور نجف، پسر عموی آقا «سید ابوطالب ماهوتچی» هم سفر ما نیز چند دفعه دیدن کردند، امروز معلوم شد که ایشان هم عازم «مکه معظمه» شده اند، و قصد همراهی با ما را دارند، چون اهل علم و سید جلیلی است با مسرت قبول کردیم، لکن قرار شد برای تمشیت منزل خود، چند روز بعد از ما حرکت کرده، در «کربلا» یا «کاظمین» به ما برسند.
برخلاف معمول ایران، در «نجف» روز فطر را عید می گیرند، یعنی دکاکین بسته است، مردم با لباس های نو و دست های حنابسته، دسته دسته به دیدن هم دیگر می روند و شیرینی صرف می کنند، اطفال هم با جامه های رنگارنگ در کوچه ها جولان می دهند و تفاخر می کنند، و غالباً در سر گذرها و میدان ها اسباب بازی فراهم است. امروز صبح و عصر و شب هم موفق به زیارت بودیم.
وادی السلام
امروز شنبه دوم شوال مطابق «بیست و نهم جوزا»، به بازدید آقای آقا «سید محمّدتقی» رفتیم، یک جلد «زادالمعاد» چون نداشتم به رسم تعارف و یادگار به من دادند، کار دیگری نداشتیم جز زیارت که خداوند نصیب جمیع اقربا و دوستان بفرماید.
این چند روز در «نجف» هوا خیلی گرم بود و «بادهای سام» می وزید، میان روز در صحن و کوچه ها کمتر عبور و مرور می شد، سه ساعت از آفتاب گذشته، ما می رفتیم در سرداب می افتادیم، تا یکی دو
ساعت به غروب در صحن خانه هم رفت و آمد زحمت داشت، حال که «برج جوزا» است و در «نجف» ایم این طور است، نمی دانیم برج «سرطان» و «اسد» در «مکه» اگر رسیده باشیم چه خواهیم کرد!؟
صاحب خانه ما آقا «شیخ هادی شمسه»، همان طور که اول ملاقات از قیافه اش هویدا بود، شخص متین و محترمی است، این چند روزه کمال انسانیت و مهربانی را، با ما به جا آورد.
قدری از برنج های اعلای «نجف» جهت زاد و راحله سفر دریا خریده به توسط مکاری به «کاظمین» فرستادیم، مدت اقامت در «نجف» همه روزه صبح اول آفتاب، من به «وادی السلام» رفته و یک جزو قرآن قرائت، و ثواب آن را تقدیم روح مرحوم «میرزا سید علی متولی باشی» و سایر اقوام که آن جا مدفون اند می نمودم.
امروز یکشنبه سوم شوّال مطابق «سی ام جوزا»، صبح زیارت وداع کردیم، پنج ساعت به غروب مانده در نهایت شدت گرما از خانه بیرون آمده، رفتیم به اداره کمپانی عربانه که بیرون دروازه است، آقا «سید عزیزاللَّه» هم به مشایعت آمده بودند. برای سه ساعت به غروب مانده حرکت کردیم، هوا به قدری گرم بود، و بادهای موسمی چنان می وزید که خوف هلاکت بود، و با آنکه سر و صورت خود را پیچیده بودیم، باز دست و صورتمان پوست انداخت.
برای یک ساعت ازشب گذشته رسیدیم به «خان مصلی» که تا «نجف» سه فرسخ است، هنوز هم گرمای هوا تخفیف پیدا نکرده بود، این جا اسب عوض کردند، مجدداً سوار شده حرکت کردیم. در «خان شور» و «خان نخیله» هم اسب عوض کردند، بدون معطلی می رفتیم و مقارن طلوع فجر یعنی ساعت هشت از شب گذشته، رسیدیم به کربلای معلّی.
کربلای معلّی
امروز دوشنبه چهارم شوال مطابق «سی و یکم جوزا»، نماز صبح را در خانه رسیده بودیم، و پس از صرف چای حمام رفته غسل کردیم و به زیارت حرمین شریفین موفق شدیم، در موقع حرکت ما از «طهران» بنا بود یک نفر نوکر همراه برداریم و ببریم و «حاج ابوالحسن» نامی که مردی پیر و مجرب و چند سفر به «مکه» رفته بود، نامزد این کار شده بود، لکن به جهاتی منصرف شدیم و خیال داشتیم در «عتبات» یک نفر استخدام کنیم، چند نفری هم در «نجف» و «کربلا» دیدیم لکن بالأخره قسمت «حاج ابوالحسن» شد، مشارالیه بعد از حرکت ما از «طهران»، به تنهائی مشرف به «عتبات» شده و امروز او را در صحن ملاقات کردیم، قرار شد بیاید به «کاظمین» قرار قطعی با او گذاشته شود، امروز بلیط عربانه از کمپانی گرفتیم بنای حرکت به چهارشنبه است.
علامت بمب در مسجد کوفه
امروز سه شنبه پنجم شوّال مطابق اول «سرطان» (1)موفق به زیارت و دعای خیر دوستان و اقربا بودیم، ضمناً مذاکره شد که روغن های «کربلا» در تمام «عراق» ممتاز است، دو چلیک (2)حلبی از آن، جهت صرف در کشتی خریده به «کاظمین» فرستادیم، با آن که در نتیجه جنگ ها «انگلیس ها» در تمام شرائین و عروق (3)عراق نفوذ پیدا کرده و حکومت
می کنند، باز از طرف اعراب در همه جا مقاومت با قدرت و تسلط آنها بیشتر می شود، هر جا که قدم گذاردیم صحبت حریت و آزادی، و ضدیت با سلطه خارجه و تهیه انقلاب میان بود، در هر جا هم آثار خرابی و غارت های سابقه مشاهده می گردید، در «کوفه» خانه های بسیار زیر و رو شده بود، در مسجد «کوفه» و «سهله» علامات بمب ها که طیاره ها انداخته بودند دیده می شد، همین طور در «خان شور» و در «مسیب» و در «کربلا».
امروز هم که روز پنجم شوّال است شهر «کربلا» منقلب است، جمعی از نمایندگان و رؤسای قبائل با آقای «آقا میرزا محمّدتقی شیرازی» آمد و شد می کنند، حاکم شهر هم در تکاپو است. بعضی مجاورین تدارک آذوقه می کنند، مسافرین هم در وحشت هستند، خداوند عاقبت ما را به خیر فرماید. امشب به زیارت آقای «میرزای شیرازی» مشرف شدیم لکن از کثرت جمعیت اعراب موقع مذاکره نشد.
هواپیمای انگلیسی بر فراز کربلا
امروز چهارشنبه ششم شوال مطابق «دوم سرطان»، هشت دستگاه طیاره «انگلیسها» به «کربلا» آمد، و به قدر نیم ساعت در فضای شهر، مخصوصاً در اطراف گلدسته ها و گنبد مطهر طیران می کرد و جولان می داد، به خانه که رفتیم معلوم شد دیشب چهارده نفر از آزادی و استقلال طلبان را دستگیر کرده و برده اند، از آن جمله پسر «آقای شیرازی» را برده اند، چون امروز عصر بنای حرکت ما به «کاظمین» است، و هنوز آقا «سید عزیزاللَّه» از نجف نرسیده، قرار شد آقا «سید ابوطالب ماهوتچی» چند روز دیگر در «کربلا» بماند، و با آقا «سید عزیزاللَّه» با هم به «کاظمین» بیایند. طرف عصر در حال شدت گرما از خانه بیرون آمده، رفتیم شهر نو به
اداره کمپانی، پسران آقا «سید محمّدعلی خادم» هم برای مشایعت و خداحافظی آمده بودند.
درست چهار ساعت به غروب مانده سوار شده حرکت کردیم، خیلی از جهت گرما و عطش سخت گذشت، اول مغرب رسیدیم به «مسیب»، چون عربانه از روی جسر «مسیب»، به واسطه عدم استحکام جسر عبور نمی کند، کمپانی در آن طرف جسر عربانه های دیگر دارد، مسافرین با اسباب هایشان باید به آن طرف جسر رفته، تجدید مرکب بنمایند، این است که با تاریکی شب و گفتگو کردن با حمال های اراذل، خیلی اسباب زحمت است، بهر حال رفتیم آن طرف جسر دو سه ساعت ما را معطل کردند، معلوم شد راه ناامن است، می خواهند تمام عربانه ها را یک دفعه، و به همراهی عسکر حرکت بدهند، خستگی و گرمازدگی و اوقات تلخی از دست سورچیان و حمال ها کم نبود، خوف جان هم مزید بر علت شد.
ساعت سه از شب گذشته چهارده عربانه را ردیف کردند، و جلو هر کدام یک عسکر تفنگدار نشانده حرکت کردند، تا یک ساعت اسب ها شرارت می کردند، و عربانه چی ها هم ملنگ (1)بودند. هر کدام می خواستند از دیگری جلو بیفتند، بیچاره مسافرین اسیر شرارت و رذالت دو صنف حیوانهای وحشی بودند، ضمناً صدای چندین تیر تفنگ هم از گوشه و کنار شنیده شد.
با این کیفیات ساعت شش از شب گذشته رسیدیم به «محمودیه»، دیگر رمق نداشتیم. قریب یک ساعت لنگ کردند، صرف شام و چای
1) 1- سرخوش.
نموده مجدداً اسب عوض کردند، سوار شدیم و خیلی شکر کردیم که صدمه جانی به ما نرسیده است، از قراری که در «محمودیه» نقل می کردند، چند شب است متوالیاً در راه بین «مسیب» و «محمودیه»، قتل و سرقت اتفاق افتاده لکن از «محمودیه» به «بغداد» راه امن است، دیگر عسکر هم جلو عربانه ها ننشانیده بودند.
بغداد
امروز پنجشنبه هفتم شوال مطابق «سوم سرطان»، نماز صبح را در راه پیاده شده خواندیم، و برای یک ساعت از آفتاب گذشته رسیدیم به «بغداد»، که مرکز کمپانی در آن جاست، و بعد از نیم ساعت توقف با واگن رفتیم به «کاظمین»، چون خانه «شیخ عبدالکریم» خیلی کوچک و گرم بود، این دفعه در خانه بزرگتری منزل گرفتیم که متعلق است به «شیخ کاظم» معروف به «جمالی».
از جمعه هشتم شوال مطابق چهارم «برج سرطان»، تا روز بیستم ماه جاری در «کاظمین» متوقف، و اشتغال به زیارت و تدارک مسافرت دریا بوده، قضایای روزانه نداشتیم، و یادداشت های این چند روز را آنچه به هم مرتبط است در ضمن چند جمله می نویسم:
اولا: وضعیت عراق عرب در این اوقات خیلی منقلب، و از دو سال قبل تاکنون که تحت اشغال نظامی حکومت «انگلیس» درآمده، هنوز یک صورت رسمی به خود نگرفته، قبائل اعراب و سکنه شهرها همگی اظهار نفرت نسبت به دولت مزبوره می نمایند و مطالبه استقلال می کنند، و می خواهند یک سلطنت عربی مستقلی تأسیس کنند، و با آن که از یک سال قبل تاکنون، در چندین نقطه از قبیل «کوفه»، «عماره»، «نجف»، «مسیب» و
غیره طغیان کردند و جنگیدند و مغلوب شدند، باز هم خسته نشده اند. هر روز خبر می رسد که فلان خط راه آهن را مقطوع کرده اند، یا فلان دسته قشون هندی را اسیر نمودند. و بالعکس دولت هم هر ساعت جمعی را دستگیر و تبعید می کند،
طیاره های انگلیسی هم برای اخافه (1)اهالی، دائماً در هوای عراق جولان می دهند، و از شهری به شهر دیگر می روند، و هر جا دسته جات طاغی می بینند، بمب ریزی می کنند و همین چند روزه در «بغداد»، سه دفعه مصادمه بین اهالی و قوای نظامی شد، و عده ای از طرفین مقتول شدند.
معلوم نیست این شورش ها به کجا منتهی خواهد شد، در هر حال امروز امنیت و آسایش منتفی است، و تزلزل افکار و پریشانی حواس و انقلاب و خونریزی در سرتاسر «عراق» حکم فرما است.
قوای دولت «انگلیس» هم عبارت است، از دسته جات مسلّح هندی، که مخصوص جنگ اند. و یک عده افراد «ایرانی» و «عرب» و «کرد» و «لر» و غیره، که وظیفه پلیس را در شهرها انجام می دهند، و تماماً در تحت فرمان صاحب منصبان انگلیسی می باشند.
سقوط کابینه وثوق الدوله
ثانیاً: ایام حرکت ما از «طهران»، مملکت ما حالت سکوت و آرامش داشت، موافق آن چه این ایام در «کاظمین» از مسافرین جدیدالورود شنیدیم و بعضی مکتوبات نیز رسیده است، کابینه «وثوق الدوله» ساقط شده، و در «گیلان» حکومت جمهوری مستقلی با مرام «بلشویکی» تأسیس
1) 1- ترساندن.
شده، و هجوم قوای «بلشویکی روسیه» به سرحدّات ایران مظنون است، و معلوم نیست چه وقایعی دیگر در مملکت ویران ما پیش بیاید.
ثالثاً: اوضاع و احوال مسافرت «مکه»، در این سال به شرح ذیل بود:
پنج سال تمام است که به واسطه پیش آمد جنگ بین المللی، زیارت بیت اللَّه موقوف شده بود، زیرا هم در خاک «حجاز» جنگ های داخلی بین قوای ترک و دسته جات عرب برپا بود، و هم راه ها و شوارع برّی و بحری مسدود بود.
فقط امسال در جرائد اعلاناتی از طرف دولت «انگلیس» شد، که در بنادر «بصره» و «کراچی» به قدر کافی کشتی موجود است، و با کمال امنیت حجاج را به «مکه معظمه» حمل می نمایند، با اطمینان این اعلان، جمعی از ایران به عزم زیارت بیت اللَّه در «عراق» متمرکز شده اند. راه «کاظمین» به «شام» به کلی مسدود است، زیرا که در «موصل» و «کرکوک» اهالی با «انگلیس» می جنگند، در «شام» هم انقلابات بر ضد مداخلات «فرانسه» برپاست، راه دریا هم پرخطر است، زیرا که این دو سه ماه ایّام مسافرت «مکّه» درست مصادف شده است با کولاک و برسات (1)«اقیانوس هند»، که کیفیات موحشی از آن نقل می کنند. به علاوه در هندوستان هم از قرار شایع انقلاب شده است.
برای مشاوره و تحقیقات به قونسول خانه ایران در «بغداد» هم مراجعه کردیم، رسماً منع نکردند، لکن توصیه در ترک مسافرت می نمودند، نظر به وضعیات انقلابی «عراق» و اخبار موحشه وارده از «ایران»، و اخبار وحشت انگیز برصات دریا، و هزاران امور دیگر عازمین
1) 1- موسم باران هند، برسات با سین یا برشکال هم گفته می شود، مأخوذ از سانسکریت است.
زیارت بیت اللَّه به تردید افتادند، جمعی مراجعت به «ایران» کردند و جمعی بلاتکلیف می گذرانند و جمعی دیگر مصمم به رفتن هستند، ما هم از جمله دسته اخیر هستیم که به ملاحظه موافقت استخاره و جمع بودن اسباب، جازم (1)بوده و هستیم و در مدت اقامت «کاظمین» آنچه لوازم داشتیم تدارک کردیم.
خان اورتمه
در این چند روز گاهگاه به «بغداد» رفت و آمد می کردیم، از آن جمله یک روز عبوراً کاروانسرای عمیقی مشاهده شد، اسم آن را پرسیدم گفتند:
معروف به «خان اورتمه» است و قدیماً مطبخ هارون الرشید بوده، و فعلًا کاروانسرای تاجرنشین، و متعلق به دولت است. برای تماشا داخل شدم مملو از بسته های مال التجاره بود، به فاصله شش هفت ذرع از زمین، لوح سنگی به دیوار منصوب بود که خطوطی به روی آن حجاری و مشاهده می شد، برای کنجکاوی، بالای بسته های مال التجاره تا نزدیکی سنگ رفته، به همراهی «آقا میرزا جمال الدین طهرانی» خطوط آن را قرائت کرده نوشتیم، و آن این است:
بسم اللَّه الرحمن الرحیم
فی أیام حضرة السلطان الولی، الدالّ علی المذهب الإمامی، شاه اسماعیل بن حیدر الصفوی الحسینی ابدت دولته، وقف «عالیجانب» الأمیر الکبیر، المخصوص من الإله بالعنایة و
1) 1- قاطع، کسی که در قصد خود تردید ندارد.
الإحسان، الأمیر العادل سلطان قنعرازین، علی قول اللَّه تعالی:
«ولا تَأْکُلوا أَمْوالَکُم بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ» (1)و علم أنّ عواقب الظلم ذمیمة، و موارده وخیمة، فصدّر أمره العالی بأن لایؤخذ من دلّالی الأبریسم و غیره من الأقشمة شی ء، بعلّة الضمان و مطامع الدیوان، و أن لایؤخذ من جند حاکم بغداد و غلمانه وأرباب دیوانه شی ء بعلّة التمغاء (2)، و من غیّر ذلک أو شیئاً منه فعلیه لعنةاللَّه و الملائکة والناس أجمعین، وکتب فی ذی الحجة سنه «921» و الحمدللَّه وحده.
این لوحه همانطور که ایام سلطنت و استیلای «شاه اسمعیل صفوی» را در «عراق»، روزگار مجد و عظمت دیرینه «ایران» را به خاطر می آورد، همان طور با مشاهده اوضاع پریشان امروزه مملکت ما، هر ذی حسی را متأثر و ملول و افسرده می کرد، خداوند ما ایرانیان را از این بیشتر زبون و ذلیل نکند، و انتقام ما را از جانشینان «شاه اسمعیل» بکشد (شرح خان اورتمه و لوحه سنگ آن به مناسبت تاریخی بودن و اهمیتش نوشته گردید).
حمله دارها
چهارشنبه بیستم شوال مطابق «شانزدهم سرطان»، چنانچه ذکر شد ما از جمله کسانی بودیم که با استماع هر گونه اخبار وحشتناک روی از مقصد خود برنگردانیدیم، و دست از عزم راسخ خود نکشیدیم، و در مدت چند روزه اقامت «کاظمین» وسائل مسافرت دریا را از هر جهت فراهم کردیم،
و راجع به حمل بستن با آن، که معمول آن است که هر کس در حمل یکی از حمله دارها وارد می شود و خود را کنترات می کند، و با وجود اصرار و جدیت زیاد بعضی از حمله دارها، مثل «حاج فاضل» و «حاج سید جعفر» و غیرهما خود را آزاد گذاشتیم. منتها با «حاج سید جعفر» قرار گذاردیم در رفتن و برگشتن با ما همراهی کند، و راهنمائی و معاضدت بنماید، ما هم حق الزحمه او به قدر شئونات خود درباره او منظور بنماییم، چند روز قبل مشارٌالیه بلیط کشتی «بغداد» به «بصره» برایمان گرفت، و در این روز که چهارشنبه بیستم شوال است در خدمت «حضرت موسی بن جعفر» و «حضرت امام محمّد تقی علیهما السلام» زیارت وداع بجا آورده، جان و مال خود را نزد آن بزرگواران به امانت سپردیم.
پس از نقل اثاثیه به «بغداد»، خودمان برای دو ساعت به غروب، کنار واگون حاضر شده و پس از تودیع با آقایان مشایعین سوار واگون شدیم، و بعد از ساعتی پیاده شده از «بغداد کهنه» به «بغداد نو» رفتیم و در کشتی سوار شدیم، قریب صد نفر مسافر در این کشتی هستند که هنوز درست جابجا نشده، و اثاثیه خود را مرتب نکرده اند. اسم این کشتی «دجله» است و از قرار مذکور همان مرکبی است که سابقاً بین «بغداد» و «سامره» حرکت می کرده، عرض آن هفت و طولش شانزده ذرع می شود، اطاق های تحتانی که دور تا دور ایوان دارد و تقریباً مساوی سطح آب «شط» است. محل عمله جات و مخزن ذغال و نفت و غیره است. سطحه (1)آن که در حکم پشت بام اطاق هاست، به کلی صاف و مسطح است، و سرتاسر با یک چادری پوشیده شده است، مسافرین به روی این سطحه جا گرفته اند.
1) 1- رویه هر چیز و پشت بام را سطح گویند.
غروب شد گفتند مرکب صبح حرکت خواهد کرد، شب را در کشتی ماندیم صداهای ساز و آواز و رقص و تار و طنبور، تا نیمه های شب از هر گوشه بغداد بلند بود، به درجه ای که گوئی تمام «بغداد» یک مجلس رقص و طرب شده بود، و آزادی آنها آزادی را از ما سلب کرد، و مانع خواب و استراحت شد. طرّاده ها (1)و بلم ها و قایق ها، تا نصف شب روی «دجله» در حرکت بودند و آمد و رفت می کردند، راکبین آنها هم مشغول ساز و آواز بودند، چراغ های برق طرفین «دجله» هم روشن بود، و انعکاس آنها به روی آب بی تماشا نبود.
از اهل «حضرت عبدالعظیم»، آقا «سید جواد روضه خوان» و «حاج ملا صادق» نیز، در این کشتی سوارند. آقای «آقا سید عزیزاللَّه» که در «نجف» بنا شد با ما مسافرت کنند، با «آقا سید ابوطالب» که در «کربلا» جا گذاشتیم، در مدت اقامت «کاظمین» ملحق شدند. «حاج ابوالحسن» در «کاظمین» استخدام شد و همراه است.
معاینه پزشکی
پنجشنبه بیست و یکم شوال مطابق «هفدهم سرطان»، دیشب خواب و استراحت درستی نداشتیم، از یک طرف صدا و نداهای اهل شهر مانع بود، و از طرفی خیالات مسافرت دریا و خطرات آن و اخباری که راجع به ناامنی های «هندوستان» و «حجاز» مسموع شده بود، و تشویش از احوال مملکت و خانواده های خودمان و هزاران افکار دیگر، جملگی خواب را بر ما حرام کرد.
1) 1- قبلًا در ص 69 توضیح آن آمده است.
صبح امروز هم که بنا بود مرکب حرکت کند نکرد، معلوم شد مسافرین باید بروند در شعبه بلدیه، آنها را معاینه طبی کنند، خواهی نخواهی پیاده شده رفتیم، و طبیب دولتی همه را معاینه کرد و چون کسی مریض نبود، اجازه مسافرت به همه داده شد.
مجدداً برگشته سوار مرکب شدیم، مقارن ظهر بود که مرکب به حرکت افتاد اما خیلی آهسته می رفت، و مرکب موسوم به «بصره» که با ما حرکت کرد، و «حاج ملا محمّد حضرت عبدالعظیمی» هم در آن بود، از ما پیش افتاد و رفت. در یک فرسخی «بغداد» مرکب ما ایستاد، معلوم شد مخزن نفتش شکسته، مقدار زیادی نفت سیاه به روی آب صاف دجله ریخت، بعد از دو ساعتی آن را تعمیر کردند و دوباره نفت از انباری که در کنار ساحل برای فروش نفت حاضر است خریدند.
مرکب حرکت کرد، نزدیک غروب رسیدیم به قصبه «گراده»، که آن را «جراده» هم می گویند. و چون مرکب ما به ساعت منظم نرسیده بود، جسر گراده را بسته بودند و مرکب نمی توانست بگذرد، بنابراین شب را لنگ بودیم و به مناسبت لیله جمعه و شب اول مسافرت بحری، ذکر مصیبت «حضرت سیدالشهدا علیه السلام» و قرائت حدیث شریف کسا به عمل آمد، و از خستگی های متوالیه شب را به راحتی خوابیدیم.
مدفن سلمان
جمعه بیست و دوم شوّال مطابق «هجدهم سرطان»، اول آفتاب «جسر گراده» را باز کردند، و مرکب ما به حرکت افتاد. کم کم باغات «بغداد» از نظر غایب شد و یک صحرای غیرمسکون و غیرمزروعی پیش آمد، پیچ و خم «دجله» هم زیادتر شد، مقارن ظهر رسیدیم به «سلمان پاک» که
اسم مدفن حضرت «سلمان» است و مقبره آن بزرگوار که تا ساحل یک فرسخ بیش نیست درست نمایان است، برای پیاده شدن و رفتن به زیارت، با کاپیتان مذاکره کردیم راضی نشد، همان در حال حرکت زیارت خوانده سلامی دادیم.
ایوان مداین
ایوان عمارت درباری انوشیروان عادل، که سر به فلک کشیده و هنوز برپاست، تا چند فرسخ مسافت نمایان بود.
جزای حسن عمل بین که روزگار هنوز خراب می نکند بارگاه کسری را
معلوم شد ما از خاک «مدائن» می گذریم، که قرن ها پایتخت سلاطین نامدار ما بوده و آثار مجد و شرافت قدیمی ما هنوز آنجا مشهود است، لکن افسوس که امروز به این خاک و آب، اجنبی هستیم و با ما رفتار خارجی می کنند، خداوند شاد کند روح «خاقانی» را، برای اشعاری که به مناسبت «طاق کسری» ساخته، و از زمان طفولیت تا امروز، اغلبِ آن هنوز به خاطر من بود، چند ساعت به آن مترنم و آن را تکرار می نمودم و آن این است:
هان ای دل عبرت بین، از دیده نظر کن هان ایوان مدائن را، آئینه عبرت دان
یک ره ز ره دجله، منزل به مدائن کن وز دیده دوم دجله، بر خاک مدائن ران
از آتش حسرت بین، بریان جگر دجله خود آب شنیدستی، کاتش کندش بریان
تا سلسله ایوان، بگسست مدائن را در سلسله شد دجله، چون سلسله شد پیچان
گه گه به زبانِ اشک، آوازه ده ایوان را تا بو که به گوش دل، پاسخ شنوی ز ایوان
دندانه هر قصری، پندی دهدت نو نو پند سر دندانه، بشنو زبن دندان
گوید که تو از خاکی، ما خاک توئیم اکنون گامی دو سه بر ما نه، اشکی دو سه هم بفشان
از نوحه جغد، الحق مائیم به درد سر از دیده گلابی کن، درد سر ما بنشان
آری چه عجب داری، کاندر چمن گیتی جغد است پی بلبل، نوحه است پی الحان
ما بارگه دادیم، این رفت ستم بر ما بر قصر ستمکاران تا خود چه رسد خذلان
گوئی که نگون کرده است ایوان فلک وش را حکم فلک گردان، یا حکم فلک گردان
بر دیده من خندی، کاینجا ز چه می گرید خندند بر آن دیده، کاینجا نشود گریان
این است همان درگه، کو را ز شهان بودی دیلم ملک بابل، هندو شه ترکستان
از اسب پیاده شو، بر نطع (1)زمین رخ نه زیر پی پیلش بین، شهمات شده نعمان
مست است زمین زیرا، خورده است بجای می در کاس سر هرمز، خون دل نوشروان
خون دل شیرین است، آن می که دهد رز بن زآب و گل پرویز است، این خم که نهد دهقان
کسری و ترنج زر، پرویز و به زرین بر باد شده یکسر، با خاک شده یکسان
گفتی که کجا رفتند، آن تاجوران اینک ز ایشان شکم خاک است، آبستن جاویدان
از خون دل طفلان، سرخاب رخ آمیزد این زال سپید ابرو، وین مام سیه پستان (2)
شهر کوت
الحاصل مرکب ما آهسته می رفت، و هوا به شدت گرم کرده بود.
در طرفین ساحل هم هیچ آثاری از آبادانی دیده نمی شد، غروب گذشته بود که رسیدیم به شهر «کوت»، باز لنگ کردند. گویا مرکب های کوچک شطی معمولًا شب حرکت نمی کنند، علتش ظاهراً پیچ و خم زیاد مجرای «شط» باشد، که موجب به گل نشستن مرکب می شود. در شهر «کوت» قدری گردش کردیم جای خوبی به نظر نیامد، دکاکین تا نصف
شب باز بودند و از مهمانخانه ها و قهوه خانه ها، صدای تار و طنبور و ساز و آواز گوش ها را کر می کرد، زود مراجعت به مرکب نموده شام خوردیم و خوابیدیم.
شهر عماره
امروز شنبه بیست و سوم شوّال مطابق «نوزدهم سرطان»، از صبح زود مرکب ما در حرکت بود تا غروب که رسیدیم به «عماره»، و برخلاف مسافت بین «بغداد» و «کوت» که تماماً صحرای غیرمزروع بود، مسافت بین «کوت» و «عماره» سرتاسر آبادان است، به این معنی که جانبین «شط» هرچه دیدیم، عبارت بود از مراتع سبز و خرم و چراگاههای بی پایان، و خیام عشایر عرب، و گله های بی شمار گاو و گوسفند و شتر.
در ساحل یسار، کوه های «حمرین»، که سرحد ایران و عراق است از دور نمایان بود برای ما که دو ماه است در جلگه هموار و مسطح «بین النهرین» می گردیم، جالب توجه و موجب تذکر به وطن عزیز کوهستانی خودمان گردید.
در شهر «عماره» گردش طولانی کردیم، و هرچند دکاکین غالباً به مناسبت شب بسته بود، لکن معبر پاکیزه و خیابان های منظم آن، که با چراغ های برق روشن بود، قابلیت گردش و تماشا داشت.
شهر «عماره» هم مثل «کوت» از نقاطی است که در این انقلابات اخیر، خسارات و صدمات زیاد تحمل کرده و اقدامات مهم و مؤثری در جنگ بین «ترکها» و «انگلیس» و جنگ «انگلیس» با آزادی خواهان نموده است، به هر حال پس از گردش به مرکب مراجعت کرده، شام خوردیم و خوابیدیم.
قصبه گرنه
صبح امروز یکشنبه بیست و چهارم شوال مطابق «بیستم سرطان»، مرکب ماحرکت کرد وبنا بود امشب را به «بصره» برسیم، لکن طرف غروب نزدیک قصبه «گرنه» رسیده لنگ کردیم. امروز در طرفین «دجله» هرچه دیدیم عبارت بود از آبادی های مسکونه، و قراء معموره و نخل های خرما، واشجار میوه و مرکبات، و باغات و بساتین متصله متوالیه، (1)به همین جهت امروز هوای لطیف خنک و منظره بانزهتی داشتیم، خیلی خوش گذشت.
مرگ همراه
امروز دوشنبه بیست و پنجم شوّال مطابق «بیست و یکم سرطان»، صبح زود مرکب به راه افتاد، و پس از یک ربع ساعتی رسیدیم به منتهای «فرات» و «دجله»، در اینجا این دو «شط» به هم می رسند، و اسم آنها «شطالعرب» می شود، شش فرسخ به «بصره» مانده است مرکب ما وارد «شطالعرب» شد، ولی بر سرعتش افزوده نگردید. معلوم می شود ذاتاً بطی ءالسیر (2)و از سیستم های قدیم است، نزدیک ظهر یکی از مسافرین که مریض بود فوت شد، و از ترس آن که دیگران مبتلا به قرنطین بشوند، حمله دارها جنازه را بطور قاچاق پیاده و دفن کردند، طرف غروب رسیدیم به ساحل «عشّار» که بندر جدید «بصره» است، لکن نگذاشتند پیاده شویم، زیرا که معمولًا باید دکتر بلدیه مسافرین را معاینه کرده، اجازه پیاده شدن یا فرمان «قرنطین» بدهد، و چون شب شده بود در مرکب
ماندیم تا صبح استراحت نمودیم.
شهر عشّار
امروز صبح سه شنبه بیست و ششم شوّال مطابق «بیست و دوم سرطان»، دکتر دولتی در کشتی آمد و تمام مسافرین را معاینه نمود، و چون آثار مرض مشاهده نکرد اجازه پیاده شدن صادر، اسباب ها توسط قایق ها با مسافرین حمل به «عشّار» (1)کردند، ما هم به نوبت خود پیاده شده و به «عشّار» نزول نمودیم.
بیرون شهر «عشّار» در یک میدان وسیعی، اطاق های چوبی و حصیری ردیف یکدیگر تهیه کرده اند که مسافرین در آن جا فرود می آیند و منزل می کنند. کف این اطاقها زمین جرزها چوب است که فواصل چوبها و سقف با حصیر پوشیده شده است، تقریباً اسم آن را «آلاچیق حصیری» می توان گذارد، و هر چند مسافر از باران و گرد و خاک محفوظ نیست، لیکن برای جلوگیری از تابش آفتاب خوب است، به علاوه هوا همیشه در آن ها جریان دارد و تلطیف می شود، این ها منزلگاه تابستانی مسافر است، و در شهر، کاروانسراهای کوچک سرپوشیده هست که دو طبقه است، قسمت تحتانی، انبارهای مال التجاره است، و قسمت فوقانی آن را مسافرین کرایه کرده منزل می کنند، لیکن از جهت حفظ الصّحه، خاصه در تابستان خیلی بد است، این کاروانسراها را این جا مسافرخانه می گویند، و بالای درب هر مسافرخانه اسم خصوصی آن نوشته است.
باری امروز و امشب را به استراحت گذرانیدیم.
جواز سفر
1) 1- از شهرهای عراق که نزدیک بصره واقع است.
امروز صبح چهارشنبه بیست و هفتم شوّال مطابق «بیست و سوم سرطان»، مسافرین دسته دسته رفتند به نظمیه شهر «عشّار»، تذکره های خود را ارائه داده پاس (جواز) بگیرند، «حاج سید جعفر» هم تذکره های ما را گرفته برد، و بنا شد یک تحقیقی هم از کشتی های حاضره در ساحل بکند.
ما هم رفتیم به «بصره» گردش کنیم، فاصله «عشار» تا «بصره» نیم فرسخ می شود، که یک رود کوچکی مابین آن دو شهر است، ولی آب آن به نظر جاری نمی آمد، از اول شب تا صبح آبش بالا می آید تا نزدیک حاشیه، و از صبح تا غروب پائین می رود تا قریب کف رودخانه، و بر روی هم به قدر سه چهار ذرع صعود و نزول می کند. و علّتش آن است که اتصال به «شطالعرب» دارد، و آن در این محل، قریب الاتصال به دریاست و جزر و مدّ دریا این کار را می کند. به همین سبب مردم متفرقه، طرف عصر آب برای خوردن و غیره برمی دارند، و موقع مد دریا آب طعمش تلخ و شور می شود، اما اغلب آبِ خوردن را از خود «شطالعرب» در ساعات جزر دریا برمی دارند.
طرف صبح قایق ها و طراده ها از «عشار» به «بصره» می توانند سیر کنند، لیکن طرف عصر ممکن نیست. عموماً عبور و مرور بین دو شهر، از یک خیابانی توسط اتومبیل ها و کالسکه های فراوان می شود، و قیمت کورس آن ها خیلی نازل است، خیابان بین دو شهر یک سمتش نهر مزبور است، و سمت دیگرش خانه ها و باغات بزرگ اعیانی است، «قونسول خانه ایران» هم بین همین راه است، و بیرق شیر و خورشید بالای آن در اهتزاز است، پستخانه و تلگراف خانه و چند دوائر دیگر دولتی در این قسمت واقع شده اند.