مشخصات کتاب

سرشناسه : یمانی محمد عبده

Yamani, Muhammad Abduh

عنوان و نام پدیدآور : فاطمه زهرا علیهاالسلام / تالیف محمد عبده یمانی ترجمه محمدتقی رهبر

مشخصات نشر : تهران نشر مشعر، ۱۳۷۸.

مشخصات ظاهری : ۲۸۰ ص مصور

شابک : 964-6293-70-0۸۵۰۰ریال ؛ 964-6293-70-0۸۵۰۰ریال وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی یادداشت : عنوان اصلی انها فاطمه الزهرا.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس موضوع : فاطمه زهرا(س ، ۱۳؟ قبل از هجرت - ۱۱ق -- سرگذشتنامه شناسه افزوده : رهبر، محمدتقی ۱۳۱۴ - ، مترجم رده بندی کنگره : BP۲۷/۲/ی ۸الف ۸۰۴۱ ۱۳۷۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۷۳

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۸-۲۴۹۷۹

اشاره

مقدمه

فاطمه علیهاالسلام، کوثر پیامبر و نمونه ی کامل زن مسلمان است.

و زهرا علیهاالسلام، همانگونه که از نامش پیداست، درخشانترین چهره و زیباترین الگو برای تمامی بانوان با فضیلت در طول تاریخ است.

از همان آغازین لحظاتی که زهرا پا به عرصه ی گیتی نهاد و چشمان پر جاذبه اش را گشود، نور وجودش جهان انسانیت را روشن ساخت و برای همیشه تاریخ، سرآمد زنان عالم شد. (سیّدة نساء العالمین).

گرچه عمرش کوتاه بود، لیکن از آموزگاری چون پیامبر و از مادری چون خدیجه و نیز فرشتگان الهی درس آموخت (کانت محدّثة) و الگوی صالحان و پرهیزگاران روی زمین شد.

او بسان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله سخن می گفت و نزد آن حضرت جایگاهی والا و ویژه داشت.

عایشه گوید: هیچکس را همچون فاطمه در سخن گفتن شبیه پیامبر ندیدم. هرگاه به حضور پدر می آمد، رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله به احترامش از جا برمی خاست، دستش را می بوسید و به وی خوش آمد می گفت و در جای خویش می نشاند و نیز هرگاه آن حضرت نزد

فاطمه می آمد، دختر با پدر چنین رفتار می کرد. ⁽¹⁾.

فاطمه هم شأن علی علیه السلام بود. و به فرموده امام صادق علیه السلام اگر خداوند علی را نمی آفرید از زمان آدم تا روز قیامت همتایی برای زهرا علیهاالسلام یافت نمی شد.

دانشمندان بیشماری، از شیعه و سنّی، در فضایل و مناقب حضرت زهرا علیهاالسلام سخن گفته و یا مطلب نگاشته اند و کتاب (إنّها فاطمة الزهرا) یکی از جدیدترین آنهاست که به قلم آقای دکتر محمّد عبده یمانی از چهره های معروف کشور عربستان سعودی به نگارش درآمده است. وی این کتاب را به استاد خود «اسحاق عقیل عزّوز» هدیه کرده و دلیلش را اینچنین ذکر می کند که: وی محبّت اهل بیت پاک و مطهّر رسول خدا صلی اللّه علیه و آله را به او آموخته و در تألیف این کتاب راهنما و مشوّقش بوده است.

از فضایل گرانمایه جناب حجّةالاسلام والمسلمین آقای شیخ محمّد تقی رهبر که این اثر ارزشمند را به فارسی ترجمه کردند، تشکرّ نموده، توفیق همگان را از خداوند متعال مسألت داریم.

مدیر آموزش و تحقیقات

بعثه ی مقام معظّم رهبری

پیشگفتار

کتابی که پیش روی خوانندگان گشوده است، ترجمه ای است آزاد از متنِ عربی کتاب «إنَّها فاطمة الزهراء علیهاالسلام»، تألیف «دکتر محمّد عبده یمانی» از نویسندگان کشور عربستان سعودی، که انتشارات دارالقبله ی جدّه والمنار دمشق آن را چاپ و نشر کرده است. ⁽¹⁾.

گزینش این کتاب برای ترجمه، افزون بر ارزش محتوایی که دارد، به این دلیل است که مؤلّف محترمِ آن، یکی از دانشمندان اهل سنّت است که به اهل بیت عصمت علیهم السلام ارادتی خاص دارد و به دور از تعصبات مذهبی، به نگارش زندگی فاطمه زهرا علیهاالسلام و بیان فضایل اهل بیت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله پرداخته است که همین سبب، به کتاب، ویژگیِ خاص بخشیده است.

درباره ی زندگی بزرگ بانوی عالم، محققان بسیاری به تألیف و تحقیق پرداخته اند که آن همه آثار و حتّی افزون بر آن، هرگز نمی توانند شخصیت و عظمت سیده ی زنان و مقامات معنوی بعضة الرسول را آنگونه که هست بیان کنند و هر یک برگی است از دفتر جاویدان سیره ی مبارکه ی آن ودیعه ی الهی که هر کس به قدر دانش خود ادراک

کرده است.

مؤلّف در این کتاب کوشیده است زندگی فاطمه زهرا علیهاالسلام را، که با سیره ی نبوی در همه ی ابعادش پیوند خورده، تبیین کند زیرا آن گرامی، تربیت شده ی دامان نبوّت است که از چشمه سار وحی سیراب گشته و در رنج های رسالت و دعوت به اسلام همپای پدر گام برداشته و با صبر و فداکاری و بی اعتنایی به زیورهای زندگی دنیای، هستی خویش را در راه اهداف والای پدر گرامی اش فدا کرده و مثل اعلای استقامت و جهاد گردیده است.

در حساس ترین مقاطع تاریخ رسالت آسمانی پیامبر اسلام، از آغاز تا پایان، زهرا علیهاالسلام شاهد تمام حوادث تلخ و شیرین بوده که در تأسیس بزرگترین مکتب حیات بخش آسمانی، نقش آفرین بوده و لحظه ای از آن غایب نبوده است. او در عشقِ به خدا ذوب شده و از معارف آسمانی اسلام مایه گرفته تا اسوه ی زنان و سیده ی بانوان عالم گردیده است.

به گفته ی مؤلّف:

«سخن گفتن از تاریخ فاطمه علیهاالسلام در حقیقت به نمایش گذاشتن بخش بنیادین تاریخ امّت اسلام است. از نخستین رنجهای رسالت، مبارزات اولیّه در سالهای مکّه، ستم قریش و ایستادن آن دختر گرامی در کنار پدر، شجاع، قدرتمند، پایدار، مطیع، مؤدّب، امانتدار و نگهبان و همراه پدر و این افتخار او را بس که نوریده و جلوه ای از مصطفی صلی اللَّه علیه و آله است که در مدرسه ی نبوّت پرورش یافته و با فضایل اخلاق، در بالاترین سطح سرشته است.»

مؤلّف تأکید می ورزد که امّت اسلامی، به ویژه زنان و دوشیزگان هر عصر، می بایست زندگی آن بزرگوار را الگوی خویش سازند: «زندگی سرور زنان جهان سراسر درس و عبرت انگیز است و بهترین درسی است که استاد به شاگردانش می آموزد و پدر به فرزندش منتقل می کند.» از این سیره ی سیده ی زنان عالم نه تنها به عنوان تاریخ بلکه به عنوان بهترین سرمشق عمل مطرح است تا زن مسلمان را از دنباله رویِ بیگانگان رهایی بخشد و در این زمان، که بشر از جهت صفاتِ واقعی انسانی فقیرتر از هر عصر دیگر است، پیروان آیین محمّد صلی اللَّه علیه و آله از اسوه های بشریّت الهام گیرند.

مهمترین سر فصل هایی که مؤلّف برای کتاب برگزیده، عبارتند از:

1- تاریخ ولادت فاطمه ی زهرا علیهاالسلام که مؤلّف آن را پنج سال قبل از بعثت ذکر کرده است و ما بر اساس روایات شیعی، پنج یا سه سال پس از بعثت می دانیم. نویسنده آنگاه به بیان محلّ تولّد فاطمه علیهاالسلام، یعنی خانه ی محمّد صلی اللَّه علیه و آله و خدیجه در مکّه ی مکرّمه پرداخته و به طور مشروح درباره ی محلّ ولادت وی مطالبی نگاشته است.

2- نام گذاری فاطمه علیهاالسلام و اینکه این نام به الهام خداوند بوده و اسامی دیگر زهرا علیهاالسلام را آورده و به یکی از شاخصه های حضرتش در این باب پرداخته و آن لقب «اُمّ ابیها» است و این نام مبارک را به شیوه ای زیبا تجزیه و تحلیل کرده است.

3- به نژادِ ریشه دارِ اهل بیت در دودمان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و اجدادِ موحد ایشان پرداخته و هر چند سخن به درازا کشیده، توضیح داده است که حضرت محمّد صلی اللَّه علیه و آله پدر گرامی زهرا و جناب خدیجه علیهاالسلام، مادر ارجمندش، هر دو از دودمان قریش و دارای نسب شریف و شخصیّت والا بوده اند که هرگز به بت سجده نکردند و مجد و شرف ویژه ای داشتند و در بخشی از سخن خود می نویسد:

«این است ذریه ای که هر یک به دیگری پیوند خورده و خاندانی که از فضای عطرآگین شرف و سیادت و فضایل اخلاق و خصال خجسته برخوردارند» و شخصیت گرانقدر خدیجه «سیده ی قریش» را نیز توصیف کرده و از فداکاری های فراموش نشدنی حضرتش در اسلام در این فصل و سایر فصول کتاب سخن گفته است.

4- ذیل عنوان «فاطمه و دعوت نهانی»، از روزهای نخستین رسالت اسلام بحث کرده و حضور مداوم دخت گرامی رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله در همه ی صحنه ها و تحمّل رنج هایش را خاطرنشان ساخته و از این یارِ خردسال پیامبر در انجام رسالت و دلجویی هایش از پدر در مقابل آزارهای قریش و اهانت مشرکان به پیامبر سخن گفته است.

در بخشی از این گفتار می گوید:

«و آن روز که پدرش به حرم رفت و فاطمه علیهاالسلام همراه او بود، نزدیکِ پدر ایستاده، مراقب بود و با دیدگان معصوم و قلب پاک خود به اطراف او می نگریست. در این هنگام پیامبر به سجده رفت، گروهی از مشرکان در اطراف او جمع شده و به پیامبر اهانت کردند، زهرا دوان دوان به سوی پدر آمد و به دلجویی او پرداخت....»

5- از فاطمه به عنوان ضرب المثل پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در خوبی ها، فضایل، حق و عدل اسلامی، یاد می کند و به ذکر نمونه هایی در این باب می پردازد.

6- از هجرت مسلمانان به حبشه و جدایی زهرا و رقیّه از پیامبر سخن گفته و در ادامه ی مباحث، از فداکاری های ابوطالب در دفاع از پیامبر و آثار آن فداکاری ها بحث کرده که توضیحات مترجم نیز ضمیمه است.

7- مطالب خود را از هجرت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و ورود زهرا علیهاالسلام به مدینه ی طیّبه و فصل نوینی از دعوت آغاز کرده و ادامه می دهد تا به ازدواج علی علیه السلام و زهرا علیهاالسلام می رسد و در خلال نوشته اش از شایستگی های بی مانند علی علیه السلام برای این ازدواج مبارک سخن گفته و این پیوند را به قضای الهی نسبت داده، و خاطرنشان کرده است که کسی دیگر شایستگی همسری زهرا را نداشته است و با بحث از مهریه و جهیزیّه ی زهرا علیهاالسلام و سادگی زندگی این زوج گرامی به شیوه ای جذاب و آموزنده داد سخن داده که بسیار شیرین، آموزنده و دلپذیر است.

8- دوران زندگی مشترک علی علیه السلام و زهرا علیهاالسلام را به تصویر می کشد و جلوه های بزرگ انسانی، اخلاقی و خانوادگی آنها را به نمایش می گذارد و از عنایات رسول خدا به این خانواده، که مصداق «آیه ی تطهیر» است، سخن می گوید.

9- از مجاهدات زهرا علیهاالسلام همگام با علی علیه السلام، طی جنگها و غزوات و حضور در آزمایشهای بزرگ، سخن گفته و یاوری علی و زهرا را با پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در همه ی مشکلات متذکر می گردد که جالب و خواندنی است.

10- به تولّد حسن و حسین و زینب و امّ کلثوم علیهم السلام به عنوان ثمره ی پاکِ شجره ی طیبه ی نبوّت و امامت پرداخته و از محبّت و عنایت رسول خدا بر استمرار نسل پاک حضرتش در این سلسله ی نورانی، سخن می گوید که شایان توجه است!

11- به شرکتِ زهرا علیهاالسلام در امور اجتماعی، علاوه بر مسؤولیتهای خانوادگی اش اشاره کرده و از فاطمه علیهاالسلام به عنوان الگوی تمام عیار برای زن مسلمان در امور شخصی و اجتماعی، مطالبی آورده و از داستان مباهله، فتح مکّه و سایر فتوحات که در آنها علی علیه السلام و زهرا علیهاالسلام نقش اساسی و حضور فعال و سرنوشت ساز داشته اند،

سخن گفته است.

12- در بخشی از مطالب خود با عنوان: «زهرا سر سلسله ی اهل بیت» به بحث از آیه ی تطهیر پرداخته و با ذکر اسناد و مدارک از کتب عامّه، تأکید می ورزد که مصداق آیه ی کریمه، پیامبر و علی و زهرا و حسن و حسین علیهم السلام هستند و از حدیث کسا و داستان امّ سلمه هم سخن گفته که از مطالب حسّاس کتاب است.

سرنجام به حجّةالوداع می پردازد و از گریه ی فاطمه علیهاالسلام و بر رحلت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و رازهایی که بین پیامبر و زهرا علیهاالسلام وجود داشت، می نویسد.

13- و نیز در فصل هایی از اهتمام زهرا به جلب رضای پدر سخن گفته است و پس از آن به وفات پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و مصیبت های جانکاه فاطمه علیهاالسلام می پردازد و آنگاه از چگونگی حجت بودن زهرا و اهل بیت، سخن می گوید و در ادامه از اخلاق و ویژگی های دختر پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله به تفصیل بحث می کند و بیماری زهرا علیهاالسلام و وصایای آن حضرت را تا رحلت مظلومانه اش ⁽¹⁾یادآور شده و بالأخره بر ضرورت التزام عملی مسلمانان به ویژه بانوان و دوشیزگان مسلمان، به سیره ی مبارکه ی ایشان تأکید می ورزد و بدینسان کتاب به پایان می رسد.

نکته ی قابل توجه این است که هر چند مؤلّف همانند یک فرد شیفته ی اهل بیت قلم به دست گرفته و در باب سخن می گوید امّا نباید انتظار داشت که مانند یک شیعه کتاب بنویسد، زیرا فضای فکری، دینی، اجتماعی و منابع مطالعاتی وی جز این را نمی طلبد. امّا با این همه باید انصاف داد که بسیاری از گفتنی ها را گفته و کتمان نکرده است و این جای قدردانیِ بسیاری است.

با این توصیف مواردی را که اختلافِ دیدگاه میان ما (شیعه) و نویسنده وجود داشته هر جا که مقتضی بوده مترجم در پا نوشت کتاب نکاتی را خاطرنشان ساخته است.

در مواردی دیگری نیز مترجم به تلخیص مطالب پرداخته تا ترجمه با فضای اعتقادی ما همسو باشد و امانت علمی، ما را موظّف می کند که از بابت اعتذار جوییم.

در هر حال در این ترجمه ی حساس، راه میانه ای را برگزیدیم که اهداف مؤلّف و مصلحت فضای ترجمه تأمین گردد، ضمن اینکه نخواسته ایم در این کار خود را درگیر بحث و مناظره کنیم تا از اصل مطلب غافل شویم، زیرا مسائل و مباحث مورد توافق فریقین ارائه شده است.

از خداوند بزرگ می خواهیم که مطالعه ی این کتاب را برای نسل های امروزی سودمند قرار دهد.

مترجم: محمّد تقی رهبر

بهمن ماه 1377

اوست فاطمه ی زهرا (س)

فاطمه ی زهرا بانویی بزرگوار است،

پاره ی تن پیامبر، گوهری پاک و مبارک است.

دختری است مهربان.

مجاهدی است شکیبا.

او فاطمه ی بتول است،

فاطمه... آری او فاطمه است.

آنگاه که از نسب و سببِ او سخن بگوییم، این پرسش مهم پیش می آید که:

کدامین انسان می تواند بر خود ببالد که در نژاد پاک و شرافتمند خود پدری چون پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و مادری چون خدیجه ی کبری دارد؟

اوست فاطمه ی زهرا علیهاالسلام.

نهادی ریشه دار و گرانقدر از سلاله ی عترت نبوی.

برای پدرش چون مادر است، «اُمّ أبیها».

هر آنچه در صفات اوست، نمونه ای از صفاتِ رسول اللَّه است.

با اینکه پیامبر به همه محبّت داشت، او محبوبترین شخصیت در قلب مطهّر پیامبر بود.

این کتاب، از آن بانوی بزرگ (فاطمه) سخن می گوید... بانویی که از پرتو وجودش دودمان نسل شریف رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله شکل گرفت و ماندگار شد. آن شخصیت بزرگی که سیره، تاریخ و شیوه ی زندگی اش بخش مهمی از سیره ی مصطفی صلی اللَّه علیه و آله و اسطوره ی اسلام بود. او در کنار پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله، در مقابل دشمنان ایستاد و همراه با او مبارزه کرد و پذیرای رنج مبارزه شد و اصرار ورزید تا هر چه را در توان دارد، با اشاره ی آن حضرت در خدمت وی به کار گیرد و پس از مرگ مادر، یار و پرستارِ پدر باشد. (رحمت و رضوان خدا بر همه ی آن خاندان باد).

سخن گفتن از تاریخ حیاتِ فاطمه علیهاالسلام در حقیقت به نمایش گذاشتن بخش بنیادین تاریخ امّت اسلام است، از نخستین رنج های رسالت، مبارزات سال های اوّلیه در مکه و ظلم و ستم قریش، قساوتهای قریش، شکنجه های قریش [نسبت به پیامبر و یارانش].@ و اینکه فاطمه چگونه در کنار پدر خویش، شجاع، قدرتمند، مطیع، باادب، امانتدار، و نگاهبان، ایستاده بود.

از این رو کتاب خود را به سخن گفتن از فاطمه اختصاص دادم و قصد دارم تا برای نسل جوان، از زندگی آن حضرت به بحث بپردازم و تاریخ زندگی او را، در فترت های تاریخیِ آغازینِ دعوت- در آن دنیای تاریک- با رنج های سنگین آن پیوند دهم، دورانی که پیامبر از آن عبور کرد در حالی که به جهاد در راه خدا و اعلای کلمه ی توحید پرداخت و با صبر و پایداری، رسالت را ابلاغ و امانت را ادا کرد و به خیر و صلاح امّت می اندیشید و در راه خدا جهاد می نمود، تا هنگامی که خداوند سبحان اجازه ی هجرت به مدینه را به حضرتش داد و دور جدیدی از رسالت را در آن زمانِ خاص به پایان برد، تا به دیدار حق شتافت و در حالی که امانت را ادا کرد و رسالت را ابلاغ نمود، در نصیحتِ امّت و جهاد در راهِ خدا کوشید تا به لقاء اللَّه پیوست.

بنابراین، آنگاه که در کتابِ خود، از غاطمه سخن می گویم، با تمام توان می کوشم

بدون غلوّ و زیاده گویی، صفحه ای از حقایق را پیش روی نسل نو بگشایم، زیرا تارخ این بانوی بزرگ و بافضیلت، آکنده از حوادث مهم و وقایع ارزشمند، همراه با اخلاق فاضله و جهاد صادقانه است.

برای پیمودن این راه، کافی است روایات صحیح را در این موضوع خاص پیشِ روی نهاده و با روشن بینی به شرح و بسط آن بپردازیم و اینگونه، نسل نو را با زندگی آن بزرگ بانوی اسلام آشنا ساخته، پیوند دهیم و آنها را راهنمایی کرده، دستشان را بگیریم تا بدانند که:

فاطمه کیست؟

چه نقشی را ایفا کرده است؟

و مراحل دشواری که در رهگذر حیاتِ دعوت اسلامی بر او گذاشته و او با صبر، صداقت، تحمل و اخلاص، در تمام این مراحل مشارکت داشته، چگونه بوده است؟

و بنگریم آن فترتِ دشوار را کخ در مکه بر پیامبر خدا گذشت و منزلتی که فاطمه علیهاالسلام در کنارِ پدر، در مدینه داشت که به موجب آن، شایستگی یافت تا پدر لقب «اُمّ ابیها» به او دهد.

صفات فاطمه از همه بیشتر به صفاتِ پیامبر شباهت داشت؛ حتی حالتِ راه رفتن و هیئتِ نشستن او شبیهِ پیامبر بود...

آری، او پاره ی تن پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله بود....

این کتاب را به نسل جوان تقدیم می کنم و از خداوند می خواهم آن را سودمند قرار دهد و ما را در راه گسترش و عملی کردن سیره ی این بانوی بزرگوار و پیوند دادن فرزندانمان به آن، یاری رساند و فرزندان ما توفیق یابند بخشی اساسی از این تاریخ والا و درخشان را، که در چهره فاطمه علیهاالسلام و مادر و فرزندانش، تبلور یافته فراگیرند.

اوست (فاطمه علیهاالسلام) گوهری پاک از نسلی کریم؛ «ذُرِّیّةٌ بَعْضُها مِنْ بَعْض».

ولادت زهرا (س)

دهمین سال ازدواج محمّد صلی اللَّه علیه و آله و خدیجه فرارسید- پیوندی مبارک که میان شریف ترین همسران؛ یعنی محمّد صلی اللَّه علیه و آله صادق، امین و برترین جوان قریش با بانویی پاک؛ یعنی (خدیجه علیهاالسلام) سرور زنان قریش برقرار شده بود- فرارسیدن دهمین سال در حالی بود که آنها برای استقبال از چهارمین ثمره ی این ازدواج پربرکت آماده می شدند.

در این سال حادثه ای بزرگ در تاریخ مکّه و بیت عتیق رخ داد که همزمان با آن حادثه یکی از افتخارات پدر بزرگوار زهرا تحقّق یافت. قریش پس از تردید طولانی بالأخره تصمیم گرفت با بیم و هراس، خانه ی کعبه را بازسازی کند و این به آن سبب بود که جرقه ی آتش از آتش دان یکی از خدمتکاران جسته و به خانه ی کعبه اصابت کرده بود و پرده ی کعبه را به آتش کشیده و به بنای کعبه نیز صدمه وارد ساخته و بعد از آن حادثه از بالای شهر مکّه سیل جاری شده و دیوارهای خانه را ویران کرده بود؛ این حادثه قریش را سخت نگران ساخت که نمی دانستند چگونه بیت عتیق را- که کانون اجتماعِ حج و قبایل عرب بوده است و خودشان که ساکنان حرم بوده اند و در این میان نقش حساس تری داشتند- حفظ و حراست کنند.

با اینکه قریش برای تجدید بنای کعبه کاملاً آماده شده بودند، امّا در عین حال از خراب کردن آن برای تجدید بنا، بیم داشتند.

ولید بن مغیره ی مخزومی کلنگ را به دست گرفت و گفت: «خدایا! هراسی نیست، ما جز خیر اراده نکرده ایم.» این جمله را گفت و کلنگ را بر کعبه کوبید و دیگران با ترس و وحشت تماشا می کردند که چه خواهد شد! شبی در نگرانی گذشت و دیدند هیچ اتفاقی نیفتاد، روز بعد همه به کارِ ساختِ بنای کعبه پرداختند و قبایل در پی جمع آوری سنگ برای این بنا مسابقه دادند. محمّد صلی اللَّه علیه و آله و سلم نیز در این کارِ شایسته و جمع آوری سنگ با آنان مشارکت داشت.

وقتی بنای کعبه پایان یافت و نوبت به نسب حجرالأسود رسید، قبیله ها برای اینکه

کدامیک از قبایل حجر را در جای خود قرار دهد و کدام قبیله برنده ی این افتخار خواهد شد به نزاع پرداختند. مشاجره کم کم به یک جنگ تبدیل شد. چهار یا پنج شب گذشت و قریش نگران حادثه بودند، در این هنگام ابواُمیّه- فرزند مغیره پدر امّ سلمه همسر پیامبر- که آن روز سالمندترین قریش بود، ایستاد و گفت:

«ای گروه قریش! برای حلّ این اختلاف، داوری را به نخستین فردی بدهید که داخل مسجد می شود.»

قریش این را پذیرفتند و دیدگان به درِ مسجد دوخته، انتظار می کشیدند تا اینکه چه کسی به مسجد درآید! ناگاه چهره ی مردی، در نهایت جوانمردی و با وقار تمام درخشید. همین که جمعیت وی را دیدند شناختند و همگی فریاد زدند:

«این امین، محمّد بن عبداللَّه هاشمی است، به داوری اش رضایت می دهیم.» ⁽¹⁾.

دور پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را گرفتند و جریان اختلاف قبایل را برای وی بیان کردند. آنگاه محمّد صلی اللَّه علیه و آله جامه ای (پارچه ای) طلبید و پهن کرد و خود حجرالأسود را با دست مبارک در آن نهاد و گفت:

«هر یک از این قبایل گوشه اش از این جامه را بگیرد و آن را بلند کنند».

آنها چنین کردند و محمّد صلی اللَّه علیه و آله با دست خود حجر را در جایگاهش نهاد و آن را محکم کرد؛ به روایت ابن اسحاق آن پیامبر سی و پنج ساله بود. پیامبر شتابان به خانه برگشت و خدیجه را در حال مقدّمات وضع حمل دید... این وضع حمل، همان ولادت خجسته ی فاطمه بود که در روز جمعه بیستم جمادی الآخر، پنج سال قبل بعثت؛ زمانی که قریش خانه ی کعبه را تجدید بنا می کردند، محقّق شد. ⁽²⁾.

بدین سان، مژده ی ولادت زهرا علیهاالسلام همزمان با نوید رهایی قریش از جنگ و خونریزی شد. واقعه ای که به دست توانای صادقِ امین، شکل گرفت و این ابتکار حکیمانه ی آن حضرت، احساس شاعر قریش «هبیرة بن ابی وهب مخزومی» را برانگیخت. او قصیده ای سرود که آن را قریش در محافل و مجالس خود تکرار می کردند؛ از جمله اشعار این قصیده این است:

«قبیله ها برای حل آن مشکل به مشاجره پرداختند.

چه حادثه ی شومی که بغض و عدوات را به جای مهر و محبت می نشاند و آتش جنگ را برمی افروخت.

آنگاه که کار به دشواری کشید و جز شمشیر چاره ساز نبود.

داوری نخستین فردی را که از «بطحا» وارد مسجدالحرام شد، پذیرفتیم.

در این حال محمّد امین صلی اللَّه علیه و آله آمد و به داوری او رضایت دادیم؛

زیرا او بهترین فرد خجسته خصال از قریش در دیروز و امروز و فرداست.

آنگاه او تدبیر سودمندی اندیشید و سخنی استوار گفت که مانند آن را مردم ندیده و نشنیده بودند.

بنا به فرمانش همه اطراف ردا را گرفتیم و هر یک، سهمی از آن کار (کار جمعی) داشت.

و چون حجرالأسود را بلند کردند، او حجر را در جای خود نهاد

و همه ی ما با این کار، خشنود شدیم. چقدر والا و ارزشمند بود.

این رأی هدایتگر که منت آن همپای سیر زمان ماندگار است.»

اگر هبیره، شاعر قریش می دانست در آن روز درخشان، فاطمه تولّد یافته است، در قصیده اش نام مبارک او را ذکر می کرد و یادآور می شد که این بهترین بشارت برای آن سرزمین است.

آن پدر مهربان دختر پاکیزه گوهر خود را در آغوش گرفت و مورد ملاطفت قرار داد و خدیجه که چهارمین دختر از فرزندانش را در بغل می گرفت از شادمانی در پوست نمی گنجید! از اینکه پسر نزاییده است هرگز ناخشنود نبود، به ویژه آنکه که سیمای فاطمه درست به سیمای پیامبر شباهت داشت و این نشانگر آن بود که خداوند متعال او را در پرتو عنایت خویش می پرورد تا نمونه ای از وجود آن پدر و خُلق او در میان

خَلق باشد. ⁽¹⁾.

روزی عباس بر علی علیه السلام و فاطمه وارد شد، آنها گفتگو می کردند که کدامیک از ما از دیگری بزرگتر است؟ عباس گفت: «ای علی، تو چند سال قبل از بنای کعبه به دست قریش متولّد شدی ولی فاطمه در سالی که خانه ی کعبه تجدید بنا شد چشم به جهان گشود.»

پیامبر نسبت به فاطمه توجه خاصی داشت، به ویژه آنکه شبیه پدر بود. حاکم، در مستدرک از انس بن مالک نقل کرده که گفت: زهرا علیهاالسلام از همه ی مردم به پیامبر شباهت بیشتری داشت: وی سفیدروی مایل به سرخ و دارای موی سیاه بود. ⁽²⁾.

امّ سلمه همسر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله گوید:

«سیمای فاطمه دختر پیغمبر از همه مردم به پیامبر شباهت بیشتری داشت.» ⁽³⁾.

عایشه گوید:

«هیچکس از خلق خدا را ندیدم که در سخن گفتن و حرف زدن شبیه به پیامبر باشد مانند فاطمه علیهاالسلام- درود خدا بر او باد!- او سلاله ی پاک رسول بود و روحی بزرگ و گرانقدر داشت. سرور زنان با فضیلت و شبیه ترین فرد به سرور خلایق بود که مجد و عظمت را از هر جهت از پدر به ارث برده بود و به فضیلت و برتری دست یافت.» ⁽⁴⁾.

زادگاه فاطمه ی زهرا (س)

محلّ تولّد آن حضرت، خانه ی خدیجه دختر خویلد «امّ المؤمنین» بود؛ این خانه در کوچه های مکّه ی مکرّمه معروف به کوچه های عطاران قرار داشت.

ازرقی گوید: «این خانه به زادگاه فاطمه علیهاالسلام معروف است؛ زیرا فاطمه و دیگر فرزندان خدیجه از رسول خدا، در آن تولد یافته اند.»

همچنین به گفته ی ارزقی، ازدواج پیامبر با خدیجه در این خانه واقع شده و وفات خدیجه نیز در این خانه بوده است و پیامبر خدا در این خانه سکونت داشتند تا هنگامی که به مدینه هجرت کردند. بعد از این خانه در اختیار عقیل پسر ابوطالب بود و گویند معاویه در دوران خلافتش آن را از عقیل خریداری کرد و آن را به مسجد تبدیل نمود و مردم در آن نماز می خواندند؛ که امروز از آن خانه اثری نیست، امّا در گذشته پایین تر از سطح جاده بوده و چند پله فاصله داشته و در سمت چپ آن سکّویی به اندازه ی سی سانتی متر ارتفاع، با طول ده متر و عرض چهار متر قرار داشته است؛ همچنین مکتب خانه ای در آن بوده است که کودکان در آنجا قرآن می آموختند. در سمت راست خانه درِ کوچکی بوده که با دو پلّه به کوچه ای- با عرض دو متر- راه داشته است.

این خانه دارای سه در بوده؛ یکی در سمت چپ به اتاق کوچکی به مساحت سه متر در کمتر از سه متر که جای عبادت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بوده و در آنجا بر آن حضرت وحی نازل می شده است. در سمت راست- نسبت به کسی که وارد خانه می شود- محلی پایین تر از سطح زمین وجود داشته که آن را وضوخانه ی آن حضرت گفته اند.

درِ دوم، روبروی کسی بوده که وارد می شده است، این در به مکانی وسیع تر باز می شده و شش متر در چهار متر مساحت داشته که محل سکونت پیامبر و خدیجه بوده است.

درِ سوم که سمت راست قرار داشته متعلّق به اتاقی بوده با طول چهار متر در عرض هفت متر که در وسط آن مقصوره ی کوچکی بوده که بر جایگاه ولادت حضرت

فاطمه زهرا علیهاالسلام قرار می گرفته است. بر دیوار شرقی این اتاق «رَفی» است که روی آن قطعه سنگی از دستاس های ⁽¹⁾قدیم نهاده شده که می گویند این دستاسِ حضرت زهرا علیهاالسلام است که در زمان حیات از آن استفاده می کرده است.

به موازات طول خانه و گذرگاه بیرونی و سکوی داخلی از شمال، فضایی است با ارتفاع یک متر و نیم به مساحت شش متر در هفت متر که تصوّر می کنم این محل همان جایی باشد که حضرت خدیجه مال التجاره ی خود را در آن نگهداری می کرده است. این بود مشخصات خانه، چنانکه «بتانونی» در سفرنامه ی خود آورده است.

بتانونی گوید: «اگر نیک بنگری خواهی دید که در این خانه جز سادگی نیست! خانه ای است دارای چهار اتاق که سه اتاق از آنها، اندرونی است، یکی مخصوص دختران، دیگری برای همسر، سوم برای عبادت و چهارم برای امور شخصی و مراجعات مردم». ⁽²⁾.

در «شفاء الغرامِ» فاسی، مشخصات خانه ی خدیجه به گونه ای دیگر آمده است. وی می نویسد:

«این خانه امروزه به صورت مسجد است؛ ایوانی دارد با هفت ضلع که بر هشت ستون قرار گرفته. در وسط دیوار قبله ی آن، سه محراب وجود دارد که در آن بیست و شش زنجیره، در دو خط موازی دیده می شود و مقابل آن ایوانی است دارای چهار ضلع و پنج ستون و این دو ایوان را یک صحن به یکدیگر می سازد. ایوان دوم از اوّلی کوتاه تر است؛ در نزدیکی آن چند موضع وجود دارد که مردم آن را زیارت می کنند:

اوّل موسوم به زادگاه فاطمه علیهاالسلام می باشد.

دوّم را «قبّه ی وحی» گویند که متّصل به زادگاه فاطمه است.

سوّم «مختبأ» یا اندرون نامیده می شود.

فاسی، سپس به ذکر مشخصات مساحت این سه موضوع پرداخته و در پایان می گوید:

«در زمان خلافت ناصر عباسی (سال 604 هجری) وی به تعمیر آن خانه اقدام کرد؛ زیرا از آثار مهم و معروف در مکّه ی مشرّفه بوده است».

کیفیت نامگذاری فاطمه زهرا (س)

نامگذاری فاطمه ⁽¹⁾

پیامبر پارچه ای از استبرق را هدیه کردند تا چادر برای فاطمه ها باشد. آن پارچه ها را چهار قسمت کردند؛ قسمتی برای فاطمه ی زهرا قسمتی برای فاطمه بنت اسد مادر علی علیه السلام، قسمتی برای فاطمه دختر حمزه عموی پیامبر و قسمتی برای فاطمه دختر عتبه.

دیلمی، از ابوهریره و حاکم، از علی علیه السلام آورده اند که:

«إنَّما سُمِّیَتْ فاطِمَة لأَنَّ اللَّهَ فَطَمَها وَ حَجَبَها عَنِ النَّار».

«فاطمه» از «فطم» اشتقاق یافته و به گفته ی «ابن درید» به معنای قطع و جدا نمودن است. و به همین جهت گویند: «فطم الصبی إذا قطع عنه اللّبن». کودک از شیر بریده شد.

و گویند: «لأفطمنّک عن کذا»؛ یعنی تو را از این کار منع می کنم.

نام ها و لقب های فاطمه زهرا (س)

اشاره

مشهورترین نام های آن حضرت، «فاطمه ی زهرا» است. با این نام نُه اسم برای ایشان نقل شده است. ⁽²⁾.

ما می توانیم میان نام ها و لقب ها فرق بگذاریم؛ او فاطمه نامیده شد امّا لقب هایی نیز داشته. در عرف نحویین لقب ها از اسامی خاص هستند. نحویین «اسم خاص» را سه قسم کرده اند: نام، لقب و کنیه. هر اندازه شخص دارای شخصیت و موقعیت برجسته باشد، نام های بیشتری دارد.

زهرا

1- گویند بدین جهت زهرا نامیده شد، که او شکوفه ی (درخت وجود مبارک) مصطفی بود و نیز گویند: بدان جهت او را زهرا نامیدند، که سفید و نورانی بود. از جعفر بن محمّد از پدرش نقل شده که گفت:

«از اباعبداللَّه علیه السلام پرسیدم که چرا آن حضرت، زهرا نامیده شده؟ فرمود: زیرا هرگاه در محراب عبادت خود می ایستاد، نور وجودش به اهل آسمان پرتو می افشاند، چنانچه نور ستاره به اهل زمین.»

2- آن حضرت، صدیقه، مبارکه، طاهره، زکیّه، راضیه و مرضیه لقب داده شده که هر یک آیاتی است از صدق، برکت، طهارت، رضا و اطمینان نفسِ او.

3- و بتول ⁽¹⁾نیز بدان جهت لقب داده شده است که صفاتش جدای از صفات سایر مردم بود و خدای متعال او را بر سایر زنان در حُسن و فضل و شرف امتیاز داده بود، یا از آنرو که از خلق برید و به خدا پیوست.

در تاج العروس آمده است: فاطمه دختر پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله بتول نامیده شد؛ زیرا او از جهت منزلت در پیشگاه خداوند متعال، به مریم شباهت داشت.

ثعلب گوید: «به دلیل برتری او بر سایر زنانِ اهل زمان خود و امتیاز او بر زنان امّت از جهت دین، نَسَب و عفت، سرور زنان عالم است».

و نیز گفته شده: بتول بانویی است که از دنیا بریده و به خدا پیوسته و از این رو فاطمه را لقب بتول داده اند، چنانکه در «تاج العروس» آمده است: مریم و فاطمه علیهماالسلام را بتول گفتند که بر زنان عصر خود در فضل و دین برتری داشتند و از دنیا بریده و به خدا پیوستند.

ام ابیها (مادر پدرش)

لقب «اُمّ النبی: مادر پیامبر» یا اُمّ ابیها، به فاطمه علیهاالسلام اطلاق می شود؛ با توجّه به این معنی، نویسندگان هر یک برحسب ذوق و قریحه ی خود، برای آن تفسیری ذکر کرده اند که

شمّه ای از آن را برگزیده ایم:

الف: او کوچکترین دختر از دختران پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بود و پس از مرگ خدیجه در خانه تنها زندگی می کرد و عهده دار امور زندگی پیامبر و در خدمت آن حضرت بود؛ (چون مادرِ پیامبر).

ب: طبیعی است که زهرا علیهاالسلام مادر پیامبر باشد در رسالتش، نه در ولادتش و شاید این بر قلم تقدیر گذشته و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله می دانسته که جز وجود زهرا، نسلی نخواهد داشت و تنها اوست جریانی اصیل از نور رسالت را در بستر تاریخ و در همه ی عصرها بر دوش خواهد کشید تا بشریت از این نورِ فیاض روشنایی گیرد و به همین دلیل بود که پیامبر نسبت به زهرا محبت شدید داشت. ⁽¹⁾.

ج: پیامبر دیده به جهان گشود در حالی که پدرش را از دست داده بود، دیری نگذشت که مادر را نیز از دست داد، در حالی که کودک خردسالی بود.

پیامبر خدا با فاطمه رفتاری داشت همچون مادر و هرگاه از سفر به مدینه مراجعت می کرد، فقط به دیدار فاطمه می رفت. از آن زمان که آمنه بنت وهب مادر گرامی پیغمبر درگذشت، آن حضرت در خانه ابوطالب نشو و نما یافت و از مهر و محبت فاطمه بنت اسد برخوردار شد. پیامبر با فاطمه بنت اسد اُنسی داشت و او را مادر صدا می زد و چون او درگذشت، حضرتش سخت اندوهگین شد، تا اینکه خدا فاطمه، دخترش را به او عنایت کرد و هرگاه وی را می دید یاد فاطمه ی بنت اسد می کرد و به دیدارش تسلی می یافت و به همین جهت او (فاطمه دخترش) را «اُمّ ابیها» نامید. ⁽²⁾.

رسول مکرّم صلی اللَّه علیه و آله بیهوده به کسی لقب یا کنیه ای نمی داد بلکه همه ی القاب از روی حکمت بود و هر چیز را در جای خویش می نهاد؛ زیرا او پیامبر بزرگوار و فرستاده ی عظیم خدا بود. بهترین درود و سلام بر او باد!

نژاد ریشه دار

آن بانویی با فضیلت، دختری مهربان، مجاهدی بردبار، گوهری پاک و کمیاب بود. او دختر کیست؟ او همسر کیست؟ او مادر کیست؟ کدامین فرد با چنین نژاد پاک و شرافتمند هماورد تواند بود! نژادی ریشه دار و سلاله ی عترت نبوی با آن همه کرامت و بزرگواری!

پدرش کیست؟ سید و سرور ما محمّد بن عبداللَّه، فرزند عبدالمطّلب، فرزند هاشم، فرزند عبدمناف؛ فرزند قصیّ قرشی عدنانی. پیامبر خدا و ختم رسولان، جدّ دوّمِ پدرش، هاشم بن عبدمناف؛ آنکه دارای پیمان و سنت «ایلاف» قریش بود. ⁽¹⁾و نخستین کسی که دو کوچ را برای قریش بنیان نهاد که یکی را در زمستان به سوی یمن و حبشه و دیگری در تابستان به شام و غزه گسیل می شد.

نام هاشم «عمرو» بود و به تدریج اسم هاشم بر او پیشی گرفت، دلیل آن این بود که سال هایی سخت بر قریش گذشت و دارایی هایشان را از دست دادند. هاشم به دیار شام رهسپار شد و نان فراوانی تهیه کرد و بر شتر نهاد و به مکّه آورد، شتر نحر کرد و با آن غذایی پرداخت، و آن نان ها را خورد می کرد و در آبگوشت می ریخت و به اهل مکه می خورانید. این نخستین بار بود که مردم مکّه پس از قحطی، غذایی سیر خوردند؛ از این رو، وی را هاشم نامیدند.

عبداللَّه بن زبعری (شاعر عرب) در این باره گفت:

«عمرو العلا هشم الثرید لقومه

و رجال مکّة مسنتون عجاف» ⁽²⁾.

«عمرو آن بزرگمردی که برای قومش غذا فراهم ساخت در حالی که مردم مکّه قحطی زده و گرسنه بودند.»

هاشم یکی از اجداد زهرا است، وی مردی کریم بود که کرامتش ضرب المثل بود و درباره آن اشعار می سرودند، به ویژه در سختی ها و بحران ها؛ زیرا گوهر مردان را در ناملایمات می توان دریافت. هاشم چشمه خیر و کرم بود و همین بس که قرآن کریم از کوچ قریش در دو فصل یاد کرده:

(لِإیلَافِ قُرَیْشٍ- إِیلَافِهِمْ رِحْلَةَ الشِّتَاءِ وَالصَّیْفِ- فَلْیَعْبُدُوا رَبَّ هَذَا الْبَیْتِ- الَّذِی أَطْعَمَهُمْ مِنْ جُوعٍ وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ)

و نیز هاشم را منصب «سقایت و رفادت» ⁽¹⁾حج بود و چون موسم حج فرامی رسید در میان قریش می ایستاد و می گفت:

«ای گروه قریش! شما همسایگان خدا و خاندان او هستید، زائران خدا در این موسم می آیند و حرمت خانه ی خدا را بزرگ می شمارند. آنها میهمانان خدا هستند و شایسته ترین میهمان برای ارج نهادن، میهمان خداست. خداوند شما را برای این منظور برگزیده و بدان گرامی داشته و به عنوان بهترین همسایه ارج نهاده است. پس مهمانان و زائران خدا را گرامی بدارید. آنها ژولیده و گردآلود، از شهرهای دور با شتران لاغر می آیند و رنج راه را پذیرا شده به این دیار می شتابند. شما باید از آنان پذیرایی کنید و به آنان آب دهید.»

به دنبال این سخنان قریش از زائران پذیرایی می کردند تا آنجا که اگر خانواده ای اندک توشه ای داشت، آن را برای میهمانان خدا می فرستاد و خود هاشم نیز سرمایه ی کلانی برای این کار اختصاص می داد و خوراک حاجیان را فراهم می ساخت و نان و گوشت و روغن و خرما و قاووت برای آنان تهیه می کرد و به سرزمین «منا» آب می فرستاد، با اینکه آن روز در آن سرزمین آب کمیاب بود و این پذیرایی ادامه داشت تا مردم به شهرهای خود بازگردند. ⁽²⁾.

در کتاب «منتقی» آمده: هاشم با شخصیت ترین فرد قریش بود، او سفره ای گسترده

داشت که در رنج و راحت آماده بود. غریبان و درماندگان را پناه می داد و در احقاق حقوق می کوشید. نور پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در چهره اش می درخشید و هرگاه احبار و عالمان اهل کتاب وی را می دیدند، دستش را بوسه می زدند. قبایل عرب و گروه های اهل کتاب، دختران خود را عرضه می داشتند که با آنان ازدواج کند تا آنجا که «هرقل» پادشاه روم برای او پیام داد:

«مرا دختری است که زیباتر از آن زنان نزده اند، نزد ما بیا تا او را به همسری تو دهم، از وجود و کرم تو مرا خبرها داده اند!»

او می خواست بدین وسیله نور مصطفی صلی اللَّه علیه و آله را، که در کتابهایشان وصفش را خوانده بودند، به خاندان خود منتقل کند، که هاشم این پیشنهاد را رد کرد. ⁽¹⁾.

باری، چنین بود جد بزرگوار محمّد صلی اللَّه علیه و آله، پدر گرامی زهرا علیهاالسلام؛ با آن صفات خجسته و اخلاق فاضله و مشخّصه های عالی انسانی که در میان اهل مکّه بدو منحصر بود و در جزیرةالعرب با آن شهرت داشت.

امّا دیگر جدّ پدری زهرا عبدالمطّلب بود که او را «شیبة الحمد» می نامیدند. این نامگذاری داستانی دارد که خلاصه ی آن چنین است:

عمویش مطّلب پسر عبدمناف پس از درگذشت برادرش هاشم آب و غذا دادن به حجّاج را عهده دار شد و قریش او را به خاطر سخاوتش فیض نامیدند. مُطّلب، دوستی داشت به نام «ثابت بن منذر»، پدر حسان بن ثابت (شاعر معروف عرب).

روزی ثابت نزد مطّلب آمد و گفت: «فرزند برادرت شیبه را جمال و شخصیت و شرافتی است، وی را فراخوان».

مطّلب گفت: «همین امروز به سراغ او می روم».

ثابت گفت: «تصور نمی کنم که مادرش سلمی و دایی هایش او را به تو بدهند.»

سلمی که بود؟ سلمی دختر عمرو پسر زید بن لبید، از قبیله ی بنی عدی بن نجار بود. در یکی از روزها که هاشم با جمعی از قریش به مدینه آمده بودند، در یکی از بازارها برای خرید و فروش رفته و زنی را دیده بودند که از بالای بلندی در بازار، به خرید و فروش

دستور می دهد، او زنی چابک، زیبا و باوقار بود. هاشم از حال او جویا شد که دوشیزه است یا همسر دارد؟ گفتند:

«دوشیزه است ولی به دلیل شخصیت و جایگاهش به همسری مردان تن ندهد، مگر آنکه او را آزاد بگذارند و خود صاصب اختیار امور خویش باشد.»

هاشم از او خواستگاری کرد، آن زن (سلمی) که شرافت و شخصیت هاشم را می دانست،پذیرفت و از آنها فرزندی پدید آمد به نام «شیبه» که در سرش سفیدی داشت. هاشم در یکی از سفرهای شام درگذشت و در غزه به خاک سپرده شد و شیبه تحت سرپرستی مادر و دایی های خود بود تا اینکه «ثابت» خبر او را به عمویش «مطلب» داد و مطلب برای گرفتن شیبه نزد سلمی رفت که وی در آغاز امتناع ورزید و بالأخره راضی شد؛ مطلب شیبه را به مکّه آورد.

قریش گفتند: «این غلامِ مطلب است».

مطّلب گفت: «وای بر شما او فرزند برادر من (شیبه) پسر عمرو (هاشم) است» و از آن پس «شیبه» به عبدالمطلب شهرت یافت. مطلب راهی یمن شد و در آنجا وفات کرد. سپس عبدالمطلب پسر هاشم خدمت حاجیان را به عهده گرفت و همواره با آنان غذا می رساند و در ظرف هایی از پوست (مَشْک) در مکّه آب می داد و چون چاه زمزم را حفر کرد و آب فراهم گردید، آب آن را در اختیار زائران قرار می داد. بدینسان او نخستین کسی است که زمزم را حفر کرد. ⁽¹⁾.

عبدالمطّلب از زمزم آب حمل می کرد و به عرفات می برد و حاجیان را سیراب می کرد و خاطره هایی با شکوه تجدید می شد: خاطره ی پیامبر خدا، اسماعیل علیه السلام، آن روز که پدرش ابراهیم علیه السلام در فلات خشک و سوزان مکّه با اندکی آب و غذا او را به امر خدا، رها ساخت و درباره ی آنان دعا کرد و آن دعا به اجابت رسید، آب زمزم از زیر قدم اسماعیل جوشید! و این نوید دلگرم کننده برای او و مادرش بود.

آری پس از سالها از زمزم اثری نمانده بود، عبدالمطّلب آن را به تنهایی دوباره

حفر کرد و همانجا نذر کرد که اگر خدا او را ده پسر دهد، یکی را قربانی کند! عبدالمطّلب زمزم را حفر نمود تا آنکه برای همیشه جاری باشد و آن خاطره های شیرین را به یاد آوَرَد.

این اراده ی الهی بود که برای عبدالمطّلب و فرزندانش، آن چشمه ی با برکت را به جوشش آورد، به گفته ی آن زن کاهن؛ این نشانه ای است از آن مرد بزرگ، که طهارت و برکت فراوانی را به یادگار نهاد، چرا چنین نباشد؟! در حالی که او از خداپرستانی بود که هرگز بت را پرستش نکردند! او از ظلم و ستم متنفر بود و از گناه دامن منزه داشت؛ اینها سجایای فطری است که با روح این مرد بزرگ عجین شده بود.

روزگاران می گذرد، خداوند متعال به عبدالمطّلب ده پسر روزی می کند: «حارث، زبیر، ابوطالب، عبداللَّه، حمزه، ابولهب، غیداق، مقوم، ضرار و عباس». عبدالمطّلب فرزندان را جمع کرده و از نذر خود در خصوص قربان کردن یک پسر خبر می دهد و از آنها می خواهد که تسلیم عهد خدا باشند. هیچیک از آنها خودداری نکرده و همه گفتند: به نذر خود وفا کن و هر آنچه خواهی عمل کن! پدر گفت: «هر یک از شما نام خود را بر تیری بنویسد» و آنها چنین کردند، عبدالمطّلب به درون کعبه رفت و به کلیددار گفت تیرهای قرعه را بیندازد، نخستین بار، تیری آمد که نام عبداللَّه بر آن بود؛ عبدالمطّلب عبداللَّه را بسیار دوست می داشت، دست او را گرفت و با کاردی که همراه داشت رهسپار قربانگاه شد، دختران عبدالمطّلب گریستند، یکی از آنا به پدر گفت: «به جای او شتران خود را که در حرم می چرند قربانی کن.» قریش نیز بر این امر اصرار ورزیدند. عبدالمطّلب به کلیددار گفت آن تیر را بر عبداللَّه و ده شتر افکن، چون دیه در آن روز ده شتر بود کلیددار قرعه زد و این بار هم به نام عبداللَّه درآمد! عبدالمطّلب ده شتر دیگر افزود و باز قرعه به نام عبداللَّه اصابت کرد! تا اینکه سرانجام عدد به صد شتر رسید و قرعه به نام شتران اصابت کرد. عبدالمطّلب تکبیر گفت و مردم نیز تکبیر گفتند و عبدالمطّلب آن شتران را قربانی کرد.

این خاطره یادآور قربانی اسماعیل است که ابراهیم در رؤیا دید و بر آن مصمّم شد و پسر جز تسلیم و بندگی از خود نشان نداد و گفت «هر آنچه بدان مأمور شده ای بکن، که به

خواست خداوند مرا از بردباران خواهی یافت» و خداوند «فدایی» فرستاد و این سنّت اسلامی همه سال تکرار می شود تا یادآور آن ذبح عظیم باشد.

تصوّر می کنم، داستانِ نذرِ عبدالمطّلب نیز در ذبح یکی از پسرانش جز به الهام خداوند نبوده است تا نشان دهد که نسل پاک از ابراهیم و اسماعیل همچنان ادامه دارد، تا به عبدالمطّلب و عبداللَّه و محمّد صلی اللَّه علیه و آله برسد.

داستان عبداللَّه فرزند عبدالمطّلب به جز به اشاره ی خداوند نیست که تجلّیات نبوّت را در این نسل پاک و در وجود مردانی که خدا ایشان را از میان بندگانِ برگزیده به نمایش گذاشته و اصالت، طهارت، حسن خُلق، کَرَم، جود و دیگر صفاتِ ستوده را در آنان به ودیعه نهد تا در جویبارِ نبوّتِ بزرگ حضرت محمّد صلی اللَّه علیه و آله جاری و ساری گردد.

عبداللَّه، پسر عبدالمطّلب به صد شترِ فدا مقابله شد و این نخستین بار بود که صد شتر فدیه ی نفس قرار گرفت و این سنّت در قریش و عرب رواج یافت و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله هم آن را امضا کرد.

در طبقات ابن سعد آمده است که عبدالمطّلب زیباترین، نیرومندترین، بردبارترین و بخشنده ترین فرد قریش و از همه ی مردم پاکدامن تر بود و هیچ زمامداری او را ندید، مگر آنکه به تعظیم وی کوشید. او آقای قریش بود تا زمانی که به دیار باقی شتافت. ⁽¹⁾.

از مناقب او: وفای به عهد بود حتّی پس از مرگش! گروهی از خزاعه، نزد او آمده، گفتند: «ما همسایگان شماییم، آمده ایم با تو همپیمان شویم.» او پذیرفت و با هفت تن از فرزندان مطّلب (پسر عموهایش) و «ارقم بن نزله» و ضحاک و عمرو، فرزندان ابی صیفی از اولاد هاشم آمدند، داخل دارالندوه شدند و پیمان بستند که یکدیگر را یاری رساند و یاران یکدیگر باشند و نامه ای را امضا کردند و در کعبه آویختند و عبدالمطّلب شعری گفت بدین مضمون:

«به زبیر (پسرم) وصیت می کنم که اگر مرگم دررسد، عهد مرا با بنی عمرو نگهدارید و پیمانی را که شیخ او بسته محترم شمارد و از ستم و نیرنگ بپرهیزد؛ زیرا آنها پیمان دیرین را ارج نهاده و با پدرت هم سوگند شدند که در کنار قومت بمانند.»

عبدالمطّلب به پسرش زبیر سفارش کرد و زبیر به ابوطالب و او به عباس بن عبدالمطّلب.

پایبندی به عهد و پیمان از صفات برجسته است که همواره مایه ی افتخار بوده و یاد آن بر زبانها جاری گشته است و چنین بود عبدالمطّلب جدّ بزرگِ فاطمه ی زهرا علیهاالسلام، و می دانیم که اوصاف به وراثت از پدران به فرزندان و نواده ها منتقل می شود و فروع از اصول، مایه می گیرد و بدینگونه بود که زهرا از دودمان پاک مصطفی صلی اللَّه علیه و آله برگزیده ی گزیده ها است.

یکی از وقایع و شواهد تاریخی که دلالت دارد عبدالمطّلب مردی مبارک بود و پیوند روحی با خدا داشت، داستانی است که رقیه دختر صیفی بن هاشم، نقل می کند؛ او می گوید:

«سالهای قحطی بر قریش گذشت که دارایی ها بر باد رفته و جان ها در معرض هلاکت قرار گرفت. در خواب شنیدم هاتفی که می گفت: ای گروه قریش! پیامبرِ مبعوث از شماست که زمان ظهورش می رسد و برای شما باران و خرّمی و فراوانی نعمت را می آورد.

اینک بنگرید مردی شریف را، با استخوان های درشت، سفیدروی با ابروان به هم پیوسته با مژه های بلند، موی مجعّد، گونه های هموار و بینی کشیده؛ او و همه ی فرزندانش جمع شوند و از میان هر قبیله مردی بیاید و خود را پاک و پاکیزه کند و خوشبو سازد و رکن «حجر الأسود» را استلام کنید، آنگاه بر قلّه ی ابوقبیس روید و آن مرد از خدا باران طلب کند و شما آمین گویید، که برای شما باران ببارد. صبح شد و این خواب را برای آنها گفتم.»

بررسی کردند دیدند مردی که این صفات را دارد عبدالمطّلب است. همه نزد او گِرد آمدند و از قبیله مردی آمد و همان کار که در خواب دیده بودم، انجام دادند و بالای کوه ابوقبیس رفتند و با آنها کودکی بود که بعداً به رسالت مبعوث شد! عبدالمطّلب پیش آمد و گفت: بار خدایا! اینها بندگان تو و فرزندان بندگان تو و کنیزان و دختران کنیزان تو هستند و ما را پیش آمدی شده که خود می بینی، سال های قحطی بر ما گذشته و چهارپایی باقی نگذاشته و بر جانها تاراج زده، پس قحطی از ما بردار و بارانی و فراوانی نعمت بر ما ارزانی دار! دیری نگذشت که سیل ها جاری شد و به برکت رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله مردم

سیراب گشتند.

رقیه دختر ابی صیفی به همین مناسبت این اشعار را سرود:

بشیبة الحمد أسقی اللَّه بلدتنا

و قد فقدنا الحیا و اجلوذ المطر

فجاد بالماء جونی له سبل

دان فعاشت به الأنعام والشجر

منا من اللَّه بالمیمون طائره

و خیر من بشرت یوما به المضر

مبارک الامر یستسقی الغام به

ما فی الأنام له عدل و لا خطر

«به دعای شیبة الحمد (عبدالمطّلب) خدا شهر ما را سیراب کرد، در حالی که باران را نمی دیدیم و بارشی نبود.

آنگاه آب از هر طرف جاری شد و چهارپایان و درختان زنده شدند.

این منّت خداوند بود که به میمنت آن نیک فال و بهترین کسی که روزی «مُضر» را به وجودش بشارت داده بودند، شامل حال ما شد.

آن وجود مبارک که ابرها به برکتش ببارند، و در میان خلق ما مانند او و به بزرگی اش، نظیری نیست!»

آری، پیوند ایمانی میان جد بزرگ پیامبر عبدالمطّلب با آفریدگار هستی پایدار بود و او خدا را بر آیین ابراهیم پرستش می کرد و آن هاتف که در خوابِ «رقیقه» آمد، اشاره ای بود از خدای متعال و نشانه ای بر اینکه نبوّت در نسل این مرد پاک و وجود مبارک او خواهد بود، که چون با دعا از خدا طلب باران کرد، خدا بی درنگ دعایش را به اجابت رسانید و این خود دلیلی است بر گنجینه ی قلبِ پاک تهی از شرک و صفای نفس و روشنی باطن که تمام وجودش را به خدا متوجه می ساخت و خدا خواسته ی او را برآورده نمود.

عبدالمطّلب خبر آمدن پیامبری را شنیده بود و آرزو می کرد او از دودمان وی باشد و بدین منظور در انجام هر عملی که رضای خدای را در بر داشت شتاب می گرفت. یکی از روزها در سفر یمن بر یکی از بزرگان «حمیر» وارد شد. نزد وی، مردی را از اهل یمن دید که عمر طولانی داشت و کتابهای فراوانی را خوانده بود.

وی رو به عبدالمطّلب کرد و گفت:

«به من اجازه می دهی قسمتی از بدنت را بازبینی کنم؟» هر جایی از بدن مرا تو نتوانی دید! گفت: «منظورم دو سوراخ بینی توست». جواب داد: مانعی ندارد آنگاه به موهای بینی او نگریست و گفت: «نبوت و سلطنت را می بینم، یکی از این دو، در بنی زهره است!»

عبدالمطّلب برگشت و با هاله دختر وهب بن عبدمناف بن زهره، ازدواج کرد و فرزندش عبداللَّه نیز با آمنه دختر وهب ازدواج کرد و محمّد صلی اللَّه علیه و آله تولّد یافت و بدینگونه خداوند در فرزندان عبدالمطّلب، نبوّت و خلافت را قرار داد و خدا داناتر است که این تَفَضُّل را در کجا نهد و عواملی پیش آید تا عبدالمطّلب را به این شرافت که اراده و تقدیر خداوندی خواسته بود، بکشاند.

واقعه ی دیگری پیش آمد که نشان می داد عبدالمطّلب چگونه به خدا توّکل دارد، خداوندی که بر بندگان حاکم است و می تواند هر ستمگری یا متکبری را در یک لحظه خوار و ذلیل کند. این واقعه مربوط به بیت اللَّه الحرام است، آنگاه که دیکتاتوری چون «ابرهه ی اشرم» تصمیم گرفت که کعبه را ویران کند و لشکری جرّار، همراه پیل ها، بسیج کرد و به سوی کعبه حرکت داد، وقتی به حرم رسیدند، یارانش را گفت: «دام ها و اموال مردم مکّه را غارت کنند. شتری از عبدالمطّلب به یغما برده بودند، وی نزد ابرهه آمد.

ابرهه گفت: چه حاجت داری؟

عبدالمطّلب پاسخ داد شتر مرا به من بازگردان.

ابرهه از این خواست در شگفت شد! و گفت فکر کردم می خواهی درباره ی این خانه که مایه ی شرف و شخصیت شما است، با من صحبت کنی.

عبدالمطّلب گفت: تو شتر مرا به من بازگردان و این تو و این هم خانه! آن را خدایی است که از آن دفاع خواهد کرد!

ابرهه دستور داد شتر عبدالمطّلب را به او بازگرداندند و چون آن را گرفت، نعل بر آن آویخت و برای قربان کردن روانه شد و در حرم رها کرد تا اگر ابرهه قصد آن کند پروردگار حرم را خشم گیرد. عبدالمطّلب بر کوه حرا رفت و این شعر خواند:

نلا همّ إن المرء یمنع رحله

فامنع رِحالکَ

لا یغلبنّ صلیبهم و محالهم

غدواً محالک

إن کنت تارکهم و کعبتنا

فأمرٌ ما بدا لک

«آفریدگارا! مرد از دارایی خود دفاع می کند، تو نیز از خانه ات دفاع کن!

صلیب آنها و نیرنگشان هرگز بر اراده ی تو پیروز نمی گردد.

اگر آنها (ابرهه و سپاهش) و کعبه ی ما را به حال خود واگذاری، امر، امر توست هر آنچه خواهی بکن.»

آنگاه پرستوها هجوم آوردند و لشکر متجاوز را هلاک کردند! و عبدالمطّلب از «حرا» فرود آمد، دو تن از مردان حبشه پیش آمده و سر او را بوسیدند و گفتند: «راستی تو بهتر می دانستی!»

این است شفاف بودن روح و قدرت ایمانی نفس در حدّ عالی! صاحب خود را چنان می سازد، که می بیند چیزی را که دیگرن نتوانند دید! آری عبدالمطّلب، جد بزرگ زهرا علیهاالسلام، از چنین سرمایه ی معنوی ارزشمندی برخوردار بود که از ریشه ها به شاخه ها (فرزندان) گسترش یافت تا آنها را نیز از صفا و قدرت روحی و پاکیزگی پُر کند.

امّا جدّ پدری زهرا علیهاالسلام، عبداللَّه پسر عبدالمطّلب است. عبداللَّه از همه ی فرزندان نزد پدر محبوب تر بود! پدرش عبدالمطّلب، فرزند هاشم کانون شرف بود و برای هاشم فرزندی جز او نماند؛ او در میان قوم خود به شرافتی نایل شد که هیچ یک از فرزندان نایل نشدند. افراد قوم، وی را دوست می داشتند و شخصیت او را بزرگ می شمردند. مادرش فاطمه، دختر عمرو بن عائذ مخزومی، از متن خانواده ی قریش بود.

فرزندان عبدالمطّلب عبارت بودند از:

«ابوطالب، زبیر، عبداللَّه، ام حکیم، (که با عبداللَّه از یک شکم بود) عاتکه، برّه، امیمه، واروی»

جدّه ی عبداللَّه از ناحیه ی پدر، سلمی دختر عمرو، از بنی نجّار بود که به جهت شرافت و

شخصیت، تن به ازدواج با مردان قومش نمی داد، مگر آن که شرط می کردند اختیار آن زن دست خودش باشد و هرگاه خواست، از شوهرش جدا شود! مادر وی «تحمر دختر عبداللَّه بن قصی قرشی» بود.

اینها درختان ریشه دار و نسب های اصیلی هستند که همه در میان قوم خود شهره ی شرافت بودند.

بارزترین نمونه بزرگی در دوران حیات عبداللَّه، داستان قربانی کردن است؛ آنگاه که پدرش قصد قربان کردن وی را داشت و دختران عبدالمطّلب خروشیدند و قریش از خانه های خود بیرون ریختند و گفتند: به خدا هرگز او را نمی توانی قربانی کنی! و عذرت پذیرفته نیست؛ اگر چنین کنی، در آینده نیز مردانی می آیند که فرزندانشان را قربانی کنند! و این برای مردم سنّت پسندیده ای نیست. آنگاه عبداللَّه را با صد شتر فدا داد که با این عمل دلهای مردم مکّه به وجد آمد؛ چرا که آنها نسبت به این جوان که با صبر و تسلیم در برابر امر خدا، رضا به تقدیر داده و آماده قربانی شده بود- در حالی که میان او و مرگ جز مویی فاصله نبود- علاقه ی خاصی داشتند. خدا او را با بزرگترین فدیه ای که عرب در آن زمان شنیده بود از مرگ رهانید!

در جای جای شهر مکّه، جشن ها به پا کردند، مشعل ها افروختند و درباره ی ماجرای ذبح نیای بزرگ این خاندان- اسماعیل- که پدرش ابراهیم او را به قربانگاه برد و خدا ذبح عظیم فدای او فرستاد و او را که با مرگ فاصله ای نداشت نجات داد- سخن ها می گفتند و این قصه را که پدران و نیاکان طی قرن ها برای یکدیگر بازگو کرده بودند، نقل می کردند؛ قصه ای که مانند آن، امروز در کنار آن بیت عتیق- خانه ای که ابراهیم و اسماعیل بنا کردند- اتّفاق افتاده است، اما این بار موضوعِ فدا، یکی از نواده های اسماعیل است، که در زمین زیاد شده اند و مجد و عظمت را از نیاکان به ارث می برند.

این بعید نیست که برخی محدّثان گذشته عنایت خاطر دارند که میان دو ذبح: اسماعیل و عبداللَّه پیوند زنند و گاه به خیال اینان خطور کرده که از پس پرده غیب به جستجوی رازی باشند، که عبداللَّه آن را انتظار می کشید تا همانند اسماعیل پس از قربانی، آتیه ای درخشان پیش روی او باشد!

عبداللَّه آن جوانی بود، که همه ی دوشیزگان قریش و بلکه همه ی دختران مکّه، رؤیای وصل وی را در سر داشتند؛ برخی زنان پیشنهاد ازدواجِ با وی می دادند و او امتناع می ورزید؛ از جمله: «قتیله دختر نوفل فرزند اسد بن عبدالعزّی» از قریش، خواهر «ورقة بن نوفل»، که در کنار خانه ی کعبه جلو عبداللَّه را گرفت و گفت: عبداللَّه! کجا می روی؟ و او جواب داد: با پدرم می روم. قتیله گفت: صد شتر، همانند آنچه فدای تو شد، قربانی کنم که هم اکنون همسری مرا بپذیری! عبداللَّه پاسخ داد: من با پدرم هستم و مخالفت او نکنم و جدایی او نپذیرم! و در روایت دیگر است که چون عبداللَّه بر آن زن گذشت، زن لباس او را گرفت و پیشنهاد همسری داد اما عبداللَّه امتناع کرد و گفت: خواهم آمد! و شتابان گریخت.

یکی دیگر از این زنان، «فاطمه دختر مرّ» یکی از زیباترین و عفیف ترین زنان بود که به گفته ی ابن سعد در «طبقات» کتاب هایی خوانده بود یا به گفته ی «طبری» و «ابن کثیر» کاهنه ای بود از قبیله ی خثعم که عبداللَّه را به همسری فراخواند و گفت: به ازای آن صد شتر می دهم و عبداللَّه به او نگاه کرد و گفت:

امّا الحرام فالممات دونه

والحلّ لا حلّ فاستبینه

فکیف بالأمر الذی تنوینه

یحمی الکریم عرضه و دینه

«امّا به حرام، که مرگ به از اینست، و اگر به حلال است، که من آن را حلال نمی دانم.

تا چه رسد به آنچه تو می خواهی! شخص با کرامت، دین و آبروی خود را پاس می دارد!»

این خبر به جوان های قریش رسید و به ملامت او زبان گشودند، عبداللَّه در پاسخ آنها اشعاری سرود که مضمون آن چنین است:

«ابری را دیدم که چهره نمود و با ریزش باران، نور امید درخشیدن گرفت.

آبی که از آن پدید آمد پیرامونش را همچون سپیده ی صبح برافروخت.

و این همان شرافتی است که بدان اعتراف می کنم و چنین نیست که هر کس چوب

آتش زنه را بر هم زد، روشنگر باشد.» ⁽¹⁾

فتلألأت بحناتم القطر

فلمائها نور یضی ء له

ما حوله کاضائة الفجر

و رأیته شرفا ابوء به

ما کلّ قادح زنده یوری.

آری، این است نیای پاک، که تن به افسونِ زیبا رویان مکّه نمی دهد؛ شهری که در آن عادات جاهلیّت موج می زد و رذائل اخلاقی شیوع داشت. در این شهر عبداللَّه دارای قلبی است که عفّت، طهارت، و پاکدامنی از آن می جوشد و موج می زند، هر قدمی که برمی داشت بر محاسبه ی پاکی و مقیاس عفاف و رهگذر پاکدامنی بود.

این است ذریّه ای که هر یک به دیگری پیوند خورده اند و خاندانی که در فضای عطرآگین شرف و سیادت، از فضایل اخلاق و خصالِ خجسته برخوردارند.

جده ی زهرا (س) ، آمنه بنت وهب

اشاره

آمنه، بانویی پاک بود، که خدایش از میان زنان جهان برگزید تا مادرِ سرور انسان ها باشد، در رحم خود او را بپروراند و با خون و عواطف خویش تغذیه اش کند.

او گرامی ترین دوشیزه ی قریش، از بنی بن زهرة کلاب، برادر قصیّ بود و این دو، شریف ترین افراد قریش بودند. پدرشان وهب پسر عبدمناف که در شرف و نسب، آقایی داشت و مادرشان از فرزندان عبدالدار بود.

بدین سان، آمنه برگزیده ی قریش از جهت پدر و مادر است، که عبداللَّه پسر عبدالمطّلب وی را به همسری برگزید و این زوج گرامی، برگزیده ی نخبگان قریش بودند؛ چنانچه رسول مکرّم صلی اللَّه علیه و آله فرمود:

«خداوند همواره مرا از صلب های پاک به رحم های پاک منتقل می کرد، در حالی که پیراسته و مهذّب بودم و اگر نسلی دو شاخه می شد، من در بهترین آنها قرار داشتم!»

در این خاندان کریم از بنی زهره، گرامی ترین مادر که بشر می شناخت، در مکه تولّد یافت و رشد کرده و بالنده شد و جوانان قریش آرزوی وصلت با او را داشتند؛ چرا نداشته باشند؟! در حالی که او دختر فروزنده قریش بود، که در حسب و نسب و کرامت و شرافت مانندی نداشت. چه بسا روح و قلب آمنه از دور شیدای پسر عمویش عبداللَّه- برجسته ترین جوان قریش- بود و بدیهی است که قلبش می تپید و اندوه، دلش را می آزرد، آنگاه که خبر نذر عبدالمطّلب در ذبح عزیزترین فرزندش عبداللَّه را از زبان مردم مکّه می شنید.

وقتی که فدا آمد و عبداللَّه از قربان شدن معاف گردید و هلهله ی شادی در مکّه پیچید، قلب آمنه هم با شادمانی آرام گرفت! چون عبدالمطّلب از نحر صد شتر فارغ شد، با گروهی از سرشناسان بنی هاشم، راهیِ خانه ی بزرگ بنی زهره (وهب پسر عبدمناف) گردید، در حالی که فرزند گرانقدرش عبداللَّه، در کنارش بود.

آمنه می پرسید، گروه بنی هاشم برای چه آمده اند؟

در این هنگام مادرش «برّه» پیش آمنه آمد تا خبر خواستگاری را با او در میان بگذارد. پدرش وهب آمد و با نرمی گفت: «شیخ بنی هاشم آمده تا برای پسرش عبداللَّه همسری برگزیند.» پس با عجله نزد میهمان بزرگوارش آمد و آمنه را تنها گذاشت، تا مجال اندیشیدن یابد.»

بدینسان، آفریدگار جهانیان آمنه را به همسری، برای جوانمردی از بنی هاشم- که محبّت و علاقه اش دل های اهل مکّه را به تسخیر درآورده بود- برگزید. و در آن زمان قلبِ پاکِ آمنه، در برابر این پیش آمدِ غیره منتظره تپید! سینه بر سینه ی مادرش «برّه» نهاد تا برای آرامش قلب خود مدد گیرد.

این خبر در مکّه پیچید و شهر برای جشن عروسی آن دو جوان شریف آماده شد؛ زیباترین جوانِ قریش و مکّه و پاکترین و گرامی ترین دوشیزه ی دنیا. فانوس ها در اطراف حرم افروخته شد و سران و بزرگان قریش در دارالندوه جشن گرفتند، این جشن ها سه شبانه روز ادامه داشت تا آمنه به حجله ی همسر عزیزش آمد، خانه ای ساده که با آن محبوب عزیز زیباتر از کاخ های جهان بود!

بشارت!

آمنه گوید: در حالی که بین خواب و بیداری بودم، صدایی به گوشم رسید و به من گفت: «اینک تو به وجود سرور این امّت آبستنی!» من از حمل بی خبر بودم و اثری از آن مشاهده نمی کردم.

این رؤیای روشن، ارکان وجود آمنه را لرزاند؛ رؤیایی که به حقیقت تجسّم یافت. نوری دید که از وی ساطع شد. افق تا افق را از روشنی لبریز ساخت تا آنجا که «بُصری» یکی از شهرهای شام را دید و این هنگامی بود که شوی عزیزش به یثرب سفر کرده و به همسر خود وعده ی دیدار داده بود.

آمنه دوست داشت همراه همسرش می بود تا آنچه دیده و شنیده است، او هم می دید و می شنید. دوری شوهر طولانی شد. به بیماری مبتلا گردید و در دیار دایی های خود (در یثرب) بستری شد و ار قافله ی مکّه جا ماند. آمنه با بی صبریِ تمام، انتظار بازگشتِ شوهرِ مهربانش را می کشید، امّا او چند روزی پس از حرکت قافله از یثرب، دست از جهان شسته و در یثرب رخ در نقاب خاک کشیده بود. درد فراق قلب شاداب آمنه را سخت می فشرد و آتشِ غم اندرونش را می سوخت.

عبداللَّه رفت و به دیار جاوید شتافت و دیدگان آمنه در فراقش اشک می بارید و در رثای او می گفت:

«گوهر زیبای هاشم سرزمین بطحا را بدرود گفت و در لحد منزل گرفت.

پیک اجل او را فراخواند و او را پاسخ داد، دیگر وی را همانندی در میان مردم نیست.

در آن شب که تابوتش را به دوش می کشیدند، یارانش سراسیمه و بی قرار بودند.

امّا مرگ بی رحمانه بر او شبیخون زد، وه! چه بسیار کریم و مهربان بود.»

رحمت و رأفتِ خداوند قلب آمنه را که در آتش قهر می سوخت، آرامش داد و با بزرگترین نوید که سرود غیب ندا می داد، اُنس و تسلّی بخشید. ماه های حمل به کندی گذشت و آن وعده ی عظیم فرارسید، زنان بنی زهره پیرامونش حلقه زدند تا تولّد فرزند عبداللَّه را ببینند امّا در تصوّر آنها نمی گنجید که بزرگترین لحظات تاریخ بشری را شاهد خواهند بود.

و آنگاه فروغ هدایت تولد یافت!

اتاق از نور لبریز شد، بلکه شایسته بود همه ی دنیا از نور لبریز گردد! زیرا به استقبال بزرگترین فرزندان آدم می رود. به روایت سهیلی، امّ عثمان ثقفی گوید:

«من در ولادت رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله حضور داشتم. خانه لبریز از نور بود و ستارگان را دیدم که نزدیک شده اند، چنانکه گویی بر زمین سقوط می کنند!»

ولد الهدی فالکائنات ضیاء

و فم الزمان تبسم و ثناء...

یوم یتیه علی الزمان صباحه

و مسائه بمحمد و ضیاء

و الآی تتری والخوارق جمة

جبریل رواح بها غداء

«هدایت، زاده شد و به همه ی کائنات روشنی بخشید، و زمان لبخند می زند و ثنا می خواند.

روزی که بامداد و شامگاهش با محمّد صلی اللَّه علیه و آله پرتوافکن است.

نشانه های (غیبی) مشهود است و معجزات یکی پس از دیگری می رسد و جبرئیل صبح و شام آن را فرود می آورد».

مکّه سراسر، برای میلاد رهنمای بزرگ بشر، جشن شادمانی گرفت. درود و سلام و برکت خدا بر او باد! عبدالمطّلب، جدّ این نوزاد او را محمّد نامید! میلاد آن گرامی سر سلامتی یا تسلیتی بود برای مادرش آمنه که با مرگ همسر عزیزش اندوهگین بود. و هر چه مهر و محبّت داشت نثار این فرزند عزیز می کرد، امّا یاد و خاطره ی عبداللَّه با گذشت سال ها فراموشش نمی شد و هر لحظه غم او را تازه تر می کرد. بر آن شد که به زیارت قبرش بشتابد و دردهای درون را تخفیف دهد.

مادر در حالی که پاره ی جگر خود و عبداللَّه را همراهی می کرد، راهیِ یثرب شد و در خانه ی دایی های شوهرش یک ماه به سر برد. پس از دیدار قبر عبداللَّه، با یکی از قافله ها عازم مکّه گردید، همین که قافله به «ابواء» رسید توفانی سخت ورزید و حرکت قافله را به تاخیر انداخت؛ در این ایام آمنه بیمار شد؛ بدانگونه که توان حرکت نداشت. بیماری شدّت گرفت تا جان به جان آفرین تسلیم کرد و محمّد صلی اللَّه علیه و آله که با مادر وداع می کرد، ناظر

در گذشت آن مهربان بود و می گفت:

«کلّ حیّ میّت و کلّ جدید بال و کلّ کبیر یفنی».

«هر زنده ای می میرد و هر نویی کهنه می شود و هر بزرگی روزی رهسپار نابودی می گردد.»

آن پیکر پاک در ابواء به خاک سپرده شد و دشت و بیابان را در وحشت فروبرد و کودک عزیز- که سلام و درود خدا بر او باد- با قلبی شکسته و دلی پر غصّه راهیِ مکّه شد. چه سخت است فراق عزیزان بر قلب های مهربان و حسّاس! یاد مادر از دست رفته و آثار عمیق هجرانش، همپای زمان قلب مصطفی صلی اللَّه علیه و آله را می فشرد و از دیدگانش اشک می بارید.

بیش از چهل سال گذشت و پیامبر همچنان در اندیشه ی هجران مادر بود و از خداوند خواست که برای زیارت قلب مادر، او را اذن دهد تا در آنجا اشک بریزد و یاران نیز گریه کنند.

عبداللَّه بن مسعود گوید:

«پیامبر صلی اللَّه علیه و آله حرکت کرد و ما آن حضرت را همراهی می کردیم، همین که به قبرستان رسیدیم، ما را فرمود بنشینیم و خود در میان قبرها راه می رفت تا به قبر مادر رسید، نشست و با وی راز طولانی گفت، سپس صدا به گریه بلند کرد و ما نیز با گریه ی آن حضرت گریستیم! آنگاه پیامبر به سوی ما آمد و در این حال عمر بن خطاب با آن حضرت روبرو شد و گفت: ای پیامبر خدا، از چه گریستید و یاران را به گریه آوردید؟ پیامبر دست او را گرفت و با اشاره به ما فرمود: گریه ی ما شما را بی تاب کرد؟! گفتیم: آری، یا رسول اللَّه! این جمله را سه بار تکرار کرد و سپس فرمود: قبری که من با آن راز می گفتم قبر مادرم آمنه بنت وهب بود و من از پروردگار اجازه خواستم که زیارتش کنم و او به من اجازه داد.» ⁽¹⁾.

آری، این بانوی بزرگ آمنه مادر مصطفی صلی اللَّه علیه و آله است. بانوی پاک و گرانقدری که از

حسب و نسب و نژاد شریف و معدن پاک مایه گرفته بود و خدایش برگزید تا مادر سید المرسلین باشد و مکّه و بزرگانش گواهی دادند که به او فضل و عنایت آفریدگار جهان نایل آمد و خدا خواست که نام و تاریخ و سیره ی او طی قرن ها جاودانه بماند و برتری و جایگاه رفیع این بزرگ زن و محبّت پیامبر خدا را نسبت به او و نیز مهر و محبّت آن مادر را نسبت به رسول خدا نسل ها و عصرها بازگو کنند.

آری این مادر مهربان و با فضیلت، با کرامت زیست و به جوار حق بارِ سفر بست و یاد عطرآگینش بر جای ماند تا تاریخ هر عصر، نسل به نسل آن را بازگو کند.

یکی از شعرا در مدح آمنه می گوید:

اللَّه شاءک أن تکونی فینا

أماً لخیر المرسلین حنونا

فاختارک المولی لحمل أمانة

فخلقت آمنةً و وضعت أمینا

للَّه احشاء توسد أحمد

جنباتها فحنت علیه جنینا

للَّه أصلابِ تقلب أحمد

فیها فسادت أظهراً و بطونا

یا من کسوتِ الدهرَ أشرف حلّة

و جعلت درّة تاجه الإثنینا

جهلوا مقامک حین قالوا قولة

و لقد أساءوا فی النبی ظنونا

ترجوه أمته و تیأس أمه؟

حاشاه و هو ببرّها یوصینا

و لوسف یرضیه الإله فهل تری

یرضی لآمنة تذوق الهونا؟

اللَّه أعلم حیث یجعل دینه

و لقد رضینا دین ابنک دینا

إن کان أشرف بقعة تلک التی

أضحی بها خیر الأنام دفینا

فلکونها ضمت عظام المصطفی

لکن ببطنک کونت تکوینا

یا أم خیر المرسلین و جدّة الزه

راء أمطرک الحیا هتونا

سعدت بک الابواء حین نزلتها

فتعطّرت ذکراً و طابت طینا

یا من له الخلق العظیم سجیّة

والعفو الکلام و هیبة تعرونا

أعطاک ربّک رتبة لم یعطها

عیسی و لا موسی و لا هارونا

یا ربّ صلّ علی النبیّ و آله

ما قام حادی أو تلا تالینا

«خداوند خواست که در میان ما برای بهترین پیامبران مادر باشی.

از اینرو، برای حملِ آن بارِ امانت تو را برگزید؛ آمنه را آفرید که امین را بزاید.

آن رحم های پاک که احمد صلی اللَّه علیه و آله را پروراندند و بر او مهر و عطوفت ورزیدند.

و نیز آن اصلاب با کرامت احمد صلی اللَّه علیه و آله را منتقل کردند، آیتی از خدا بودند و بدینسان بر دیگر صلب ها و رحم ها برتری یافتند.

ای بانویی که روزگار را بهترین جامه پوشاندی و بر تاج آن مروارید درخشان بودی.

مقامت را نشناختند که سخن ناروا گفتند و به پیامبر گمان بد بردند.

آیا امّت به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله چشم امید بندند امّا مادرش نومید گردد؟! حاشا! که او به مهر مادرش ما را توصیه فرمود.

خداوند خشنودش سازد، آیا باور کردنی است که آمنه در عذاب باشد؟!

خدا بهتر می داند دین خود را کجا نهد، ما دین فرزندت احمد صلی اللَّه علیه و آله را پذیرفتیم.

اگر آنجا که بهترین خلق مدفون است (قبر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله) به خاطر در بر گرفتن استخوان های مصطفی صلی اللَّه علیه و آله، بهترین سرزمین ها به شمار می آید.

چگونه رحمِ تو جایی که آن بزرگوار شکل گرفت شرافت ندارد؟! (بنابراین باید رَحِم تو شرافت بیشتری داشته باشد!).

ای مادر سید المرسلین صلی اللَّه علیه و آله ای جدّه ی زهرا علیهالسلام، شرم و آزرم پیاپی از سیمایت می بارید.

«ابواء» (سرزمینی که مدفن آمنه است) با فرود آمدنت در آنجا، سعادتمند شد. یادش عطرآگین و خاکش پاکیزه گردید.

ای آنکه دارای خُلق عظیم و سجایای خسته بودی! امیدواران چشم به عفو و گذشت تو دوخته اند.

ای رسول خدا معذرت می خواهیم که حیای ما و هیبت تو مانع سخن است.

خدایت رتبه ای داده که به عیسی و موسی و هارون نداده است!

ای آفریدگار، بر پیامبر و خاندانش درود فرست تا زمانی که آوازه گری یا سخن سرایی وجود دارد.»

پدر زهرا، حضرت محمد

امّا پدر فاطمه، محمّد بن عبداللَّه، از نژاد قریش و هاشم بود. برای شرافت آن بزرگوار این بس که او فرزند دو ذبیح است، (اسماعیل و عبداللَّه) و چون مادرش بدو آبستن شد، در رؤیا از هاتفی شنید که می گفت:

«تو به بزرگ این امّت و شریفترین آدمیان و پریان، آبستن شدی» و چون از مادر متولّد گشت، قابله اش (امّ عثمان) دختر ابی العاص گوید: «دیدم خانه را که پر از نور شد و ستارگان چنان نزدیک شدند که گفتم بر سر من خواهند افتاد.» ⁽¹⁾.

ابن سعد به چند سند آورده که آمنه ی بنت وهب مادر محمّد صلی اللَّه علیه و آله گفت: «دیدم شهابی از من برآمد و زمین را روشن ساخت!» ⁽²⁾از همان آغاز که محمّد صلی اللَّه علیه و آله شیرخواره بود، برکت نبوّت بر همه جا سایه گستر شد.

مادر رضاعی آن حضرت (حلیمه ی سعدیه) می گوید: «با شوهرم از شهر خارج شدیم و کودکی را که شیر می دادم همراه داشتیم.

خشکسالی و قحطی هیچ چیز بر ما باقی نگذاشته بود. من و جمعی از زنان بنی سعد بن بکر، در جستجوی کودکانی بودیم که شیر دهیم، ماده الاغ و شتر پیری داشتیم که یک قطره شیر نمی داد و از گریه ی کودکی که همراه داشتیم، به جهت گرسنگی شبها به خواب نمی رفتیم.

شیر من برای آن بچه کافی نبود و غذای دیگری هم نداشتیم امّا به امید باران و گشایشی بودیم. با همان ماده الاغ وارد مکّه شدیم و من در جستجوی کودکی در جهت شیر دادن بودم؛ هر یک از زنان که همراه من بودند، از پذیرفتن محمّد به جهت یتیمی اش سر بازمی زدند؛ زیرا به پدران کودکان چشم امید داشتند. هر یک از زنان کودکی را گرفت و من کودکی نیافتم. هنگام بازگشت از مکّه به همسرم گفتم: «به خدا دوست ندارم دست خالی بازگردم. من می روم و آن کودک یتیم را می گیرم.» او اجازه داد و گفت: «باشد که خداوند بدین وسیله برکتی بر ما فرستد.»

رفتیم و ناگزیر آن کودک را گرفتیم، همین که به منزل بازگشتم و او را در دامن نهادم، هر

دو پستانم شیر فراوانی آورد! او نوشید و سیر شد، (رضاعی)اش نیز سیر نوشید و هر دو به خواب رفتند، شوهرم برخاست و به سوی آن شتری که داشتیم رفت، دید پستان هایش پر از شیر است! ما از آن شیر نوشیدیم تا سیر شدیم و آن شب را به راحتی به سر بردیم. صبح که شد شوهرم گفت:

«ای حلیمه، به خدا سوگند وجود مبارکی را با خود آورده ایم!)

گفتم: «من نیز چنین آرزویی داشتم»، سپس به راه افتادیم و بر آن ماده الاغ سوار شدیم و محمّد را بر آن سوار کردیم. چنان بر قافله پیشی گرفتیم که در تصوّر نمی گنجید!

همراهان من می گفتند:

«ای دختر ابی ذؤیب، قدری آرام تر، مگر این همان ماده الاغی نیست که با آن آمدی؟!».

در پاسخ گفتم: «به خدا این همان است!».

آنها می گفتند: «به خدا سوگند که او را عنایتی شده است!».

آنگاه به منزلگاه بنی سعد رسیدیم، سرزمینی که بی حاصل تر از آن وجود نداشت.

گوسفندان ما که قبلاً گرسنه بودند، در این روزها سیر و شاداب شدند! شیر آنها را می دوشیدیم و این فقط برای ما بود! اهالی می گفتند: گوسفندان را در آنجا که حلیمه می چراند برانید، امّا آنها چنین برکتی نمی دیدند! گرسنه و بدون شیر برمی گشتند و ما هر روز افزون تر از پیش خیر و برکت را پیش روی خود می دیدیم. دو سال و اندی به این صورت گذشت.

آری به این صورت برکت از پرتوِ وجودِ محمّد صلی اللَّه علیه و آله پدر فاطمه علیهاالسلام، از آغاز تولّد و دوران کودکی اش نمایان بود. و چون محمّد صلی اللَّه علیه و آله به کفالت عموی خود ابوطالب درآمد به نیکوترین شیوه، در حمایت و تربیتش همّت گماشت و او را در کنار فرزندانش نوازش می کرد، بلکه بر آنان مقدّم می داشت و احترام و توجّه بیشتری می نمود! و تا چهل سالگی همچنان در حمایت و احترامش می کوشید و به خاطر او با دیگران ستیز می کرد و این به جهت حقّ خویشاوندی و شخصیّت والایی بود که در او سراغ داشت و دیگران از آن

بی خبر بودند و نیز به جهت فیوضات و برکاتی بود که از وجود مبارکش می دید. ابن عساکر از «جلهمة بن عرفطه» نقل کرده که گفت:

«به مکّه آمدم، مردم این شهر را در قحطی و خشکسالی دیدم. قریش به ابوطالب که نوجوانی را همراه داشت و چون خورشید می درخشید، گفتند چه کنیم؟ ابوطالب دست آن نوجوان را گرفت و نزدیک کعبه برد و پشت او را به دیوار خانه چسبانید و با انگشت آن نوجوان استغاثه کرد، در آسمان ابری نبود امّا از این سو و آن سو ابرها آمدند و غرش آسمان بلند شد و بارانی بارید که وادی مکّه منفجر می شد و شهر و بیابان سیراب شدند.»

ابوطالب در شعری به این مطلب اشاره دارد:

وابیضّ یستسقی الغمام بوجهه

ثمال الیتامی عصمة للأرامل

«آن سفیدرو که به برکت سیمایش از ابرها باران خیزد، آنکه تکیه گاه یتیمان و حامی بیوه زنان است!»

اوست محمّد صلی اللَّه علیه و آله که در آغاز خلقت امتیاز همه ی خوبی های بشریّت را به دست آورد و با اندیشه ی درست و دیدگاه حقش به مدارج عالی رسید و بهره ی وافری از هوشمندی و استقلال اندیشه و حکمت و آرمان خواهی به دست آورد و با سکوت معنی دارش بر ژرف نگری و تفکّر عمیق و حق جویی، یاری جست و با خِرَد سرشار و فطرت شفّاف دفتر حیات و شؤون انسان ها و احوال جامعه را مطالعه کرد و از آنچه خرافه و ناهنجار است رخ برتافت، آنگاه با بصیرت کامل با مردم معاشرت کرد و هرگاه خیر و خوبی دید، در آن شرکت نمود وگرنه راه عزلت برگزیده بود؛ او از مسکرات و ذبیحه ی حرام و پرستش بتها در اعیاد و جشن ها نفرت داشت و از آغاز رشد از خدایان باطل رخ برتافت و چیزی را ناپسندتر از پرستش بتها ندانست و سوگند به لات و عزّی را تحمل نکرد.

جای تردیدی نیست که خداوند از هر انحرافی مصونش داشت و اگر وسوسه ی نفس خواست تا به کالای دنیایش بکشاند و یا با پاره ای تقلیدهای ناروا فراخواند، عنایت ربّانی مانع و حایل شد.

اوست محمّد رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله که خدای تعالی خواست سرور فرزندان آدم و خاتمِ انبیا باشد. خدایش وی را در پناه خود گرفت و با خصال خجسته و اخلاق فاضله و صفات کریمه بر قومش برتری داد؛ به این سبب او در جوانمردی سرآمد، در اخلاق نیکوتر، در معاشرت برتر، در بردباری بزرگتر، در سخن راستگوتر، در معاشرت ملایم تر، در عفّتِ نفس والاتر، در عمل خیر کریم تر، در عمل خوش رفتارتر، در عهد باوفاتر و در امانت بر همه فائق آمد، تا آنجا که قومش وی را امین نام نهادند؛ زیرا شایستگی و صلاح و برترین خِصال را در خود جمع کرده بود و بدانگونه بود که خدیجه امّ المؤمنین در وصفش گفت:

«مشکلات همه را حل می کرد و تهی دستان را نوا می داد، مهمان را نوازش می کرد و طرفدار و مدافع حق بود.».

پدر بزرگوار زهرا علیهاالسلام قدم برنمی داشت، جز برای دعوت به حق. او در پیمان «حلف الفضول» حاضر شد و آن پیمانی بود که چند قبیله از قریش و بنی هاشم، فرزندان عبدالمطّلب، اسد بن عبدالعزّی، زهرة بن کلاب و تیم بن مرّه عهد بسته بودند، آنگاه که جنگ فجّار رخ داد، آنگاه در خانه ی عبداللَّه بن جدعان تیمی- که مرد سالخورده و شریف بود- گرد آمدند و همپیمان شدند که اگر در مکّه ستمدیده ای یافتند، چه خودی باشد یا بیگانه، به یاری او بشتابند تا داد او را از ستمگر بستانند و پیامبر خدا نیز در این پیمان شرکت کردند و پس از رسالت می فرمود:

«من در خانه ی عبداللَّه پسر جدعان حضور یافته و در پیمانی هم سوگند شدم، که دوست نداشتم آن را با شتران سرخ موی مبادله کنم و اگر در اسلام نیز، به این پیمان دعوت شوم، خواهم پذیرفت.» ⁽¹⁾.

روح چنین پیمانی با تعصّبات جاهلیت همخوانی نداشت! درباره ی انگیزه ی چنین پیمانی گفته اند: مردی از زبید، به مکّه آمد، کالایی به عاص بن وائل فروخته بود و او بهای آن را نمی داد، آن مرد به سران قبایل مکّه؛ عبدالدار، مخزوم، جمح، سهل و عدی شکایت

کرد، امّا آنها از یاری وی سر باززدند، ناگزیر بر کوه ابوقبیس رفت و فریاد مظلومیت برآورد. زبیر بن عبدالمطّلب این را شنید، حرکت کرد و گفت: کیست به یاری مظلوم بشتابد؟ سپس گروهی که نامشان از نظر گذشت (سران قبایل مکّه) گرد آمدند و پیمان حلف الفضول بستند و نزد عاص بن وائل رفته و حق مرد زبیدی را از او ستاندند. ⁽¹⁾.

به اینگونه بود که گام های استوار پدر زهرا علیهاالسلام همه با تأییدات خداوند بزرگ همراه بود که او را به کار نیک هدایت فرمود تا جز در طریق حقّ ره نسپارد و جز در مجلس حق ننشیند.

پیامبر در جوانی کار می کرد و با عرق پیشانی تحصیل روزی می نمود و عمویش بر او نظارت داشت، هر چند در جوانی آن حضرت شغل خاصّی نداشت ولی روایات متعدّد می گوید که: او شبانی می کرد و در طفولیت در بنی سعد، گوسفندان را به چرا می برد. در بیست و پنج سالگی به تجارت شام سفر کرد و با مال خدیجه بازرگانی می نمود.

ابن اسحاق گوید: «خدیجه بنت خویلد، بانوی تاجرپیشه و صاحب شرافت و ثروت بود. او از مردان برای تجارت یاری می جست و مالش را مضاربه می داد. قریش نیز مردمی تجارت پیشه بودند. همینکه خدیجه صدق گفتار، امانتداری و کرامتِ اخلاقی محمّد صلی اللَّه علیه و آله را شنید، پیشنهاد کرد که با ثروت او تجارت کند و رهسپار شام گردد تا سودی افزونتر از دیگران به او دهد؛ غلام خود «میسره» را نیز در خدمت او گماشت. رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله این پیشنهاد او را پذیرفت و با ثروت خدیجه به تجارت پرداخت و با میسره (غلام خدیجه) رهسپار شام گردید. ⁽²⁾.

سفر پیامبر به شام نخستین رشته ی ارتباط (با خدیجه) در آن پیوند مبارک بود. همین که پیامبر از شام به مکّه برگشت، خدیجه امانت و برکت فراوانی در مال خود دید که سابقه نداشت! میسره نیز آنچه را در خلال سفر از خُلقِ خوش، بزرگواری، درایت، عقل، صدق و امانتِ محمّد صلی اللَّه علیه و آله دیده بود برای خدیجه تعریف کرد، خدیجه گمشده ی خود را در این

جوان راستگو و امین یافت و با اینکه به خواستگاری سران و رؤسای قریش جواب رد داده بود، به فکرش رسید که نظر خود را با «نفیسه» دختر اُمیّه در میان نهد. نفیسه نزد پیامبر آمد و از ازدواج خدیجه با وی سخن گفت، رسول خدا پذیرفت و با عموی خود در این باره صحبت کرد؛ آنها پیش عموی خدیجه رفتند و از خدیجه خواستگاری کردند و آن ازدواج با مبارکی و میمنت شکل گرفت! بنی هاشم و سرانِ «مُضر» در مراسم عقد شرکت کردند.

این واقعه دو ماه پس از بازگشت پیامبر از شام رُخ داد. بیست شتر کابین او قرار داد. خدیجه در آن روز چهل سال داشت؛ او برترین زنان قبیله ی خود در نسب، ثروت، عقل، عفّت و شرف بود و هم او نخستین بانویی بود که به همسری پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله درآمد و پیامبر تا خدیجه زنده بود، همسر دیگری اختیار نکرد.

در اینجا فرصت را مغتنم شمرده، اندکی درباره ی شخصیت مادر فاطمه و سرشت پاک و اصل و نسب و خاندان وی سخن بگوییم؛ زیرا او بانویی بلند مرتبه، با خلق و خوی شایسته و فضل و درایت که از خاندانی اصیل و کریم، نشأت می گرفت.

حضرت خدیجه

خدیجه، دختر خولید، فرزند اسد بن عبدالعزّی بود. عبدالعُزّی برادر عبدمناف، یکی از اجداد پیامبر صلی اللَّه علیه و آله است و پدر این دو قصیّ بن کلاب می باشد. این چنین، خدیجه با رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در جدّ چهارم (قصیّ بن کلاب) تلاقی دارند!

ایستادگی خویلد در برابر «تبّع» معروف است. آنگاه که تبّع از یمن به حج آمد و قصد کرد حجرالأسود را از جای برکند و با خود ببرد.

تاریخ فراموش نمی کند زمانی را خویلد با «تبّع» به مقابله و ستیز برخاست و هشدار داد که چنین اقدامی، خشم خداوند را در پی خواهد داشت و صاحب خانه (خداوند متعال) نفرین و هلاکت را بر او نثار خواهد کرد.

خویلد و یارانش ایستادگی کرده و تبّع را به هراس و بیم افکندند تا آنجا که چون به خانه رفت همواره در اندیشه ی تهدید خویلد بود و چون به خواب رفت، خواب دید که او را به لعنت و هلاکت تهدید می کنند؛ سرانجام از تصمیم خود منصرف شد. این قصه را سهیلی آورده است. امّا ابن اسحاق به شرح و بسط این ماجرا پرداخته و می نویسد:

هنگامی که تبّع عازم یمن شد، تصمیم گرفت حجرالأسود را با خود ببرد. جمعی از قریش نزد خویلد آمده، گفتند: چه بر سر ما خواهد آمد اگر حجر را ببرند؟! خویلد گفت: داستان چیست؟ گفتند: تبّع می خواهد حجرالأسود را به سرزمین یمن منتقل کند. خویلد گفت: مرگ به از این است! آنگاه شمشیر برگرفت و قریش نیز شمشیرها برداشتند و نزد تبّع آمدند و گفتند: می خواهی با رکن حجر چه کنی؟ گفت: می خواهم آن را برای مردم خود ببرم. قریش گفتند: مرگ به از این است. و آنگاه شمشیرها گرفته، نزد رکن آمدند تا از آن محافظت کنند.

آری این خویلد، مرد شجاع و فرمانروای قوم است که از خانه ی خدا در زمان جاهلیت عرب حمایت کرد و به فضایل اخلاق و کرم و پاکی و اصالت خانوادگی شهره بود.

مادر حضرت خدیجه، فاطمه دختر زائدة بن اصم بن رواحة بن حجر بن عبد بن معیص بن عامر بن لؤی بود. مادر فاطمه؛ یعنی جدّه ی خدیجه، «هاله» دختر عبدمناف بن حارث بود که نسبت او به «لؤی بن غالب» می رسد.

بدین ترتیب پدر و مادر خدیجه از اصیل ترین خانواده های قریش بودند و در نسب و حسب برترین به شمار می آمدند و خدیجه در بهترین سرزمین رشد کرد و به اخلاق فاضله متّصف شد و به دیانت معروف بود و آلودگی هایی که دامن برخی خانواده های مکّه را گرفته بود، دامن پاک او را نگرفت؛ عنایت خداوند خدیجه را از آغاز کودکی حفظ و حراست می کرد؛ زیرا او باید، امّ المؤمنین باشد و هر زنی چنین شایستگی نداشت.

خداوند متعال، با حکمت خویش برای همسران پیامبر تربیتی خاص و عنایتی ویژه فراهم ساخت تا به مسؤولیت خود عمل کنند.

یکی از سنّتهای خانواده های قریش این بود که دختر وقتی به سن بلوغ می رسید،

ازدواج می کرد و چون از ده سال می گذشت، دیگر کسی جرأت نمی کرد به آن خانواده نزدیک شود، مگر آنکه دارای نسب شریف و معروف به مروّت و فضل می بود! خدیجه ده ساله بود که «عتیق» پسر عابد بن عبداللَّه مخزومی به خواستگاری او آمد و حاصل آن ازدواج فرزندی به نام عبداللَّه بود. طولی نکشید عتیق درگذشت و هند بن زرارة بن نباش تمیمی با او ازدواج کرد و دو پسر به نامهای هند و حارث و یک دختر به نام زینب آورد.

هنگامی که از خدیجه و خاندان و نزدیکانش سخن می گوییم، می بینیم که در تاریخ نام هر یک به نیکی یاد شده و همگی در شجاعت و اخلاق شهره بودند.

حکیم بن حِزام پسر برادر خدیجه، از ثروتمندان بزرگ بود، ورقة بن نوفل نیز یکی از پسر عموهای خدیجه بود؛ این دو در زندگی حضرت خدیجه نقش مؤثّری داشتند. حکیم در خانه ی کعبه زاده شد! ⁽¹⁾و مردی خردمند، صاحب نظر، فرزانه و بخشنده و کم نظیر بود. او پانزده ساله بود که به دارالندوه راه یافت، در حالی که مردان کمتر از چهل سال را در این مجلس مشورتی نمی پذیرفتند؛ این دلیل خردمندی و سلامت فکر و استحکام رأی او بود. همواره ابوسفیان غبطه می خورد که چرا به پایه ی عقل و خرد حکیم نمی رسد و آرزو می کرد چنان جایگاهی داشته باشد.

حکیم، فکر و فعالیت خود را در تجارت نیز به کار برد و کاروان های او به اطراف جزیرةالعرب گسیل می شدند و سود فراوان و مال بسیاری می آوردند که آن را به فقرای مکّه و میهمانان انفاق می کرد و نتیجه آن برکتِ بیشتر مال او و محبّت و جذب قلوب مردم بود.

او به عمّه اش خدیجه علاقمند بود و همواره به خانه اش می رفت و در کارها با او به مشورت می پرداخت. امّا ورقة بن نوفل پسر عموی خدیجه، آن بزرگمردی که در تربیت روحی خدیجه، در جاهلیت و پیش از ازدواج با پیامبر صلی اللَّه علیه و آله تأثیر فراوان داشت، مردی بود زاهد و وارسته که زندگی را در تفکّر در آیات خدا و بندگی پروردگار می گذراند و اوقات

خود را به خواندن تورات و انجیل مصروف می داشت و از این دو کتاب مطالبی نقل می کرد و به غور می پرداخت تا اوصاف پیام آور اسلام را که تورات و انجیل و برخی کتب دیگر بشارت داده بودند، به دست آورد. او با بسیاری از راهبان و اهل کتاب همنشین بود و از آنها نیز اوصاف پیامبر موعود را می شنید و تلاش می کرد قبل از مردن، پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را درک کند؛ به ویژه پس از آنکه فهمیده بود او از فرزندان اسماعیل، فرزند ابراهیم علیهماالسلام است.

ورقة بن نوفل از آلودگی شرک و بت پرستی رویگران بود و به خدای یکتا، آفریننده ی هستی ایمان داشت و نیز به حساب، پاداش، بهشت و دوزخ، مؤمن بود. وی شاعری بود با احساسات لطیف، بزرگ منش و با دلی لبریز از محبّت به مردم؛ بدین جهت مردم به او اُنس و علاقه داشتند و هرگاه به مجلسی می گذشت، وی را خوش آمد می گفتند و مشتاق بودند که بیشتر با او هم صحبت باشند، لیکن او تنهایی و بنده ی خدا بودن ترجیح می داد.

آری، خدیجه این دو عنصر شایسته را برگزیده بود. حکیم بن حِزام، پسر برادرش که در تجارت و توانگری و خردمندی سرآمد بود و ورقه که الگوی عبادت و تفکر بود و خدیجه به گفته ی او ایمان عمیق داشت و بسیار می شد که خاطره های معنوی، که ثمره ی روح بلند و عقل سلیم و اندیشه هدفمند او بود، با وی در میان می گذاشت و بسیار از خدا با آیات و نشانه هایش می پرسید و درباره ی ثواب و عقاب و بهشت و دوزخ و ارزش عمل صالح و انفاق به فقرا و مستمندان و کمک به نیازمندان از وی پرسشهایی می کرد.

ورقه با صفای نفس و لطافت روح، آنچه را که در درون دختر عمویش می گذشت احساس احساس می کرد و بدور از شائبه های دنیوی، به پرسش هایش پاسخ می داد و از تجارب و آموخته های خود او را بهره مند می ساخت که اینها در حیاتِ دینی خدیجه تأثیر داشت. از اینرو به هیچ یک از بت ها سر تسلیم فرود نیاورد و برای آنها نذر یا قربانی نکرد.

حضرت خدیجه در میان مردم مکه، به ویژه قریش، منش و سلوک آبرومندانه ای

داشت و لقب هایی به و نسبت می دادند که نشانه ی برتری وی بر سایر زنان است. خصلت های ستوده ی او در هیچیک از آنها دیده نمی شد. هریک از نامهای او به نوعی از منزلت اجتماعی و شخصیت و محبوبیتش در دلهای مردم حکایت داشت نخستین لقب او «طاهره» بود؛ این لقب را بیهوده به وی نسبت ندادند، بلکه شایستگی او چنین ایجاب می کرد. او در عصر جاهلیت و قبل از همسری پیامبر صلی اللَّه علیه و آله دوبار ازدواج کرد و شوهرِ دوّمش، در جوانی بدرود حیات گفت.

خدیجه در حالی که از رفاه و عزّت برخوردار بود، به تجارت روآورد و هر چند خواستگاران فراوانی داشت، مایل نبود از طریق تجارت کسب همسر کند. او برای خود راهی برگزید، بدور از هوا و هَوَس و انگیزه های نفسانی! او در رشته های متعدّد و متنوّعی از تجارت فعالیت داشت ولی با تجّار در گروهِ عام و خاص، رابطه ای نداشت بلکه غلامانش عهده دار کارهای او بودند که میسره آن غلام مخلص، آنها را سرپرستی می کرد. سالن وسیعی به مساحت شانزده متر در هفت متر اموال تجاری او را در خود جای داده بود که آثار آن تا سال 1412 که از ناحیه ی «مسعی» حفاری می شد، بر جای مانده بود. این موارد حکایت از منزلت خدیجه دارد.

از جمله عواملی که موجب شد او را لقب «طاهره» دهند، این بود که او هرگز با زنان هوسران ننشست. معروف است به خانه های مکه در جاهلیت، شاهد شب نشینی ها و لهو و لعب بود و حضرت خدیجه از کنار آن خانه ها، که برخی متعلّق به پسرعموها و پسر دایی هایش بود، می گذشت و می دید که به شب نشینی و لهو و لعب سرگرمند اما هرگز تحت تأثیر این خانه ها قرار نگرفت و از آنچه برخی زنان قریش بدان سرگرم بودند، بیزاری می جست.

زنان مکه و تاریخ، خاطرات ارزشمندی را از خدیجه به یاد دارند. زنان به دیدن او می رفتند و از کرم و عطای او بهره مند می شدند و چون به طرف کعبه می رفت، گِرد او را احاطه کرده، وی را همراهی می کردند و هیچیک از آن زنان سخنی در محضر او بی حاصل نمی گفت و جز به سخن جِدّ حرف نمی زد و کلمه ای نامناسب که او نمی پسندید بر زبان نمی راند.

یکی از القاب ویژه ی خدیجه «سیده ی قریش» بود؛ این لقب بزرگ و توصیف ارزشمند را به کسی ندهند، جز آن کسی که به اوصاف کمال انسانی راه یافته باشد.

همه ی مردم برتری اخلاقی و روحی وی را باور داشتند.

او در برابر ثروت و تجارت شیفته نبود و انبوه ثروت ها نتوانست در صفات پسندیده ی وی رخنه کند بلکه این ثروت و تجارت بود که در برابر او خاضع بود و این را باید ثمره ی آن احساس متعالی برشمرد.

دانشمندان و نویسندگان در تحلیل شخصیت خدیجه گویند: خود را به غیر از مردم و حرفهای مردمی مشغول می داشت و به بحث و پرسش در ماورای این حیات مادی می پرداخت. از پیام آوران خدا می پرسید؛ از پیامبری که خدا برای این امت و هدایت مردم خواهد فرستاد، از خدای بزرگ که در خور پرستش است و در برابر او باید به خاک افتاد و در برابر سلطنتش خاضع بود. در این اندیشه های متعالی، روح پاک و هوش سرشارش، وی را یاری می داد.

در کتب تاریخ آمده است که او همواره با پسر عمویش «ورقة بن نوفل» از پیامبرِ آینده و سرور آدمیان که خدایش برای هدایت بشریت خواهد فرستاد، سخن می گفت.

این اندیشه ی بلند، وی را از بیهودگی زندگی، که در آن زمان حاکم بود، دور می ساخت. و اینگونه به شخصیتی ارزشمند، میان مردم دست یافته بود، که او را سیده ی زنان قریش نام نهادند.

قریش زنان با شخصیت دیگری هم داشت که دارای عقل و خرد و جزم و ثبات بودند اما حضرت خدیجه در عقل و خِرَد، حزم و ثبات، شرافت، طهارت و والانگری، بر همگان برتری داشت که که در میان قوم خود به فضل و کرم و یاری مستمندان شهره داشت.

فقرا و نیازمندان و افراد غریب به سوی خانه ی او می آمدند و از سفره ی احسانش بهره مند می شدند. بانوی قریش را لقب «امّ المؤمنین» دادند؛ زیرا منزلت فوق العاده ای داشت؛ منزلتی که در طی قرن ها جاودانه است! او تمام آنچه را در توان داشت نثار کرد تا بار مشکلات را از دوش پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و خاندان و یارانش بردارد و در تبعید و محاصره،

آنان را یاری رساند و به خویشاوندانش و آنان که تحت محاصره ی اقتصادی قرار نداشتند، مخفیانه پیام می فرستاد که هر اندازه مقدور است، خوراک و آذوقه برای آن بفرستد تا مسلمانانِ محصور در رنج نباشند و به رغم مخالفت دشمنان رسالت، در پاسخ به دعوت وی همکاری می کردند؛ به این جهت خداوند، او را نخستین بانویی قرار داد که لقب امّ المؤمنین گرفت و شاید از برترین لقب ها و نام ها، همین نام بود که آن بانوی پاک سیده ی قریش، امّ المؤمنین و سرور بانوان عالم لقب گرفت. این لقب شایسته ی هیچیک از همسران پیامبر و زنان عالم نبود؛ مگر فاطمه زهرا علیهاالسلام دختر رسول اللَّه و سیده ی طاهره، خدیجه ی کبری و پیش از آنها هیچ زنی به این سمت نایل نگشت، مگر دو بانوی بزرگ از زنان برگزیده؛ مریم دختر عمران و آسیه بنت مزاحم همسر فرعون.

امام احمد حنبل از ابن عباس نقل کرده، که گفت:

پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله چهار خط روی زمین کشید و فرمود: «می دانید اینها چیست؟» گفتند: خدا و پیامبرش داناترند. پیامبر فرمود: برترین زنان اهل بهشت خدیجه دختر خویلد، فاطمه دختر محمد صلی اللَّه علیه و آله و مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم همسر فرعون اند.

«أفضل نساء أهل الجنّة خدیجة بنت خویلد و فاطمة بنت محمّد و مریم بنت عمران و آسیة بنت مزاحم اِمرأة فرعون». ⁽¹⁾.

صحیح بخاری از علی علیه السلام، از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نقل کرده که فرمود «خیر نسائها و خیر نسائها خدیجة». ⁽²⁾.

این لقب را مادر زهرا علیهاالسلام با شایستگی که داشت به دست آورد؛ چرا که او هر آنچه داشت پیش کش به درگاه خدا کرد و گرانبهاترین چیزها را در راه خدا و یاری رسول اللَّه صلی اللَّه علیه و آله قربانی نمود و هرگز از یاری و مساعدت او دست برنداشت.

شرح این مطلب را در خلال بررسی زندگی زهرا علیهاالسلام و تأثیر خدیجه در حیات معنوی دخترش بیان خواهیم کرد.

ازدواج مبارک و ثمره ی آن

هنگامی که خبر خواستگاری امین، محمد بن عبداللَّه، از خدیجه دختر خویلد در مکّه پیچید و این خبر نقل مجالس و محافل شد، زنان مکّه بر این پیوند غبطه خوردند؛ زیرا همه ی دیدگان و دل های دختران قریش به سوی محمد صلی اللَّه علیه و آله متوجه بود. در میان جوانان مکّه، زیباتر، پاکدامن تر، خردمندتر، راستگوتر، و با شخصیت تر از امین وجود نداشت. او با صفات و اخلاقِ خجسته و والاییِ نسب و کمال و صداقت و امانت، قلبها را تسخیر کرده بود.

در روز عروسی آن دو، جشن ها به پا شد، شترها قربانی کردند و سفره ها گسترانیدند؛ بزرگان و جوانان همه آمدند و شادی و مسرت خانه های مکه را پوشش داد؛ زیرا محمد صلی اللَّه علیه و آله برترین فرزندان و بهترین جوانان بشمار می آمد.

بزرگان مکّه و سران قبایل و زبده ترین جوان ها، در این جشن با شکوه شرکت جستند، هر یک در قربانی کردن شتر و ذبح گوسفند و مهیا کردن غذا، بر دیگری پیشی می گرفت. سفره ها گسترانیدند و ظرف ها را چیدند و همه ی مردم از ولیمه ی عروسی خوردند تا سیر شدند و شادی کردند و از صمیم دل مبارکباد گفتند.

در مکّه مرد یا زنی، پسر یا دختر جوانی نبود مگر آنکه به این مناسبت شادی می کرد. چه سخنی برای آنها جالبتر از این بود؟! و اگر مکّه با این پیوند زناشویی سرمست از شادی نباشد، به کدامین ازدواج و به کدامین مناسبت خوشوقت و شادمان گردید؟!

زندگی برای این دو همسر گرامی، با خوشبختی و شادکامی، به پاکیزگی و گوارایی می گذشت و محمد پسر عبداللَّه، در وجود خدیجه عطوفتِ همسری و همر و محبت و وفاداری را می جُست.

او شوهری شایسته بود برای خدیجه و خدیجه همسری بود بااحساس برای آن بزرگوار. محمد صلی اللَّه علیه و آله برای خدیجه تمام دنیا بود و خدیجه احساس می کرد که همای سعادت بر سرش سایه افکنده و قلب و جانش را تسخیر کرده است؛ زیرا می دانست

شوهرش مانند سایر مردان مکه نیست، بلکه در جزیرةالعرب همانندی ندارد؛ وجود مبارکش از مسکرات، بت پرستی و مجلس قمار منزّه است و زیورهای دنیای مادّی که غالب مردان و زنان مکّه را فریفته، در نظرش ارزش و جاذبه ای ندارد.

خدیجه خود را در برابر شخصیتی یگانه می دید که باور نداشت؛ اگر از اخلاق و زیبایی صفات مردان سخن می گفت، محمد صلی اللَّه علیه و آله به عالی ترین مدارج کمال انسانی رسیده بود، اگر از مردانگی و فرزانگی یاد می کرد، کسی به پای شوهرش نمی رسید. در او نشانه های بارزِ مردان بزرگ و اوصافی را می دید که در گذشته ندیده و حتی نشنیده بود!

او مردی خردمند، پاکدل و منزه بود؛ همتی داشت که کوه های مکّه و دشت هایش در برابر آن هماورد نبودند. همّتی داشت به بزرگی همه ی جهان. مردی که هر کسی در نخستین دیدارش می فهمید که برای رسالتی بزرگ آماده می شود؛ لذا در احساس و ادراک خدیجه ایمانی راسخ بود که محمد صلی اللَّه علیه و آله پیام آور این امت است، هر چند از چگونگی رابطه ی او با خدا و خوارق عاداتی که به دستش تحقق خواهد یافت، بی خبر بود.

او به خلوت و تنهایی اُنس داشت و همسر مانع این تنهایی بود بلکه توشه ی او را آماده می ساخت تا بتواند در خلوت تنهایی و تفکر و عبادت به سر ببرد، خلوت با خود که توشه ی هر پارسایی است که به خدا پیوسته باشد و با خود خلوت کند تا از همه ی سرگرمی های زندگی وارسته باشد و قلبش را با رهتوشه ی خوف و رجا همنوا سازد؛ ترس از خدای متعال و توانای مقتدر و امید به رحمت و رضوان او.

محمد صلی اللَّه علیه و آله به خود نوید رسالت بزرگی را می داد؛ رسالتی که مردم را از تاریکی به روشنی آوَرَد. در حقیقت خدای تعالی چنین وعده ای داده بود و به دیده ی عنایتش او را گام به گام زیر نظر داشت تا شایستگی تحمل بارِ چنین رسالتِ بزرگی را به بهترین حالت بیابد و به نیکوترین شکل آن را ابلاغ نماید و آن همسر پاک با وفا و فرمانبردار نیز عظمت آنچه را در قلب شوهرش نسبت به مسؤولیت آینده می گذشت، بخوبی درک می کرد و با شناخت اهداف عالیِ وی، خود را برای همکاری آماده می ساخت. روزها پشت سر هم سپری می شد و خدیجه اهتمام می ورزید که شوهر را به امور کوچک سرگرم نسازد و

فضای مناسب را برای عبادت و خلوت او فراهم آورد.

آثار حمل نمودار شد و خدیجه در پوست نمی گنجید! هیچ زنی از قریش چون خدیجه اشتیاق حمل نداشت. چرا شادمان نباشد؟! در حالی که در چهل سالگی همسر صادقِ امین و زبده ای را یافته که زیور جوانان مکه است. از اینرو شتابان نزد شوهر آمد تا بشارت حمل را بدهد! نُه ماه گذشت، تمام امیدش را به تولّد نوزاد دوخته و پیش از اینکه نوزاد بیاید برای او دایه ای برگزیده بود! انتظار به پایان رسید و پدر گرامی نیز شوق دیدار جگرگوشه ی خود را داشت. دیری نگذشت که قابله آمد و نویدِ تولدِ دختری را داد، بعد از آن خبر، قلبش آرام گرفت و به موهبتِ خداوندی شادمان شد و خدا را سپاس گفت که فرزندی به داده است و جهت سلامتی زوجه ی گرامی اش شکر گزارد و آنگاه او را «زینب» نام نهاد. ⁽¹⁾.

پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از اینکه خداوند فرزند دختری به او داده است، اندوهگین نشد، چنانکه رسم جاهلیت چنین بود، بلکه با شادمانی و مسرّت به اسنقبال او رفت و در این تولد قربانی ها کرد! و خانه ی آن دو همسر، شاهد روشنی و شادی بیشتری گردید. طولی نکشید که زینب از تنهایی درآمد و مولود جدیدی بنام رقیّه دیده به دنیا گشود و پدر و مادر با

رضایت و اطمینان نفس، از او استقبال کردند و با پیوند استواری که به خدای منّان و آفریدگار خَلق داشتند، این موهبت الهی را نشانه ی خیر و برکت دانسته و شکرگزار او بودند.

سوّمین دختر بنام امّ کلثوم آمد؛ شاید چنین تصور می شد که تولد سومین دختر، در محیطی که شیفته ی فرزندان پسر بودند، برای پدر و مادر خوشایند نباشد! اما چنین نبود، آنها می دانستند که اراده ی خداوندی بر این تعلّق گرفته و این نیز نعمتی است از خدا برای آنها؛ از اینرو سپاس حق گفتند و از او فزونی خیر وبرکت را طلب کردند! روزها می گذشت و دو همسر گرامی با سه دختر در خوشبختی و نعمت، به سر می بردند و دختران خردسال، محبت آنان را بیش از پیش جلب می نمودند و از چشمه سارِ جوشانِ خیر و سعادت سیراب می شدند!

عبدالقادر گیلانی قصیده ای در مدیحه ی خدیجه سروده، که مَطْلَعِ آن را با ترجمه ی اشعار، از نظر می گذرانیم. او می گوید:

علوت فلم تدرک مقاماتک الکبری

فغیرک لا تدعی و ان عظمت کبری...

«برتری یافتی و مقامات عالیه ی تو را کسی نیافت، به جز تو را بزرگ نشمارند، هر چند بزرگ باشد.

زنان بزرگی در جهان بوده اند، اما در مقایسه با تو آنها کوچک اند.

در سیمای پیامبر صلی اللَّه علیه و آله گوهری یافتی که نشانه ی آن، رازِ نهایی بود که تو می شناختی.

نور نبوّت را با درخشندگی اش دیدی و به آن سوی شتافتی و به کابین گرانبهایی دست یافتی..

و این را نخست با اشاره ی میسره دیدی و آنچه از نیکی می خواستی، خدا راه آن را هموار کرد.

آنگاه که پیشنهاد همسری با پیامبر خدا داده شد، سود بردی و پناهگاه او و پشتیبان وی شدی.

تو گاهواره ی رسالت بودی و آغوش خود را از آن هنگام که نخستین آیات فرود آمد برایش گشودی.

تو بودی که آرامش نفس به پیامبر دادی تا آنگاه او رسالت و قرآن را از خدا دریافت. و جامه بر آن پوشاندی و با «ورقه» که علم کتاب می دانست این راز را در میان نهادی. و چون جبرئیل آد، حجاب برگرفتی و دیری نگذشت که آن بشارت را آشکار ساختی. بر زندگی محمد صلی اللَّه علیه و آله دیباچه ای نگاشتی که خود سطر نخستین آن بودی.

خدایت، از آنچه کردی تو را سپاس گوید که اوست سپاس گوی و حقّا که کار تو شایسته ی سپاس است.

سلام خدا بدرقه ی راهت باد و در فردوس برین قصری از جواهر تو را گوارا باد!

تو را در درجاتی بلند و بی مانند است، که خدایت به آن ویژگی داده و برتری بخشیده است.

این دین، درخانه ی شما بالنده شده چنانکه گویی همتای روحانی فاطمه زهرا علیهاالسلام بوده است.

محبت و صدق را نثار پیامبر کردی و فرمانبرداری و پذیرش امر و نهی او را، سرلوحه ی عمل خود ساختی.

تو نخستین بانویی بودی که پشت سر پیامبر نماز خواندی و زنی جز تو نماز ظهر و عصر را نمی شناخت.

بیست سال و اندی با بهترین پیامبر بودی و از تو ناهنجاری مشاهده نکرد.

پیامبرِ مختار، پس از تو، چه رنجها و اندوه ها دید و شاهد آن سال های محنت و غم بود.

اما سینه ی پاک آن حضرت تنگ نشد و با بردباری و تحمّل به استقبال آن رنج ها رفت.

سرور رسولان در جمع یارانش همواره یاد محبّت های تو می نمود و تا زنده بود، فراموشت نکرد.

هرگاه نام خدیجه برده می شد اظهار اشتیاق می کرد و به وجد می آمد.

و آنگاه که عایشه دعوی برتری داشت چهره ی پاک مصطفی از ناراحتی برافروخته و دگرگون می شد.

و آنگاه که در جنگ بدر گردن بندِ زینب را دید، که برای فدیه ی شوهر فرستاده بود، قلب پیامبر شکست و اشگ از دیده ی مبارک بریخت؛ چرا که یاد خدیجه برای او تازه گشت. باری محبت تو در اعماق جان محمد صلی اللَّه علیه و آله جای داشت، این سعادت و افتخار گوارایت باد. آیا این مهر و محبت با مرگ پیامبر پایان پذیرد؟! در حالی که در دنیا و آخرت رحیم

و مهربان است.

آه از فراق تو ای مادر! که اشگهای ما را بر گریبان جاری کرده، فرومی بارد.

و کیست جز مادر که اشک فرزندان را پاک کند زیرا، او از هر کس سزاوارتر است.

پس از محمد صلی اللَّه علیه و آله، درود و سلام خدا بر تو باد تا زمانی که نغمه ای سروده شود یا شعری خوانده شود و نیز خاندان پیامبر و یارانش، تا زمانی که گوینده ای می گوید. تو را برتری است و هرگز مقاماتِ عالیه ی تو را کسی درک نکرد!»

سفرنامه زهرا (س) در زندگی

در خانه ای که ریشه دارترین خاندان قریش است؛ زهرا به دنیا آید. پدر، صادق امین که احدی از قریش به پایه ی شرافت، صداقت و امانتش نمی رسد، مادر بانویی که در مکه از نظر شرافت و عزّت و رفعت همانندی ندارد. خدا چنین خواسته بود که زینب و رقیه و امّ کلثوم و فاطمه علیهاالسلام، در گرامی ترین خانه و خانواده دیده به جهان گشایند؛ خانه ای که عرب، در اصالت و کرامت و پاکی برای آن مانندی نمی شناخت! و با استقبالی روبرو شوند که هیچ فرزندی مثل آن فرزندان استقبال نشده است؛ زیرا بیشتر خانه های مکه از دختران با چهره ی خشمگین و قلبهای ناراضی استقبال می کردند و تولّد دختر خبری نامیمون برایشان بود!

اما خانه ی زهرا علیهاالسلام چنین نبود. پدر و مادر، محمّد صلی اللَّه علیه و آله و خدیجه بودند که این چهار دختر را ثمره ی پاک ازدواجی می دانستند که بر مودّت خالصی، پی ریزی شده بود و این هدیه ی مبارکی بود که خدای تعالی، روزیِ آنها فرموده و آنها در خشنودی به موهبت الهی ضرب المثل بودند.

پدر گرامی در سیمای دختران نورسته ی خود، جلوه ای لطیف از همسر باوفایش می دید که با مهربانی عطوفتش، انس داشت و رنج و محرومیت کودکی و یتیمی را با وصل او جبران می نمود.

مادر نیز در چهره ی دخترانش ذرّات حیات بخش وجودِ شوهرِ مهربان و جلال و شکوهِ او و شخصیت والا و صفات خجسته اش را می دید و قلب بسته ی خود را برای آنان می گشود او که با وجود همسرش از نو تولّد یافته بود، و اینک این شکوفه ها، خانه را از سرور و شادی و نعمت و حیات پر کرده بودند. هر چند چهار دختر دلبندش، پاره های قلب مادر به شمار می آمدند، امّا فاطمه، در این میان ویژگی و جایگاه خاصّی داشت و بیشترین فضای قلب او را گرفته بود.

این ویژگی دو عامل داشت:

نخست اینکه: او از همه کوچکتر بود و طبعاً جاذبه ی محبّتش بیشتر بود.

دوم اینکه: در جمال و جلال از همه بیشتر به پدر شباهت داشت. مطابق آداب و رسوم خانواده های قریش، مادر، برای هر یک دایه ای شایسته برگزید، تا هنگامی که از شیر گرفته شوند، در اختیارِ مادر و حضانت او، که بهترین مربّی بود، قرار گیرند.

فاطمه دوران کودکی را در دامان پدر و مادر و در کنار خواهران، بویژه زینب- که چون مادر کوچکی برای وی بود- سپری کرد.

در چهارمین سال تولّد فاطمه ⁽¹⁾که نشانه های نبوّت، برای پدر گرامیش ظهور می کرد و در تنهایی و خلوت به سر می برد، مادر توشه ی پدر را فراهم می ساخت و تا با پدر بود با او مهربانی می کرد، و هنگامی که از خانه دور می شد قلبش را به دنبالش می فرستاد. تأمّلات پیامبر در جهان هستی وی را از دنیای مردم روی گردان می ساخت و با عزلتی توأم با تامّل و تفکر ره می سپرد.

گزینش این عُزلت، از تدبیر الهی بود، تا وعده ای را که در انتظار آن امر عظیم (نبوّت) داشت تحقق بخشید؛ زیرا روحِ بلنداندیشی که می خواهد در حیات بشر تأثیر گذارد و آن را دگرگون کند، ناگزیر است که عزلت و خلوت و انقطاع از مشغله های خاک و غوغای زندگی و آنچه مردم را در دشواری های حیات گرفتار ساخته است، اینگونه پرورش یابد.

برای پیامبری که می بایست آن امانت بزرگ را به عهده گیرد و انقلابی را در زمین و

جریان تاریخ بپا کند، چنین عُزلَتی را سه سال پیش از تکلیف رسالت، تدبیر کرد، تا اینکه یک ماه متوالی در هر سه سال به طور کامل به تدبُّر و تفکر در جهان نادیده و ماوراء زمان و مکان بپردازد تا زمانی برسد که با عالم غیب به اذن خداوند، در ارتباط باشد.

فاطمه علیهاالسلام آنچه را که در پیرامون آن می گذشت زیر نظر داشت و شاهد عُزلت و تنهایی پدر بود تا اینکه پنج ساله شد و پدر چهل ساله اش با آثار نویدبخش نبوّت از ماورای آفاق رخ می نمود و می درخشید. و این آثار نویدبخش، همان رؤیای صادقی بود که چون سپیده ی صبح، چهره می نمود! همینکه ماه رمضانِ ⁽¹⁾سومین سالِ عُزلتِ پیامبر فرارسید و خداوند اراده کرد رحمت خود را بر اهل زمین فروفرستد، محمد صلی اللَّه علیه و آله را نبوّت بخشید و گرامی داشت، جبرئیل آیاتی از قرآن را فرود آورد.

فرشته وحی آمد و گفت: «بخوان» پاسخ داد: «خواندن نمی دانم». فرشته او را گرفت و رها کرد و گفت: «بخوان!» گفت: «خواندن نمی دانم». سپس گفت:

(اقْرَأْ بِسْمِ رَبِّکَ الَّذِی خَلَقَ- خَلَقَ الْإِنْسانَ مِنْ عَلَقٍ- اقْرَأْ وَ رَبُّکَ الْأَکْرَمُ- الَّذِی عَلَّمَ بِالْقَلَمِ- عَلَّمَ الْإِنْسَانَ مَا لَمْ یَعْلَمْ).

«بخوان بنام پروردگارت. آنکه آفرید انسان را از خون بسته. بخوان که پروردگار تو گرامی و با کرامت ترین است. آنکه با قلم آموخت. آموخت انسان را را چیزی که نمی دانست.»

محمد صلی اللَّه علیه و آله به خانه برگشت، در حالی که لرزه بر اندامش افتاده بود، بر همسرش وارد شد و گفت مرا بپوشانید، مرا بپوشانید! خدیجه او را پوشانید تا آرام گرفت. زهرا حالات پدر را می دید.

او شنید که مادرش پرسید: «تو را چه رسیده است؟» و پدر ماجرا را تعریف کرد و گفت: «بر خود بیمناکم.»

خدیجه گفت: «چنین نیست، خدا هرگز تو را خوار نمی سازد، تو صله ی رحم می کنی،

بار افتادگان برمی داری، به تهی دستان یاری می دهی، میهمان را می نوازی و از حق حمایت و جانبداری می کنی» آنگاه خدیجه او را نزد ورقة بن نوفل برد. ⁽¹⁾

نگاه کنید به کتاب سیره ی صحیح پیامبر بزرگ اسلام، تألیف: علامه جعفر مرتضی عاملی، ترجمه حسین تاج آبادی، ج 1، ص 286 به بعد، «مترجم».

ورقه گفت: «این همان فرشته ای است که خدا بر موسی نازل کرد. ای کاش من هم در این امر نقشی داشتم. ای کاش زنده باشم آن روز که خویشاوندانت تو را بیرون می کنند شاهد باشم»!

پیامبر فرمود: «آنها مرا بیرون می کنند؟» پاسخ داد: آری، هیچ مردی برای چنین مسؤولیتی که به تو داده شد قیام نکرد، مگر آنکه با او دشمنی کردند، اگر روزی نهضت تو را درک کنم یاری ات دهم. ⁽²⁾.

آن گرامی با همسرش برگشت و در خانه نشست و آنچه را ورقه گفته بود فرزندانشان نیز شنیدند. فاطمه در عجب بود که چرا اقوام او را اخراج می کنند؟! چرا با وی دشمنی می کنند، مگر او چه کرده است، این مطلب فوق، تصوّرِ دختر پنج ساله بود. او هر چند از رشد سرشاری برخوردار بود اما هنوز جامه ی کودکی در بر داشت. شاید این کلمات فکر او را به خود مشغول می داشت و درباره ی آن می اندیشید.

این ماجرا گذشت، بار دیگر پدر آمد و گفت: «مرا جامه ای بپوشانید، مرا جامه ای بپوشانید» برای پدر چه پیش آمد، به کجا می رود و اینگونه مضطرب برمی گردد؟! این حوادث از کودکی فاطمه را به خود مشغول می داشت و دوست داشت تنها باشد و بیندیشد که در پیرامونش چه می گذرد و چرا مادر بزرگوارش آنهمه به کار همسر اهتمام می ورزد؟! سخن ورقه، همواره بر زبانش می گذشت و او از خود می پرسید: کیست آن پیامبری که از ظهورش سخن می گویند و چرا خاندانش وی را آزار می دهند؟!

فاطمه و دعوت نهانی

پیامبر دعوت به خدا را با احتیاط و بیم و در نهایت اختفا! آغاز کرد.

مکّه، مرکز آیین عرب بود، متولّیان کعبه و سرپرستان بت های مقدّس نیز تحت نظر سایر اعراب و در مکّه بودند. حرکت اصلاحی در این محیط، دشواری بیشتری نسبت به سایر بلاد داشت. این کار، اراده ای خلل ناپذیر و بردباری در برابر مصیبت ها و شکنجه ها، را طلب می کرد.

حکمت در این بود که دعوت در آغاز، سرّی باشد تا اهل مکّه را به شورش نکشاند. طبیعی بود که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در نخستین مرحله اسلام را به نزدیکترین افراد؛ یعنی خاندان و یاران صمیمی خود- آنان که امید خیری در وجودشان هست و او را به راستی و درستی می شناسند و او آنها را به خیر و حق باوری می شناسد- عرضه کند.

آنان که در عظمت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و جلالت نفس و صدق گفتار او تردید نکرده بودند و به پیامبر پاسخ مثبت دادند و در تاریخ اسلام به سابقینِ نخستین، شناخته شدند و پیشاپیش آنها همسر پیامبر، خدیجه بود که از دیر باز چنین لحظه ای را انتظار داشت، که همسرش به خواست خدا پیام آور باشد.

او حتّی یک لحظه در پذیرش اسلام درنگ نکرد، بلکه با شتاب هر چه بیشتر، به پذیرش دعوت سبقت گرفت. آنگاه غلام پیغمبر «زید بن حارثه»، فرزند شراحیل کلبی، ⁽¹⁾اسلام آورد، آنگاه علی بن ابی طالب ⁽²⁾

قال رسول اللَّه: «أوّلکم وارداً عَلَیَّ الْحَوض أوّلکم اِسلاماً عَلِیّ بن أبی طالب».

«نخستین کسی که از شما در کنار حوض کوثر بر من وارد می شود، نخستین فردی است که اسلام آورد و او علی بن أبی طالب است.» «نک: الغدیر، ج 3، ص 220 تا 240.

مؤلّف کتاب حاضر نیز در صفحه ی 153 متن عربی از سخن پیامبر در ازدواج علی علیه السلام با فاطمه در این باره آورده است: «فَوَاللَّه لَقَدْ أنکحتک أکثرهم علماً و أفضلهم حِلْماً وَ أَوَّلهم اِسلاماً»، «مترجم».

کفالتِ رسول اللَّه به سر می برد، ایمان آورد؛ همانگونه که در گذشته پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در کفالت عمویش ابوطالب بود. بعد ابوبکر اسلام آورد. ⁽¹⁾اینها نخستین کسانی بودند که اسلام اختیار کردند و در دعوت به اسلام کوشیدند، آنگاه عثمان بن عفان، زبیر بن عوام، عبدالرحمان بن عوف، سعد بن ابی وقاص و طلحة بن عبداللَّه، اسلام اختیار کردند، سپس بلال بن رباح، ابوعبیده ی جرّاح، ابوسلمه، ارقم بن ابی ارقم، عثمان بن مظعون و برادرانش قدامه و عبداللَّه، عبیدة بن حارث، سعید بن زید عدوی و همسرش فاطمه دختر خطّاب، خباب بن ارت، عبداللَّه بن مسعود و جمعی دیگر به اسلام گرویدند. آنگاه جمعی از مردم دیگر از مرد و زن مسلمان شدند، تا نام اسلام در مکّه پیچید و زبانزدِ مردم شد. اینها کسانی بودند که پنهانی اسلام اختیار کردند. پیامبر خدا با آنها مجلس داشت و به ارشاد آنان می پرداخت و به طور سرّی آنها را با آیین خود آشنا می ساخت.

فاطمه و خواهرانش شاهد این دعوت در مراحل سرّی و نخستین آن بودند. وحی پیاپی می رسید و پس از آیات اوّل سوره ی مدثّر، سوره های دیگری- در این بُرهه از زمانِ کوتاه- با آیات روان و شیوا و دلپذیر نازل می شد؛ آیاتی که با آن فضای بسته تناسب داشت و تزکیه ی نفس را می ستود و انسان را از فریفتگی در برابر دنیا، بر حَذَر می داشت.

بهشت و دوزخ را توصیف می کرد، به طوری که گویی آن را مشاهده می کنی و مؤمنان را در فضایی قرار می داد که با جامعه ی آن روز فرق داشت.

فاطمه علیهاالسلام از این فضای پاک و روحانی، بهره می جُست و قلب شاداب آن دخترِ چهار یا پنج ساله از معنویت لبریز می شد و بر فضایل و حُسنِ اخلاقش می افزود.

با اینکه دعوت پنهانی و فردی صورت می گرفت، اخبار آن به قریش می رسید، ولی چندان بدان اهمیّت نمی داند.

شیخ محمّد غزالی در کتاب خود (فقه السیره) ⁽¹⁾گوید:

«اخبار به قریش می رسید، امّا بدان اهتمام نمی ورزیدند؛ شاید آنها گمان می کردند که محمّد صلی اللَّه علیه و آله یکی از موحّدان؛ نظیر امیّة بن أبی صلت، قسّ بن ساعده، و زید بن عمرو بن نوفل و... باشد که از الوهیّت و حقوق خدای یگانه سخن می گفتند، با این حال از پخش شدن خبر این دعوت و گسترش آثار آن،احساس ترس کرده، بر آن شدند که روندِ کارِ محمّد صلی اللَّه علیه و آله و دعوت او را دنبال کنند.»

قریش، پیامبر را به دقّت زیر نظر داشت و فاطمه از چشمه ی زلال معارفِ اسلامی سیراب می شد؛ زیرا به این چشمه نزدیک بود. پدرش پیامبر و مادرش از نخستین مؤمنان بودند.

روزها گذشت و سه سال دعوتِ مخفیانه به پایان نزدیک می شد و فاطمه هفت سال از عمرش تمام شد و وارد هشت سالگی گردید، ولی هنوز دعوت سرّی بود، در خلال این فطرت انجمنی از مؤمنان تشکّل یافت و دست برادری و همیاری به هم دادند و در تبلیغ رسالت و تثبیت آن کوشیدند. آنگاه وحی نازل شد و پیامبر را به دعوت و انذار قوم خود و رو در رویی با باطل و هجوم بر بت هایشان، به وسیله ی حکمت و موعظه ی نیکو فرمان داد. این حوادث که در جزیرةالعرب موجی بپا کرده بود، فاطمه را بکلّی از سرگرمی های شخصی، بازمی داشت و در حالِ کودکی، بیدار می ساخت و خیال های کودکانه را با حوادث سهمگینی که بعثت به وجود می آورد، می آمیخت. در هفت سالگی خود را با حوادث تکان دهنده و دشوار روبرو می دید و در برابر شعله هایی که بت پرستان سرکش در برابر آیین جدید (اسلام) برافروخته بودند، ایستادگی می کرد.

با چنین تحوّلی که در حیات فاطمه علیهاالسلام رخ داده بود، از سرگرمی های کودکانه فاصله گرفت، امّا هرگز بر این مجال تأسف نخورد، بلکه خشنود بود که به جای بازی های کودکانه با حقایق زندگیِ جدید- با همه ی مشکلات و مشقّت هایش- دمساز باشد. او با سنّ کم، معنای نبوّت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و رسالتی را که خود داشت می فهید و بار سنگینی را که رسالت بر دوش او می نهاد، که به عنوان دختر پیامبر باید آن را تحمّل کند- تا منزلتی متناسب با شخصیّتِ مصطفی صلی اللَّه علیه و آله احراز نماید- به خوبی درک می کرد. او می دید که قریش او را به خاطر ایمان به حقّ دارد منزوی ساخته اند و جز جمعی معدود از مؤمنان رنج دیده ی حق، یار و یاوری ندارد و به یاد می آورد آنچه را که دایی او (ورقه) گفته بود که قومش وی را اخراج می کنند و او با سنّ کم می پرسید: آن همه هیاهو در اطراف پدرش، با اینکه همگان به راستگویی و حسی خلق و فضایل اعمالش گواهی می دهند، از چیست؟! این حوادث یکی پس از دیگری فاطمه را در کودکی و تنهایی آبدیده می ساخت و پدرش در عُزلت و تأمّلات خود، بیشترین اوقات را می گذرانید و مادرش سرگرم امور محبوبش (پیامبر) بود و حمایت او را پیگیری می کرد تا برای دعوت و عبادت مهیّا باشد و فاطمه اوقاتش را با خواهران خود و احیاناً به تنهایی سپری می کرد. امّا حوادث می آمد تا او را از این تنهایی جدا کند و در گردونه ی حادثه ها قرار دهد و به جمع بپیوندد.

در همین ایّام حادثه ای رُخ داد که فاطمه و پدر و مادرش را از تنهایی و تأملّات، وامی داشت و آن حادثه این بود که عتبه وعتیبیّه فرزندان عبدالعزی (ابولهب)، رقیّه و امّ کلثوم را طلاق دادند و این کار با توطئه ی قریش انجام شد که درباره ی دختران پیغمبر، به اجرا درآمد. آنها می گفتند: شما فکر محمّد صلی اللَّه علیه و آله را نسبت به دخترانش آسوده خاطر ساخته اید. دختران او را به او بازگردانید تا گرفتار کار آنها شود و نزد دامادهای پیامبر رفتند و هر سه را تشویق کردند تا هر یک همسر خود را طلاق دهد! ابوالعاص بن ربیع از طلاق دادن امتناع ورزید و گفت: «همسرم را به همه ی زنان قریش ترجیح می دهم!» امّا پسران ابولهب، فوراً به این پیشنهاد پاسخ مثبت داده و عتبه به جای رقیّه (دختر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله) همسری از خانواده ی سعید بن عاص گرفت. البته فرزندان ابولهب را نیازی نبود که قریش آنه را به طلاق دادن همسرانشان ترغیب کنند؛ زیرا امّ جمیل دختر حرب (همسر ابولهب)

با کینه ای که داشت سوگند یاد کرده بود که با دختر محمّد صلی اللَّه علیه و آله در زیر یک سقف نباشد. از اینرو همسرش ابولهب را تحریک کرد که در طلاق عروس هایش اقدام کند. ابولهب به پسرانش گفت: «حق من بر شما حرام باد اگر دختران محمّد صلی اللَّه علیه و آله را طلاق ندهید». گمان نمی رفت که پسرانش اینگونه عمل کنند و انتظار نبود (عمو) با دختر برادرش- که در تولّد او شادانی می کرد و کنیز خود «ثویبه اسلمیّه» را که بشارت ولادتش را داده بود، آزاد ساخت- اینگونه باشد.

امّا آن زن کینه توز (امّ جمیل) کارگردان این توطئه بود و عقل و اراده و حمیّت را از شوهرش گرفت و خون هاشمی را که در عروقش جاری بود، بی اثر ساخت تا خویشاوندی خود را با محمّد صلی اللَّه علیه و آله از یاد ببرد و جوانمردی و شهامت را زیر پا گذارد! آری این است حسادت و تعصّب کور و احمقانه؛ زیرا فرزندان هاشم بر سایر قریش پیشی گرفتند و مجد و شرف را از آن خود ساختند؛ برخلاف اقوام آن زن. فرزندان «عبدشمس» که به منزلت فرزندان هاشم دست نیافته بودند، به ویژه آنکه نبوّتِ مورد انتظار، اینک در چهره ی یک حقیقت عینی تحقّق یافته و خاندان هاشم برنده ی آن بودند. از اینرو آن زن کینه توز، کوشید تا جمعشان را پریشان سازد و نخوت احمقانه ی جاهلیّت را به پدران و خدایانشان نسبت دهد تا در این راه (این خوی ناپسند را) به خدمت گیرد و (با این توطئه) کینه اش را متوجّه دعوت پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نمود و می خواست تا از خدیجه انتقام گیرد و آتشِ حسادت خود را فرونشاند. که چرا خدیجه آنهمه شرافت و شخصیت را به دست آورده و عزّت و افتخارش گوش ها را پُر کرده است؟! از اینرو با آن کینه ی لعنتی، شعله ی خشم قوم خود را برمی افروخت تا خدیجه را خشمگین کند و صفای زندگی سعادتمندانه اش را، که زبانزد قریش و دیگران بود، تیره سازد.

همسر ابولهب به این توطئه بسنده نکرد، بلکه در یک نبرد آشکار به وسط معرکه رفت که در یک سوی آن قریش و جاهلیّت قرار داشتند و در سوی دیگرش محمّد صلی اللَّه علیه و آله و ایمان.

موضع ابولهب و همسرش، از سخت ترین کارشکنی های دشمن، در برابر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بود. اَحَدی از بنی هاشم و عموهای پیامبر به اندازه ی ابولهب و همسرش، آن حضرت را نیازرد! البته جمعی از بنی هاشم و عموهای پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله بودند که در کنار آن حضرت

ایستاده و از او دفاع می کردند؛ مانند ابوطالب و حمزة بن عبدالمطّلب که بر ابوجهل به دلیل آزردن پسر برادرش محمّد صلی اللَّه علیه و آله، خشمگین شد و در صدد انتقام برآمد و اسلام آورد. شکّی نیست که این از اعجاز قرآن کریم و معجزات مصطفی صلی اللَّه علیه و آله بود که خداوند به او تعلیم داد و بدان وی را گرامی می داشت.

قرآن تأکید می کند که ابولهب و همسرش (حمّالة الحطب) به زودی در آتش خواهند سوخت.

ابولهب و همسرش، ممکن بود حتّی به دروغ اظهار اسلام کنند و بگویند ما اسلام آوردیم و حال آنکه قرآن ما را از اهل دوزخ خوانده است. امّا اراده و قضای الهی تغییرناپذیر است و از خیانت دیده ها و راز سینه ها آگاه است و می داند که شقاوت بر ابولهب و همسرش چنان غالب شده است که سرانجامی جز دوزخ ندارند. هیچ یک از خویشاوندان پیامبر، چه آنان که اسلام آوردند و یا مسلمان نشده بودند، به اندازه ی ابولهب آن حضرت را آزار و اذیت نکردند.

امّا زهرا، همچنان در بستر حوادث، پی درپی استوارتر و نسبت به پدر و مادر و خواهرانش نزدیکتر می شد. اسلام میان او و خواهرانش که اسلام آورده بودند، پیوندی نیرومندتر از نسب و خون و نزدیکتر از خویشاوندی برقرار ساخته بود. هر فردی در خاندان محمّد صلی اللَّه علیه و آله پرداختن به خود. مشغله های خاص خود را فراموش کرده و به آیین واحد می اندیشید و تنها خدای یگانه را بندگی می کرد و معبود دیکری را نمی پرستید. فاطمه دوست می داشت همه مسلمان می شدند و نعمتی را که او احساس کرده، درک و احساس می کردند و سعادت بر آنها سایه افکن می شد. بسیار شادمان بود از اینکه علی بن ابی طالب علیه السلام، یکی از سه فردی است که اسلام آورده اند؛ چرا که او را به مثابه ی برادر عزیز می دانست و برای او دشوار بود که علی علیه السلام دینِ دیگری داشته باشد و از نعمت اسلام محروم بماند و خانه ی سرور عالمیان محمّد صلی اللَّه علیه و آله را رها کرده و به آن گروه کافر و مورد خشم خداوند پیوندد! آرزو می کرد که پسر خاله ی او، «ابوالعاص» فرزند ربیع، شوهرِ خواهر بزرگترش زینب، نیز اسلام می آورد، بلکه همه ی بنی هاشم پذیرای اسلام شوند. زیرا آنها از خاندان پدر و خویشاوندان نزدیکش بودند و قلب پاکش نمی پذیرفت

اکنون که خداوند متعال اراده کرده خاندان پیامبر را بیازماید و در بوته ی امتحان قرار دهد، جمعی از آنان به دشمنی بپردازند. امّا خداوند می خواست که پیامبر بزرگ، در نیروی اعتقاد و صدق ایمان و شکوه فداکاری، عالی ترین اسوه و نمونه باشد.

به راستی که خداوند متعال، فاطمه ی زهرا علیهاالسلام را به بیشترین سهم، از رنج و امتحان و آزمایش های بزرگ و تحمّل بی نظیر، گرامی داشت! برای او مقدّر کرده بود که شاهد آن محنت و ابتلای عظیم از همان دوران کودکی باشد، بلکه تنها او بود که چنین نقشی داشت نه دیگر خواهرانش؛ زیرا که وی همچنان در کنار پدر بزرگوار، از آغاز وحی تا آن زمان که- برترین قهرمان توحید، صابر عظیم و معلم کبیر آخرین نفس ها را می کشید و به حقّ پیوست، بماند و با او همراه باشد، آری زهرا علیهاالسلام با پیامبر و در جوار او زیست و حتّی پس از ازدواج با علی علیه السلام تا پرواز در ملکوت اعلا و جوار ربّ العالمین، از پدر گرامی جدا نشد.

فاطمه علیهاالسلام در میدانِ مصافِ حقّ و باطل حضور داشت، سن کودکی به او مجال می داد که بیرون از خانه، پدر را به هر کجا که می رود همراهی کند و شاهد اعمال آن بزرگوار باشد. آنگاه که به محافل قریش و کانون تجمّع آنها می رفت و تبشیر و انذار می کرد و در راه دعوت به خدا و رسالت او آزار جاهلان و دشمنیِ دشمنان را تحمّل می نمود، زهرا به دنبال پدر بود.

آن روز که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به کعبه نزدیک شد و استلام حجر نمود و همین که مشرکان او را دیدند، همگی یک باره به دور او ریختند و اطرافش را گرفتند و گفتند:

«تویی که چنین و چنان می گویی؟!»؛ یعنی پدران ما را تکفیر می کنی و خدایانشان را مورد نکوهش قرار می دهی و عقل و خرد آنها تحقیر می نمایی؟

و پیامبر صلی اللَّه علیه و آله با ایمانِ ثابت و با صراحتِ تمام فرمود:

«آری منم آنکه چنین و چنان می گویم.» و در این حال غیرت و حماقتِ جاهلیّت جنبید و ابوجهل اطراف ردای پیامبر را گرفت و فاطمه وحشت زده و بی حرکت در جای خود ایستاده بود. ابوبکر در کنار پیامبر صلی اللَّه علیه و آله ایستاده و عملِ آن جاهلِ احمق را که مورد تشویق گروهی نادان بود، مورد نکوهش قرار می داد و با خشم و خروش گفت:

«أَتَقْتُلُونَ رَجُلاً أن یَقُول رَبِّی اللَّه».

«آیا مردی را، به جرم اینکه شما را به خدای یگانه فرامی خواند به قتل می رسانید؟!»

و به دنبال این سخن، آتش خشم و حماقت این گروه، از چشم ها و سرها و دستهایشان زبانه می کشید و بر او هجوم بردند و ریشش را گرفتند و سرش را شکستند! ⁽¹⁾.

آنگاه محمّد صلی اللَّه علیه و آله خانه ی کعبه را ترک گفت و به راه افتاد و فاطمه ی زهرا علیهاالسلام اندوهگین به دنبال پدر حرکت کرد تا به خانه رسیدند و پیامبر که خسته بود به بستر استراحت پرداخت. فاطمه علیهاالسلام با حیرت نشسته بود و از خود می پرسید: «پدرم در راستگویی به اعتراف همه ی مردم از کوچک و بزرگ و بنده و آزاد، زبانزد بود، حال چه شد که در نظر آنان دروغگو به شمار آمده است؟!» این پرسش از قلب کوچکش بزرگتر و از تخیّلاتِ عقل نوشکفته اش برتر بود، او به بستر رفت و خوابید.

و آن روز که پدر به حرم رفت، فاطمه علیهاالسلام همراهی اش کرد و نزدیک وی ایستاد و مراقبش بود و با دیدگان پاک و قلب معصوم خود به اطراف می نگریست، در این لحظه پیامبر به سجده رفت، گروهی از مشرکان در اطراف او جمع شده بودند و عقبة بن ابی معیط شکمبه ی شتری آورد و بر پشت مبارکِ آن حضرت افکند! پیامبر سر از سجده برنداشت، امّا زهرا علیهاالسلام دوان دوان به سوی پدر آمد و آن شکمبه را برداشت و از پشت مبارکِ پدر، به دور افکند و آن تبهکار را نفرین کرد! پیامبر صلی اللَّه علیه و آله صدای پاکیزه و با طراوت دخترش را شنید، سر از سجده برداشت و گفت:

«خدایا! کار این سرکشان قریش را به تو وامی گذارم. خدایا! کار ابوجهل، عتبه پسر ربیعه، شیبه پسر ربیعه، ولید پسر عتبه، عقبه پسر ابی معیط و اُبیّ بن خلف را با تو می گذارم.» ⁽²⁾.

با این دعا مشرکان سر به زیر افکنده و دیده فروبستند تا پیغمبر از نماز خود فارغ شد و به خانه برگشت، در حالی که دختر پاکیزه گوهرش او را همراهی می کرد. روزها به سرعت سپری شد و همه ی آنان که پیامبر در حقّشان نفرین کرده بود، در اطراف چاه بدر به

هلاکت رسیدند، جز ابن ابی معیط که پیامبر خدا هنگام بازگشت از بدر او را به قتل رسانید، بدان جهت که درباره ی قرآن و پیامبر یاوه می گفت و مؤمنان را آزار می داد و رفتاری که ابن ابی معیط با پیامبر داشت؛ روزی آن حضرت را به غذا دعوت کرد و چون غذا حاضر شد، پیامبر به او گفت: «به خدا سوگند از غذای تو نمی خورم، تا اینکه به خدا ایمان آوری و بگویی «لا اِلهَ إلّا اللَّه». این مطلب به گوش أُبی بن خلف که با وی دوستی داشت رسید، «اُبیّ بن خلف» به او گفت: «خبرهایی از تو می شنوم. گفت: چیزی نیست، مردی شریف به خانه ام وارد شد و گفت: «از غذای تو نمی خورم تا به من ایمان آوری».

من حیا کردم که از خانه ی من خارج شود و غذای مرا نخورد، از اینرو به خدای او شهادت دادم.»

ابُی گفت: «دیدار من با تو حرام باد! اگر محمّد صلی اللَّه علیه و آله را ببینی و او را لگدکوب نکنی و او را مورد اهانت قرار ندهی!»

عقبه وقتی پیامبر را دید با او چنین کرد و این شقیِ بدبخت، چه بد عمل کرد با پیامبر خدا صلی اللَّه علیه و آله!

بخاری در صحیح روایت کرده است: در حالی که پیامبر در حجرِ اسماعیل نماز می خواند، پسر ابی معیط آمد و جامعه بر گردن پیامبر پیچید و سخت فشرد، ابی بکر آمد و شانه های او را گرفت و از پیامبر جدا کرد و گفت:

«آیا می کشی مردی را که می گوید خدای یگانه آفریدگار من است و با دلایل روشن به سوی شما مبعوث شده است.»

و این آیات نازل شد:

«روزی که ستمگر دست بر دست می زند و می گوید: ای کاش در دنیا با رسول خدا راه او را می پیمودم، ای وای بر من، ای کاش فلان کس را دوست نمی گرفتم، دوستی با او مرا از یاد خدا به گمراهی کشانید، بعد از آنکه آن را یافته بودم. آری شیطان گمراه کننده آدمی است.» ⁽¹⁾.

فاطمه ضرب المثل پیامبر

وقتی که آیه ی (وَ أَنْذِرْ عَشِیرَتَکَ الْأَقْرَبِین، نازل شد و پیامبر را به دعوت خویشاوندان نزدیک فراخواند، پیامبر صلی اللَّه علیه و آله ندایی بلند برآورد، قریش آمدند تا ببینند چه خبر است. فاطمه علیهاالسلام پدر را نظاره می کرد که میان او و قریش چه می گذرد.

پیامبر فرمود: «ای گروه قریش! خود را دریابید، من به هیچ صورت نمی توانم شما را از خدا بی نیاز کنم، ای عباس، ای فرزندان عبدالمطّلب، من به هیچ وجه شما را از خدا بی نیاز نمی سازم، ای عموی پیامبر خدا، من به هیچ وجه از خدا بی نیازت نتوانم نمود، ای صفیّه دختر عبدالمطّلب، ای عمّه ی پیامبر خدا، من از خدا بی نیازت نتوانم کنم. ای فاطمه دختر محمّد صلی اللَّه علیه و آله هر آنچه می خواهی از مال من طلب کن امّا به هیچ وجه از خدایت بی نیاز نمی توانم کرد!» ⁽¹⁾.

دکتر عایشه عبدالرحمان «بنت الشاطی» در حاشیه ی این واقعه می نویسد:

«و در حالی که قلب فاطمه از ترحّم و تأثّر می تپید، با صدای آرام گفت: «لبّیک، ای بهترین پدر و گرامی ترین دعوت گر». و سپس خود را آماده کرد و با آن جسم کوچک، به میان مردم رفت، در حالی که سر را بالا گرفته و چهره اش برافروخته بود و گویی مباهات می کرد که پدرش از میان همه ی خواهران، بلکه از میان همه ی خاندان نزدیکش او را برگزیده است.» ⁽²⁾.

آری از قریش و قبیله ی خود آغاز فرمود، آنگاه فرزندان عبدمناف اقوام نزدیکش را، سپس به عموی خود عباس، آنگاه عمه ی خود صفیّه و فاطمه علیهاالسلام آخرین فردی است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در این موقعیّت خطیر به عنوان مثال می آورد و با این سخن، آخرین چیزی که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله می خواهد در موعظه و عبرت آموزی بیان کند پایان می پذیرد.

آری اگر محمّد صلی اللَّه علیه و آله دخترش فاطمه ی زهرا علیهاالسلام را از خدا بی نیاز نکند، آیا دیگران طمع خواهند بست که کسی آنان را از خدا بی نیاز سازد؟» ⁽¹⁾.

این تنها موردی نیست که مصطفی صلی اللَّه علیه و آله به فاطمه مثال می زند، تا بر پیام خود برای امّت، از مبادی و حدود و اخلاق تأکید ورزد. (بلکه از این جمله است داستانِ) زنی از قریش (از بنی مخزوم) که مسلمان شده بود و زیوری را سرقت کرده بود، خبر به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله رسید، قریش که راضی نمی شدند دست سارق بریده شود، نزد پیامبر شفاعت کردند، حتّی اسامة بن زید را که شفاعتش پذیرفته بود، واسطه قرار دادند، همین که اسامه خدمت پیامبر آمد، پیامبر به او فرمود:

«ای اسامه در این خصوص با من تکلّم نکن؛ زیرا اگر اجرای حدود به من برسد دلیل بر ترک آن نیست، حتّی اگر دختر محمّد (فاطمه) سرقت می کرد، دستش را قطع می کردم!» ⁽²⁾.

و در روایت دیگر است که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود:

«أتشفع فی حدّ من حدود اللَّه تعالی، لو أنّ فاطمة بنت محمّد سرقت لقطعت یدها».

«آیا در حدود خداوند شفاعت می کنی، اگر فاطمه دختر محمّد صلی اللَّه علیه و آله سرقت کند، دستش را خواهم برید!»

تصوّر می کنم، پس از اینکه قریش آن محل را ترک می کند و فاطمه مطمئن می شود که قضیه به سلامتی خاتمه یافته است، آن دخترِ هشت ساله دوان دوان پیش مادر می آید و به دامن مادر می چسبد و اشک شادی از دیدگان می ریزد و از فرط خوشحالی در دنیا نمی گنجد! زیرا پیامبر او را که کودکی در آستانه ی هشت سالگی است با عمو و عمّه اش که از سرشناسان قریش اند، همسان می سازد. آری، او همه ی این معانی را که پدرش مصطفی صلی اللَّه علیه و آله در نظر دارد و به او مثل می زند، به خوبی می فهمد و مادر که شادمانی دختر را می بیند، او را نوازش می کند و در همین حال متألّم است؛ چرا که حس می کند پایان

عمرش نزدیک شده با اینکه فاطمه علیهاالسلام در اوج شادابی زندگی است و می بیند که پیامبر همچنان از سوی کفّار و مشرکین و معاندین مورد آزار و اذیّت قرار می گیرد و فاطمه شاهد این دشواری های دعوت خواهد بود؛ زیرا این دخترِ خردسال که سخت علاقه به پدر دارد، از آن حضرت جدا نخواهد شد. و فاطمه با هوشیاری آنچه را در خاطر مادر می گذرد احساس می کند. و رنج و شکنجه هایی را که در مجاورت پدر انتظار می بَرَد خواهد دید، از سوی قریش و سایر معاندان و آنانکه از عقیده ی توحید روگردانند و بتهایی را که سود و زیانی نمی رسانند و صرفاً به تقلید از پدرانشان، به ستایش از آنان پرداخته اند، می پرستند.

داستان غم انگیزی است که میان «امّ المؤمنین» و زهرایِ طاهره می گذرد، مادر از بردباری و رنج پذیری دختر مطمئن است؛ زیرا از آغاز زندگی به همان اندازه که از محبّت و گرامی داشت پدر برخوردار بوده، در تحمّل شکنجه ها نیز آبدیده شده است.

قریش حیران و سرگردان است و تصمیم دارد که مسلمانان را تحت فشار و شکنجه قرار دهد، حتّی شخص پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از آزار قریشیان در امان نیست! و در این میان عمویش ابولهب از همه ی آنها بیشتر پیامبر را می آزارد، بسیار اتّفاق می افتد که آن حضرت را با سنگ می زند! و امّ جمیلِ کینه توز، شبانه خارها را در راه مصطفی صلی اللَّه علیه و آله جلوی خانه اش می ریزد و چون آیات: (تَبَّتْ یَدَا أَبِی لَهَبٍ وَتَبَّ- مَا أَغْنَی عَنْهُ مَالُهُ وَ مَا کَسَبَ- سَیَصْلَی نَاراً ذَاتَ لَهَبٍ- وَامْرَأَتُهُ حَمَّالَةَ الْحَطَبِ- فِی جِیدِهَا حَبْلٌ مِنْ مَسَدٍ) نازل شد. آن زن در حالی که سنگی در دست داشت، به مجسد آمد و قصد حمله به رسول خدا کرد، ابوبکر نیز حاضر بود؛ آن زن نزدیک کعبه شد، پیامبر را ندید، به ابوبکر گفت: «دوستت کجاست؟ شنیده ام او مرا هجو می کند!» به خدا سوگند اگر او را ببینم با این سنگِ سخت، بر دهانش می کوبم! به خدا سوگند من نیز شاعرم و با کینه و خشم ادامه داد:

«مذمما عصینا، و أمره أبینا، و دینه قلینا».

«فرمانش نبریم، امرش انکار کنیم و دینش را نپذیریم!»

و سپس برگشت. ابوبکر گفت: «ای رسول خدا! آیا او شما را دید؟» فرمود: «مرا ندید،

خدا دیده اش را از دیده ام فروبست!» ⁽¹⁾.

کافران در شکنجه دادنِ نخستین مؤمنان، روش هایی می پیمودند، آنان را در وسط روز بر ریگ های داغ می افکندند و آبشان نمی دادند! و زره آهنین بر بدنشان می پوشاندند تا پوست بدنشان کباب شود! در شکنجه دادن حتی بر زنان هم رحم نمی کردند! نخستین زن شهید در اسلام «سمیّه دختر خبّاط» مادر عمّار یاسر بود.

آری هرگونه شکنجه که فاطمه ی زهرا علیهاالسلام نسبت به مؤمنان می دید، برای او و رفعت درجه ی ایمانش، آزمایشی بود، دشوارتر از آزمایش دیگر. علاقه ی شدید او به پدر سبب می شد که بار سنگین رنج هایش، فاطمه علیهاالسلام را متألّم سازد! و آزار و اذیّت کافران و تصمیم آنها بر قتل پیامبر، قلب فاطمه را بیازارد.

به موجب برخی روایات، ابوجهل می خواست آن حضرت را با خنجر به قتل برساند چنانکه بارها با سنگ بر وجود مبارکش حمله برد و موارد دیگری از این قبیل، که اینها فاطمه را رنج می داد؛ همچنانکه از درد و رنج مسلمانان و مستضعفان و بردگان و شکنجه ی آنها نیز متأثر بود، چنانکه گویی سوزش آفتاب و شعله ی گزنده ی صخره های داغ مکّه وجودش را می آزارد و بر پیکر نازک خود اثر تازیانه هایی را که قریش بر گُرده ی مؤمنان مستضعف می نواختند، احساس می کرد.

دختر خردسالِ با ایمان، از عقل و خِرَد آن گروه ستیزه گر، که خرد و اندیشه را در امور بکار نمی بستند، در شگفت بود که اینها از خود نمی پرسند افراد تحت شکنجه ی آنها از چه رو بر ایمانشان افزوده می گردد و هر روز از سختی شکنجه چنان آزار می بینند که گویی می میرند و زنده می شوند، اما به رغم آن همه شکنجه، دست از اسلام برنمی دارند، بلکه آبدیده تر و مقاوم تر می شوند؟! و این خود دلیل بر این است که آنها شیرینی ایمان را چشیده و در نفوس پاک و قلبهای پاکیزه شان تأثیر عمیق نهاده است، ولی مُعاندان حتی یک لحظه به راه راست برنمی گردند و به خود نمی آیند تا در این حقیقت آشکار تأمّل کنند.

اما مؤمنان آنها این سرنوشت را به حکمت خداوندی مربوط می دانستند.

آری حکمتی که خداوند مقرر داشته و هر چه بَلا سخت تر شود، ایمان نیز قویتر گردد و این گروه مؤمن تحت شکنجه، هر اندازه عذاب و محنت و رنج بیشتر ببینند، در رویارویی با سختی های آینده نیرومندتر خواهند شد. و هر چه که سختی در پیش روی شان باشد، به سختی و شکنجه ی آنان (مشرکان) نمی رسد، خداوند آنها را برای خود برگزید و به اسلام سبقت گرفتند، آنها پایه های استواری بودند که اسلام در دولت جدید خود بر آنها پی افکنده شد؛ آنها با قدرت روحی و ایمانی، دولت اسلام را قدرت و هیبتی بخشیدند تا دولت ها را به وحشت افکند که از توطئه بر ضد مسلمانان، نومید گردند.

فاطمه ی زهرا علیهاالسلام می بیند پدرش مصطفی صلی اللَّه علیه و آله را که برای مستضعفان دعای خیر می کند و او نیز دعای خیر می کند و از خدا می خواهد که پیامبر و مسلمانان را از شرّ مشرکان در امان بدارد و دشمنان را نومید و دلهایشان را از رُعْب و وحشت آکنده سازد.

هجرت به حبشه و جدایی زهرا (س) و رقیه (س)

اشاره

آغاز سرکوبی مسلمانان، در اواسط یا اواخر سال چهارم بعثت بود، وقتی که عمرِ زهرا علیهاالسلام به نیمه ی سال هشتم یا نزدیک به نُه سالگی رسیده بود. در اواسط سال پنجم بعثت، سرکوبی ها شدت گرفت تا آنجا که مکه بر مسلمانان تنگ آمد و بر اثر محنت و رنج به این فمر افتادند که وسیله ای برای نجات خود از این عذابِ دردناک پیدا کنند.

در چنین وضعیتی آیات سوره ی کهف نازل شد و پرسشهایی را که مشرکان برای پیامبر صلی اللَّه علیه و آله مطرح کرده بودند، پاسخ می داد. این سوره، بر سه داستان مشتمل بود و هر یک نکته ها و اشاراتی را در بر داشت که خداوند متعال برای بندگانش فروفرستاده بود. (این داستانها عبارتند از:)

داستان اصحاب کهف

این داستان به هجرت نمودن از مراکز کفر و ظلم، هنگام ترس از فتنه در دین و پناه بردن به خدا در جایی دیگر، مسلمانان را راهنمایی می کرد. در یکی از آیات این داستان آمده است که:

«و آنگاه که از آنها و خدایانشان عُزلت گزیدید، به کهف پناهنده شوید تا خدا از رحمت خویش بر شما فروفرستد و راه چاره ای در کارتان فراهم سازد.» ⁽¹⁾.

داستان خضر و موسی

پیام این داستان این است که جریان امور و نتایج آن همواره به ظواهر نیست و چه بسا برخلاف ظاهر امر خواهد بود و این اشاره ای لطیف و ضمنی است بر این جنگی که علیه مسلمانان بپا شده و در آینده ی نزدیک به کلّی اوضاع دگرگون خواهد شد و این ضعیفان تحت ستم، به زودی شاهد پیروزی بر دشمن خواهند بود.

داستان ذی القرنین

داستان بیانگر این حقیقت است که زمین متعلّق به خدا است و آن را به هر یک از بندگان مؤمنش که خود بخواهد به ارث می دهد و رستگاری همیشه بدرقه ی راه انسانی است که به خدا مؤمن باشد و خدا همواره از بندگان خود کسانی را می گمارد که به یاری ضعفا- در برابر «یأجوج و مأجوج های» زمان- قیام کنند و شایسته ترین افراد به وراثت زمین، همانا بندگان صالح خدا هستند.

پس این آماده سازیِ غیر مسقیم برای هجرت، سوره ی زُمَر نازل شد که به صراحت سخن از هجرت به میان آورد و در پاره ای آیات متذکر شد که زمین خدا گسترده است و تنگ نیست:

(قُلْ یَا عِبَادِ الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا رَبَّکُمْ لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا فِی هَذِهِ الدُّنْیَا حَسَنَةٌ

وَ أَرْضُ اللَّهِ وَاسِعَةٌ إِنَّمَا یُوَفَّی الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسَابٍ ⁽¹⁾.

«بگو ای بنگان با ایمان من، از پروردگارتان پروا گیرید. برای آنان که در این دنیا نیکی کردند، خیر و نیکی است و زمین خدا گسترده است، همانا پاداش صابران بدون حساب داده شود.»

مصطفی صلی اللَّه علیه و آله می دانست که «اصحمه ی نجاشی» پادشاه حبشه، پادشاهی است دادگر و به کسی ستم نمی کند، از اینرو مسلمانان را فرمود که برای نکهداری دین خود به حبشه هجرت کنند. بنابراین در ماه رجب پنجمین سال بعثت نخستین گروه از یاران پیامبر به حبشه هجرت کردند، این گروه را دوازده مرد و چهار زن تشکیل می داد و رییس آنها عثمان بن عفان بود که رقیه دختر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نیز با وی بود و پیامبر درباره ی آنان گفته بود:

«آنها نخستین خاندانی هستند که پس از ابراهیم و لوط- علیهماالسلام- در راه خدا مهاجرت می کنند.» ⁽²⁾

ابن کثیر از ابن اسحاق نقل کرده که عثمان بن مظعون سرپرستی جمعی از مهاجران را داشته است، البدایة والنهایه، ج 3، ص 67

برخی نیز احتمال داده اند دو گروه از مهاجران بوده اند که یکی را جعفر و دیکری را عثمان بن مظعون سرپرستی می کرده است. روایاتی هم که مؤلف از کتاب الاصابه آورده، قابل مناقشه است و به نظر می رسد حقیقت ندارد. برای تحقیق بیشتر مراجعه شود به سیره ی صحیح پیامبر بزرگ، ج 2، ص 88، به بعد، تألیف علامه جعفر مرتضی عاملی، ترجمه ی فارسی، «مترجم».

فاطمه ی زهرا با خواهر خود رقیّه وداع کرد، جدایی سخت است اما به جهت اهمیّت ترویج دین خدا آسان می شود، نه تنها جدایی بلکه همه چیز آسان می شود. ترک مال، فرزند و وطن، در راه اعلای کلمه ی حق و دین قابل تحمل می گردد. رقیّه دختر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله از

خواهرش زهرا جدا شد و او نخستین زن مهاجر بود تا اینکه باب هجرت به روی مؤمنان گشوده شود و معلوم شود در این هجرت فرقی میان فرزندان پیغمبر و سایر مؤمنان نیست؛ زیرا اسلام دین تبعیض و نژادپرستی نیست.

فاطمه اشک وداع خواهر را از دیدگان پاک کرد و لبخندی بر لب داشت که خواهرش ثمره و پاداش ایمان خویش را از خدای تعالی خواهد گرفت. فاطمه پس از تودیع، نزد مادر رفت تا اشک در دیدگانش و تبسم بر لبهایش را مشاهده کند. بدین ترتیب هجرت نخستین، به حبشه پایان یافت و فاطمه و پدرش صلی اللَّه علیه و آله مشتاق شنیدن خبری از رقیّه در این هجرت بودند و خدا این خواسته را برآورد. زنی از قریش گفت:

«ای محمّد صلی اللَّه علیه و آله، دامادت را در حالی که همسرش بر مرکبی سوار بود و او آن را می راند دیدم.»

پیامبر فرمود: «خداوند همراهشان باد! آنها نخستین کسانی هستند که با خانواده ی خود- پس از لوط- به سوی خدا مهاجرت کردند.» ⁽¹⁾.

اشتیاق رقیّه نیز برای شنیدن خبری از مکّه کمتر از پدر و مادر و خواهرانش نبود و حتّی شاید بیش از همه ی مهاجران به مکّه دلبستگی داشت و شاید که تاکنون از پدر و مادر و خواهران خود جدا نشده بود، مانند این جدایی که همراه با حوادث سختی بود و آن را پشت سر می گذاشت، بویژه پس از آنکه حمل اوّل او سقط شده بود و از فرط ضعف، بیم جان او می رفت. اما با شنیدن اخباری از مکّه مبنی بر اینکه قریش از دست یافتن بر پیامبر و یارانش مأیوس شده اند و محاصره را از هاشمیین برداشته اند، آرامش روح و سلامت خود را بازیافت.

اساس این شایعه یا واقعیت تحریف شده، این بود که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در ماه رمضان همان سال به حرم رفت، جمع بسیاری از قریش از جمله سران و بزرگان گرد آمده بودند، پیامبر در میان این جمع ایستاد. قدم های فاطمه در جای خود میخکوب شده و شجاعت پدر در این اقدام را در جمع بسیاری از دشمن می دید، ناگاه صوت زیبای پیامبر را شنید

که سوره ی نجم را تلاوت فرمود؛ این کافران که در گذشته کمتر به قرآن گوش داده بودند و به یکدیگر توصیه می کردند که:

(... لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِیهِ لَعَلَّکُمْ تَغْلِبُونَ) ⁽¹⁾.

«به این قرآن گوش فراندهید و در آن ناهنجاری کنید، شاید پیروز گردید.»

همین افراد با شنیدن آیات قرآن از زبان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله غافلگیر شده و با مشاهده ی شیوایی و بیان عالی از تصمیمات گذشته را از یاد بردند و همه گوشِ دل به شنیدن آیات سپردند، تا اینکه آیات آخر سوره تلاوت شد و قلبها به پرواز آمد! آنگاه پیامبر این جملات را خواند: (فَاسْجُدُوا لِلَّهِ وَاعْبُدُوا) ⁽²⁾که تأثیر عمیق آن عنان اختیار از کف آنان ربود و همگی به خاک افتادند! ⁽³⁾دیدن این صحنه، فاطمه را به شگفتی واداشت.

منظره عجیبی است! می بیند که طغیان و عناد سرکردگان کفر و استکبار و تمسخرکنندگان و جبّاران قریش دربرابر تجلّی حق درهم شکسته شده و بی اختیار در برابر خداوند به سجده افتادند و این تحوّل ناگهانی بازتاب آیات قرآنِ حکیم بود. این واقعه تذکّری بود برای مسلمانان که بدانند که قوای شرّ، هر اندازه طغیان و سلطه جویی کنند، در برابرِ کلمات نور (حق)، یارای مقاومت ندارند و ارکان قوای شرّ در رویارویی با راز نهان کلمات الهی، متلاشی خواهد شد.

فاطمه با آنچه مشاهده کرده بود، خوشحال به خانه برگشت؛ به ویژه آنکه دید پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به رغم آن همه توطئه ی هماهنگِ کافران، سالم و سربلند و با روحی آرام و خاطری آسوده، از میان آنها خارج شده است. همین که مشرکین دیدند عظمت سخن خداوند زمام امور را از کف آنها ربوده، تمام توان خویش را در محو و نابودی آن بکار گرفتند و مشرکانی که در این واقعه حاضر نبودند به نکوهش آن جماعت حاضر پرداختند.

اخبار این واقعه به مهاجرین حبشه رسید، ولی نه به صورت واقعی بلکه بکلّی

تحریک شده بود. به آنها گفته بودند: قریش اسلام اختیار کرده اند! با شنیدن این خبر، در شوّال همان سال، راهی مکّه شدند؛ اما در نزدیکی مکّه- هنوز ساعتی از روز مانده بود که- از وجودِ مشکل آگاهی یافته و به حبشه برگشتند و اَحَدی داخل مکّه نشد، مگر به صورت پنهانی، یا با آشنایی یکی از مشرکین قریش. ⁽¹⁾.

رقیّه و همسرش نیز به حوالی مکه رسیدند. رقیّه با اشتیاق فراوان، آهنگِ خانه ی پدر کرد و با دیدن خواهران خود امّ کلثوم و فاطمه دست بر گردن یکدیگر گذاشتند و اشک شوق ریختند، برای بسر آمدن فراق و بالأخره همین که رقیّه از سرسختی قریش خبردار شد به حبشه برگشت.

در همین حال قریش بیم داشتند که اسلام در خارج مکه نفوذ کند و گسترش یابد و برای مکّیان خطرآفرین باشد، لذا بر آن شدند تا دو پیک به حبشه گسیل دارند و هدایایی برای نجاشی ببرند و در تن از سیاستمداران خود را بفرستد تا رابطه ی نجاش را با مسلمانان تیره سازند. بدین منظور (عبداللَّه بن ابی ربیعه و عمرو بن عاص) را انتخاب کردند. آنها برای نجاشی و درباریانش هدایایی فراهم ساختند و رهسپار حبشه شدند، ابوطالب نگران مهاجران حبشه بود؛ زیرا از سویی در میان آنها، فرزندش جعفر بن ابی طالب و فرزندان دخترش «برّه و امیمه» و نوه ی برادرش عبداللَّه یعنی رقیه بودند و از سوی دیگر، عمر بن عاص و رفیقش دو عنصر مکّار و نیرنگباز بودند. ابوطالب شعری سرود و کرم نجاشی آن را مورد ستایش قرار داد و او را ترغیب کرد که از میهمانان خود حمایت کند؛ از جمله اشعار این بود: ⁽²⁾.

«ای کاش می دانستم بر جعفر در غربت چه می گذرد و عمرو و دیگر دشمنان خویشاوند چه می کنند.

آیا جعفر و یارانش از حمایت نجاشی برخوردار شدند و یا اخلالگری مانع از آن حمایت شد.

ای نجاشی، نفرین از ساحت تو دور باد، نشان بده که تو بزرگوار و کریمی و پناهنده تو

نگون بخت نیست.

تو را فیض و عطای فراوانی است که نفع آن به دور و نزدیک می رسد.»

دو تن از مردان قریش این ابیات را شنیدند، یکی از روی تمسخر گفت:

«صدای این پیرمرد کجا به نیرنگ عمرو و رفیقش برسد؟ و این سخنان چگونه با وجود هدایای فرستگان قریش، برای نجاشی و درباریانش سودمند، افتد؟!»

در این بُرهه، قلب پاک حضرت فاطمه از بیم جان خواهرش رقیّه و دیگر مسلمانان در حبشه می تپید و مادرش در سیمای او دلهره ای می دید که زبانش او را بازگو نمی کرد و شاید امّ کلثوم او را دلداری می داد که: خدا این مهاجرانِ دور از وطن را عمرو و رفیقش (فرستادگان قریش) یاری دهد و یاری خدا نزدیک است!

ای فاطمه علیهاالسلام، آیا دیروز شاهد آن حادثه ی بزرگ نبودی که پدرت سوره ی نجم را خواند و سرکشان کفر و عناد به خاک افتادند؟ مگر این یاری خدا نیست؟! و آیا اشاره ای از خدا نبود برای دل های با ایمان، که بدانند این کافران که ایمان نمی آورند به زودی خوار و ذلیل گردنند و بینی آنها به خاک مالیده شود. خدا پشتیبانِ این مهاجران است که برای او هجرت کرده اند و هرگز آنها را خوار نخواهند ساخت و آنکه (دین) خدا را یاری دهد: خدا او را یاری می دهد و آنها می خواهند خدا را یاری دهند و آیین او را به همه ی مردم زمین برسانند.

سکوت توأم با آرامش پیامبر، قلب فاطمه علیهاالسلام را مطمئن می ساخت؛ زیرا او از روی هوا سخن نمی گفت و در چهره ی مبارکش جز خیر و خوبی مشاهده نمی شد، چهره اش شاد و بانشاط بود، هر چند که وقتی به وی ناگورای می رسید، نخست چهره اش متغیر می شد، امّا روان او تاب تحمّل داشت!

فرستادگان قریش به حبشه رسیدند، هدایان درباریان را دادند وقتی به حضور نجاشی رسیدند و هدیه ی او را نیز تقدیم کردند، از او درخواست نمودند آن عده را که از دین پدرانشان رخ برتافته اند، به آنها بازگرداند. مسابقه ای بود میان حق و باطل، ایمان و کفر و چشمه ی خیر و کانون شرّ، که در این مبارزه، حق بر ایمان و خیر و باطل و کفر و شرّ پیروز گشتند که داستانش در کتب سیره معروف است.

عمرو و عبداللَّه با شرمساری برگشتند و قریش از موضع نجاشی و حمایت او از مهاجران آگاه شدند و دانستند که توطئه ی آنها ناکام مانده است. فاطمه علیهاالسلام نیز آگاه شد که فرستادگان قریش با خفّت و خواری برگشته اند و خداوند این دین را چه در مکّه و یا خارج مکّه یاری خواهد کرد و آنچه بر مسلمانان می گذرد همه هشداری است از سوی ربّ العالمین که هر مؤمن را آرامش می بخشد، هشدارهایی روشن که هیچگونه شبهه و ابهامی در آن نیست و پیام بزرگی است برای مؤمنان و این سنّت همیشگی اوست که هرگاه ابرها متراکم شوند و رعد و برق رخ بنماید، بشارتی است برای نزول باران، و در دشواری، گشایشی است و هر اندازه فشارِ سختی بیشتر باشد، بالأخره روزی شکست می خورد و گشایش و راحت بر آن (سختی) چیره می شود.

خاطر زهرا آسوده شد و قلبش آرام گرفت که خواهرش در غربت در دیار نجاشی مشکلی ندارد. امّا چگونه در میان توطئه هایی که دشمن برای پدرش دارد، قلبش آرام گیرد؟! سرکشان قریش برآنند تا به کار او خاتمه دهند و نزد ابوطالب می آیند، وی را تهدید کرده، می گویند:

«ای ابوطالب! از تو سِنّی گذشته و تو را نزد ما شرف و شخصیتی است. ما از تو خواستیم پسر برادرت را بازداری و تو چنین نکردی. به خدا سوگند دیگر ما تحمل نمی کنیم که او پدران ما را دشنام دهد و ما را بی خرد بنامد و خدایانمان را تحقیر کند. باید جلوِ او را بگیری وگرنه با او و با تو می جنگیم، تا یکی از دو گروه هلاک گردد.»

این سخنان تهدیدآمیز بر ابوطالب گران آمد، پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را طلبید و به او گفت:

«پسر برادرم! قوم تو چنین گفته اند. بر من و خودت رحم آور و به کاری که در توانم نیست وادار نکن.»

رسول خدا تصوّر کرد که عمویش از یاری او دست برداشته و او را رها ساخته است. گفت:

«ای عمو، به خدا که اگر خورشید را در دست راست و ماه را در دست چپ من بگذارند که از این کار صرف نظر کنم، چنین نخواهم کرد، تا خدا آن را آشکار و پیروز گرداند، یا

به پای آن کشته شوم!»

این را گفت و در حالی که اشک در دیدگانش حلقه زده بود از جای برخاست. همین که به راه افتاد او را صدا زد، چون نزدیک شد به او گفت:

«ای پسر برادرم! برو و هر آنچه دوست داری بگو، به خدا قسم تو را دست حادثه ها نمی سپارم (تو را حمایت می کنم).»

آنگاه ابوطالب شعری سرود و گفت:

واللَّه لن یصِلوا إلیک بجمعهم

حتّی أوسد فی الترابِ دفینا

فاصدع بأمرک ما علیک غضاضة

و ابشر بذاک و قرَّ منه عیونا

«به خدا سوگند! آنها با گروهشان به تو دست نخواهند یافت تا من در دل خاک مدفون شوم.

پس از کار خود فاش سخن بگو که بر تو باکی نیست و به آن بشارت ده و دیدگان را با خود روشنی بخش.»

و فاطمه، این دو سخن را بر زبان تکرار می کرد، سخن پدر را که گفت: «واللَّه لو وضعت الشمس...»؛ به خدا اگر خورشید را در دست راست و ماه را در دست چپ من بگذارند از این امر صرف نظر نخواهم کرد تا آن را آشکارا نمایم یا به پای آن کشته شوم!» ⁽¹⁾و همراه با تکرار این کلمات- پرقدرت که حکایت از استواری و عمق ایمان به رسالت بود- می گریست، آنگاه شعرِ ابوطالب را بر زبان می راند و از یاری او شادمانی می کرد و آرزو داشت که ابوطالب این یاور باوفای پیامبر که قریش احترام او را داشتند، ایمان می آورد. ⁽²⁾تا از آزار قریش تا حدّی بکاهد!

شکّی نیست که دلهره ی فاطمه علیهاالسلام، علی رغم اعلان آمادگی ابوطالب برای نصرت پدرش، همچنان باقی است؛ چرا که این قوم، یکسره، در کارِ توطئه گری بر ضدّ پیامبرند و بر آنند تا از این امر (دعوت به اسلام) خود را خلاص کنند. گروهی به نمایندگی قریش بار دیگر نزد ابوطالب رفتند؛ فاطمه با خود می گوید: «آنها چه می خواهند؟ جز اینکه خواهان خاتمه یافتن کار پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و دعوت او به خدای یگانه اند!» و آنگاه گفتار پدرش مصطفی صلی اللَّه علیه و آله را بر زبان می راند؛ «... به خدا اگر خورشید را...» و می گوید: خدا به زودی امر رسالت پدرم را آشکار و او را پیروز می سازد، هر چند این مشرکان کراهت و نفرت داشته باشند، سپس فاطمه آسیمه سر، با گامهایی بی قرار به خانه ی عمویش ابوطالب می رود تا ببیند اینها از پدرش چه می خواهند؛ خبردار می شود که قوم (عماره) پسر ولید بن مغیره را با خود آورده تا ابوطالب او را به جای پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بگیرد و محمّد را به آنان بدهد، تا به قتلش رسانند!

ابوطالب این پیشنهاد مشرکان را با کمال بی اعتنایی و خشونت رد کرده و می گوید:

«به خدا سوگند که بد معامله ای را به من پیشنهاد داده اید، شما پسرتان را می دهید تا من از او پذیرایی کنم و من پسرم را به شما بدهم تا به قتل رسانید؟!»

در اینجا فاطمه علیهاالسلام گریان می شود که آنان به چیزی جز قتل پدرش راضی نمی شوند و شتابان نزد مادرش خدیجه می رود و گریه کنان دامنِ مادر را می گیرد و آن سخنِ مشرکان و پاسخی را که ابوطالب داده بود برای مادر بازگو می کند. خدیجه لبخندی می زند و دست مهربانی بر شانه های دختر نهاده، می گوید:

«پیامبر صلی اللَّه علیه و آله با رسالتی از جانب خداوند مبعوث شده و خدا او را برای همه ی مردم فرستاده و همو پیامبر و رسالتش را حمایت خواهد کرد تا آن را برای مردم آشکار گرداند، دخترم! مضطرب نباش و بدانکه هر قدر محنت ها فزونی گیرد، فرج و گشایش نزدیک شود و خدا در پس سختی گشایشی قرار دهد؛ أنّ اللَّه سیجعل بعد عُسْرٍ یُسراً.»

از این فضای تیره و تار چند روزی بیش نگذشت، که نوری در آسمان ستمدیدگان درخشید. «حمزة بن عبدالمطّلب» عموی یپیامبر صلی اللَّه علیه و آله اسلام آورد. اسلام آوردن حمزه

موجب سرافرازی مسلمانان شد؛ زیرا او جوانمردی چالاک و شجاع و تسلیم ناپذیر و از گرانقدرترین جوانان قریش بود.

سه روز از اسلام آوردن حمزه گذشت که عمر بن خطاب اسلام آورد. با این تحوّلات، طلایه های گشایش در امر رسالت چهره می نمود، این وقایع در اواخر سال ششم بعثت بود که فاطمه یازده ساله می شد و از تمام حوادث آگاهی می یافت و با ایمان و خرد سرشار خود، به تجزیه و تحلیل آنها می پرداخت و می دید که ابرهای متراکم از بالا سرِ مسلمانان متلاشی می شد و مشرکان از سرمستی و سلطه طلبی و ستمکاری پایین می آمدند و تا حدودی از خود نرمش نشان می دادند و با تمام آنچه از مال و ثروت در توان داشتند رو در رو با پیامبر صلی اللَّه علیه و آله چانه می زدند و گفتگو می کردند، تا شاید او را از دعوت منصرف سازند امّا این کافران نمی دانستند که تمام آنچه خورشید بر آن می تابد در برابر دعوت و رسالت، به قدر بال مگسی وزن ندارد! آنها متاع زودگذر دنیا را پیش کشیده و می گفتند:

«اگر مال می خواهی از دارایی خود برای تو ثروتی انبوه فراهم آوریم. اگر شخصیت می خواهی آقایی و سروری تو را می پذیریم و همه ی اختیارات را به تو می دهیم. اگر سلطنت می خواهی تو را به پادشاهی برمی گزینیم و اگر هیچیک از اینها را نمی پذیری برای تو طبیب بیاوریم و از دارایی خود در این کار خرج کنیم!»

«عتبه بن ربیعه» حامل این پیام بود که محمّد صلی اللَّه علیه و آله با شنیدن آن، به تلاوت آیات قرآن پرداخت و سوره ی فصّلت را قرائت کرد. قرآن با اعجاز بیان، عتبه را شیفته و شیدای خود ساخت و به مشرکان گفت:

«این مرد را به حال خود واگذارید و از او کناره گیری کنید، به خدا سوگند با سخنانی که از او شنیدم، حادثه ی بزرگی را احساس کردم. پس اگر عرب او را بازداشتند، شما به وسیله ی دیگران کارش را تمام کرده اید و اگر بر عرب غلبه کند، زمامداری او زمامداری شماها و عزّت او عزّت شما خواهد بود و شما از همه ی مردم به وسیله ی او کامیاب تر خواهید بود.»

مشرکان با شنیدن سخنان عتبه گفتند: «به خدا او تو را هم سحر کرده است!»

عتبه گفت: «این رأی من است، شما خود می دانید، هر آنچه خواهید بکنید.» ⁽¹⁾.

در اینجا مسلمانان و پیشاپیشِ همه، فاطمه ی زهرا علیهاالسلام درک کرد که ابر و مه، باید پراکنده شود و خورشید تابیدن گیرد تا حجاب را بزداید و قریش چاره ی دیگری ندارد و در برابر حق ناتوان شده است. آنها می کوشیدند که با وعده ها و امیدها پیامبر را از دعوت منصرف کنند و هر آنچه داشتند در طَبَق نهاده با آن حضرت گفتگو می کردند، امّا نمی دانستند که او طالب دنیا و متاع زودگذر آن نیست. آنها بر کالای فانی و بی ثبات دنیا تکیه می کردند و او با بی رغبتی به دنیا و امیدوار به فضل خدا راه خود را می پیمود.

اینگونه وضعیت دگرگون شد و دعوت اسلامی با تلاشی بی سابقه به پیش رفت امّا ابوطالب همچنان از خطر مشرکان بر پسر برادرش بیمناک بود و به حواث گذشته فکر می کرد که مشرکان او را به مبارزه تهدید می کردند و برای قتل پیامبر چانه می زدند و «عمارة بن ولید» را به جای او هدیه می کردند و ابوجهل با دشنه قصد کشتن آن حضرت را داشت و «عتبة بن ربیعه» ردا به گردن مبارکش پیچید که چیزی به قتل آن حضرت نمانده بود و پسر خطّاب با شمشیر آمد به قصد اینکه کار پیامبر را تمام کند، امّا اسلام آورد و بعد نزد دایی خود «عمرو بن هشام» که سرسخت ترین دشمن اسلام بود رفت تا خبر مسلمان شدن خود را به او بدهد و او گفت: «نفرین خدا بر تو و آنچه آورده ای».

ابوطالب در همه ی این حوادث تأمّل می کرد و از آن، بوی شرّ استشمام می نمود. و هر چه می گذشت چنین احساس می کرد که بالأخره مشرکان تصمیم دارند خود را از دعوت پسر برادرش خلاص کنند و شاید که «حمزه و عمر» و دیگران نتوانند جلو این توطئه را بگیرند، اگر یکی از جنایتکارانِ جمعیّتِ شرک بر او حمله بَرَد تا او را به قتل رساند. امّا نمی دانست که خداوند عزّوجلّ نگهدار او از شرّ توطئه ی مردم است. از اینرو ابوطالب با

خاندان بنی هاشم و فرزندان عبدالمطّلب صحبت کرد و آنها را به دفاع از پسر برادر خود و همراهی برای وی فراخواند، که همه ی آنها؛ اعم از مسلمان و غیر مسلمان با احساس خویشاوندی و جمعیّت قبیله ی، پاسخ مثبت دادند، مگر ابولهب که نپذیرفت و با قریش همچنان در مخالفت با پیامبر همراهی می کرد!

فاطمه ی زهرا سخت علاقمند بود که خدا بر ابوطالب منّت گذارد و اسلام اختیار کند. ⁽¹⁾و از آنچه در دفاع از پدرش متحمّل می شد سپاسگزار بود. با اینهمه مطمئن بود که دعوت، راه خود را می پیماید و یقین داشت که خدای متعال اسباب و عواملی را پیش روی مردم قرار خواهد داد تا آنچه را مشیت او بدان تعلّق گرفته و حکمتش ایجاب کرده است، به اجرا درآورد و قلب پاکش آرامش یافت، آنگاه که ابوطالب خاندان خود را جمع کرد و همه متّفق شدند که از پیامبر دفاع کنند. با اینهمه، گاه می شد پاره ای تردیدها و عوامل وی را به بیم و هراس نسبت به زندگی پدر بزرگوارش برانگیزد ولی دیری نمی گذشت که تردید برطرف می شد و به یاد گفتار پدر می آمد که او را به سینه می گرفت و می فرمود: «خداوند از پدرت محافظت خواهد کرد.»

تردیدهایی که بر قلب پاک زهرا خطور می کرد، کم کم رنگ واقعیت می گرفت و آزمایش و مشکل جدیدی برای مسلمانان پیش می آمد و آن اینکه پس از پیمان گرفتن ابوطالب از بنی هاشم، قریش مجلسی را تشکیل دادند و عهدنامه ای را نوشتند که با بنی هاشم ازدواج نکنند، داد و ستد نداشته باشند، قطع رابطه نمایند. این عهدنامه به دست «منصور بن عکرمه» نوشته شد و پیامبر در حق او نفرین کرد و دستش فلج شد! ⁽²⁾.

این عهدنامه را در داخل کعبه آویختند و بنی هاشم و فرزندان عبدالمطّلب را در شعب ابی طالب تحت محاصره قرار دادند. ابولهب نیز جزو امضاکنندگان عهدنامه بود.