مشخصات کتاب

سرشناسه : حسن، عبدالمنعم

عنوان و نام پدیدآور : با نور فاطمه(علیهاالسلام) هدایت شدم/ تالیف عبدالمنعم حسن سودانی؛ ترجمه حسین محفوظی.

مشخصات نشر : قم: بنیاد معارف اسلامی، 1380.

مشخصات ظاهری : 384 ص.

فروست : بنیاد معارف اسلامی 128.

شابک : 964-6289-88-6 ؛ 15000 ریال چاپ دوم ؛ 20000 ریال چاپ سوم

یادداشت : چاپ دوم: 1383.

یادداشت : چاپ سوم: 1385 (فیپا).

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : فاطمه زهرا(علیهاالسلام)، 8؟ قبل از هجرت - 11ق.

موضوع : حسن، عبدالمنعم -- سرگذشتنامه.

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها.

شناسه افزوده : محفوظی موسوی، حسین، 1327 - ، مترجم

شناسه افزوده : بنیاد معارف اسلامی

رده بندی کنگره : BP212/5/ح 46ب 2 1380

رده بندی دیویی : 297/417

شماره کتابشناسی ملی : م 80-11562

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فیپا

اشاره

حسن عبد المنعم بانور فاطمه (علیهاالسلام) هدایت شدم / تألیف عبد المنعم حسن؛ مترجم حسین محفوظی موسوی . - قم بنیاد معارف اسلامی ، 1382

384 ص

ISBN: 978-964 - 6289 - 88 - 6

فهرست نویسی بر اساس اطلاعات فیپا.

کتابنامه بصورت زیرنویس .

1.شیعه -- دفاعیه ها وردیه ها .2. حسن ، عبدالمنعم -- سرگذشتنامه.3. فاطمه زهرا علیهاالسلام ،8؟ قبل از هجرت - 11 ق. -- تاثیر. الف. محفوظی موسوی، حسین ، 1327 - مترجم .ب. بنیاد معارف اسلامی . ج عنوان.

کتابخانه ملی ایران 11562/ 80 م

نام کتاب : با نور فاطمه علیهاالسلام هدایت شدم

مؤلف : عبدالمنعم حسن سودانی

مترجم: سید حسین محفوظی موسوی

ناشر : بنیاد معارف اسلامی

نوبت چاپ : سوم 1386

تیراژ :3000 نسخه

شابک: 6-88-6289-964-978

کلیه حقوق برای ناشر محفوظ است

www.maaref islami.com

E-mail:info@maaref islami.COM

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

سخن ناشر

امام صادق علیه السلام فرمود: پس از اینکه فاطمه دختر پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله وسلم از مادر متولد شد وبروی زمین قرار گرفت . نوری از آن بزرگوار ساطع شد که وارد خانه های مکه گردید. و در شرق و غرب زمین محلی باقی نماند مگر اینکه نور حضرت به آن سرایت کرده باشد. این روایت بر عظمت این مولود مبارک در نزد خداوند دلالت می کند. از برکات این مولود همین بس که به گلستان رسالت نور و نشاط بخشید و بر خلاف رسم ناپسند جاهلیت که دختر زادن ننگی عظیم به شمار می آمد، کانون وحی غرق در نور ونشاط گشت و در مقابل دشمنان خانه وحی دچار یأس و افسردگی شدند، پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم نیز ابتداء سعی داشت فضائل معنوی را به فرزند دلبندشان منتقل سازد و از این طریق با برترین دروس توحیدی وزیباترین حقایق اسلام آشنا شد . ام سلمه می گوید: پیامبر مراقبت فاطمه را به من سپرد و من نیز مراقب پرورش او بودم ولی بخدا سوگند، فاطمه علیهاالسلام ساله بهتر از من به امر تربیت وارد بود و حقایق را بهتر می شناخت. در شأن و جایگاه ملکوتی حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام همین بس که خدای جهان ملک مقربش روح الامین را بر رسول خود فرو می فرستد و با نسیم وحی باغ روح پیامبر را نوازش میدهد و مژده نور حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام به او می رساند. که : (إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ) اگر ما پسرانت را از تو گرفتیم، کوثر رحمت و کرامت و خیر کثیر به تو عنایت کردیم فاطمه علیهاالسلام به تو دادیم که نسل تو را تا قیامت امتداد بخشد و زمین را از فرزندان مبارک تو مشحون سازد. عایشه می گوید: من کسی را شبیه تر از فاطمه علیهاالسلام به رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در سکوت و رستگاری و وقار وسخن ندیدم، زهرا علیهاالسلام او بسان زنانی نبود که در خانه بنشیند و از مسائل پیرامونش بی خبر باشد . بلکه با هوشمندی و آگاهی به تحلیل و تبیین مسائل جاری عصر خود می پرداخت تا بدین وسیله و در تحت تعلیمات پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم

الگوی زن مسلمان را به تمام عصرها ارائه کند. حضرت فاطمه از همان دوران کودکی در کنار پدر گرامیش در صحنه های مختلف زندگی ظاهر شد و نقش خود را ایفا کرد. او با دست کوچک و نازنین خود، وقتی که هنوز به ده سالگی نرسیده بود بر زخمهای پیامبر مرهم می نهاد و در حد توان خود به آن حضرت در پیشبرد اهدافش کمک می کرد، زهرا در خندق به پدر بزرگوارش غذا می رساند و مجروحین را یاری می کرد. در دوران پس از پیامبر نیز این نقش را در قالب حمایت از امام علی علیه السلام امام بر حقش ادامه داد.

فاطمه علیهاالسلام فریاد مخالفت بلند کرده و مشعل حقیقت را به دست گرفت تا برای توده های مردم که امر بر آنها مشتبه شده بود، موضوع را بیان کند و بدینگونه برای همه تاریخ، ثابت نمود خلیفه ای که در اولین اقداماتش ، بر املاک رسول خدا تعدی کرده ، نه تنها پیرو آن حضرت نیست بلکه کودتایی علیه آن حضرت همانند همه کوتاهایی که در عالم به وقوع می پیوندد. فاطمه زهرا علیهاالسلام همچون دیگر افراد بشر، حق خود را مطالبه می کرد، خواه این حق بخشش یا عطیه ای از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم باشد. یا میراث یا حقوقی شرعی هم چون خمس ، حضرت صدیقه طاهره علیهاالسلام مطالبه فدک را فرصت خوبی برای اظهار نظر خود درباره خلافت بافت زیرا لازم بود که نظریات خود را در برابر توده های مردم بیان کند.

کتاب حاضر مجموعه ای است ارزشمند در شأن و شخصیت بزرگ بانوی هر دو سرا، که حاصل تلاش وعشق و علاقه حقوقدان آگاه جناب آقای عبدالمنعم حسن سودانی که پس از آشنایی با زندگی حضرت صدیقه طاهره به مذهب حقه اثنی عشری هدایت پیدا کرده که با قلم شیوا و جذاب استاد سید حسین محفوظی اهوازی به فارسی ترجمه گردیده است.

جا دارد که ابتداء از مؤلف آگاه و همینطور مترجم بزرگوار و تمامی کسانیکه به نحوی در به تکمیل رسانیدن این کتاب ارزشمند و نفیس تلاش نموده اند تشکر وقدر دانی به عمل آید، باشد که بپاس ترسیم نمودن فضائل و کرامات و تاریخ نورانی زندگی اشرف زنان در جهان فردای قیامت مورد شفاعت آن بانوی بزرگوار قرار گرفته و برگ سبزی باشد در پرونده اعمال این عزیزان انشاء الله .

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

این اثر را به دوستداران باوفای حضرت زهرا(علیهاالسلام) وآرمانخواهانی که در انتظار طلوع خورشید امامت یعنی حضرت حجة ابن الحسن عسکری (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به سر می برند ، تقدیم می نماییم.

کتاب حاضر که داستان دل انگیز هدایت یافتن دانشمندی حقوقدان از اهالی سودان به مذهب جعفری را به تصویر میکشد ، توسط دوستی ارجمند (که توفیق خدمت به خاندان عصمت و طهارت دارد. وهمواره او و خانواده اش با استواری ویژه ای جهاد فکری در روشن نمودن حقایق قرآن وحقوق عترت را پیشه خود ساخته اند به ما هدیه گردید تا با قلم نارسای خویش به ترجمه این اثر شورانگیز بنشینیم. نام آن عزیز بزرگوار حاج عبدالامیر حویزاوی است.

اکنون که توفیق رفیق را همان بود. ودست عنایت باریتعالی بر سر من کشیده شد . بر خود فرض می دانیم که از این دوست گرامی وکلیه برادران و بزرگوارانی که در ترجمه این کتاب وآثار دیگر، مشوق وسبب دلگرمی بوده اند نهایت تقدیر و تشکر نمایم. و از خداوند مهربان خواستاریم که این عزیزان را در خدمت اسلام توفیق روز افزون عنایت فرماید . ولیاقتی به همه ما عنایت کند تا شایسته شفاعت اهل بیت عصمت و طهارت (علیهاالسلام) گردیم.

در خاتمه از خوانندگان التماس دعای خیر داریم باشد که در پرتو دعای خیر شما در امر ترجمه و تحقیق موفق و منصور به نصرت حضرت حق گردیم

1- سید حسین محفوظی موسوی

2- جهانگیر محمودی

تقدیم:

پیش گفتار

هیجان عجیبی بود. در آن روز گرم و طاقت فرسای تابستانی که سوزندگی آفتاب سودان در آن شهرت خاصی دارد، خنکی مرموزی را بر صورتم احساس کردم، چنانکه اندامم در سرمایی که به گمان من به زیر صفر رسیده بود، میلرزید.

مدتی در این حال وهوا بودم. تا اینکه حقیقت به وجودم گرمای خاص خود را بخشید ... و نوری را دیدم که فروزان، بسان هاله ای مقدس مرا احاطه نموده، و موجب شد تا پرده های ستبری که سنگینی آن شانه هایم را آزار می داد به ناگاه از برابر دیدگانم به کنار بروند.

در این هنگامه بود که جلوۂ دل آرای حقیقت را با درخشش ویژه اش مشاهده نمودم. وگام های خویش را دیدم که به سوی رستگاری هدایتم می نمایند .

اما باید گفت که دشوارترین لحظات زندگی من، زمانی بود که به عمق و ژرفای فاجعه ای که در آن گرفتار بودیم، آگاه شدم. وضعیتی که به سبب جهل مرکب ، بر اندیشه های ما سلطه یافته بود... بخصوص اینکه جهل مزبور عقیده ودین ما را هدف قرار داده بود.

در واقع انسان خطاها ولغزش های خویش در اداره امور عادی زندگی مانند: آگاهیها ودانش های ضروری که باید آنرا به دست آورد. با ابزاری که وسیله نقل وانتقال او باشد را سبب چندانی برای اندوه و پشتیبانی خود نمی داند . اما اگر در راه خود به سوی خدا دچار لغزش گردد و به سبب این خطا مسیر نادرستی در رسیدن به فردوس برین برگزیند، راهی خطرناک را پیموده و به دام

بی باکی جنون آوری گرفتار آمده است.

مع الاسف چنین حالتی بیانگر وضعیت بیشتر مسلمانان جهان است. این حقیقت به سبب تجربه خاصی برایم مکشوف گردید. تجربه ای که البته هیچ امتیاز با موقعیتی چون اولین یا آخرین بار بودن، برای آن قائل نیستم.

در حقیقت یافته من به سبب مطالعه و تحقیق در زوایای گوناگون میراث دینی و تاریخ اسلامی به دست آمده است. بنابراین کاری عادی و معمولی انجام داده ام.

من تجربه و یافته خویش را برای آگاهی آیندگان به ثبت می رسانم. ودر این رسالت، در انتظار هیچ مزد و منفعتی بسر نمی برم. جز اینکه خوشنودی خداوند بزرگ را خواستار باشم. و امکان این را بیابم که در احقاق حقّی دارای نقش و سهم مؤثری باشم. تا بدین واسطه من نیز گامی تازه برگامهای پیروزمند طریقه حق اهل بیت (سلام الله علیهم اجمعین) و پیروان آنان یعنی (شیعیان) بیافزایم.

البته بایستی تأکید نمایم که مقصود از طرح این مباحث، هرگز اهانت به فردی معین ، یا ایجاد فتنه و تفرقه در میان مسلمانان نیست. چنین پیرایه مرا هرگز خوش نیاید. گر چه نادانان را خوش آمده تا چنین نامی بر تحقیق و تجربه من بگذارند!

می توان رویکرد اصلی این تحقیق را، ورود در یک مناقشه عقیدتی با روشی علمی جهت شناخت حقیقت دانست. همچنین کوشش این تجربه بر آن است تا به خوانندگان واقعیت، نگران کننده ای را که امت اسلام به سبب انحراف ورویگردانی از صراط مستقیم وادبار به تعالیم کتاب خداوند بزرگ و سنّت پیامبر به آن گرفتار آمده و دچار خواری و تلخکامی گردیده است، به تصویر بکشد...

با این انگیزه که این اثر گامی برای تحقق وحدت امت اسلام، در زیر مما را

پرچم حقّ وحول محور اصیل وریشه داری باشد که جلوه آن در تعالیم وروش اهل بیت علیهم السلام نمایان گردیده است، اثر خود را نوشته ام.

ومن خود را در این طریق هیچ نمیدانم، جز بنده ای از بندگان نیازمند خداوند که توفیق شناخت حقیقت رفیق راهش بود، به گونه ای که نیرنگ وتحمیقی را که به عنوان فردی از امت اسلامی آنرا باز شناخته ، به تلخی احساس می نماید.

یادآوری می کنم که من در محیطی زندگی کرده و رشد یافته ام که عقیده آنان تسنن و پای بندی به مذهب مالکی است. که البته این ویژگی در بیشتر مردم سودان است.

زمانی بزرگترین آرزوی من ، از طریق ازدواج پرورش فرزندانی بود که به شیوه مرسوم آباء واجدادم، دیانت را آموخته باشند. اما در حقیقت من در جستجوی راهی بودم که فرزندانم به شیوه رایج در کشورهای اسلامی تربیت نشوند. زیرا آنان منفی گرایی تمدن پوچ مادی را در جان فرزندان خویش می کاشتند.

در این رؤیای آرمانی، خواهان فرزندانی که خویش را خادم شریعت و دین خدا بدانند، بوده ام - اما حقیقت این است که آرزوی من بر پایه تصوری بود که از تعالیم مدارس رسمی در یافته بودم و البته پدران خویش را بر آن روش در جامعه می شناختم.

اما این نوع از دینداری، از مطالعه و تحقیق درباره انطباق واطمینان از باورهایمان با فرامین الهی برخوردار نبوده ، وتوجهی به اخبار و دانش هایی که از ما پنهان گردیده ندارد. بنابراین نیاز به تحقیق و مطالعه امری بسیار ضروری به شمار می آمد.

درباره سودان باید بگویم که کشوری دارای روحیه دینی و طبیعت برجسته و ممتاز اخلاقی است. و در کلیه جوانب وابعاد زندگی با نیرو وانگیزه

دینی به فعالیت می پردازد. افزون بر آن دارای عشقی بارز به اهل بیت علیهم السلام است . این ویژگیها به صورت فرهنگ در جامعه کشورم تجلی یافته است. البته به این نکات در خلال مباحث آتیه نیز اشاراتی خواهم نمود.

در این رابطه یادآوری این نکته لازم است که اسلام به کوشش اهل تصوف به سودان وارد گردید که البته این حقیقت را وهابیون از روی کینه و حسد انکار می نمایند - دولت فاطمی که خود دارای مذهب تصوف بود، کوشش های گسترده ای در جهت نشر اسلام از خود بروز داد . باید گفت که پایه و اساس صوفی گری بر محبت اهل بیت علیهم السلام و وفاداری به آنان استوار است.

به همین سبب چنین خصوصیتی در فرهنگ و دیانت ملت سودان تجلی نموده، چنانکه ویژگی مزبور بسان نشانه ای بارز با سیمایی دل انگیز برای مسلمانان جلوه یافته است. این کشور دروازه مسلمانان آفریقا می باشد⁽¹⁾

امّا درباره زادگاهم باید بگویم که من در روستایی در شرق سودان به نام مسمار زاده شدم وسالهای نخستین زندگی ام را در آنجا که صحرای بزرگی بود سپری نمودم.

خانواده من فقیر بود! لذا از روستایی به نام الکربه در منطقه رباطاب ، واقع در شمال سودان ، که مجتمعی از روستاهای پراکنده در اطراف نیل بود - به این روستا مهاجرت کردند.

روستای «مسمار» در حقیقت خانه های پیرامون ایستگاهی است که در کنار خط آهن کشیده شده از خارطوم پایتخت کشور، به سوی شرق - یعنی جایی که مهمترین بندر به نام پورت سودان قرار دارد، واقع شده است ...

با اینکه صحرای شرق کشور بیشتر از قبائل البجا وهدندوه تشکیل می گردد. لیکن روستای مسمار دارای خصوصیت دیگری است. زیرا ساکنان آن از شمالی ها بویژه اهالی ربا طاب می باشند. این اهالی به علل و انگیزه های گوناگون از شمال به این روستا کوچ کرده بودند. و پدر من نیز یکی از این کوچ کنندگان بود.

دوره خردسالی ام در روستای مسمار سپری گردید. در آن سالها پدرم که الگوی ممتاز وشایسته من بود، توجه و عنایت خویش را به من معطوف کرد.... او امام مسجد وشیخ روستا بود... و مقامش در نزد ساکنان مسمار بسیار محترم وعالی به حساب می آمد. موقعیت بزرگ و احترام پدر، در من یک نوع احساس امنیت و شادی خاصی بوجود می آورد. این شادی و خوشبختی هنگامی به اوج خود می رسید که همراه او برای خواندن نمازهای یومیه یا نماز جمعه به مسجد فقیرانه روستا می رفتم. یا اینکه برای انجام مراسم نماز عید به محلی بیرون از روستای مسمار عزیمت می نمودیم.

احساس خوشبختی بی پایان هنگامی وجود مرا احاطه می کرد که پدرم به کار مقدمات رفتن جهت اجرای مراسم نماز عید می پرداخت... در آن حال قبای سفیدش را می پوشید و عبای خویش را بر دوش می افکند- عبایی که نشانه بزرگی و شرافت در ملت سودان است. سپس با عطر مخصوص خویش لباس وبدنش را معطر می ساخت و مرا نیز با آن رایحه دل انگیز خوشبو می نمود .

هنگامیکه پای از خانه بیرون می نهادیم با گروه بزرگی از اهالی روستا روبرو می شدیم که در انتظار ما به سر می بردند. در این وقت با تشکیل کاروانی از مردم نمازگزار با غریو تهلیل و تکبیر به سوی محل برگزاری نماز می رفتیم. در آنجا، پدرم در جایگاه امام جماعت مستقر می گردید و نماز عید را به جا می آورد. نماز که خوانده می شد، مردم جهت شنیدن خطبه ها به دور پدر حلقه می زدند. ومن در این حالت کوشش می کردم تا هر چه بیشتر خود را به او بچسبانم. پس از

پایان خطبه ها، کلیه نمازگزاران برای گفتن تبریک به پدر از یکدیگر سبقت می جستند. و من در این حالت در اوج شادکامی سیر می نمودم. شاید علت این شادکامی در حالیکه در کنار برادر کوچکم کوشش مینمودم تا خود را به پدر بچسبانم، احترام وعنایتی بود که مردم به من نیز می نمودند.

این لحظات مانند یک اثر هنری در حافظه ام حکاکی گردیده است، زیرا در سایه تکریم پدر، خود را نیز بهره مند می یافتم....آری شاید چنین بهره ای باعث شد که من آن خاطرات شیرین را فراموش ننمایم.

باید بگویم که خاطره دل انگیز پدر و توجه ویژه مردم به او آنچنان در ذهنم جا گرفته که حتی در هنگام سخن گفتن با دیگران تمایلی برای فراموش کردن آن خاطرات ندارم.

اما من علت تکریم وتقدیس پدر را نمی فهمیدم. به همین سبب برای من یک راز بود. وهنگامی آنرا کشف کردم که حقایق متنوعی را به تدریج دریافتم.

آنچه را که کشف کردم این بود که پدر از نسل عباس، عم نبی اکرم صلی الله علیه وآله وسلم بود. در کشور من کسانی را که منتسب به عموی پیامبر بودند، «عبابسه» می نامیدند. اعتبار این گروه از آنجا ناشی می گردد که «عباس» در نزد پیامبر مقام ویژه ای داشت. چنانکه از رسول بارها شنیده شد که فرمود:

«تمامی فضایل به من و عمویم عباس تعلق دارد».

پدر و بردارانش، در میان عبابسه به مقام «خلافت» نائل گشتند. رسالت اصلی این خلفا رسیدگی به مسائل و امور دینی میباشد. افزون بر آن، پدر از امتیاز دیگری نیز بهره می برد، که ناشی از ارتباط خاص او با فرقه پیروان ختمیه میباشد. این امتیاز سبب منزلت ویژه ای برای وی گردید. به گونه ای که مردم پدر مرا با جان و دل دوست داشتند.

زیرا فرقه ختّمیه از گروه های بزرگ متصوفه به شمار می آید. پدرم در میان

این گروه یار و یاور بسیار نزدیک مرشد منطقه بود. در حالیکه علاوه بر آن از شرافت نسب به پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم نیز بهره می برد. مردم شرق سودان ، مانند بخش های دیگر کشور، از دوستداران اهل بیت پیامبر به شمار می آیند. آنان هر فردی را که به جهتی از جهات منتسب به رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم بود، گرامی شمرده، به انگیزه تکریم پیامبر اسلام صلی الله علیه وآله وسلم او را در جایگاه والای عزت و بزرگی می نشانند.

احترام وعزتی که مردم شرق سودان برای متصوفه قائل هستند، نیز ناشی از ارادتی است که فرقه مزبور به اهل بیت علیهم السلام دارد.

پدر این موقعییت ویژه را بیشتر با اتکا بر توانایی های شخصی و دینداری و پایمردی در عهد و پیمانش کسب نمود. این ویژگیها آنچنان بر جسته وآشکار بود که من در ایام خردسالی وضعف ادراک به خوبی هیبت و عظمت او را حس می نمودم.

شخصیت جذاب و پر منزلت پدر، بر دلم نقش بست. واثر بسیار نیرومندی بر من گذاشت. آنچنانکه در هر چیزی از او تقلید می کردم.

وی اوراقی که دعاها و آیات قرآنی بر آنها نوشته شده ، و به آنها محایه (پاک وتزکیه کننده) گفته می شد، در اختیار مردم می گذاشت تا پس از حل کردن در آب، آن را نوشیده یا بُخور نمایند.

من در این کار از پدر تقلید می نمودم، لذا هنگامی که فرد بیماری نزد ما می آمد، نوشته ای نامفهوم به دست برادرانم می دادم تا به او داده ودستور استعمال نماید.

زمانیکه در روستای زادگاهم جهت تحصیل به مدرسه رفتم، همیشه در کسب رتبه اول توفیقاتی به دست می آوردم.

باید بگویم خوشحالی والدینم برای من مایه شادی بود، لذا هنگامی که این خوشحالی در سیمای آنان پدیدار میگشت به اوج مسرت وشادمانی می رسیدم. بنابراین کوشش من بر این پایه استوار بود که با کسب موفقیت های

عالی در تحصیل به آنان مژده موفقیت خویش را بدهم تا بدین وسیله سیمای شاد آنان را مشاهده کنم. اما پدر در این حال هم در آموختن اخلاق کوتاهی نمی کرد. وبه من یادآور میشد تا مراقب باشم که این موفقیت ها مرا اسیر دام غرور نگرداند.

همچنین به من از وجود حسودان و چشم زخم آنان آگهی و هشدار می داد .

نُه ساله بودم که پدر را گرفتار بیماری صعب العلاجی یافتم. او برای معالجه همراه با مادر به شهر پورت سودان رفت.

در آن ایّام که ما از حضور پدر محروم بودیم، خلاء را با تمام وجود خویش احساس می نمودم.... بزرگی این خلاء را علاوه بر من، خانه و برادرانم وکلیه مردم روستا احساس می کردند. آنان از همان شب نخست فقدان نور و مهربانی و لطافت او را با تمام وجود دریافتند. لذا از همان شب در انتظار بازگشت او بودند.... و این انتظار همچنان در شب ها و روزهای دیگر به قوت خود وجود داشت.... بعد از مدتها انتظار.... عمویم، یعنی برادر تنی پدرم، از فاجعه ای که رخ داده بود ما را با خبر کرد.... آری!

دیگر چراغ پر تلألو زندگی پدر خاموش گردیده بود و خانه با صفا وروشن ما، به ماتمکده ای پر از غم واندوه بدل گشته بود، وهر دم ناله زار وگریانی از آن به گوش می رسید.

مردم روستا دسته ، دسته، برای تسلیت گویی در جلوی خانه ما ازدحام کردند و به این جمعیت با سرعت شگفت انگیزی افزوده می گردید.

در آن روزها مردم با مشاهده برادرم و من (که سرگشته و متحیر بودم) احساساتی شده در حالیکه شدیداً متأثر وگریان بودند ما را در آغوش خویش می گرفتند....

با فوت پدر، پس از اقامت کوتاهی که در مسمار داشتیم، مجدداً به منطقه ، اصلی خویش یعنی «الکربه» مراجعت نمودیم. در آنجا تحصیلات دوره ابتدایی خود را به پایان رساندم. امّا پس از مدتی به علت ضرورتهای تحصیل و زندگی به شهر پورت سودان مهاجرت کردیم. از جمله این ضرورتها اشتغال به کار وهمچنین تدریس در مدارس توسط برادرانم بود، این ضرورتها ما را ناچار به هجرت به شهری نمود که تأمین کننده نیازهای مزبور بود.

در پورت سودان مرحله تازه ای را تجربه نمودم. و بدین وسیله با زندگی خشن شهری که با زندگی روستایی متفاوت بود، آشنا شدم.

در آنجا دوره دبیرستان را در حالی تحصیل می نمودم که آرزوی من رفتن به دانشگاه و فارغ التحصیل شدن در آن مقطع بود، تا بدین وسیله امکان مشارکت با برادرانم در تأمین معاش خانواده خویش را بیابم.

سالها به سرعت سپری شد و من در آستانه فارغ التحصیلی دبیرستان، در آزمون نهایی شرکت نمودم. ثمره این آزمون، موفقیت در امتحان ورودی به دانشگاه خارطوم بود. نام این دانشگاه بعدها به النیلین تغییر یافت.

به دانشکده حقوق راه یافتم، در آن زمان عمده وقت من بیش از تحصیل در دانشگاه به فعالیت اجتماعی اختصاص داشت. در آنجا بود که با دوستان بسیاری آشنا گردیدم و موفق شدم که از تجربه آنان به خوبی سود ببرم.

پس از اندکی، به مقام ریاست اتحادیّه دانشجویان در استان شمالی نایل شدم و از اینکه می توانستم با خدمت به دانشجویان، ذخیره ای برای آخرت خویش فراهم آورم، بسیار شادمان بودم.

(این توفیق در خدمت هنگامی قابل ارزیابی است که بدانیم قیامت روز نزدیکی است و ما از ساعت مرگ خویش آگاه نیستیم. در آن وقت خواهیم یافت که تقوا و پرهیزگاری پدرانمان، موجب نجات ما نخواهد گردید، مگر آنکه از نصیحت وارشاد آنان بهره مند شده باشیم. با این وصف چه بسیار مردمانی

که در غفلت به سر می بردند!)

محل زندگی خویش را برای تحصیل در دانشگاه، به خارطوم منتقل نمودیم... ودر محله ای که پسر عمویم به تنهایی زندگی می کرد همراه با بستگانم سکنی گزیدیم. او علاوه بر تحصیل برای امرار معاش خویش کار می کرد... این پسر عمو، انسان با ایمانی بود، لذا در حالیکه از وسایل مادی زندگی بهره چندانی نداشت، و در حالی که گاه تنها یک وعده خوراک در شبانه روز نصیب او می گردید. اما خوشبخت و سعادتمند بود.

ما همیشه برای دیدن، به خانه او می رفتیم - زیرا اخلاق زاهدانه اش مجذوبمان ساخته بود . نزد او می نشستیم، و درباره دین، آخرت و مرگ با او به بحث و گفتگو می پرداختیم. به راستی که سر چشمه دانش بود، وسخنانش، روان ما را از ایمان و انگیزه معنوی به گونه ای مالامال می ساخت که در برخورد با دنیا رویه زاهدانه ای را پیشه ساختیم...

با شگفتی ، دینداری همراه با اخلاص پسر عمو را نظاره گر بودیم . بویژه در این زمانه که گرایش های مادی بر مردم غلبه کرده، و دین تنها در لقلقه⁽¹⁾

(النَّاسُ عَبِیدُ الدُّنیَا وَالدِّینُ لَعِقٌ عَلَی اَلسِنَتِهِم فَاِذَا مُحَّصُوا بِالبَلَاءِ قَلَّ الدَّیَّانُون...).

مردم ، بندگان خوار دنیا هستند، و دین بر لقلقه زبان آنان است ، پس هنگامیکه به بلاء گرفتار آیند، دینداران واقعی بسیار اندک می باشند...مترجم.

او در هنگام سخن گفتن بمانند یکی از یاران مجاهد رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در بدر و أُحد وحنین، جلوه می نمود، لذا سخنان از دل بر آمده اش بر دل ما

نیز می نشست.

این پسر عمو بسیار روزه می گرفت و پیوسته در حال عبادت خدا بود... گاه چند شب نزدش می ماندیم، ونظاره گر نمازها وعبادت شبانه و تلاوت قرآن توسط او بودیم. در مناجات سحرگاهیش خدا را به گونه ای میخواند که برای ما تازه گی داشت گویی پیش از آن به گوش ما نرسیده بود. او چنان می نمود که انگار واژه های مناجاتش با خداوند عزّوجلّ، واژه های یک بشر عادی نیست. حتم می دادم که این گونه ارتباط با خدا را از آموزه های رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم فراگرفته بود. اما شگفت که نمایش وجلوه تازه ای داشتند، به گونه ای که پیش از آن چنین مناجاتی را نشنیده، یا در آموزشهای اسلامی و در کتب درسی نخوانده بودیم....

با حیرت از این احوال از پسر عمو می پرسیدیم برای ما بگو آنچه را که در مناجات می خوانی چه چیز است؟ به ما پاسخ می گفت: این مناجات، دعای صباح از امیر مؤمنان علی ابن ابی طالب علیه السلام است. وما خاموش از این پاسخ حیرت زده در شگفتی خاص خویش می ماندیم. پسر عموی ما فراوان از اهمیّت دین و دینداری و جستجو برای کشف راههای نجات، پیش از آنکه گرفتار مرگ شویم، سخن می راند. سخنان او در ما اثر می گذارد، آن چنان که با احساسی مسؤلانه، بی آنکه با او حرفی بزنیم، تا پاسی از شب در اندیشه و تفکر درباره آن سخنان بیدار می ماندیم.

بالاخره یک روز پسر عمو سر صحبت را باز کرد و حقایقی را بر ما آشکار ساخت - و درباره اعتقادات خویش سخن گفت. او خویش را شیعه دوازده امامی! معرفی نمود - البته پیش از آن چیزهایی در این باره دستگیرمان شده بود.

ناراحت از این وضع، با پسر عمو جر و بحث کردیم، به این امید که به مذهب پدرانمان یعنی مذهب اهل سنت و جماعت باز گردد.

این جر و بحث ها گاه ساعت ها طول می کشید، اما او با استدلال مستند به

ادله و براهین عقلی و نقلی نیرومندی ما را روبرو می ساخت.

روش بحث پسر عمو به این صورت بود که برای ارائه دلایل نقلی به کتب و منابع شیعی استناد نمی کرد، بلکه برای اثبات درستی ادعای خویش از منابع اهل سنت و جماعت بهره می جست.

با این همه و با اینکه سخنان او وکتابهایی که خواندیم در اندرون ما تحولاتی بوجود آورده بود، اما همچنان این حقایق را کتمان کرده و چیزی را بروز نمی دادیم...

در آن زمان گاه دور از چشم پسر عمو گردهم می آمدیم، و برای وضع اعتقادی او تأسف می خوردیم. و در حالیکه از ایمان و اخلاقش خبر داشتیم، به علّت شیعه شدنش او را در معرض دیوانگی می خواندیم... امّا او توانست در مدت دو سال با بحث و گفتگوی منطقی ثابت نماید که این ما هستیم که بر اثر بی خبری لایق عنوان دیوانگی می باشیم، او به خوبی درستی عقاید خویش را با دلیل وبرهان کافی اثبات نمود. ما نیز بالاخره، پس از مطالعه و پژوهش وروشن شدن حقایق، چاره ای جز تسلیم شدن به سخنان وی نداشتیم.

وضعیت ما مصداق آیه شریفه ذیل بود که می فرماید:

(فَلَا وَرَبِّکَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لَا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُوا تَسْلِیمًا)⁽¹⁾

(یعنی: نه ، بخدای تو سوگند که آنان ایمان نمی آورند مگر اینکه تو را در آنچه میانشان اختلاف افتد به داوری بپذیرند و از آنچه حکم کنی در دل احساس تنگی نکنند و کاملاً تسلیم گردند).

فصل نخست : نگارش این کتاب برای چیست؟

روزی از روزها، به دیدن یکی از دوستان خود رفتم، در آنجا سخن از مذهب تشیع به میان آمد، و ساعاتی در اطراف آن بحث نمودیم.

در این حال جوانی بر ما وارد شد.... سلام کرد، نشست و به گفتگوی ما گوش فرا داد.

گرم گفتگو بودیم که ناگهان آثار شگفتی وحیرت را در سیمای آن جوان دیدم . به حلقه گفتگوی ما پیوست و خطاب به من گفت: برادر ، به نظر می آید که برخی از فرقه های ضالّه بر تو اثر گذارده اند! سپس با مهارت خاصی کلیه فرق اسلامی به جز وهابیّت را متهم به کفر وزندقه نمود، برای من با آن طرز لباس و پوشاکش از همان اول روشن بود که او دارای مذهب وهابی است. زیرا لباسش به قدری کوتاه بود که تقریبا به زیر زانوی او می رسید....

در میانه سخنان آن جوان صدای اذان مغرب را شنیدیم لذا از مناقشات خویش به قصد قرائت نماز دست کشیدیم تا پس از خواندن آن به بحث خود ادامه دهیم.

نماز که تمام شد آن جوان روی به من نمود و از مذهبم پرسید ؟ سپس ادامه داد و گفت : بنظر می رسد که تو از شیعیان باشی! در جوابش گفتم: منکر این نسبت نمی شوم و البته خود را نیز لایق این شرف و بزرگی نمی دانم.

او با شنیدن این سخن خشمگینانه بر آشفت و حالت ناآرامی به خود گرفت!

در این حال که بستگان دوستم نیز حضور داشتند از او خواستم که اگر

اشکالی دارد، آنرا به نحو مؤدبانه ای بیان کند. تا بدین وسیله مناظره و گفتگوی مفیدی بوجود آید.

البته وهابیون گمان می کنند که دارای توان استدلال و منطق نیرومندی هستند، لذا معمولاً طرف خویش را به مناظره دعوت می کنند. و من در اینجا از همین سلاح یا روش استفاده نمودم.

او که چاره ای جز این نداشت پیشنهاد مرا پذیرفت، من برای آغاز بحث از او خواستم تا اگر مایل باشد مناظره را در مورد توحید متمرکز نماییم. زیرا آنان با برداشت نادرستی که از توحید ارائه می دهند همه مردم مسلمان را مشرک می خوانند. او پذیرفت و مناظره آغاز گردید، در حالیکه همه حاضرین سرا پا گوش بودند.

از او پرسیدم: نظر شما درباره خداوند آفریدگار جهان وصفات او چیست ؟

گفت: ما می گوییم (لا اله الا الله وحده لا شریک له)، پروردگاری جز خداوند یکتا نیست، لذا پرستش غیر او جایز نمی باشد، گفتم: آیا حداقل شده که دو مسلمان را یافته باشی که در این امر با یکدیگر اختلاف داشته باشند؟

گفت: همه این ادعا را دارند، اما عملشان بر خلاف گفتارشان است. سپس ادامه داد و گفت: به نظر ما مردم به این علّت مشرک هستند که به مردگان توسل جسته و برای غیر خدا خضوع می نمایند و در طلب حاجات برای پروردگار شریک قایل می شوند. خضوع برای غیر خدا و کارهایی از این قبیل که گفتم همه چیزی جز پرستش غیر خداوند نیست.

گفتم: خوب! امّا اصل اینست تا زمانی که مردم به یکتایی خداوند اعتقاد داشته و پرستش غیر او را جایز ندانند، از دایره شرک بیرون بوده، مگر با دلیل

قاطع خلاف آن بر ما ثابت شده و معلوم گردد که آنان غیر خدا را پرستیده یا برای او در عبادت شریکی قائل می باشند.

سخن خویش را ادامه داده و گفتم: امّا درباره کارهایی مانند توسل وبزرگ شمردن اولیاء و احترام به آنان نیز نباید کسی را مشرک به شمار آورد. زیرا اگر در معنای عبادت بیاندیشیم، در واقع آنرا عبادت از خضوع واظهار کوچکی در برابر کسی خواهیم دانست که معتقدیم او پروردگار مستقل در کار خویش بوده و نیازی به غیر خود ندارد.

بنابراین مجرد خضوع و کوچکی و احترام کردن را نمی توان عبادت به شمار آورد. در حالیکه قرآن نیز این گونه احترام کردن و بزرگ شمردن را از ما خواسته و فرموده که در برابر والدین ومؤمنین لازم است که خضوع واحترام داشته باشیم. امّا فراتر از آن موردی است که خداوند فرشتگان را فرمان داد تا بر آدم سجده کنند.

با این وصف روشن است که احترام وزیارت قبور وتوسل و تعظیم نسبت به اولیاء را نمی توان شرک خواند. برای اینکه این دسته اعتقاد به خدایی اولیاء ندارند. در چشم این گروه، اولیاء بندگان خاصی بوده که خداوند به فضل خویش آنان را کرامت بخشیده است، لذا اگر بخشش و عطایی دارند از توان مستقل وذاتی آنان نیست، بلکه از فضل وعنایت الهی است.

گفت: چرا خواسته خویش را مستقیماً از خداوند نمی خواهند؟ چه مانعی در این کار وجود دارد، در حالیکه خود فرموده است:

(ادْعُونِی أَسْتَجِبْ لَکُمْ)⁽¹⁾یعنی (مرا بخوانید تا دعای شما را اجابت کنم؟

گفتم: این را هم باید به یاد آوریم که خداوند فرموده است: (وَابْتَغُوا إِلَیْهِ الْوَسِیلَةَ)⁽¹⁾یعنی: (به سوی او وسیله ای بجویید) از این گذشته آیا می توانی بگویی که چرا و به چه علّت وقتی بیمار می شوی به پزشک مراجعه می کنی؟

مگر خداوند متعال در قرآن نفرموده است که: (وَإِذَا مَرِضْتُ فَهُوَ یَشْفِینِ)⁽²⁾آیا شافی از نام های خداوند نیست؟

گفت: این کار (یعنی مراجعه به پزشک) ضرورتی در زندگی است.

در جواب گفتم: آن نیز سنّت و وسیله ای است که توسط آن حاجت ها در خواست می شوند...

سپس به حاضرین روی کرده ، گفتم: آیا در این گفته من اشتباه و خطائی مشاهده می کنید؟ حاضرین گفته مرا تصدیق نموده و یکی از آنها که بر مرام صوفیان بود در تأیید سخنان من گفت: اینها چیزی است که در زمان پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم مرسوم بوده ، وصحابه و تابعین وهمه مسلمانان در ادوار مختلف تاریخ آنرا ادامه دادند، تا اینکه کسانی چون ابن تیمیه وشاگردش محمد ابن عبدالوهاب، چنین بدعت هایی (یعنی مذهب وهابیون)⁽³⁾را بوجود آوردند.

آن جوان وهابی در پاسخ گفت: شما بدون علم و اطلاع سخن می گویید، الان وقت کم است. لذا مقداری از بحث را اکنون ادامه می دهیم، و بخش دیگر آنرا به وقت دیگر موکول می کنیم تا من با آمادگی بیشتری با شما به بحث بپردازم .

به او گفتم: سؤال دیگری از توحید دارم. عقیده شما درباره صفات خداوند چیست ؟

پاسخ داد: ما چیزی نداریم که از جانب خود بگوییم لذا به جز آنچه که خداوند در قرآن خود را به آن توصیف نموده ، عقیده دیگری نداریم.

به او گفتم: چگونه خود را توصیف نموده، آیا او خود را به عنوان جسمی متحرک یا واجد دست و پا و چشم توصیف نموده است؟

گفت: ما آنچه را در قرآن آمده است می گوییم. چنانکه خدای متعال فرموده است: (یَدُ اللَّهِ فَوْقَ أَیْدِیهِمْ)⁽¹⁾. همچنین بسیاری از آیات دیگر که خداوند را وصف نموده نیز مبنای اعتقاد ما می باشند.

پس بر اساس آیه فوق می گوییم که خداوند دارای دست است امّا کیفیت این دست را نمی دانیم لذا اظهار نظری درباره آن نمی کنیم.

گفتم: این حرف به معنای این است که خداوند را جسم بدانیم، در حالیکه خداوند جسم نیست و هیچ شباهتی به آفریده های خود ندارد.

وانگهی با این حرف چه تفاوتی میان شما و مشرکان مکّه می توان در نظر گرفت؟ زیرا آنان بت های دست تراشیده خود را می پرستند، در حالیکه شما نیز بتهایی را می پرستید که با عقلتان تراشیده و در ذهنتان وجود دارد. شما برای خدا قائل به دست و پا و چشم هستید، و حتماً مکان وجایی برای رفت و آمد او نیز در نظر دارید. این بی احترامی به خداوند است در حالیکه قرآن می فرماید: (مَا لَکُمْ لَا تَرْجُونَ لِلَّهِ وَقَارًا)⁽²⁾یعنی : (چرا خدای را محترم نمی شمارید). لذا شما در حالیکه خداوند معنای مجازی این الفاظ را در آیاتی که خواندی اراده نموده ،

معنای حقیقی آنها را در نظر گرفتی!

پاسخ داد: ما به معانی مجازی و تأویل در قرآن اعتقاد نداریم.

گفتم: نظر شما درباره کسی که در دنیا کور است ، چیست؟ آیا چنین کسی در آخرت نیز نابینا برانگیخته می شود؟

پاسخ داد: خیر! گفتم: با توجه به اینکه شما اعتقادی به معانی مجازی در قرآن ندارید، چگونه پاسخی می دهید؟ در حالیکه خدای متعال میفرماید: (وَمَنْ کَانَ فِی هَذِهِ أَعْمَی فَهُوَ فِی الْآخِرَةِ أَعْمَی وَأَضَلُّ سَبِیلًا)⁽¹⁾یعنی : (کسی که در دنیا نابینا باشد در آخرت نیز نابینا محشور خواهد شد.)

همچنین بنابر اعتقاد شما (که معانی مجازی در قرآن را نمی پذیرید)⁽²⁾خداوندی که دارای دست و پا است - العیاذ بالله - باید به جز صورت تمامی اجزاء جسمش از بین بروند. زیرا خداوند جلّ وعلا در قرآن میفرماید: (کُلُّ شَیْءٍ هَالِکٌ إِلَّا وَجْهَهُ)⁽³⁾یعنی : (همه چیز به جز صورت خدا نابود شدنی است). یا می فرماید: (کُلُّ مَنْ عَلَیْهَا فَانٍ «وَیَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلَالِ وَالْإِکْرَامِ)⁽⁴⁾یعنی: (هر کس که بر روی زمین است فانی و نابود شدنی است و تنها صورت پروردگارت که با شکوه و گرانقدر است، باقی می ماند).

گفت: این دلایل ارتباطی با ادعاهای تو ندارند.

گفتم: کلام خدا دارای وحدتی یگانه و تجزیه ناپذیر است. بنابراین

چنانکه به آن برای درستی وصحت گفتار خویش استناد نمایی؟ من نیز حق خواهم داشت که برای اثبات درستی عقایدم از آن بهره بگیرم. (سپس در ادامه سخنان خویش گفتم :)⁽¹⁾استنباط شما از آیات قرآن اینست که خداوند در روز قیامت در صفی واحد به همراه فرشتگان حضور می یابد!

گفت: این همان سخن خداوند در قرآن است.

به او گفتم: مشکل اصلی در فهم شما از قرآن است. زیرا قرآن دارای آیات محکم و آیات متشابه می باشد. بنابراین (چنانکه قرآن تأکید نموده است)⁽²⁾نبایستی از متشابهات پیروی نمایی، زیرا موجب انحراف وگمراهی تو خواهند شد، وگرنه ، خداوند کجا قرار داشته است که اکنون بخواهد بیاید. (یعنی خداوند در همه جا هست، جایی نیست که نباشد)⁽³⁾.

او در پاسخ به من گفت: اینگونه امور را نباید مورد سؤال قرار داد زیرا تحقیق و پرسش درباره این امور جایز نیست.

گفتم: از این بحث بگذریم. آیا شما نمی گویید که خداوند در ثلث آخر شب ، پایین می آید تا دعا را اجابت کند؟

پاسخ داد: آری! این چیزی است که در احادیث از طریق صحابه و تابعین ، به ما رسیده است.

پرسیدم: در اینصورت، آیا می توانی بگویی که هم اکنون خداوند در کجا قرار دارد؟

گفت : بالای آسمانها است!

گفتم: چگونه خدا از ما با خبر می شود در حالی که ما در زمین هستیم (واو در بالای آسمانها از ما فاصله بسیاری دارد ؟⁽¹⁾

گفت: با علم خودش.

در پاسخ گفتم: در اینصورت، باید بگوییم که ذات الهی یک چیز است وعلم ودانش او چیز دیگری است.

پرسید: مقصود تو را نمی فهمم! .

گفتم: تو گفتی که خداوند در آسمان قرار دارد و با علم خویش از ما با خبر است، در حالی که ما در زمین هستیم (و از او فاصله زیادی داریم)⁽²⁾در این صورت باید گفت که خداوند یک چیز است و علم و دانش او چیز دیگری است.

در این حال آن جوان وهابی در حالیکه حیرت زده بود، خاموش به سخنان من گوش فرا داد.

من به سخن خویش ادامه داده و خطاب به او گفتم: آیا می دانی که معنای چنین تصوری چیست؟ در واقع این همان شرکی است که شما دیگران را به آن متهم می نمایید. (سپس گفتم:)⁽³⁾زیرا نتیجه جدا ساختن ذات الهی از علم ودانش او، یکی از این دو خواهد بود. یا اینکه دانش خداوند صفتی حادث است و او پس از آنکه مدّتی جاهل بوده ، به آن موصوف گشته است. یا اینکه این دانش صفتی قدیم است که بنابر تصوّری که شما از خداوند دارید این صفت با ذات نمی تواند یکی باشد. در واقع این همان شرک است. زیرا شما همراه خداوند موجودی قدیمی که غیر اوست قرار داده اید، این اعتقاد، شما را به آنجا

می رساند که قائل به مرکب بودن خداوند بشوید. و مرکب بودن نیز، خود نشانه نقص است. در حالیکه خداوند بی نیاز و کامل است. وساخت او منزه و دور از توصیفاتی است که نادانان جاهل از او می نمایند.

در این هنگام یکی از حاضرین گفت: اگر وهابیون چنین می گویند، خداوند و پیامبرش از آنان بیزارند. سپس همان فرد روی به من کرده و پرسید : این سخنان را از کجا آورده ای؟

من گفتم: آنچه را که بیان می کنم، در واقع سخنان اهل بیت علیهم السلام است و می بینید که آن سخنان دارای آنچنان روشنی ووضوحی هستند که فطرت وطبیعت هر انسانی به سادگی آنرا می پذیرد وهر صاحب عقل سلیم آنرا ردّ نمی کند. و قرآن نیز آن گفته ها را مورد تأیید و تأکید قرار می دهد. سپس به برخی از خطبه های امامان درباره توحید اشاره نمودم، که در میان آنها خطبه امام علی علیه السلام بود که می فرماید: «آغاز دین معرفت اوست، وکمال معرفت او تصدیقش می باشد، وکمال تصدیقش، یگانه دانستن اوست، وکمال یگانه دانستنش، اخلاص برای اوست، وکمال اخلاص برای او نفی صفات از او می باشد. بدین جهت که هر صفتی خود غیر از موصوف است و هر موصوفی غیر از صفت می باشد. پس هر کس خدای را توصیف کند، او را قرین چیزی قرار داده است و هر کس او را قرین چیزی قرار دهد. او را دو گانه دانسته است و هر کس او را دوگانه بداند، او را تجزیه کرده است و هر کس برای او اجزاء قائل باشد، نسبت به او جاهل شده است و هر کس نسبت به او جاهل باشد، به وی اشاره کرده است و هر کس به وی اشاره کند، او را محدود کرده است و هر کس او را محدود کند، او را شمارش کرده است. و هر کس بگوید که خدا در چیزی قرار دارد، وی را بخشی از آن چیز قرار داده است. و هر کس بگوید که خدا بر روی

چه چیزی می باشد، جایی را خالی از او قرار داده است...» .

سپس معانی ومقاصد خطبه را برای آنها توضیح دادم.

(با شنیدن این مطالب)⁽¹⁾یکی از حاضرین در جلسه گفت: به خدا قسم که این سخنی شیوا، روان و محکم است. سپس همگی به اتفاق نادرستی عقاید آن وهابی را مورد اذعان و تأکید قرار داده و تأکید نمودند که باید برای اینکه آن جوان به دام آتش جهنم گرفتار نشود به بازبینی و بررسی مجدد عقاید و باورهای خویش بپردازد.

من گفتم: در واقع کسانی که مدعی هستند که نزدیکترین و بهترین افراد به پیامبر و دین او می باشند، خود به حقیقت دورترین مردم نسبت به رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم هستند.

پس از این گفته جوان وهابی که چیز دیگری برای گفتن نداشت، در وضعیّت مورد تمسخر و نگاه های ریشخندانه حاضرین قرار گرفته بود.

امّا او در پایان این مناظره، (برای غلبه بر این وضعیّت)⁽²⁾سؤال تحریک آمیزی را مطرح کرد.

پرسید ای شیخ: می توانید نظرتان را درباره صحابه پیامبر که ما آنان را از اولیاء الله به شمار می آوریم، بیان کنید⁽³⁾؟

به او گفتم: یا شیخ .. آغاز دین معرفت و شناخت نسبت به پروردگار است و تو خدا را نمی شناسی، پس چگونه می توانی اولیاء او را بشناسی؟! در همان

حال (برای گریز از وضعیت تحریک آمیز)⁽¹⁾با او وعده گذاشتم که روز دیگری، گفتگو را پی بگیریم. روز دیگر نیز در رسید، و او در حالیکه بنظر می آمد که از آموزگارانش معجون نیرو بخشی گرفته باشد، بحث خویش را با دشنام و ناسزا آغاز نمود. و از حاضران در جلسه خواست تا از همنشینی با من خودداری ورزند. بدون مبالغه، تقریباً دو ساعت به ناسزاگویی و دشنام دادن مشغول بود.

او مدام فریاد می زد و دستهای خویش را به حالت تهدیدآمیزی تکان می داد و به من وعده می داد که به عنوان «جهاد» مرا خواهد کشت. نمی دانم این حرفها را از کجا یاد گرفته بود زیرا جهاد در مذهب ومرام آنان حتّی اگر بر ضد طاغوت باشد حرام است. امّا او غافل از این بود که همیشه خون امام حسین علیه السلام در رگهای شیعیان می جوشد... باوجود این، خدا شاهد است که (خود را کنترل کردم)⁽²⁾وپاسخی به او ندادم زیرا با آگاهی خاصی که از دین داشتم وآموخته بودم که چگونه پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم در برابر آزار کار با صبر و حوصله بر خورد می کرد . آن چنانکه آزار کودکان را که به تحریک کفّار تعقیب واذیتش می کردند، یا اینکه مردم را وادار می نمودند تا به سخنان پیامبر گوش ندهند، تحمل می کرد. واکنون نیز مشاهده می کردم که تاریخ تکرار می گردد.

در واقع به دلیل همین مظلومیت ها است که من کتاب خویش را به خواننده عزیز آن تقدیم می نمایم. تا این بانگ حق فریاد رس خود را بیابد. واین فلسفه وهدف من از نگارش این کتاب است.

زیرا چشمان مشتاق حقّ آنچنان که در حاضرین معلوم بود، در میان کلیه آزادگانی که مظلومانه پرداخت کننده بهای تبلیغات گمراه کننده و دروغ پرداز

هستند، نیز یافت می شود.

(این انگیزه بدان سبب در من قوّت گرفت)⁽¹⁾که هر انسان موفق در نبرد با نفس امّاره ، که توانسته نور حقّ را بسان شعله ای درخشان ببیند و از آن لذّت ببرد، به طور طبیعی نیز خواهان آنست که دیگران نیز در بهره مندی از این نور مشارکت جویند، تا بدین وسیله راه را از بیراهه باز شناسند.

لذا این کتاب : چیزی نیست جز تلاش برای کشف گنجینه خرَدها، و ایجاد انگیزه لازم در مردم برای کاوش درباره حقیقتی که در میان (ضربات خرد کننده)⁽²⁾چکش دنباله روی از نیاکان از یکسو، وسندان سیاست گمراه کننده علما از سوی دیگر می باشد، که کسانی مانند آن جوان وهابی را طعمه خویش ساخته بودند، و این حقیقت را قریب نابودی قرار داده اند.

لذا در حالیکه افراد پاک سرشت بسیار هستند، با توجه به اینکه موضوع را به جهت شرایط فوق الذکر عوضی می گیرند، و بر آن باطلی که به جای حقّ باور نموده، پایداری می کنند، (به گونه ای که بخشی از وجود آنان می گردد.) لذا با تعصب از عقاید باطل خود دفاع نموده ، و با این روش مانعی در برابر عقل خود ایجاد کرده ، بدین سبب توفیق شناخت حقیقت را نمی یابند.

امّا خداوند با لطف خویش با هدایت بر من منّت نهاد، و مرا به سبب رحمتش به جایی که نور حقّ وجود داشت داخل نمود. لذا برای سپاس وشکر چنین نعمتی، بر خود فرض میدانم تا آنچه را که دریافته ام به دیگران منتقل نمایم.

بنابراین (برای انجام این فریضه)⁽¹⁾به نوشتن مباحث این کتاب مشغول شدم، و باید دانست که این نوشته شعله حقیقتی است که از سوی حضرت فاطمه زهرا(سلام الله علیها) نصیبم گردیده است. و من آنرا به هر جوینده حقّ که مشتاق آن باشد تقدیم می نمایم.

امّا بیشترین چیزی که مرا به نوشتن این کتاب تشویق نمود. (وضعیّت خاص اسلام و امّت اسلامی میباشد)⁽²⁾که در بلای ایجاد شده توسط دشمنان اسلام که به صورت تهاجم علیه امّت و تحریف سیمای پاک درخشنده دین اسلام در آمده دست و پا می زنند به صورتیکه فتنه های قومی را در میان گروه های اسلامی دامن زده، وعناصر انگلی وشیطان صفت که در کالبد امّت غفلت زده اسلام کاشته شده اند را مورد حمایت و پشتیبانی قرار می دهد.

وتو ای خواننده عزیز، در آن هنگام که با اسرار ورموز افتراهای دروغین آنان علیه یاران حقّ (یعنی شیعیان) آشنا شده باشی، به روشنی حقیقت بالا را خواهی یافت. برای آنکه ترفند دشمنان کارگر بیافتد و در نتیجه هویت مسلمانان تباه و نابود گردد، لازم است (این کار را از طریق کسانی انجام دهند که)⁽³⁾ادعای دین دارند و از آن سخن می گویند، در حالیکه حقیقتاً دورترین مردم از دین بوده، وتیشه در دست در صدد ویرانی امّت از درون می باشند. بارزترین این افراد همان وهابی ها هستند، آنان چنانکه در احادیث شریفه وارد شده همان شاخ شیطان» می باشند که از «نجد» بوجود آمده اند لذا هر کس به جز پیروان وهابیت، با فرهنگ و روشی که این گروه در تکفیر همگان پیشه ساخته اند، و با

اندکی اندیشه در سیاست آنان نسبت به امّت مسلمان، در خواهد یافت که این فرقه تنها برای سرکوب اسلام و تخلیه آن از روح و خصوصیات اصلی اش بوجود آمده است.

ما روش های خاص آنان را در سودان تجربه کردیم، (و در آن هنگام که ضرورت داشت که مردم در برابر دشمنان اسلام بیدار شده داخل در سیاست شوند)⁽¹⁾در آن برهه زمانی خاص ، مشاهده کردیم که وهابیون فعالیت سیاسی را تحریم نمودند. و تمامیت دین خدا را به بلند کردن ریش وکوتاه کردن لباس ومطالبی از این قبیل خلاصه کردند. البته به اضافه متهم کردن همه مسلمانان به شرک! واین تمامی تمدّن و شیوه آنان برای امت اسلام بود....

امّا در زمانی دیگر، یعنی هنگامی که شعارهای اسلامی به عنوان راه ورسمی برای فرمانروایی از سوی حکومت اعلام گردید. و یکی از گروه های اسلامی، فعالیت سیاسی را به عنوان یک فریضه دینی مطرح نمود، از منبرهای سیاسی وهابیون با خبر شدیم که در مساجد سودان به عنوان مخالف بوجود آمده بودند (در اینجا مشاهده کردیم که)⁽²⁾عمل حرام داخل شدن در سیاست ، ناگهان فعلی واجب و ضروری به شمار آمد. این در حالی بود که در دوره پیش از حکومت فعلی، تعداد فروشگاه های مشروبات الکلی، بیش از نانوایی های کشور بود. در آن زمان فرقه وهابیت برای مقابله با چنین وضعیتی هیچگونه تحرکی از خود نشان نداد.

در واقع این نیروهای استکبار هستند که می دانند چگونه با سر انگشتان

خود نخ (عروسک های خویش را)⁽¹⁾که شبکه مانند در اندرون امّت اسلام قرار داده اند، به حرکت در آورند.

. امروز وهابیون را مشاهده می کنیم که همه چیز را رها کرده و مشغول القای تهمت و افتراهای گوناگون علیه پیروان اهل بیت علیهم السلام می باشند و کلیه امکاناتی که در دست دارند بر ضد شیعیان به کار می گیرند... بر آنان دروغ می بندند.. و سخن شیعیان را واژگونه وتحریف می نمایند، وحقیقت گفته های آنان را پنهان می سازند تا جاییکه برای من بزرگی فاصله این گروه با قرآن مجهول است . وهابیون پیوسته زبان خویش را با قرآن به حرکت در می آورند، امّا دورترین مردم از آن می باشند. زیرا در آیات آن تدبر نمی کنند (و تنها به صورت و ظاهر آیات دل می بندند)⁽²⁾آنها هیچ کوششی در راستای تحقق اندیشه قرآنی در متن واقعییت زندگی مردم ندارند. در حالیکه قرآن ندا در می دهد که: (ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَنُ إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ بِمَنْ ضَلَّ عَنْ سَبِیلِهِ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ)⁽³⁾یعنی : (با حکمت واندرز نیکو مردم را به سوی پروردگارت فرا بخوان، و با آنان به نیکوترین صورت بحث بنما، که پروردگار تو آگاهتر به آن کسی است که از راهش گمراه شده و او به هدایت یافتگان نیز آگاهتر است).

همچنین خدای تعالی می فرماید: (قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ)⁽⁴⁾یعنی: (بگو ، دلیلتان را بیاورید، اگر راستگو هستید...).

آیا وهابیون جز اینکه، تمامی همّ وغم خود را معطوف به تکفیر ورسوا کردن و دروغ و افتراء بستن نموده اند، در برابر تکالیفی که (در آیات بالا مشاهده نمودیم)⁽¹⁾چه کرده اند؟

سخن در مورد وهابیون به درازا کشید (لذا بحث خویش را درباره این فرقه به پایان می برم)⁽²⁾و البته در فرصتی دیگر، به خواست خداوند، به بحث درباره آنان خواهیم پرداخت.

در نوشتن این کتاب علل گفته شده و علل دیگر دخیل بوده اند، تا بدین وسیله در دفع شبهات رسوب یافته در اذهان برخی از مردم بر ضدّ تشیع که همانا اسلام خالص است و تنها راهی است که می توان بوسیله آن از عذاب خداوند سبحان ومتعال نجات یافت، سهمی داشته باشم.

این کتاب به زبان ساده و بدون اصطلاحات پیچیده ، بگونه ای تدوین شده که قابل فهم و درک برای همگان باشد.

ضمناً لازم به تذکّر است که در این کتاب، قصد هیچگونه خودنمایی نداشته ، بلکه کوشیده ام تا آنرا مانند مشعلی نورانی برای خواستاران بصیرت و حقیقت وبیرون آوردن عقل و خرد از زندان اوهام به سوی لذت شیرین ایمان ، بسازم.

فصل دوم : مطالعه و فهم تاریخ یک ضرورت است

اشاره

اگر ما بخواهیم به درون این بحث که مانند دریایی متلاطم است داخل شویم، لازم است که برای اینکار به ژرفای تاریخ نفوذ کرده ، آنرا شکافته ونسبت به جریان حوادث آن آگاهی یابیم...

امّا در این میان گروههایی وجود دارند که ضمن ادعای تقوا وورع، پرسش های شبهه گونه ای را طرح می کنند تا بدین وسیله جلوی شناخت حقیقت از طریق مطالعه تاریخ را گرفته، آنرا توجیه نمایند! از قبیل.... چرا درباره چیزی مطالعه کنیم که تعلق به گذشته دارد، ویا اینکه فایده عنوان نمودن موضوعات زمان گذشته در چه می باشد؟

آیا بررسی اختلاف علی علیه السلام با ابوبکر درباره خلافت، چه جایگاهی نزد ما می تواند داشته باشد؟! و پرسش هایی از این قبیل که انسان را به یکی از این دو تصور می رساند: که یا گوینده این پرسشها دارای انحراف فکری است، ویا دارای عقب ماندگی وجهلی است که او را احاطه نموده است ... لا جرم برای اینکه پرده های ضخیم شبهات از برابر دیدگان برخی از افراد بر داشته شود، در مورد دو موضوع بحث خواهم کرد: نخست، تاریخ در قرآن را مورد بررسی قرار خواهم داد، ودر مرتبه بعد، تأثیر تاریخ بر حال و آینده خود را به عنوان امّت اسلامی، که رسالت بنای تمدنی در ستیز با تمدن مادی مسلّط را به عهده دارد، بررسی خواهم نمود.

یکم: تاریخ در قرآن

هر کس قدری در قرآن کریم تأمل واندیشه نماید، مشاهده خواهد نمود

که این کتاب آسمانی قصه گذشتگان را فراوان مورد توجه قرار داده است... البته نمی توان ، این گونه مباحث (در قرآن را که از تاریخ و زندگی گذشتگان می گوید)⁽¹⁾بیهوده وزائد به حساب آورد. یا سخن گروهی که گمان می نمایند (این دسته از آیات)⁽²⁾برای دلداری به حضرت رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم بوده اند، را درست تلقی کرد.

واگر اینچنین بود که داستان ها فقط برای پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم نازل شده باشند، در این صورت فایده قابل توجهی برای آن آیات، پس از رحلت آن حضرت نمی توانستیم در نظر بگیریم. در حالیکه خداوند متعال در این باره میفرماید: (نَحْنُ نَقُصُّ عَلَیْکَ أَحْسَنَ الْقَصَصِ)⁽³⁾یعنی : (ما بهترین داستان ها را بر تو می خوانیم). وهمچنین می فرماید: (کَذَلِکَ نَقُصُّ عَلَیْکَ مِنْ أَنْبَاءِ مَا قَدْ سَبَقَ وَقَدْ آتَیْنَاکَ مِنْ لَدُنَّا ذِکْرًا)⁽⁴⁾یعنی: (بدینگونه ما از خبرهای گذشته بر تو می خوانیم، وما به تو از نزد خود ذکر را داده ایم).

و می فرماید: (فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ) یعنی: (پس قصه ها را بیان کن شاید که اندیشه نمایند).

همچنین خداوند عزوجلّ می فرماید: (لَقَدْ کَانَ فِی قَصَصِهِمْ عِبْرَةٌ لِأُولِی الْأَلْبَابِ)⁽⁵⁾یعنی : (در داستان های آنان، عبرتی برای خردمندان است). و آیات دیگری که بوضوح توجه ما را معطوف به تفکر و تدبر در تاریخ می سازد. در واقع چنین برداشت و استنتاجی از قرآن نیازی به اندیشه و تفکر ندارد، بلکه از

بدیهیات و مسلمات آن است. لکن برخی این موارد بدیهی را به بهانه اینکه سبب ایجاد فتنه می شوند رد می کنند. تو گویی قرآن خود سبب فتنه انگیزی است !!؟ پناه بر خدا!!

قرآن کریم می فرماید: (أَفَلَا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلَی قُلُوبٍ أَقْفَالُهَا)⁽¹⁾یعنی: (آیا در ژرفای قرآن تدبر واندیشه نمی نمایند، و یا اینکه دلهایی قفل زده وجود دارد).

اگر قرار بود که خداوند عزوجل بعد از قرآن کتابی نازل نماید، یقین دارم که در آن ظلم ها وستم ها وگرفتن جایگاه و مقام واقعی شان، بیان می گردید. و روشن می نمود که پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم چه بر سر آنها آمده است. امّا همه این وقایع و ظلم ها تحمل شد زیرا بنا بر حکمت واراده الهی قرار بود که محمد صلی الله علیه وآله وسلم آخرین پیامبر، وقرآن به عنوان قانون اساسی حکم باشد، تا آن زمان که زمین و آنچه که در او است به خدا بازگردد.

امّا از سوی دیگر ضرورت مطالعه در تاریخ از این جهت است که بدانیم علل ریشه ای اختلافاتی که امّت را چند پاره کرده، و به صورت گروه ها و فرقه های متفرق در آورده چیست؟

در پایان بررسی مزبور، نمونه هایی از انحرافات در امت های گذشته را یادآوری نموده که نمونه های عینی آن در امت اسلامی وجود دارد.

دوّم: آگاهی به تاریخ، ضرورتی که عصر حاضر به ما تحمیل می نماید

میان دوره ای که در آن زندگی می کنیم وعصری که پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم در آن می زیست، فاصله ای طولانی وجود دارد. این امر ما را ناچار نموده که جهت

فهم و درک شریعت آسمانی اسلام، تاریخ را شناخته و ملاحظه نماییم.

باید دانست آنچه را که عبادت می نماییم ، در واقع از خلال اسناد تاریخی ، مانند قرآن، سنت، حدیث، سیره، فقه و غیره به ما رسیده است. با این وصف چگونه ممکن است بی آنکه تاریخ را مطالعه نماییم، این فاصله زمانی که متجاوز از چهارده قرن است را در نوردیده و در فهم این اسناد معتبر موفق باشیم ... بی تردید خردمندان نخواهند پذیرفت که عبرت ها و درسهای تاریخ را رها کرده و از آن غافل بمانیم.

امّت اسلام، امّتی است که خود را برای پیشرفت آماده می سازد. بنابراین چاره ای جز توجه به تاریخ با عقلی نور گرفته از هدایت های وحی نداریم...

با این حال تاریخ در نزد ما به آن گونه نیست که آن را به نحو کورکورانه مقدس بشماریم. ونه آنچنان که همه آنرا ردّ نماییم.

زیرا مقدّس شمردن تاریخ، موجب می گردد که به عنوان پشتوانه فرهنگی اعمال منفی گذشتگان انباشت گردد به بهانه مقدّس بودن اعمال گذشتگان خود را مانند سلف خود به غفلت بزنیم. واین رویه، بر رفتار ما تأثیر خویش را می گذارد. چگونه می توانیم در کنار مقدّس شمردن علی علیه السلام معاویه را نیز مقدّس بشماریم؟ و چگونه عقل و خرد ما اجازه می دهد که حضرت حسین بن علی علیه السلام ویزید را یکسان شمرده، و در یک کفه قرار دهیم؟ اگر تاریخ را کورانه تقدیس نماییم، در وضعیتی قرار می گیریم که تفاوتی میان ظالم و مظلوم، وقاتل و مقتول وطاغوت و مجاهد، قائل نخواهیم شد.

امّا از آنجا که پیوسته در معرض خطا قرار داریم و با این حال کوشش ما بر اینست که امانت آسمان⁽¹⁾را بر دوش کشیم، لازم است که از پرتگاه هایی که

گذشتگان در آن افتاده اند، پرهیز نماییم. البته روشن است که امکان پرهیز واجتناب از این پرتگاه ها، بدون تشخیص آنها از طریق مطالعه و کاوش دقیق درباره آنها وجود ندارد.

(یکی از این پرتگاه ها اینست که)⁽¹⁾برای نمونه، یزید را مقدّس شمرده و برای اعمال وی صفتی شرعی و قانونی قائل شویم. چنین امری موجب می گردد که دیگر ستمگران تاریخ را (به علّت پیروی از روش او) مورد تأیید قرار دهیم. بنابراین باید نادرستی یزید و روش های او را به خاطر اینکه فرزند معاویه بوده، و بدین خاطر که از راه درست منحرف گشته، روشن واثبات نماییم، واز وی فاصله گرفته و ماسک عظمتی که تقدیس کنندگانش بر چهره او زده اند، بر داریم. (تا بدین وسیله حقایق تاریخ بر ما روشن گردد)⁽²⁾.

(البته از سوی دیگر بر این نکته تأکید می ورزم که)⁽³⁾نمی توان همه تاریخ را نیز باطل شمرد، ویا با خواسته ها و امیالمان هوا پرستانه از آن خوشه چینی کرد. زیرا با باطل شمردن تاریخ، سنن قرآن وسنت و همه اسلام را باطل شمرده ، ملغی نموده ایم.

با توجه به مطالب فوق، خواننده ارجمند باید بداند بر ما فرض است که نسبت به حوادث تاریخی آگاهی یافته، وبر گردونه مسیری که امت بر آنها عبور نموده است تأمل واندیشه بنماییم. و باید مشخص کنیم که کدامیک از شخصیت ها، شایستگی آن را دارد که الگو و سرمشق ما باشد، تا بواسطه آن برای

حال کنونی بهره گرفته، (وبا جهت گیری درستی)⁽¹⁾به سوی آینده ای روشن پیشروی نماییم. بی شک امّتی که میان معاویه و علی علیه السلام قائل به هیچ تفاوتی نیست . و همچنین میان حسین علیه السلام ویزید فرقی نمی گذارد، امّتی بدون ترقی و پیشرفت خواهد بود. بلکه چنین تصوری از مهمترین موجبات، عقب ماندگی آنها است.

آنچه را من پی جویی می نمایم ، شناخت عامل نخستین، در فهم انحرافی است که امّت را به خود گرفتار نموده ، وموجب گردید تا از مسیر خویش خارج و از طریقه صواب دور گردد. که البته در فهم آن از تاریخ بی نیاز نخواهم بود ...

باید دانست آنانیکه فتنه انگیزی و بی فایده بودن تاریخ را بهانه قرار داده ، و توصیه به فاصله گرفتن از مطالعه تاریخ می نمایند، از این واهمه دارند که حقیقت آشکار گردد و فجایعی که امّت بوجود آورده است، رسوا گردد . فجایعی که با اراده کامل انتخاب گردید، در حالیکه بواسطه آن از راه حق دور می شد.

در نزد من، برای نیل به حقیقت در لابلای تاریخ، اهمیّت ندارد که شخصیت هایی که به صورت ساختگی و دروغین از هاله مقدسی برخوردار شده اند، سقوط نمایند.

زیرا در ترازوی حقّ، برای هیچ یک از شخصیت ها ترجیحی وجود ندارد مگر اینکه متعهدانی که به حقّ اخلاص داشته باشند. و در این راستا حجّت من، به خواست خدا، چیزی است که تاریخ برای ما حفظ نموده است⁽²⁾.

نمونه هایی از انحرافات اُمم پیشین در قرآن

اشاره

قرآن کریم بارها به صورت مکرر داستان پیامبران و فرستادگان پیشین را بیان کرده است. (تا عبرتی برای امّت اسلام باشند)⁽¹⁾زیرا که خدای متعال می داند که بر سر این امّت، وقایعی همانند امم پیشین خواهد گذشت. البته رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم نیز بر آن تأکید نموده ، چنانکه در حدیث صحیحی فرمود: «شما سنّت های پیشنیان را وجب به وجب وذرع به ذرع دنبال خواهید نمود، آنچنانکه اگر به لانه سوسماری نیز وارد شده بودند، شما نیز از آنان پیروی خواهید کرد. عرض کردند: یا رسول الله : (منظور از پیشینیان)⁽²⁾یهودیان و مسیحیان می باشند ؟ فرمود: پس تصور نمودید که چه کسانی می باشند!؟» .

در این رابطه اگر خواننده عزیز، بر آیات کریمه نظری بیافکند - در آن هنگام که داستان های گذشته را حکایت می کنند - می بیند که در دو زمینه اصلی بحث می نمایند:

زمینه نخست:

اشاره

(زمینه نخست در داستان های قرآن)⁽³⁾اثبات این امر است که پیوسته با بقای آسمان ها و زمین ، پیکار میان حقّ و باطل ادامه دارد. و بر همگان ، بویژه کسانی که بهره مند از بصیرت و آگاهی های ژرف وحی از قرآن حکیم می باشند ،

پنهان نیست، که همیشه حقی وجود دارد و باطلی هست. لذا حقّ نسبی یا باطل نسبی وجود ندارد....

بنابراین با حق است و یا باطل ، و آنچه که در میان آنهاست محیطی برای جولان باطل است. چنانکه قرآن کریم می فرماید: (فَمَاذَا بَعْدَ الْحَقِّ إِلَّا الضَّلَالُ فَأَنَّی تُصْرَفُونَ)⁽¹⁾یعنی : چه چیزی بعد از حقّ جز گمراهی وجود دارد، پس به کجا برده می شوید؟)

بویژه (توجه به این نکته نیز لازم است)⁽²⁾که پیکار مزبور میان حق وباطل هنگامی بوجود می آید که پیش از آن حق بیان شده باشد. قرآن با دقت ویژه وبلاغت خویش، این حقایق را برای ما بیان می فرماید. لذا برخی از آیات مربوطه را جهت توجه شما در ذیل مورد یادآوری قرار می دهم: (تِلْکَ الرُّسُلُ فَضَّلْنَا بَعْضَهُمْ عَلَی بَعْضٍ مِنْهُمْ مَنْ کَلَّمَ اللَّهُ وَرَفَعَ بَعْضَهُمْ دَرَجَاتٍ وَآتَیْنَا عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ الْبَیِّنَاتِ وَأَیَّدْنَاهُ بِرُوحِ الْقُدُسِ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلَ الَّذِینَ مِنْ بَعْدِهِمْ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ وَلَکِنِ اخْتَلَفُوا فَمِنْهُمْ مَنْ آمَنَ وَمِنْهُمْ مَنْ کَفَرَ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ مَا اقْتَتَلُوا وَلَکِنَّ اللَّهَ یَفْعَلُ مَا یُرِیدُ)⁽³⁾یعنی: (برخی از پیامبران را بر برخی دیگر برتری دادیم که با برخی از آنها خداوند سخن گفته و برخی را درجاتی رفیع بخشید، ما نشانه های روشنی به عیسی بن مریم دادیم، و او را به روح القدس تأیید نمودیم، و اگر خداوند می خواست، کسانی که پس از آنان آمدند، با یکدیگر به جنگ و پیکار نمی پرداختند، پس از آنکه نشانه های روشن به سوی آنان آمد، ولی اختلاف کردند، پس برخی ایمان آوردند و برخی کفر ورزیدند و اگر خداوند می خواست، با یکدیگر نمی جنگیدند، امّا آنچه خواست

واراده خداوند باشد انجام خواهد شد).

آیه کریمه فوق از مسائل متنوعی ، سخن به میان می آورد:

1- از پیامبران ورسالتها به طور عام

هنگامیکه واژه های رسول و رسل، ضمن آیات مبارکه می آیند، اغلب مضمون آنها درباره رسالت است. و پیکاری که پس از پیامبران در میان قومشان واقع می گردد، کودتایی علیه رسالت است. چنانکه واژه رسول در آیه فوق می رساند که ظاهراً اختلاف پیش آمده درباره شخص پیامبر نیست بلکه در مورد رسالت اوست. در این ارتباط خدای متعال می فرماید: (وَمَا مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ)⁽¹⁾یعنی : (و محمّد صلی الله علیه وآله وسلم نیست جز پیامبری که پیش از او پیامبران دیگری بوده اند، پس اگر بمیرد یا کشته شود، شما به گذشتگان خود بر می گردید)؟

در آنجا که پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم در دایره رسولان داخل می شود، آیه ای که بحث درباره آنست (بقره، آیه 203)⁽²⁾شامل سرور ما حضرت محمّد صلی الله علیه وآله وسلم نیز می گردد. بویژه آنکه آیه پیشین (آل عمران، آیه 144)⁽³⁾بر صفت رسالت تأکید می نماید. واینکه آن حضرت صلی الله علیه وآله وسلم یک فرستاده است، همانگونه که فرستادگان دیگری غیر از او وجود داشته اند. چنانکه قرآن کریم میفرماید: (وَإِنَّکَ لَمِنَ الْمُرْسَلِینَ)⁽⁴⁾یعنی : (وتو از رسولان هستی). خدای متعال از زبان حبیب خود

حضرت محمد صلی الله علیه وآله وسلم می فرماید: (قُلْ مَا کُنْتُ بِدْعًا مِنَ الرُّسُلِ)⁽¹⁾یعنی: (بگو رسالت با من آغاز نگردیده است).

در سنت های گذشتگان نیز تقریباً بلکه بیشتر، این پدیده نزد امّت حضرت محمد صلی الله علیه وآله وسلم متوقف نمی گردد.

2- درباره برتری برخی از پیامبران

(با طرح این مباحث می خواهم)⁽²⁾هیچ کسی ادعا نکند که برتری، می تواند سبب پیشگیری از اختلاف میان مردم گردد، بخصوص پس از اینکه برترین پیامبران و فرستادگان آمده، (لیکن اختلاف در میان مردم همچنان ادامه دارد)⁽³⁾.

از گروهی از مردم بسیار شنیده ام چرا در حالیکه پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم خاتم پیامبران وبرترین آنان می باشد، اینگونه پس از او میان مردم اختلاف بوجود آمده است؟

امّا گر چه درست است که پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم برترین و کامل ترین پیامبران است ولی این امر، موجب نمی گردد که سنّت های الهی شامل امّت او نگردد. این نکته مورد تأکید قرآن است. چنانکه خداوند متعال می فرماید:

(سُنَّةَ مَنْ قَدْ أَرْسَلْنَا قَبْلَکَ مِنْ رُسُلِنَا وَلَا تَجِدُ لِسُنَّتِنَا تَحْوِیلًا)⁽⁴⁾یعنی: (سنّت کسانی که پیش از توبه رسالت بر انگیختیم ، و در سنّت ما هیچ تغییری نمی یابی .)

و همچنین می فرماید: (فَهَلْ یَنْظُرُونَ إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِینَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِیلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِیلًا) یعنی: (پس آیا جز به سنّت پیشینیان می نگرند، و تو برای سنّت خداوند تبدیل و دگرگونی نمی یابی).

باید گفت بوجود آمدن اختلاف پس از آن حضرت، از افضلیت وی نمی کاهد، چونکه او مانند پیامبران دیگریست که برای خروج قومشان از تاریکی به سوی نور آمدند. امّا پاداشی که نصیب آنان گشت تکذیبی بود که از سوی قومشان دیدند. واز دعوت پیامبران علیهم السلام روی گرداندند. لذا حضرت محمد صلی الله علیه وآله وسلم تافته جدا بافته ای نبود. بلکه پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم چنانکه از خود وی روایت است بیش از دیگران ، آزار دید. پس به چه دلیل و چرا اختلافی که پس از رحلت او در امّت بوجود آمد، بزرگتر و خطرناکتر از اختلافی که در اقوام پیامبران گذشته بوجود آمده بود، نباشد؟

ابن کثیر می گوید: (وگفت همینجایند آن فرستادگان که برخی را بر برخی برتری دادیم، و از آنهایند آنکه با خداوند سخن گفته است) یعنی موسی علیه السلام ومحمد صلی الله علیه وآله وسلم⁽¹⁾، و بر پایه این گفته ، اختلاف بعد از پیامبران شامل امّت حضرت محمد نیز می گردد.

از خلال آیه کریمه مورد بحث در می یابیم که پیوسته اختلاف (در میان اختلاف کنندگان) بعد از اینکه نشانه های روشن (از جانب خدا) به سوی آنان آمد، وبا آموزشهای پیامبر، حقّ را شناختند و متوجه مطلب گردیدند، پیش می آید. این بهانه که اختلافی وجود ندارد، و آنچه که هست «اجتهاد» می باشد ، نیز سودی ندارد. واقعیّت عینی، در امّت محمد صلی الله علیه وآله وسلم بر ما مبرهن می سازد که اختلاف موجود در آن، همانند و شبیه به امّت های پیشین است. این اختلاف،

پس از آنکه حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم نشانه های رستگاری را بر آنان آشکار ساخت، ونصیحتشان نمود، بوجود آمده است. چنانکه ایشان فرموده است: (چیزی که شما را به بهشت نزدیک واز آتش دور نماید، نبوده مگر من شما را به آن امر کرده ام) سیّد قطب در تفسیر آیه مورد بحث (بقره، آیه 253) می گوید: (وحدت گروه پیامبران در طبیعت ورسالتشان، موجب نگردید تا پیروان آنان را از اختلاف بازداشته، مانع جنگ و ستیزشان گردد)⁽¹⁾.

3- نتیجه این اختلافات چنین شد که گروهی به حقّ چنگ زده، ایمان آوردند، و گروه دیگری نیز کفر ورزیدند. این بدان معنی است که همه در یک سطح ایمانی نبوده یا همگی بر حقّ نمی باشند.

راستی چرا با وجود نشانه های آشکار، اختلاف بوجود می آید؟ پاسخ این مطلب را در مجموعه ای از آیات قرآن کریم می یابیم که بصورت مکرر ذکر شده اند. در آنجا می خوانیم که خداوند سبحان ومتعال، تداوم وجاودانگی سنت ها بر روی زمین را مورد تأکید قرار داده، تا طبیعت ظلمانی انسان را که پیوسته مجذوب تمایلات واهواء نفسانی وجهل می باشد، آشکار نماید...

چنانکه خداوند متعال می فرماید: (وَمَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلَّا الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ)⁽²⁾یعنی: (و در آن اختلاف نکردند مگر گروهی که پیش از آن نشانه های آشکار حقّ را دیدند، و به آن علم داشتند، این اختلاف به سبب ستمی بود که در میان خود داشتند). وباز می فرماید: (وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتَابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ)⁽³⁾یعنی: (آنانی را که کتاب دادیم ، اختلاف ننمودند، مگر هنگامی که پیش از آن آگاه شده بودند، واین

اختلاف به سبب ستمی بود که در بین خود روا داشتند). همچنین می فرماید: (وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ)⁽¹⁾یعنی : (و پراکنده نشدند مگر پس از آنکه به آنان علم رسید و این تفرقه به سبب ستمی بود که در بین خود روا داشتند). و بالاخره می فرماید: (آتَیْنَاهُمْ بَیِّنَاتٍ مِنَ الْأَمْرِ فَمَا اخْتَلَفُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ)⁽²⁾یعنی: و نشانه های آشکار وروشنی از امر به آنها دادیم، واختلاف ننمودند مگر پس از آنکه علم به آنان رسید، و این اختلاف به جهت ستمی بود که میان خود داشتند).

مشاهده می گردد که پیوسته آیات قرآن میان اختلاف وبغی ارتباط بوجود می آورد. واژه بغی در لغت آنگونه که در لسان عرب از این منظور بیان شده: به معنی تعدّی می باشد. برای مثال: بغی الرّجل علینا بغیاً : به معنی آن مرد از حقّ دور شد و به ما تعدّی نمود. ومعانی دیگری برای بغی وجود دارد که کلیه آنها بر سوء نیّت دلالت دارند. وهمه آن معانی، چنانکه پنهان نیست، از معنای «اجتهاد» که بهانه توجیه منحرفان برای فرار از پاسخ و محاسبه در علت اختلافات است، مغایرت دارد.

4- آن چنانکه در آیات قابل مشاهده است، اختلاف معمولاً در میان کسانی بوجود می آید که کتاب بر آنان نازل شده ، حقّ و مقصد آنرا می شناسند. امّا روحیه ستمگری و تعدّی کار خویش را می نماید.

پس بر تو ای انسان مؤمن فرض است، که تأمل وتدبّر نمایی و به یاد آوری که آنچه در پیش خوانده شد آیات خداوند است، و باید بدانی که (وَمَنْ یَکْفُرْ بِآیَاتِ اللَّهِ فَإِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسَابِ)⁽³⁾یعنی: (هر کس به آیات خداوند کفر ورزد، بداند که خداوند سریع الحساب است).

زمینه دوّم:

اشاره

بسیار اتفاق افتاده که فردی برای خویش مبانی و پایه هایی می آورد، که اساس شیوه و روش او در تفکر و ارزیابی از حوادث و وقایع می گردد. اغلب نیز بحث و گفتگوی ما با دیگران درباره هر مسأله ای از نقطه نظری عاطفی وبا منطقی موروثی ودارای هاله ای از تقدّس صورت می پذیرد که البته به دیگران مجال گفتگو و مباحثه نمی دهد. نمونه آن بحث درباره صحابه ای است که پیوسته همراه و یار رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم بودند و تا هنگام وفات وی در کنارش ماندند، و البته عمر برخی از آنان طولانی شد. امّا آیا این امکان وجود دارد که اعمال آنان در ترازوی عدالت ارزیابی کنیم تا بدین واسطه آنانرا طبقه بندی نماییم؟ یا این امر غیر ممکن و غیر مجاز است؟ زیرا آنان در کنار پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم بوده و دین را مستقیما از او گرفته اند، لذا انتقاد از آنان امکان ندارد ؟!

در اینجا قصد نقد و ارزیابی نظریه اهل سنّت وجماعت را درباره عدالت صحابه ندارم . زیرا به این موضوع در فصول بعد خواهم پرداخت. در آنجا به ارزیابی حوادث پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم مبادرت خواهم نمود. قصد من در اینجا از طرح مباحث فوق اینست که آگاهیهای ژرفی را از قرآن به دست آوریم که در بحث ما مفید باشند. لذا دو داستانی را که قرآن به تفصیل درباره امّت های پیشین بیان نموده یادآوری نموده ، از آنان ضمن تدبّر دلالت می جوییم، تا به قاعده ای کلّی که ما را در این راه یاری دهد، دست یابیم.

داستان نخست: داستان بلعم بن باعورا و حضرت موسی علیه السلام می باشد :

خداوند متعال می فرماید: (وَاتْلُ عَلَیْهِمْ نَبَأَ الَّذِی آتَیْنَاهُ آیَاتِنَا فَانْسَلَخَ مِنْهَا

فَأَتْبَعَهُ الشَّیْطَانُ فَکَانَ مِنَ الْغَاوِینَ ، وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَکِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَی الْأَرْضِ وَاتَّبَعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ کَمَثَلِ الْکَلْبِ إِنْ تَحْمِلْ عَلَیْهِ یَلْهَثْ أَوْ تَتْرُکْهُ یَلْهَثْ ذَلِکَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ)⁽¹⁾یعنی: (و بر آنان بخوان خبر آن کسی را که آیات خویش را بر وی نازل نمودیم و او از آن آیات فاصله گرفت، پس شیطان در پی او رفت، و او از گمراهان گردید و اگر می خواستیم او را با آن آیات بلندی مرتبت می بخشیدیم، امّا او به دنیا گرایش یافت، واز هوای خویش پیروی نمود. مَثَل او مانند سگ است که اگر بر او حمله بری پارس می کند و اگر آن را رها نمایی باز پارس می کند. این مَثَل قومی است که آیات ما را دروغ پنداشتند، پس قصه ها را بیان کن شاید که اندیشه نمایند).

ابن کثیر در تفسیر این آیات می نویسد: (او مردی از بنی اسرائیل بود که او را بلعم بن باعورا می خواندند. او اسم اعظم را می دانست، خداوند آیات خویش را به او داده بود. وی از علما و از پیروان موسی علیه السلام بود. موسی علیه السلام بلعم بن باعورا را نزد پادشاه مدین فرستاد تا او را به سوی خداوند بخواند. آن پادشاه به وی بخشش و عطایایی داد، آنگاه پیرو دین - ساختگی۔ ⁽²⁾وی گشت و دین حضرت موسی را رها نمود).

ابن کثیر در ادامه می نویسد: (عمو زادگان بلعم نزد او رفته به وی گفتند که پایمردی موسی بسیار است و سربازان زیادی نیز دارد. و اگر او بر ما چیره گردد ، ما را هلاک می سازد. او گفت: اگر از خداوند بخواهم که موسی و یارانش را بازگرداند، دنیا وآخرتم از بین می رود. امّا آنان همچنان اصرار نمودند تا اینکه وی موسی و یارانش را نفرین کرد. بدین سبب خداوند آنچه را که بلعم داشت از او

گرفت.) وابن کثیر درباره این فرموده خداوند متعال که اگر می خواستیم او را به آن آیات رفعت وبلندی مرتبه می بخشیدیم) می نویسد: یعنی او را بواسطه آیاتی که به او داده بودیم، به پلیدی ها و زیور دنیا تمایل پیدا نمود و به سوی لذت ها و خوشی های آن رفت، تا از آن چنانکه دیگر دانشمندان و علما را فریب داد ، فریب خورد⁽¹⁾.

از آیات الهی و سخنان ابن کثیر ، کاملاً اشکار است که بلعم به درجه ای از ایمان، تقوا وورع رسیده بود که آیات خدا و اسم اعظم را می دانست. روشن است این فرد که از پیروان موسی علیه السلام بود از علمای بزرگ نیز بوده است. لکن به علت گرایش به اهواء وشهواتش فریب دنیا را خورد و مانند سگ شد.

این قصه، بیانی رسا دارد و بواسطه آن آگاهی بسیار مهمّی نصیب ما می گردد که با معیار آن می توانیم بدون هراس به عمق تاریخ (جهت ارزیابی آن)⁽²⁾نفوذ نماییم. زیرا این قرآن است که قاعده ومعیار عدالت می باشد وقدسیت فرد غیر معصوم را درهم می کوبد. این آیات ، دلالتشان واضح است بر این پایه که انسان، به هر میزانی که در مراتب علم و تقوا پیش برود، هر لحظه (امکان دارد که پایش بلغزد)⁽³⁾وبا گرایش به دنیا، به نعمت های الهی کافر گردد . این نکته مهمی است، زیرا موضوع عدالت صحابه و اینکه ممکن نیست به امانات خدا و رسول خیانت ورزند! بسیار ادعا می شود. و هرگاه از آنان بپرسی که دلیل شما چیست ؟ می گویند: آنان با پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم زندگی کرده و به قصد یاری وی جهاد نموده اند. ولی قرآن حکیم اخبار پیشینیان را بیان نموده و از آینده نیز خبر

می دهد. و مطالب سابق الذکر را بیان نموده که در نتیجه نمی توانیم به استناد اینکه فردی در کنار پیامبرصلی الله علیه وآله وسلم بوده خیال خویش را نسبت به درستی عمل وی آسوده بدانیم در حالیکه نشنیده ایم یکی از صحابه (منظور غیر از امام علی علیه السلام واهل بیت علیهم السلام است)⁽¹⁾که مثلاً دارای علم و آگاهی از اسم اعظم بوده باشد .

(یعنی این صحابه حتّی به مقام بلعم بن باعورا نیز نرسیده اند)⁽²⁾. لذا اگر به مرحله تقوی وورع نیز رسیده باشند، (با توجه به آیات شریفه ای که در فوق بیان گردید)⁽³⁾امکان پیمان شکنی نسبت به حقّ تا آخرین مراحل زندگی شان همواره وجود خواهد داشت.

یک اصل قرآنی تأکید می نماید که : تمامی خلق به جز معصومان، در معرض تزلزل و آزمون قرار دارند. و پس از آزمون با اینکه موفق خواهند شد ویا حتی اگر به بالاترین درجه از تقوی رسیده باشند ناکام از مسیر حق به جهت باطل خواهند افتاد. در واقع مقیاس حقیقی، پایداری و ابرام وتداوم در راه حق وحفظ پیمان نسبت به آن است، پس از اثبات این معنا، گمان نمیکنم نیازی باشد کسی با گردن فرازی بگوید: که ممکن نیست فردی از صحابه حتی یک لحظه از حق دور گردد، بی آنکه این مدعی ناچار شود حقیقت و قاعده ای قرآنی را انکار نماید.

امّا ممکن است کسی بپرسد آیا در امّت محمد صلی الله علیه وآله وسلم چنین انحرافی مصداق عینی داشته (یا فقط آنچه که گفته می شود نظریه پردازی صرف بدون ذکر مصداق خارجی آن می باشد)⁽⁴⁾که به تفصیل در جای خود به آن خواهیم پرداخت.

در این رابطه محمد علی الصابونی در تفسیر ذیل آیه فوق آنجا که می فرماید: (پس داستان ها را بگو شاید که در آن اندیشه نمایند) می نویسد: یعنی آنچه را به تو وحی نمودیم برای امّت خویش بیان کن، شاید در آن تدبر نمایند و پند گیرند⁽¹⁾امّا ما تدبر نکرده و پند نگرفتیم.

داستان دوّم: داستان سامری وهارون در قوم بنی اسرائیل است :

خداوند متعال فرموده است: (قَالُوا لَنْ نَبْرَحَ عَلَیْهِ عَاکِفِینَ حَتَّی یَرْجِعَ إِلَیْنَا مُوسَی ، قَالَ یَا هَارُونُ مَا مَنَعَکَ إِذْ رَأَیْتَهُمْ ضَلُّوا، أَلَّا تَتَّبِعَنِ أَفَعَصَیْتَ أَمْرِی ، قَالَ یَا ابْنَ أُمَّ لَا تَأْخُذْ بِلِحْیَتِی وَلَا بِرَأْسِی إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی ، قَالَ فَمَا خَطْبُکَ یَا سَامِرِیُّ ، قَالَ بَصُرْتُ بِمَا لَمْ یَبْصُرُوا بِهِ فَقَبَضْتُ قَبْضَةً مِنْ أَثَرِ الرَّسُولِ فَنَبَذْتُهَا وَکَذَلِکَ سَوَّلَتْ لِی نَفْسِی)⁽²⁾یعنی: (گفتند ما همچنان آنرا - گوساله را - می پرستیم تا موسی به سوی ما باز گردد، موسی گفت: ای هارون چه چیزی مانع شد که هنگام مشاهده گمراهی در آنان - قوم بنی اسرائیل - را نافرمانی کنی. گفت: ریشم را نگیر وموی سرم را رها کن، زیرا ترسیدم که بگویی میان بنی اسرائیل تفرقه انداخته ای و فرمانم را پاس نداشته ای. امّا آن سامری گفت: چیزی را دیدم که آنان ندیدند، من مشتی از خاک جای پای رسول را در دست گرفته و آنرا انداختم ونفسم مرا وسوسه نمود). نکته مهمّی که پیش از بیان داستان سامری (یعنی فردی که در برابر «هارون» جانشین موسی، دست به عصیان زد) لازم به بیان است اینکه

قرآن کریم بر داستان ها و وقایع «بنی اسرائیل» تأکید فراوان می نماید. آیا این تأکیدات به چه علت است ؟ بی شک حکمتی در آن نهفته که قرآن بر آن تأکید می ورزد.

در واقع - می توان گفت که علت آن - مشابهت های فراوانی است که در میان بنی اسرائیل وامت محمد صلی الله علیه وآله وسلم وجود دارد. شاید بارزترین این شباهت ها، (آنچنان که در هنگام بیان حوادث تاریخی آشکار خواهد گردید ) همان اتفاقی است که برای موسی و هارون علیهماالسلام در قوم بنی اسرائیل اتفاق افتاد. اتفاقاتی که برای محمد صلی الله علیه وآله وسلم و علی علیه السلام در این امّت بوجود آمد و همچنین فرمایش رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم به علی علیه السلام که (توبه من مانند هارون نسبت به موسی هستی جز آنکه پیامبری پس از من نخواهد آمد). دارای معنا ودلالت های عظیم است.

ابن قتیبه در کتاب تاریخ خویش با نام (الامامة والسیاسة) به بخشی از این مشابهت ها در میان دو امّت - اسلام و بنی اسرائیل - پرداخته است. او در ضمن بیان داستانی که در آن عمر از حضرت علی علیه السلام تقاضای بیعت با ابوبکر را می نماید، می نویسد: (عمر به همراه گروهی ، روبروی خانه فاطمه (س) ایستاد تا علی بیرون آمد و او را نزد ابوبکر بردند و به او گفتند که بیعت کن. گفت: اگر نکنم چه خواهد شد؟ گفتند: در آن صورت به خدایی که جز او پروردگاری نیست، گردنت را می زنیم. گفت: در آن صورت بنده خدا و برادر پیامبرش را می کشید ... تا آنجا که ابن قتیبه می نویسد: سپس، علی به آرامگاه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم رفت، فریاد زده و می گریست وندا میداد: که ای برادر، این قوم مرا ضعیف یافته و نزدیک است که مرا بکشند)⁽¹⁾در واقع این همان چیزی است که

هارون به موسی علیه السلام گفته بود .

امّا درباره سامری، آنگونه که در تفاسیر و کتاب هایی که داستان پیامبران را به اختصار آورده اند، گفته اند که او پرورده جبرئیل بوده است. از سنین خردسالی، در آن هنگام که فرعون هر پسری که در بنی اسرائیل چشم به جهان می گشود، می کشت، پرورش او را به عهده گرفته بود. در آن روز که جبرئیل علیه السلام از آسمان فرود آمد تا حضرت موسی را به میقات ببرد، سامری مشتی از خاک جای پای او را برداشت و آنرا در بدنه گوساله ساخته شده از زیور آلات افکند، در آن هنگام گوساله به صدا در آمد.

امّا آنچه که برای ما در این داستان اهمیّت دارد اینست که سامری از یاران حضرت موسی علیه السلام بود، در مورد او به وضوح می توان گفت که به مقام عظیمی نائل شده بود، تا آنجا که می گوید: (چیزی را دیدم که آنان به قوم بنی اسرائیل - ندیدند) او دارای علمی بود که دیگران نداشتند، او به دیدار جبرئیل نائل گشت . وجود چنین موقع ومنزلتی در میان بنی اسرائیل موجب شد که بتواند آنان را گمراه سازد. لذا آنان از وی پیروی نمودند ... در واقع نفس اماره سامری بود (که با آن همه مقامات و مراتبش)⁽¹⁾او را وادار نمود تا عملی را مرتکب شود که سبب گمراهی قومش گردد...

اینک باید به این پرسش پرداخت که آیا می توان در تاریخ امّت اسلام، پس از رحلت رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم مصداقی عینی برای چنین انحرافی یافت؟ با اینکه کاملاً اطلاع داریم که هیچ کدام از صحابه رسول الله صلی الله علیه وآله وسلم (غیر از امام علی)⁽²⁾حتّی در خواب هم توفیق زیارت جبرئیل را نداشتند. و از اسرار الهی

نهفته در خاک جای پای او بی اطلاع بودند... درست است که جبرئیل به صورت مردی که از دین می پرسید، نزد پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم می آمد. لیکن صحابه پس از رفتن او وگفتن حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم می توانستند او را بشناسند. پس باید دانست که فاصله مقام صحابه از سامری بسیار است.

(نکته ای که مجدداً قابل ذکر است اینکه)⁽¹⁾هنگام بحث از ریشه های انحراف در امّت که پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم بوجود آمد، خواهید دید که حوادث تاریخی انطباق (ومشابهت قابل توجهی) با داستانهای قرآنی خصوصاً داستان بنی اسرائیل دارند.

در اینجا در پایان این فصل، دو علت اصلی که مانع راهیابی انسان به صراط حقّ یا مانع پایداری و التزامش بر مسیر درست در حالیکه حقّ راشناخته ، می گردند، از منظر قرآن بر خوانندگان گرامی عرضه می دارم، وباید دانست که این دو علت (یا دو مانع) در هر مکان یا در هر زمان ممکن است راه انسان را ببندند.

اوّل : مقدس شمردن میراث پدران و نیاکان، که از منظر قرآن معضلی بزرگ و مورد نکوهش است. زیرا مانع وباز دارنده از صراط حق است. وانسان باید از این مانع بگذرد. بویژه در موضوع اعتقاد که درباره آن مورد سؤال واقع خواهیم شد. زیرا مسئولیتی واقعی است و بی ارتباط با روابط خانوادگی واجتماعی وغیر ذلک می باشد. در این مورد خداوند متعال می فرماید:

(وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَیْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ کَانَ آبَاؤُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ شَیْئًا وَلَا یَهْتَدُونَ)⁽²⁾یعنی : (اگر به آنان گفته شود که پیرو آنچه

خدا نازل کرده شوید، پاسخ می دهند ما از آنچه پدرانمان را بر آن یافتیم پیروی خواهیم نمود). آیا حتی اگر پدرانشان تعقل نمی کردند و یا هدایت نمی شدند؟! وهمچنین می فرماید: (وَکَذَلِکَ مَا أَرْسَلْنَا مِنْ قَبْلِکَ فِی قَرْیَةٍ مِنْ نَذِیرٍ إِلَّا قَالَ مُتْرَفُوهَا إِنَّا وَجَدْنَا آبَاءَنَا عَلَی أُمَّةٍ وَإِنَّا عَلَی آثَارِهِمْ مُقْتَدُونَ ، قَالَ أَوَلَوْ جِئْتُکُمْ بِأَهْدَی مِمَّا وَجَدْتُمْ عَلَیْهِ آبَاءَکُمْ قَالُوا إِنَّا بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ کَافِرُونَ ، فَانْتَقَمْنَا مِنْهُمْ فَانْظُرْ کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبِینَ)⁽¹⁾یعنی: (چنانست که هرگاه پیش از تو در شهری بیم دهنده ای را فرستادیم، مترفین آن گفتند: که ما پدران خویش را بر آیین و مذهبی یافتیم و ما نیز بر جای پای آنها قدم می گذاریم، بگو آیا اگر چیزی هدایت کننده تر از راه و روش پدرانتان برای شما بیاورم؟ پاسخ دادند: که ما بر آنچه شما رسول آن هستید کافریم. پس، از آنان انتقام گرفتیم، بنگر که عاقبت تکذیب کنندگان چگونه بوده است).

باز می فرماید: (وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا وَجَدْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ کَانَ الشَّیْطَانُ یَدْعُوهُمْ إِلَی عَذَابِ السَّعِیرِ)⁽²⁾یعنی : (اگر به آنان گفته شود از آنچه که خدا نازل نموده پیروی نمایید. می گویند: از آنچه که پدرانمان را بر آن یافتیم پیروی خواهیم نمود، آیا در صورتیکه شیطان آنان را به سوی عذاب جهنم می خواند باز شما از پدرانتان پیروی خواهید نمود.)

آیات دیگری نیز وجود دارند که درباره این موضوع سخن می گویند. (لذا خواننده عزیز را به آنها ارجاع می دهم)⁽³⁾.

دوّم : تکبر و خود بزرگ بینی، پس از آنکه راه حقّ راه بشناسیم. این مشکل، خود علت اصلی پیروی نکردن مردم از پیامبرانشان بوده، و همان چیزی است که ابلیس را از رحمت خدای متعال بیرون برده است.... خداوند متعال میفرماید: (وَیْلٌ لِکُلِّ أَفَّاکٍ أَثِیمٍ ، یَسْمَعُ آیَاتِ اللَّهِ تُتْلَی عَلَیْهِ ثُمَّ یُصِرُّ مُسْتَکْبِرًا کَأَنْ لَمْ یَسْمَعْهَا فَبَشِّرْهُ بِعَذَابٍ أَلِیمٍ)⁽¹⁾. یعنی: (وای بر هر دروغگوی گناهکاری که آیات خدا را در هنگام خواندن می شنود، ولی بر تکبر خویش اصرار می ورزد، گویی که آنان را نمی شنود، پس چنین کسی را به عذاب دردناکی مژده بده ) . وهمچنین می فرماید: (أَفَکُلَّمَا جَاءَکُمْ رَسُولٌ بِمَا لَا تَهْوَی أَنْفُسُکُمُ اسْتَکْبَرْتُمْ فَفَرِیقًا کَذَّبْتُمْ وَفَرِیقًا تَقْتُلُونَ)⁽²⁾. یعنی: (آیا هرگاه پیامبری به سوی شما آید به آنچه اهواء نفسانی تان مخالفت می ورزد، تکبر می نمایید، چنانکه - به سبب آن - گروهی را تکذیب و گروه دیگری را به قتل می رسانید ). وباز می فرماید: (وَالَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا وَاسْتَکْبَرُوا عَنْهَا أُولَئِکَ أَصْحَابُ النَّارِ هُمْ فِیهَا خَالِدُونَ)⁽³⁾یعنی: (و آنان که آیات ما را تکذیب نمودند و نسبت به آن تکبر ورزیدند، اهل جهنم اند و در آن جاوید می مانند).

وهمچنین می فرماید: (إِنَّ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنَا وَاسْتَکْبَرُوا عَنْهَا لَا تُفَتَّحُ لَهُمْ أَبْوَابُ السَّمَاءِ وَلَا یَدْخُلُونَ الْجَنَّةَ حَتَّی یَلِجَ الْجَمَلُ فِی سَمِّ الْخِیَاطِ وَکَذَلِکَ نَجْزِی الْمُجْرِمِینَ)⁽⁴⁾. یعنی: (کسانی که آیات ما را تکذیب کرده و به آنها تکبر ورزیدند، درهای آسمان برای آنان باز نمی گردد و به بهشت داخل نمی شوند مگر اینکه شتر از سوراخ سوزن بگذرد و اینگونه به مجرمان کیفر می دهیم).

این نمونه برخی از موانعی بود که میان ما و شناخت حق یا پیروی از آن فاصله می اندازند. بنابراین موضوع بحث بخشهای مختلف این کتاب اختصاص به این دارد که انسان نیازمند به بر طرف نمودن این حجابها وحجابهای دیگری است، تا بتواند حقیقت را بسان خورشید بیند. و باید دانست که خداوند در این کار یار و یاور ما است.

فصل سوم : شیعه و تشیع

اشاره

واژه شیعه به تنهایی در نزد بسیاری از مردم (اهل تسنن)، بمنزله ناسزا ، دشنام و گمراهی است ....

زیرا اینگونه آنان را یاد داده اند... و این چنین آنان را در محاصره جهل ونادانی قرار داده اند، به آنان توصیه شده که در مورد شیعیان مطالعه نکنند... واز نوشته های آنان چیزی نخوانند.

وما اکنون به روزگار معاویه بازگشته ایم، آن هنگامی که سبّ علی علیه السلام در بالای منبرها یک سنّت ورویه شده بود. آنان به سبب لعن هر چه بیشتر به ساحت ابوالحسن واهل بیتش علیهم السلام پاداش بیشتری دریافت می کردند. امّا هرگز، ما به آن دوره باز نگشته ایم، در واقع این پیکار ایدئولوژیک است که تا امروز تداوم یافته، لذا همچنان به علی علیه السلام ناسزا گفته می شود. فقط نام آن تغییر کرده و اکنون به شیعه دشنام داده می شود. امّا کار عوام الناس اینست که فقط دستورات را از «احبار» خویش بگیرند. در حالی که به خیال خود در پوشش سنّت وجماعت قرار گرفته اند!. آیا کسی وجود دارد که سنّت وجماعت را نپذیرد، امّا کدام سنت وکدام جماعت ؟ آیا می توان گفت که این سنت محمد صلی الله علیه وآله وسلم است یا در واقع سنّت کسانی است که سنّت محمد صلی الله علیه وآله وسلم را دگرگون ومبدل نموده اند ؟ برای اینکه راه خویش را گم نکنیم، اندکی در شناخت این عناوین و نام ها توقف می نماییم. می پرسیم شیعه یعنی چه، و شیعیان چه کسانی هستند؟ ... سنّت وجماعت کدام است؟ ..... این مطالعه را به نحو مختصر انجام می دهیم ........

1- تشیع در لغت به معنی مشایعت ، پیروی ویاری وموالات⁽¹⁾است در قرآن کریم آمده است:

(وَإِنَّ مِنْ شِیعَتِهِ لَإِبْرَاهِیمَ)⁽²⁾یعنی: (ابراهیم، از شیعیان «پیروان» اوست).

و در اصطلاح، مقصود از آنان گروه پیروان و یاران اهل بیت علیهم السلام است. شیعیان کسانی هستند که در رنج ها و محنت های اهل بیت باور آنها بوده، شیوه آنان را برگزیده، و نسبت به آنان وفادار بوده اند. ابن خلدون می گوید: (شیعه در لغت به معنی یاری و پیروی است و در عرف فقهاء و متکلمان حال و گذشته ، به پیروان علی وفرزندانش اطلاق می گردد)⁽³⁾. باید دانست که نظریات مختلفی درباره آغاز پیدایش تشیع وجود دارد. عده ای برآنند که شیعیان پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم بوجود آمدند. از جمله معتقدان به این نظریه، ابن خلدون است که در تاریخ خویش می نویسد: (شیعه، هنگامی که پیامبر رحلت نمود، بوجود آمد، در آن هنگام، اهل بیت خود را شایسته ترین افراد برای خلافت می دیدند، وخلافت را مختص مردان خویش می دانستند، و نه افراد دیگر از قریش، واز آنجا که گروهی از صحابه که پیرو علی بودند، خلافت را حق او می دانستند، لذا هنگامی که خلافت از وی به سوی دیگری تغییر جهت داد، نارضایتی خویش را نسبت به آن اظهار نمودند⁽⁴⁾... از جمله پیروان این نظریه یعقوبی است که در تاریخش اظهار می دارد: گروهی که از بیعت با ابوبکر سرباز زدند، هسته نخست تشیع می باشند که از مشهورترین آنان سلمان فارسی، ابوذر غفاری ، مقداد بن

اسود، وعباس بن عبدالمطلب بودند⁽¹⁾.

عده ای دیگر عقیده دارند که تشیع در ایّام خلیفه سوّم، عثمان بوجود آمد ، و برخی می گویند که در ایام خلافت حضرت علی علیه السلام شکل گرفت. ونظریه دیگری ظهور تشیع را پس از واقعه کربلا می داند.

همه این نظریات اگر با دقت و پژوهش در کتاب های تاریخ، حدیث و تفسیر بگردیم قابل اثبات نیستند. شاید درست ترین نظریه را آن قولی بدانیم که می گوید: تشیع با رحلت رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم آغاز گردید. امّا در برابر این نظریه، پرسشی مطرح می گردد که چگونه ممکن است این فکر در ظرف کمتر از یک هفته متبلور گردد؟ مگر اینکه بپذیریم شیعه پیش از آن وجود داشته، ولی در آن زمان عیان گشته است.

امّا شیعیان و برخی از پژوهشگران مذاهب دیگر، اعتقاد دارند که تشیع همزمان با پدید آمدن رسالت و پیامبری در روزگار حضرت محمد صلی الله علیه وآله وسلم بوجود آمده است. و خود پیامبر، آنرا با گفته های خویش در دل ها جای می داد، وبه مردم جایگاه و مقام علی علیه السلام را یادآور می گردید.

لذا از مواردی که علاوه بر شیعه، افراد معتبری از اهل سنت آنرا روایت نموده اند. کلمه شیعه ، از زبان حضرت رسول است صلی الله علیه وآله وسلم که نمونه هایی از آن بدین شرح است:

1۔ ابن عساکر در الدر المنثور سیوطی، در ج8، ص598، به سند خود از قول جابر بن عبدالله روایت کرده که ما نزد پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم بودیم، که علی علیه السلام وارد شد. سپس پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: (سوگند به آنکه جان من در دست اوست، علی وشیعیانش رستگاران روز قیامت می باشند. در این هنگام این آیه شریفه نازل

گردید که فرمود: (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ) یعنی: (کسانی که ایمان آوردند و عمل صالح انجام دادند، آنان بهترین مردم می باشند).

2- ابن حجر در الصواعق المحرقه، ص 191، باب (11) فصل اوّل ، آیه یازدهم: از ابن عباس ، نقل می نماید: هنگامی که خداوند متعال آیه : (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ أُولَئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ) را نازل نمود، رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم به علی علیه السلام روی کرد و فرمود: (آنان ، تو و شیعیانت هستید که در روز قیامت خرسند و راضی می آیید و امّا دشمنانت، خشمگین وخوار شده می آیند).

3- قندوزی حنفی در ینابیع المودة، ج 2، ص 268، از امّ سلمه رضی الله عنها، نقل نمود که: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: (علی وشیعیانش، رستگاران روز قیامت هستند).

از منابع دیگری که این روایت را در تفسیر آیه: (إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ) ، ذکر نموده اند می توان این منابع را بر شمرد:

الف - تفسیر طبری، ج 30، ص 171

ب - روح المعانی آلوسی، ج30، ص207

ج - کفایة گنجی شافعی، ص 244 الی 246

و منابع دیگر، (که جهت اطاله کلام از ذکر آنها خودداری می نمایم)⁽¹⁾.

در این باره شواهد تاریخی بسیاری نیز وجود دارد، چنانکه در کلیه وقایعی که علی علیه السلام یا حسن وحسین علیه السلام در آنها شرکت داشته اند، به یارانشان عنوان شیعه داده اند.

اکنون، شیعیان، کسانی هستند که در ولایت اهل بیت علیهم السلام می باشند

واحکام دینی در اصول و فروع را از آنان می گیرند. بدین اعتبار که آنان حاملان سنّت و ادامه دهندگان طبیعی راه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم می باشند، و بدین ترتیب آنان هستند که سنت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم را پیروی نموده ، وملتزم به تمسک به ائمه اهل بیت علیهم السلام گردیده اند، به آن نحو که پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم به آنان دستور داده است. امّا اختلافی که میان شیعیان و اهل سنت وجود دارد، اختلافی صرفاً در نام و عنوان نیست. بلکه مسأله به مسلک هر یک از آن دو بر می گردد، و اینکه واقعاً کدامیک از آنان رسالت آسمانی را بر عهده گرفته است.

لکن برای کسب اطلاعات در مورد اهل سنّت و جماعت باید گفت: سنّت در لغت به معنی راه و روش است و در اصطلاح به معنی هر چیزی می باشد که از رسول الله صادر شده باشد، که در برگیرنده قول، فعل و یا تقریر می باشد.

سنّیان مذهب خویش را «اهل سنت و جماعت» می نامند، ومقصودشان اینست که آنان صاحب روش پسندیده و درست می باشند. این نام در این اواخر بر آنان نهاده شد. واین عنوان تعبیری از روش اهل سقیفه در برابر مخالفان آنان، یعنی علی وشیعیانش است. از نحوه نام گذاری روشن است که منظورشان اینست که شیعیان مخالف با سنّت شریفه می باشند. ولکن پس از این خواهیم دید که واقعاً چه کسی پیرو سنّت محمد مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم بوده و چه کسی از راه او منحرف گردیده و تبدیل و دگرگونی در آن را روا دانسته است.

تشیع وایرانیان

علیرغم آنکه تشیع، عمق اسلام و جوهره آن می باشد، باز هم بعضی از مزدوران را می بینیم که می کوشند تا تشیع را به ایران ارتباط دهند بنحوی که ضمن آن، این مطلب را می رساند که چیزی تازه بوجود آمده در کالبد اسلامی

میباشد که با فرهنگ مردم ایران قبل از اسلام آمیخته شده است.... اینان فراموش کرده اند که تشیع پیش از ورود اسلام به ایران وجود داشته است، آنگونه که قبلاً بیان کردیم که تولد تشیع همراه با طلوع فجر رسالت محمدی صلی الله علیه وآله وسلم بوده و از عراق و لبنان و دیگر مناطق کشورهای عربی به ایران وارد گردید و در آنجا افرادی را یافت که امانت را بر عهده گرفتند آنگونه که سلمان فارسی (رض) بوده است.

و برای اینکه فایده عمومیت یابد، برای برادران سنی خود یادآور می شویم که اغلب علمای آنان از ایران بوده اند از آن جمله بخاری و ترمذی و نسائی و ابن ماجه ورازی و قاضی بیضاوی و دیگر بزرگان اهل سنت وجماعت. اینک همه مدعی تمسک به سنت حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم می باشند و حد فاصل آن است که هر دو گروه را در میزان قرار دهیم و ببینیم.

سایه تشیع در سودان

اشاره

پس از آنکه از غفلت بیدار شدم و نور حقیقت، کشف واقعیت را آغاز نموده، به اجتماع خود در سودان توجه کردم که سادگی و فطرت و اخلاق دینی وجه تمایز آن است. دیدم که پس از استبصار چیزهای دیگری برای من شروع به آشکار شدن نمودند و آن اینکه سابقه فرهنگی که ملت سودان شیوه رفتار و روش تفکرش را بر آن بنا نهاده ، بدون هیچ شکی، سابقه ای شیعی بوده است. این امر را در هر مسأله ای از مسائل زندگی عمومی در سطح جامعه سودانی ملاحظه کردم و بیشتر عقاید آنان نیز فریاد می کشد که تشیع ریشه هایی عمیق در سودان دارد و من بیاد دارم که یکی از برادران به من گفته بود که تصوف ثمره تشیع است یا اینکه آنها در فرع از یک اصل می باشند بلکه صوفیها همان شیعیان هستند در جامه ای سنّی. به او گفتم : در آن صورت، سودان یک کشور شیعی است که موج

آن را به انحراف کشانده است.

و با آگاهی من بر تاریخ، اشاره هایی را یافتم که این حقیقت را بیان می کند وعقیده دارم که دولت فاطمی که در مصر بر پا شد، در این خصوص تأثیر داشته است زیرا که حوضه نیل که مصر را با سودان مرتبط می سازد، یکی از عوامل مساعد برای انتقال تشیع به سودان در عهد دولت فاطمی بوده که دولتی شیعی بوده است. و دوستی اهل بیت علیهم السلام و آنچه از معتقدان به آن مربوط می شود بصورتی مجمل از پایه های ثابت فکری مشترک میان مصر وسودان است و زیارتگاه های اهل بیت علیهم السلام در مصر و براه افتادن کاروان ها از سودان برای زیارت آنها، شاهدی بر این امر می باشد تا آنجا که یکی از مشایخ سودان که محمود البرعی نامیده می شود و قصاید فراوانی در مدح اهل بیت علیهم السلام دارد، در یکی از قصاید خود، گفته است: «مصر، که به آل الله ، ایمان دارد» و مقصود وی آن بوده است که مصر، به اهل بیت علیهم السلام ایمان دارد.

هیچکس منکر عمق محبت به اهل بیت در مصر وسودان نیست و من نمی توانم همه آن مظاهر دارای ریشه های شیعی را بشمار آورم ولی آنچه را از آثار دیدیم دلالت بر این دارد که روزی شیعیان به سودان منتقل شدند و محبت اهل بیت علیهم السلام را در جان نسلها جای دادند بدون اینکه عمق عقیده خود را آشکار سازند و شاید این بعلت بیم و هراس بوده پس از آنکه شیعیان در طول تاریخ تلخکامی های فراوانی را متحمل شده بودند.

آنچه از کتب تاریخی بدست می آوریم آن است که اعتماد دولت فاطمی ها در سپاهیانش به سودانی ها بوده و محافظان خاص خلفا، از آنان بوده اند. ابن کثیر در تاریخ خود در شرح آنچه صلاح الدین ایوبی با یاران فاطمی ها انجام داد می گوید که مؤتمن الخلافه از سودانیها بود و تلاش کرد که صلاح الدین ایوبی را

پیش از مسلط شدنش بر همه سرزمین ها و نابود ساختن اموال ونسل ها، از بین ببرد ولی صلاح الدین از نقشه وی آگاه شد و منتظر فرصتی برای دست یابی به مؤتمن الخلافه که جوهر نام داشت، بوده تا اینکه او را به قتل رساند. ابن اثیر سپس می گوید: سودانی های مقیم بخاطر قتل مؤتمن الخلافه به خشم آمدند و به تجمع و فراهم ساختن نیرو پرداختند و تعداد آنان به بیش از پنجاه هزار نفر رسید که تصمیم به جنگ با لشکریان (صلاح الدین) گرفتند.

جنگ شروع شد «واز دو طرف عده زیادی کشته شدند پس صلاح الدین عده ای را به محله آنان که المنصوره نام داشت فرستاد و آنجا را با اموال و فرزندان و خانواده هایشان به آتش کشید و هنگامی که این خبر به آنان رسید، پای به فرار نهادند که شمشیرها به تعقیب آنان پرداخته، راهها را بر آنها بستند.... (تا آنجا که می گوید) پس همه آنان را از دم شمشیر گذراند و فقط عده اندکی باقی مانده که آواره شدند»⁽¹⁾.

بدین ترتیب، سودانی ها جایگاهی در زمان فاطمیون داشتند و آنچه برایشان اتفاق افتاد تنها بخاطر این بوده است که آنان هدف دولت فاطمی را دنبال می کردند که فراخوانی به سوی اهل بیت علیهم السلام بوده است و مقاومت در برابر صلاح الدین ایوبی مخالف شیعیان ، بزرگترین دلیل بر این امر است «وقیام بر ضد صلاح الدین ایوبی از سوی سپاه فاطمی بوده که بیشتر افراد آن از سودانیان بوده اند»⁽²⁾.

به نظر من، شدت عمل صلاح الدین ودشمنیش با شیعیان⁽³⁾نقشی در

پنهان شدن مظاهر اعلام شده شیعی داشته و آنگونه که گفتم، شکی نیست که جهت گیری در سودان ، شیعی بوده ولی بمرور زمان و آمد و رفت بازرگانان عرب با گرایش های مختلفشان، و ترس از انتقام ایوبی، همه آنها تأثیری در تغییر نسل های بعدی داشته اند.

شناخت ارتباط سودانی ها با اهل بیت علیهم السلام در مظاهر بسیاری متجلی است، از جمله که تعدادی از آنها را می شمریم⁽¹⁾.

(1) وفاداری دینی و سیاسی :

بخش عظیمی از ملت سودان به طوایف صوفیه مرتبط می شوند که کارهای سیاسی و دینی را رهبری می کنند و زعمای آنها غالباً منتسب به حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم هستند و رابطه عاطفی این بخش گسترده با این طریقت ها، بر اساس انتساب آنان به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم می باشد، و هیچ فرقه صوفی در سودان یافت نمی شود که منتسبین به آن، اهل بیت علیهم السلام را نشناسند، بلکه دوستی و احترام

فراوانی نسبت به آنان در دل خود دارند و بعنوان دلیل بر آن، به بخشی از آنچه در کتاب های الشریف یوسف الهندی مؤسس طریقه هندیّه بعنوان نمونه زنده ای بر آنچه بیان داشتیم، اشاره می نماییم: «پروردگارا، تو را سپاس می گوییم با همه سپاس های والایت و از تو مسئلت می نماییم به ذات و صفاتت و کتابهای قدیمی وادیان، که درود و سلام فرستی بر محمد و آلش و یارانش در هر چشم بهمزدنی و بر پدران و همسران و فرزندان و برادران درستکارشان، و بر پیشوای امامان علی وسید؛ ما فاطمه که از آن دو ذریه را برگزیدی، وبر دو فرزندشان، سروران جوانان اهل بهشت و دو گل خوشبوی پیامبر این امت، حسنین، و بر ائمه ما علی زین العابدین و محمد باقر علوم دینی و جعفر صادق و موسی کاظم رهبران انس و جان و علی رضا و محمد جواد، راهنمایان هدایت کننده هدایت شده و علی هادی و حسن عسکری خالص وارثان اسرار نبوت و قرآن و امام ما مهدی صاحب بشارت فاطمی که پس از او خیری در معیشت و زندگی برای اهل ایمان نباشد» (نقل از مولد کبیر ص 72، از الشریف یوسف الهندی)، مولف به ذکر اهل بیت علیهم السلام در آثار منشور خود اکتفا ننموده بلکه در مجموعه ای از قصاید خود نیز آنان را یاد کرده است که از قصاید وی قصیده ای را می آوریم که در آن آمده است:

الحسنین والامام والزهراء فی القتام***زین العابدین تمام القادات الهمام

حسنین و امام و زهرای درخشنده در ظلمت***زین العابدین سر آمد فرماندهان بزرگ

الکاظم للکلام والراضی بالقسام***الهادی للانام والباقر للظلام

کاظم در سخن وراضی به قسمتها***هادی مردم و شکافنده تاریکیها

آل البیت باغلام اصل الدین والنظام***فی المبدأ والحتام بهم نیل المرام

ای جوان، اهل بیت اصل دین و نظام هستند***در آغاز و پایان ، آرزوها به ایشان حاصل می شود

ودر قصیده دیگری می گوید:

سفن النجاة للملأ بشهادة النص الاتم***هم النهی هم البهی هم التقی أهل الشیم

کشتی های نجات امت بشهادت نص کامل***آنان دانایان و بزرگان و پرهیزکاران و نیکوسیرتانند

هم الشفاعة فی غدٍ هم السقایة فی الملم***هم الهدایة حاضرة و النور و القصد الاعم

شفاعت فردایند و ساقیان هنگام سختی***هدایت حال و نور و هدف کامل

الطاهرون من سوء ارجاس اللمم

پاکان از زشتی پلیدیهای نزدیک شدن به گناه

و بیت اخیر دلیل بر اعتقاد شاعر به عصمت اهل بیت علیهم السلام از گناهان کوچک است علاوه بر گناهان وکبائر.

بسیاری از شاعران صوفی دیگر نیز وجود دارند که در مدح اهل بیت علیهم السلام تخصص یافته اند و این یکی از آنهاست که البرعی نام دارد و در سودان معروف است که می گوید:

هم اهل البیت الواضح سرّهم***زرهم بمحبة لتنال من برّهم

همراه اهل بیت که رازشان آشکار است***آنان را زیارت کن تا از عطای آنها بهره یابی

سیدی الحسین الناثر دُرّهم***وعلی زین العابدین حبرهم

سرور من حسین که جواهراتشان را تقسیم می کند***وعلی زین العابدین عالم آنان

جعفرنا الصادق مع موسی صدرهم***استاذنا الباقر فی العلم بحرهم

جعفر صادق ما همراه موسی که در آنان است***استاد ما باقر که در علم دریای ایشان باشد

فی البرّ و بحرهم لله درّهم

در خشکی ودریا ، خداوند خیرشان را فراوان سازد

(2) - بعضی نام های منتشر در سودان :

اهل بیت را القاب خاصی است که پیش از آنان شناخته شده نبودند و ارتباط محکمی به آنان دارد و دوستداران و پیروانشان نسل در نسل آن نامها را منتقل ساخته، نام های متداولی گردیدند و آنها عبارتند از: مرتضی (علی)، زهرا وبتول (فاطمه) حسن، حسین، زین العابدین (سجاد)، باقر، صادق، کاظم، رضا، هادی و مهدی . این نام ها را بطور گسترده قابل توجهی در سودان می بینیم و شاید انتشار نام مهدی، نسبتی با محمد احمد المهدی داشته باشد که بر ضد ترکها قیام کرد و آنان را از سودان بیرون راند و حکومتی اسلامی تأسیس کرد

باعتبار اینکه وی مهدی منتظر باشد، وسبب انتشار این نام هر چه باشد، ریشه آن، اعتقاد به ولایت اهل بیت علیهم السلام باقی می ماند و همه این نامهای یاد شده را در سودان بیش از دیگر کشورهای عربی می بینیم که این، دلیل بر عمق محبت سودانی ها به اهل بیت نبوت علیهم السلام می باشد:

(3) - قبایلی که خود را منتسب به اهل بیت می کنند:

همچنانکه قبایل بسیاری هستند که مدعی انتساب به اهل بیت علیهم السلام می باشند و ما کاری به صحت ادعایشان نداریم بلکه این مطلب را بعنوان دلیلی بر درستی گفتارمان درباره عمق شناخت و محبت مردم به اهل بیت علیهم السلام می آوریم و از جمله این قبایلند: قبیله عبدلاب که نسبشان را منتهی به امام محمد تقی فرزند امام علی الرضا می دانند و قبیله رکابیه که نسبش آنگونه که خود می گویند، به امام موسی بن جعفر کاظم میرسد و نیز قبیله جعافره که منسوب به امام جعفر صادق علیه السلام است ... وقبایل دیگر.

(4) - فرهنگ مردمی :

هرگاه کسی از سودانی ها بخواهد میزان مظلومیت خود را نشان دهد و فراوانی ستمی را که بروی رفته است بیان کند، می گوید: «انا مظلوم ظلم الحسن والحسین» به من همانند حسن و حسین ستم رسیده است. و شاید بعضی ها با وجود تکرار این گفتار، ندانند که چه کسی به حضرت حسن ظلم نمود و چه کسی بر حضرت حسین، ستم راند؟ و چگونه به آنان ستم روا داشته شد، بلکه وی جزئی از میراث فرهنگی مردمی در سودان را تکرار می کند و از جهتی دیگر تقریباً در میان ما کسی نیست که در خردسالی از والدین یا پدر بزرگ و مادر بزرگ خود چیزی در مورد شمشیر علی کرار و شجاعت حیدر کرار نشنیده باشد و شعر مدیحه های سودانی سرشار از این معانی می باشد.

فصل چهارم : با نور فاطمه هدایت یافتم

گفتگویی در آغاز راه

بسیار پریشان بودم، در حالی که می کوشیدم تا از گفتگو با عموزاده ام درباره این مذهب جدیدی که در رفتار ادبی ، اخلاقی و گفتاری وی متجلی شده بود، پرهیز کنم . این امر مرا برآن داشت تا فکر کنم که بحث کردن با وی درباره اصل این فکر ، اشکالی ندارد با وجود آنکه عقیده داشتم که آنچه بدان ایمان دارد از حدود خرافات فراتر نمی رود و یا شاید گرایش زودگذر او را بر آن داشته است تا این افکار عجیب را پیدا کند.

نگرانی من ناشی از این هراس بود که مبادا از فکر وی اثر گیرم یا شاید خود را مجبور به اعتراف به آن یابم و سرانجام با آنچه مردم عقیده دارند، و پدرانم را بر آن یافته ام مخالفت ورزم و در آن صورت جدای از اجتماع خواهم بود و شاید متهم به این شوم که از دین منحرف شده ام ، آنگونه که خود وی متّهم شده بود.

ولی من از همه اینها گذشتم و تصمیم گرفتم که با او به گفتگو بنشینم شاید راهی بیابم که از طریق آن ایمان این مرد را به آنچه معتقد شده بود متزلزل سازم، خصوصاً اینکه من کتاب های زیادی بر ضد شیعه و تشیع خوانده بودم و ذخیره ای از آنها داشتم که از خلال آن برای مجادله با وی اقدام کنم پس ، گفتگویم را با وی شروع کردم .

به او گفتم: اینک تو، آنچه را که مردم برآنند. ترک نموده و شیعه شده ای . چه ضمانت هایی وجود دارد که مانع شود از اینکه فردا مذهبت را تغییر

دهی؟ گفت: آیه کریمه می گوید: (قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِنْ کُنْتُمْ صَادِقِینَ)⁽¹⁾بگو، دلیل تان را بیاورید اگر راست می گویید، و من از یاوران دلیل هستم ، به هر طرف که برود من هم می روم و من به قدر طاقتم تلاش کرده به راه راستی رسیده ام که مذهب اهل بیت علیهم السلام است و دلیل بر درستی آن دلایلی است که صاحبان آن می آورند وهمه مسلمین بر آن اتفاق دارند.

گفتم: چرا، غیر از تو کسی این حقیقت را کشف ننمود؟

گفت: اولاً، چه کسی به تو گفته است که غیر از من کسی یافت نشود! وثانیاً ، اینکه غیر از تو کسی به حقیقت برسد یا نرسد دلیل بر درستی یا نادرستی آنچه تو بدان رسیده ای، نیست. مسأله در نفس وجود حقیقت و حق مستتر است و پس از آن پیروان آن، و من کاری به غیر از خودم ندارم زیرا که خداوند می فرماید: (یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لَا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ)⁽²⁾یعنی: «ای کسانی که ایمان آورده اید خودتان را داشته باشید که به شما زیان نمی رساند آن کس که گمراه شده باشد هرگاه شما هدایت شده باشید» . به او گفتم : اگر درستی مذهب شیعه را فرض کنیم، این بدان معنی است که 90٪ مسلمین خطا کارند، زیرا که همه مسلمین به مذهب اهل سنت و جماعت ایمان دارند، پس این تشیع چه جایگاهی در میان عامه مردم دارد؟

گفت: شیعیان به این کمی که تو فکر می کنی نیستند، زیرا که آنان اکثریت را در بسیاری از کشورها دارند، از این گذشته، زیادی و کمی ملاکی برای حق نیست، بلکه قرآن کثرت را در موارد بسیاری نکوهش کرده است. خدای تعالی

می فرماید: (وَلَکِنَّ أَکْثَرَکُمْ لِلْحَقِّ کَارِهُونَ)⁽¹⁾یعنی: «ولی بیشتر شما حق را نمی پسندیده و می فرماید: (وَلَا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ شَاکِرِینَ)⁽²⁾یعنی: « و بیشتر آنان را سپاس گزار نمی یابی» و می فرماید: (وَقَلِیلٌ مِنْ عِبَادِیَ الشَّکُورُ)⁽³⁾یعنی : «اندکی از بندگان من سپاس گزارند»، و بدین ترتیب کثرت افراد دلیلی بر این نیست که آنان بر حق هستند.

اما تشیع بعنوان مسلکی آسمانی ، وجود دارد، بدلیل اینکه من شیعه هستم و اگر اشکالی متوجه عدم گسترش تشیع باشد، این امر متوجه حضرت رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در آغاز دعوت، وحتی تا هنگام رحلت حضرتش نیز می شود که اسلام گسترده نشده ولی با وجود آن، حق نازل شده از سوی خدای تعالی بود.

با تعجب گفتم: آیا از من می خواهی قبول کنم که پدران و اجداد ما که آنها را افرادی متدین می دانیم، راهشان غیر از آنچه خداوند فرمان داده بوده است.

لبخندی زد و گفت: من در مقام بیان وارزیابی حال گذشتگان نیستم زیرا که خداوند به آنان آگاهتر است ولی تو را یادآور می شوم که قرآن نپذیرفته است اینکه اساس در اعتقاد، تقلید از پدران واجداد باشد. خدای تعالی می فرماید: (وَإِذَا قِیلَ لَهُمُ اتَّبِعُوا مَا أَنْزَلَ اللَّهُ قَالُوا بَلْ نَتَّبِعُ مَا أَلْفَیْنَا عَلَیْهِ آبَاءَنَا أَوَلَوْ کَانَ آبَاؤُهُمْ لَا یَعْقِلُونَ شَیْئًا وَلَا یَهْتَدُونَ)⁽⁴⁾یعنی: «وهرگاه به آنها گفته شود که آنچه را خداوند نازل کرده است، پیروی کنید، می گویند بلکه از آنچه پدرانمان را بر آن یافتیم پیروی می کنیم حتی اگر پدرانشان چیزی نمی دانستند وهدایت

نمی شدند».

متوجه شدم که گفتگو جهتی عام پیدا کرده و حجت وی در این زمینه قوی بنظر می رسید و با آیات قرآنی تقویت می شد، پس تصمیم گرفتم جزئیات عقیده اش را با وی بحث کنم که من انتقاد آنها را در کتابها خوانده و آن را همچون آخرین برگ برای پایان کار نگه داشته بودم، زیرا مطمئن بودم که وی قادر به پاسخ گویی بر آنها نیست در حالی که من نظر خاص خود را بر آنها افزوده بودم، لذا برای اینکه جریان بحث را به سویی که مورد نظرم بود، تغییر دهم، به او گفتم: خوب، شیعه چه می گوید؟ در اینجا طرز نشستن خود را مرتب نمود و گفت: شیعه می گوید که این دین خاتم را نمی توانیم جز از طریق ائمه اهل بیت علیهم السلام بگیریم و این امر را عین تمسک جستن به سنت پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم می دانند که مطلوب هر انسان است.

با تمسخر گفتم: همه ما از رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم پیروی می کنیم و هیچ کس معتقد نیست که بر خلاف آنچه آن حضرت، که برترین درود و سلام بر آن حضرت باد، عمل می کند. گفت: مسئله تنها یک ادعا نیست، باید آن را با دلیل اثبات کرد و ما بعنوان شیعه ، عقیده داریم که مسأله اساسی که امت به آن مبتلا شد، همان مسأله امامت و رهبری بعد از رسول خدا است صلی الله علیه وآله و سلم که خاص حضرت علی علیه السلام بعنوان وصی و جانشین است و پس از او ائمه اهل بیت علیهم السلام هستند و یکی از مستلزمات این وصایت و امامت، خلافت سیاسی می باشد و تنها از اهل بیت است که گرفتن دین صحیح می باشد اما آنچه از دیگران گرفته شده است، نمی گوییم که مطلقاً باطل است ولی حقی است که با باطل آمیخته شده و ما مأمور هستیم که تنها حق را دریافت کنیم و نه غیر از آن را.

گفتم: چه فایده ای دارد که در مورد قضیه ای بحث کنیم که قرنها بر آن

گذشته است و آیا برای ما سودمند است اگر علی خلیفه باشد یا ابوبکر ؟!

اندکی ساکت شد و سپس گفت: برادر، هر وقت به مسأله ای بنگریم لازم است که از ریشه های آن مشکل جویا شویم تا آن را تجزیه و تحلیل نماییم و آنچه ما مسلمانان امروزه گرفتار آن هستیم از تفرقه و اختلاف و تباهی، همه نتیجه آن روزی است که خلافت از علی بن ابیطالب باز داشته شد و بناحق به غیر از او واگذار گردید و از آنجا، تفرقه امت آغاز شد و اینک من در برابر تو هستم و به تو می گویم که شیعه بر حق است و تو خلاف آن را معتقد هستی و از اینجا نتیجه می گیریم که باید در مورد گذشته بحث کنیم تا بدانیم که اصل کجاست و چه کسی مخالفت کرده است....

در اینجا من گرفتار غرور باطل شده تصمیم گرفتم که از هر سوی بر او یورش برم ولذا پی در پی پرسش هایی بر او مطرح کرده، سخنش را قطع نموده گفتم: در اینصورت شما در مورد صحابه تشکیک می کنید ؟!

به آرامی پاسخ داد: ما در مقام تشکیک نسبت به هیچکس نیستیم. آنچه ما می گوییم این است که هر کس از صحابه با دیگران از حق پیروی کند، بر سر ما جای دارد، آنها را تقدیس می کنیم و محترم می شماریم و هر کس با شیوه درست آسمانی مخالفت کند، به خودمان اجازه نمی دهیم که امور دینمان را از او دریافت کنیم.

گفتم: نمی خواهم که در مورد مسائل عام با من بحث کنی ! غیر معقول است که همه صحابه ای که با ابوبکر بیعت کردند، با فرمان حضرت رسول صلی الله علیه وآله و سلم مخالفت نموده اند! آیا می دانی معنی آن چیست؟ یعنی اینکه در همه دینمان شک نماییم.

چگونه به خودتان اجازه این کار را می دهید. امیدوارم که با من تقیه را

بکار نبری، که نزد شما معروف است.

پاسخ داد: اولاً تقیه در کتاب و سنت، مشروع است و جای خود را دارد و در همه حال واجب نیست، بلکه شرایط خاص خودش را دارد، و من نماینده همه شیعیان نیستم. تو می توانی کتابهای شیعه را مطالعه کنی که غیر از این سخن من نخواهی یافت و اما در مورد صحابه، مسأله به درجه تشکیک در دین نمی رسد مگر اینکه نزد تو، دین در صحابه خلاصه شده باشد.

سخن او را قطع نموده گفتم: آنان هستند که دین را به ما انتقال دادند. .

گفت: بحث ما اینک درباره شیوه نقل آنان است و این آغاز کلام و بیت القصید است. شما در علم رجال ، اشخاص را مورد جرح قرار می دهید و کار این شناخت احوال اشخاص را از قرون بعد از روزگار حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم آغاز می کنید و ما شیعیان از کسانی که در اطراف پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم بودند، آغاز می نماییم. زیرا در میان آنان افرادی منافق و عده ای ناآگاه بودند و همچنین ، به این امر اضافه کن که چه کسی گفته است که همه با ابوبکر بیعت کردند. به کتاب های تاریخ مراجعه کن، خواهی دید نخستین اعتراض کنندگان حضرت علی علیه السلام بوده که جمعی از صحابه نیز همراه وی بوده اند.

گفتم: اگر مسأله چنان باشد که شما مدعی هستید، خداوند علی را یاری می داد و ابوبکر را فرو می گذاشت و این دلیل بر آن است که خداوند، ابوبکر را برای امت برگزیده است.

گفت: با این گفته، فلسفه ابتلاء را که خداوند بندگان را با آن می آزماید، ملغی می کنی. خداوند، تنها راه را برای مردم بیان می فرماید و سپس آنها را می گذارد تا هر کس بخواهد ایمان بیاورد و هر که خواهد کافر شود و خداوندی مردم را مجبور نمی کند والا از کسانی خواهیم بود که به جبر ایمان دارد وثواب

وعقاب را ساقط می نماید و نتیجه سخن آنکه هر شخصی که برگردن ما مسلط شود لازم است که برای او شعار دهیم و این امر را تأییدی از جانب خدا بدانیم که این امر عاقلانه نیست.

آخرین تیر ترکشم را رها کرده گفتم: شما درباره اهل بیت غلو کرده می گویید آنان معصوم هستند، همچنان که شما ازدواج متعه را جایز می دانید و نمازها را با هم می خوانید و برای سنگ نماز می خوانید و این مورد آخر را من به چشم خود دیده ام یعنی آن را فقط در کتاب نخوانده ام. گفت: برادرم، اینها فروع هستند و می توانم پیرامون آنها با تو بحث کنم ولی راه علمی آن است که ابتدا پیرامون اصلی که فرع خود بخود تابع آن است، بحث کنی، زیرا تو هرگاه بخواهی انسانی غیر معتقد به خدا را به اسلام دعوت کنی با او از چگونگی وضو و نماز آغاز نمی کنی، بلکه لازم است که او را به وجود خدای تعالی وسپس حضرت پیامبر معتقد سازی و پس از آن به فروع بپردازی.

پس من از تو ای برادرم می خواهم که بیطرفانه بحث کنی، آن گاه نور حقیقت را خواهی دید.

این جلسه گفتگو را به پایان رساندیم در حالی که من از این اعتماد به نفسی که دارا بود، در شگفت شده بودم و به بحث فکر کردم ولی نه بخاطر اینکه قانع شوم، بلکه برای اینکه دلایل قوی تری بدست آورم تا دلایلش را بی اثر سازم اما پس از مدتی تصمیم گرفتم که با وی وارد بحث نشوم تا دور از مشکلات باقی بمانم و نیز از این افکار غریبی که از نزدیک شخصی را می دیدم که معتقد به آنها بود، تحت تأثیر واقع نشوم.

پس از آن سرآغازی بود که از آن جا بحث را دنبال نمایم.

سر آغاز

«شبانه آهسته بالا می روید و مخفیانه به سوی خانواده و فرزندانش حرکت می کنید، ما از شما صبر می کنیم بر بریدن چاقوها و ضربه نیزه ها به درون بدنها و شما اینک مدعی هستید که برای ما ارثی نباشد، آیا حکم جاهلیت را می خواهید ؟ در حالی که چه کسی حکمی بهتر از خدا دارد برای مردمی که ایمان داشته باشند ؟ آیا نمی دانید ؟ آری ، برای شما همچون آفتاب نمیروز آشکار شده است که من دختر او هستم، ای مسلمانان ، آیا بر ارث خود مغلوب شدم.

ای فرزند ابو قحافه ، آیا در کتاب خداست که تو از پدرت ارث ببری و من از پدرم ارث نبرم، چیزی عجیب آورده ای، آیا عملاً کتاب خدا را ترک کرده و آن را پشت سر افکنده اید ؟ آنجا که می فرماید: (وَوَرِثَ سُلَیْمَانُ دَاوُودَ)⁽¹⁾یعنی : «سلیمان وارث داود شد»، وآنجا که داستان زکریا را بیان می کند می فرماید : (فَهَبْ لِی مِنْ لَدُنْکَ وَلِیًّا یَرِثُنِی وَیَرِثُ مِنْ آلِ یَعْقُوبَ)⁽²⁾یعنی : «از نزد خود برای من فرزندی قرارده که مرا وارث باشد ووارث آل یعقوب شود». و فرمود: (وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَی بِبَعْضٍ فِی کِتَابِ اللَّهِ)⁽³⁾یعنی : «و خویشاوندان در کتاب خدا ، بعضی به بعضی دیگر شایسته ترند» ، و فرمود: (إِنْ تَرَکَ خَیْرًا الْوَصِیَّةُ لِلْوَالِدَیْنِ وَالْأَقْرَبِینَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَی الْمُتَّقِینَ)⁽⁴⁾یعنی : « اگر مالی را باقی گذاشت وصیت کند برای والدین و خویشاوندان به نیکی که این حقی است بر

پرهیزکاران». و شما مدعی شده اید که مرا از پدر نه بهره ای باشد و نه ارثی، آیا خداوند آیه ای را مخصوص شما قرار داده که مرا از آن خارج ساخته باشد؟ یا اینکه می گویید که ما اهل دو دیانت هستیم که از هم ارث نمی برند ؟ آیا من و پدرم اهل یک دیانت نیستیم؟ یا اینکه شما در مورد خصوص و عموم قرآن از پدرم و عموزاده اش آگاهترید ؟ پس آن را افسار شده و آماده دریافت کن که روز حشر به دیدارت خواهد آمد که بهترین داور خداوند است و رهبر حضرت محمد صلی الله علیه وآله وسلم ووعده ما به قیامت باشد و در ساعت قیامت تبه کاران زیان می بینند و شما را سودی نباشد اگر پشیمان شوید.

با نور فاطمه علیهاالسلام هدایت یافتم

کلمات همچون تیری به اعماق وجودم راه یافت. زخمی را باز کردند که گمان نمی کنم به آسانی التیام یابد، با اشک هایم در جدال بودم و سعی کردم مانع از سرازیر شدنشان شوم ولی نتوانستم. اشک هایم فرو ریختند وگویی می خواستند ننگ تاریخ را در قلبم بشویند. پس از آن تصمیم گرفتم که با گذشتن از ایستگاه های تاریخ، حرکت کنم تا بر فاجعه است آگاهی یابم و این آغازی بود برای مشخص نمودن هویت حرکت و انتقال با عبور از فضای معتقدات و تاریخ وهمسو شدن با دلیل.

این امر در خانه ای اتفاق افتاد که عموزاده شیعی من اقامت داشت. من آمده بودم تا با او دیداری داشته باشم و درباره اموری عام گفتگو کنم.... در یک لحظه صدای خطیبی که از یک دستگاه ضبط صوت ، پخش می شد، توجهم را جلب کرد که می گفت: «این خطبه ای است که در منابع اهل سنت و شیعه وارد

شده و حضرت فاطمه زهرا آن را ایراد نمود تا حق خود را در فدک ثابت نماید. سپس خطیب به ایراد خطبه پرداخت.

پیش از شنیدن این نوار آماده نبودم تا در مسائل مورد اختلاف مذهبی وارد بحث شوم. ما دانسته بودیم که عموزاده ام شیعه می باشد و از خداوند مسئلت کرده بودیم تا او را هدایت کند و ما تا می توانستیم از وارد شدن به بحث با او پرهیز می کردیم وآن پس از گفتگویی بود که در آغاز این فصل بیان شد.

ولی خداوند سبحانه و تعالی می خواست که حجت را بر ما تمام کند.

با صدایی آرام و زیبا، خطیب، آن خطبه را آغاز نمود و شعاع کلماتش تا اعماق وجودم نفوذ کرد. برای من آشکار شد که چنین سخنانی از شخصی عادی صادر نمی شوند، حتی اگر دانشمندی سخنور باشد که هزاران سال درس خوانده باشد، بلکه آنها در حد ذات خود یک معجزه بودند. سخنانی شیوا، عبارت هایی محکم، حجت هایی کوبنده و تعبیری قوی.... من خود را به آنها سپردم و با همه وجودم به آنها گوش می دادم و هنگامی که خطبه آن حضرت به کلماتی رسید که این فصل را با آنها شروع کردم، نتوانستم خود را نگه دارم واشک هایم سرازیر شد. من از این سخنان محکم که خطاب به خلیفه رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم ایراد می شد، تعجب کردم و آنچه سبب شد تا حیرت من بیشتر شود این بود که وی دخت رسول خدا بود، پس چه اتفاقی پیش آمده است؟ در واقع درستی این خطبه را نمی دانستم ولی شعورم در آن لحظه تکان خورد و با نخستین قطره اشکی که از اعماق درونم سرازیر گشت، تصمیم گرفتم که بصورتی جدی با وی وارد بحثی عمیق شوم و در این خصوص نمی خواستم که از کسی بشنوم، بلکه ریسمان شروع یا آغاز ریسمان را می خواستم تا حرکت آغاز کنم.

خطبه تنها به این عبارتها که من نقل کردم، منحصر نبود، بلکه بسیار طولانی بود و مسائل فراوانی را در بر داشت که باعث می شود، انسان به شناخت جزئیات و شرایط موضوعی پیرامون اتفاقی که رخ داده بود، همت گمارد.

نوار به آخر رسید، اشک هایم را پاک کردم و کوشیدم تا آنها را پنهان کنم تا عموزاده ام متوجه آنها نشود، نمی دانستم برای چه؟ شاید به خود مغرور بودم ولی عظمت فاجعه مرا بر آن داشت تا مجموعه ای از سؤالات را متوجه او سازم ولی خواستار جوابی نبودم بلکه این تلاشی برای کم کردن فشار روحیم بود وآخرین سؤال من این بود که اگر همه آنچه در بخش های مختلف خطبه وجود دارد، صحیح باشد، آیا همه آن به خاطر فدک، یعنی یک قطعه زمین بود؟! به من پاسخ داد: لازم است که ابتدا بدانی که فاطمه کیست و سپس خود، جستجو را آغاز کنی تا من عقایدم را بر تو تحمیل نکنم و نخستین منبعی که آغاز ریسمان را در آن خواهی یافت، صحیح بخاری است . آنگاه کتاب را به دست من داد و این برای من کاملا غیر منتظره بود.

میان ابوبکر وفاطمه علیهاالسلام چه گذشت؟

بخاری در صحیح خود، جزء پنجم (ص177) در کتاب مغازی، باب غزوہ خیبر گفته است: از عروه از عایشه روایت شده که فاطمه دخت پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم شخصی را نزد ابوبکر فرستاد و میراث خود از پدرش را که در مدینه و فدک به او داده بود و نیز از خمس خیبر مطالبه کرد. پس ابوبکر گفت که رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم گفته است «آنچه را به ارث می گذاریم صدقه است وآل محمد از این مال می خورند... تا آنجا که بخاری می گوید ابوبکر از اینکه چیزی به فاطمه تحویل دهد، خودداری کرد. پس فاطمه از ابوبکر در این مورد ناراحت شد و تا وقتی که وفات یافت، با او سخنی نگفت و پس از پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم شش ماه زندگی کرد و هنگامی که وفات یافت، همسرش علی ، وی را شبانه به خاک سپرد و خود بر او نماز گذارد و در مورد وی ابوبکر را مطلع نساخت».

مسلم نیز در صحیح خود، عین واقعه را با تغییر اندکی در الفاظ نقل کرده ، می گوید: «فاطمه خشمگین شد»، بجای ناراحت شد⁽¹⁾.

از این دو روایت ودیگر روایتها، مطالب زیر را نتیجه می گیریم:

اولاً : این حادثه که میان حضرت فاطمه دخت پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم وخلیفه اول اتفاق افتاد، حقیقتی است که نه تکذیب آن ممکن است و نه بی توجهی نسبت به آن زیرا که در متن صحیح ترین و مورد اعتمادترین کتاب هانزد اهل سنت و جماعت ، بلکه در کلیه منابع تاریخ و حدیث، بنحوی که بعدا بیان خواهد شد ،

ثابت گردیده است.

ثانیاً : حادثه اختلافی گذرا یا یک سوء تفاهم ساده نبوده بلکه مشکلی بزرگ است و این همان چیزی است که ما از کلمه «پس فاطمه از ابوبکر ناراحت شد» یا به تعبیر مسلم «پس فاطمه خشمگین شد» لمس می کنیم و خشم و ناراحت شدن، معنیشان یکی است و حاصل آن اینکه فاطمه بشدت بر ابوبکر خشمگین شد... علیرغم گفته خلیفه که پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم گفت «ما به ارث نمی گذاریم» ولی فاطمه خشمگین شد.

ثالثاً : خشم حضرت زهرا همچنان که در شدت آن اندک نبوده، در مدتش نیز کوتاه نبوده است بلکه تا وفات آن حضرت ادامه داشته، و چنانچه بخاری به نقل عایشه می گوید «پس، از او دوری گزید و تا هنگامی که در گذشت، با وی سخن نگفت» و آن معنی آشکاری است که حالت خشم واختلاف تا وفات آن حضرت، و بلکه تا پس از آن نیز ادامه یافت تا آنجا که ابوبکر بر او نماز نگذارد و بنا به وصیت آن حضرت شبانه و مخفیانه به خاک سپرده شد، بشرحی که بیان خواهیم کرد.

رابعاً : خشم حضرت زهرا تنها متوجه ابوبکر نبوده بلکه شامل خلیفه دوم نیز گردید بدلیل آنکه از وی بعنوان یکی از نمازگزاران سخنی بمیان نیامده وضمن بحث آشکار خواهد شد که موضع گیری ابوبکر و عمر یکی بوده یعنی موضع گیری حضرت زهرا نسبت به آن دو و موضع گیریشان . ابن قتیبه در تاریخ خود می گوید: «ابوبکر و عمر بر حضرت فاطمه وارد شدند و هنگامی که نزد وی نشستند، آن حضرت روی خود را از آنان به سوی دیوار، برگرداند... تا آنجا که می گوید: آیا اگر با شما حدیثی از رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم بیان کنم آن را می شناسید و به آن عمل می کنید؟ گفتند: آری. گفت: شما را به خدا سوگند می دهم آیا از رسول

خدا صلی الله علیه وآله و سلم نشنیده اید که فرمود: خرسندی فاطمه از خرسندی من و خشم فاطمه از خشم من است، پس هرکس فاطمه دخترم را دوست بدارد، مرا دوست داشته و هر کس او را خشنود سازد مرا خشنود ساخته وهر کس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده باشد.

گفتند: آری، آن را از رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم شنیده ایم، گفت: پس من خداوند و فرشتگانش را گواه می گیرم که شما مرا به خشم آوردید و مرا خشنود نساختید و اگر با پیامبر صلی الله علیه وآله و سلم روبرو شدم، از شما نزد وی شکایت خواهم برد. سپس فرمود: به خدا که در هر نمازی که بخوانم، شما را نفرین خواهم کرد»⁽¹⁾.

همه این حقایق، دنیا را بر من تیره و تار ساخت..... و بمحض رسیدن به آنها، هزار و یک سؤال بر ذهنم گذشت.... نمی دانستم چه کنم و چگونه بیندیشم و به چه کسی پناه ببرم؟ وی پاره تن مصطفی، فاطمه صدّیقه است ، و من ناگهان می خوانم که وی پس از پدرش در حالت خشم بسر می برد تا اینکه وفات یافت... چگونه و برای چه؟ طرف دیگری که حضرت زهرا بر او خشم گرفته بود، خلیفه اول بوده.... صدّیق، خلیل که رسول خدا صلی الله علیه وآله و سلم را بیش از خودش، دوست می داشت، آنگونه که به ما یاد داده بودند.... چگونه با حضرت زهرا رفتاری دارد که او را به خشم می آورد؟ سؤالها هر چه باشد و هرگونه که توجیه شوند، این فاطمه علیهاالسلام است آنگونه که لابه لای کتاب ها، بر دو خلیفه خشم گرفته، یافت شده است.... و آنگونه که برای تو ای خواننده عزیز در فصول آینده بیان خواهم کرد و علیرغم همه موانع، تصمیم گرفتم که جستجو و کاوش را ادامه دهم تا میان خود و حقایق، حجاب ترس یا هراس یا توجیه را قرار ندهیم و به راهی ادامه دادم که شاید در آغاز پر از

خار بوده ولی من به لطف برکات حضرت صدیقه طاهره، به ساحل یقین رسیدم، وهمراه آن حضرت، که جانم فدایش باد، آغازی فاجعه آمیز و پایانی آمیخته با شیرینی ایمان واوج معرفت داشت.

وبا تو ای خواننده عزیز، قدم به قدم آغاز خواهم کرد و آغاز کنیم از بیان شخصیت حضرت فاطمه علیهاالسلام ، از خلال فضیلت های آن حضرت که وحی، آنها را با حروفی از نور نوشته و پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم با سخن راستینش بر آن تاجی نهاده وآن حضرت، راستگوی تصدیق شده است و کلمات آن حضرت درباره فاطمه معانی و دلالتهائی دارد که می کوشیم تا در این صفحات آنها را بررسی نماییم و بدون شک همه مناقب و فضایل وارده درباره حضرت زهرا را، نمی توانیم بطور شامل بیان کنیم ولی تلاش خواهم کرد تا آنچه را که در این بحث به کار ما می آید، شرح دهم و سپس بر حقایق پیرامون حضرت فاطمه علیهاالسلام آگاه می شویم که با نور و برکتش هدایت یافتم و از تاریکی های جهل به سوی صحنه نور اهل بیت علیهم السلام خارج شدم.

حضرت فاطمه علیهاالسلام در قرآن

اشاره

آیاتی که درباره قدسیت حضرت زهرا علیهاالسلام جایگاه والایش سخن گفته اند، بسیارند و در اینجا بعضی از آنها را انتخاب خواهیم کرد:

آیه اول:

خدای تعالی فرموده است: (إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا)⁽¹⁾یعنی «خداوند اراده فرموده است که پلیدی را از شما اهل بیت دور سازد و به حقیقت پاک گرداند» .

ضمن کسانی که این آیه مبارکه شاملشان می شود، حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام را شامل می شود، بلکه آن حضرت محور آیه و اساس آن است.... زیرا که در مورد اهل بیت نبوت، نازل شده و ما را سخنی است با کسانی که کوشیده اند تا بعضی از غیر اهل بیت را ضمن این آیه وارد کنند، و آنچه در اینجا برایمان مهم است اینکه حضرت زهرا در این خطاب الهی، مورد نظر بوده.... که سنّت ، سبب نزول آیه را و اینکه در مورد چه کسی آمده، بیان کرده است.

مسلم در صحیح⁽²⁾خود آورده است که آیه مورد بحث در مورد پنج تن نازل شده است: پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم به و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام . در کتاب فضائل الصحابه باب فضائل اهل البیت . واین حدیث ، معروف به حدیث کساء می باشد همچنانکه نزد اهل بیت پیامبرا صلی الله علیه وآله وسلم به آل عباء یا کساء مشهور شده و این مطلب

مورد قبول همه مسلمین خصوصاً در جامعه سودانی ما می باشد و ما منابع بیشتری را که تأکید می کنند حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم و علی و فاطمه و حسن و حسین مقصود این آیه هستند، ان شاء الله در بحث های آینده برای شما بیان خواهیم کرد، ولی اینک اجازه دهید که در مورد آیه، تدبّر نماییم و از خلال آن بر شخصیت حضرت فاطمه علیهاالسلام آگاهی یابیم.

تأمل کننده در کلمات آیه.... به این نتیجه می رسد که افراد مورد خطاب در این آیه ، که حضرت فاطمه یکی از آنان می باشد، مطهّر و معصوم از هر پلیدی هستند، که در آیه این مطلب را با قوی ترین ادات حصر بطور کلی یعنی «انّما» آورده یعنی این امر خاص گروه معیّن مشخصی است که به غیر از آنها متعدی نمی شود، سپس بحث از اراده الهی می آید که در آیه : (إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ....) به ذکر شده است . که این ، اراده خدای عزوجل است: (إِنَّمَا أَمْرُهُ إِذَا أَرَادَ شَیْئًا أَنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ)(1) یعنی: «همانا که امر او هرگاه چیزی را اراده کند، این است که به آن بگوید به وجود آی، و به وجود می آید». پس به هیچ روی خلاف اراده خدای تعالی ممکن نیست. اما رجس (یعنی پلیدی) در لغت معنایش هر چیزی است که انسان را آلوده سازد، خواه آلودگی ظاهری باشد یا باطنی که با گناه از آن تعبیر می شود... ورجس در این آیه آلودگی و نجاست باطنی است بجهت شمول تکلیف بر همگان و خصوصیتی نسبت به اهل بیت نیست تا این آیه در حصر آن وارد شود و نفی رجس از اهل بیت را مؤکد سازد. بلکه برای بیان فضیلتی برای آنان آمده که خداوند سبحانه و تعالی ، آنان را به آن مخصوص گردانیده و در کتاب ارجمندش، از آن خبر داده است.

سپس تأکید: (وَیُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیرًا) می آید که نگاه عمیق به آیه ما را باز (1) سوره یس ، آیه : 82.

می دارد از اینکه یک لحظه در عصمت اهل بیت ، که در آن ذکر شده اند، شک کنیم، که حضرت فاطمه دخت محمد صلی الله علیه وآله و سلم از جمله آنان است ووی معصومه مطهره از هر پلیدی ظاهر و باطن است، بشرحی که تأکید آن برای تو بیان خواهد شد.

آیه دوم:

گفتار خدای تعالی است: (قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی)⁽¹⁾یعنی: «بگو از شما بر آن دستمزدی نمی خواهم جز مودت نسبت به خویشانم» خداوند سبحانه و تعالی دستمزد رسالت را مودت حضرت فاطمه زهرا قرار داده است زیرا که آیه در مورد خویشان نزدیک پیامبر نازل شده است که عبارتند از علی و فاطمه و حسن و حسین ، آنگونه که بزرگان حدیث و تفسیر آن را نقل نموده اند، مانند حاکم حسکانی حنفی در شواهد التنزیل ج 2 ص 130 و حاکم نیسابوری در المستدرک⁽²⁾این، عظمت و رفعت است.... خدای تعالی رسالت برتر از همه رسالت ها را با مودت قربی، هموزن قرار داده است. حضرت فاطمه ، بحق ، شایسته این نشان الهی است و برای ما در تأکید آن، قرار گرفتن آن حضرت ضمن آیات قرآن کریم، کفایت می کند... این پشتوانه ای است که به مناقب و فضایل حضرت زهرا افزوده می شود. و اینک به موارد دیگری می پردازیم.

آیه سوم

گفتار خدای تعالی است: (فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَأَبْنَاءَکُمْ وَنِسَاءَنَا وَنِسَاءَکُمْ وَأَنْفُسَنَا وَأَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکَاذِبِینَ)⁽¹⁾یعنی : «بگو که بیایید تا فراخوانیم فرزندانمان را و فرزندانتان وزنانمان را وزنانتان و خودمان را و خودتان ، سپس، دست به دعا برداریم ولعنت خدای را بر دروغگویان قرار دهیم».

میان مسلمانان درباره اینکه آیه مزبور در حق اهل بیت است اختلافی نیست. زیرا که آن، در روز مباهله بانصارای نجران نازل شد و خدای تعالی حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم را مأمور ساخت که همراه خود، حضرت علی و فاطمه وحسن وحسین علیهم السلام را ببرد. پس این آیه آمد، بنابر آنچه مسلم در صحیح خود، کتاب فضایل علی بن ابیطالب⁽²⁾بیان کرده و بدینگونه نیز حضرت فاطمه نماینده همه زنان امت و مباهله بمثابه تثبیت رسالت بوده است که نظر به اهمیت مسأله وعظمت آن در حرکت اسلامی، حضرت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم حضرت علی و فاطمه و دو فرزندشان را برای مباهله در نظر گرفت و با اینکه آیه ، نسائنا را به صیغه جمع آورده ، ولی نمایندگی مقدس تنها بر عهده حضرت فاطمه بوده است و نه دیگر زنان ونه حتی همسران پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم پس ای خواننده عزیز ، تأملی بفرما وبا عقل خود حرکت کن تا جایگاه حضرت زهرا و عظمت او را دریابی وگمان نکنم که تو را ممکن باشد.

آیات دیگر:

خدای تعالی می فرماید: (إِنَّ الْأَبْرَارَ یَشْرَبُونَ مِنْ کَأْسٍ کَانَ مِزَاجُهَا کَافُورًا ، عَیْنًا یَشْرَبُ بِهَا عِبَادُ اللَّهِ یُفَجِّرُونَهَا تَفْجِیرًا ، یُوفُونَ بِالنَّذْرِ وَیَخَافُونَ یَوْمًا کَانَ شَرُّهُ مُسْتَطِیرًا) یعنی: «نیکان از جامی که مزاج آن کافور باشد، می نوشند چشمه ای که بندگان خدا از آن می نوشند و آن را به حقیقت جاری ساخته اند.

آنان نذر را وفا کرده از روزی بیمناکند که شرش گسترده باشد» ، تا آنجا که خدای تعالی می فرماید: (إِنَّ هَذَا کَانَ لَکُمْ جَزَاءً وَکَانَ سَعْیُکُمْ مَشْکُورًا)⁽¹⁾یعنی: «این پاداشی برای شما باشد و تلاش شما مورد سپاس است». این آیه ها درباره حضرت علی و فاطمه و حسن و حسین، نازل شد بمناسبت داستان سه روز روزه داری و صدقه دادن آنان در آن سه روز طعامشان را به مسکین ویتیم واسیر، در حالی که خود شدید بدان طعام برای افطار شان نیاز داشتند. که جمع زیادی از محدثان ومفسران گفته اند که این آیات در مورد این چهار تن نازل شده اند که زمخشری در کشاف خود وفخررازی در تفسیر ، از آن جمله اند⁽²⁾.

نازل شدن این آیات در حق حضرت علی و فاطمه و حسن و حسین ، سرچشمه دیگری برای کرامت ها و جایگاه آنان نزد خداوند است. زیرا که آفریدگار جل وعلا از بلندای عظمت خود آنان را مورد خطاب قرار داده است با صیغه امری که آن را قطعی ساخته و صادر فرموده است: (فَوَقَاهُمُ اللَّهُ شَرَّ ذَلِکَ الْیَوْمِ وَلَقَّاهُمْ نَضْرَةً وَسُرُورًا، وَجَزَاهُمْ بِمَا صَبَرُوا جَنَّةً وَحَرِیرًا) یعنی: خداوند، شر آن روز را از آنان باز داشته و به آنان شادابی و شادمانی عنایت فرموده و بسزای صبرشان ، بهشت و حریر پاداششان داده است. تا آخر آیات که حقیقت حضرت

فاطمه زهراست واین ، منزلت آن حضرت نزد خداوند می باشد.

در بیان همه آنچه درباره حضرت زهرا در قرآن آمده است سخن به درازا می کشد که یکی از علماء آیاتی را که در فضیلت حضرت فاطمه واهل بیت نازل شده اند، جمع نموده که بالغ بر 208» آیه از قرآن کریم است، با وجود این، اگر غیر از آیه تطهیر وآیه مباهله، نازل نمی شد، همان ها بعنوان موعظه برای کسانی که ایمان دارند، کفایت می کرد، که این، قرآن عظیم است که در کتابی حفاظت شده از جانب خدای بلند مرتبه و ستایش شده نازل شده است.

حضرت فاطمه علیهاالسلام از زبان پدرش

اشاره

پیش از پرداختن به احادیث حضرت رسول در مورد حضرت فاطمه به دو مطلب اشاره می نماییم:

ملاحظه اول:

پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم هنگامی که درباره حضرت فاطمه سخن می گوید، از جایگاه عطوفت پدری سخن نمی راند، که خداوند عزوجل درباره او فرموده است: (وَمَا یَنْطِقُ عَنِ الْهَوَی إِنْ هُوَ إِلَّا وَحْیٌ یُوحَی)⁽¹⁾یعنی: «از روی هوا و هوس سخن نمی گوید، بلکه این وحی است که به او می رسد». ووی صلی الله علیه وآله وسلم ، در همه سخنانش درباره اشخاص، چیزی را بخاطر عاطفه اش، بیش از استحقاق نمی دهد حتی اگر آن انسان ، دخترش باشد. زیرا اگر ما چنین مطلبی را بگوییم، در این صورت نبوت وکلمات مقدس آن حضرت را مورد ایراد قرار داده باشیم که همگی معتقدیم که آنها حجتی بدون انحراف و دور از هوا وهوس هستند .... عبدالله بن عمروعاص گفت: «من هر چه را از پیامبر خدا صلی الله علیه وآله وسلم می شنیدم ، می نوشتم، پس قریش مرا نهی کرده گفتند: هر چیزی را که از رسول خدا می شنوی می نویسی، در حالی که وی بشری است که حال خشم و خرسندی سخن می گوید؟

من دست از نوشتن بازداشتم و این مطلب را به پیامبر گفتم. حضرت با انگشت به دهان خود اشاره فرمود و گفت: «بنویس که سوگند به آنکه جانم در

دست اوست، جز حق چیزی از آن خارج نشده است».

پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم نه جز به راستی و دادگری سخن نمی گوید: پس، سخنان آن حضرت درباره حضرت زهرا را در برابر چشمان خود قرار دهیم آنگاه که موضع گیری هایش را پس از وفات آن حضرت می خوانیم و برای شیطان راهی را باقی نگذاریم که از آن نفوذ کند زیرا که اگر این نکته را متوجه شویم، راه فهمیدن موضع گیری حضرت فاطمه علیهاالسلام برای ما باز می شود.

ملاحظه دوم:

پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم در شخصیت حضرت فاطمه ، قدسیت و خلوص وی برای خدای تعالی و نزدیک بودن نسبت به آن حضرت صلی الله علیه وآله وسلم را مرکزیت داد بطوری که تو را در وضعی قرار داده است که احساس می کنی اینکه وی جزئی از آن حضرت است که هر چه به وی رسد، گویی که به آن حضرت رسیده ووی نمایانگر بدن و موضع گیری آن حضرت است ، .... از آن حضرت تعبیر می کند وحضرتش بیان کننده اراده خدای تعالی می باشد و این در بیشتر سخنانش در مورد حضرت فاطمه است که «هر کس فاطمه را ناخشنود سازد، مرا ناخشنود ساخته است»، «هر کس فاطمه را به خشم آورد مرا به خشم آورده و هر کس مرا به خشم آورد، خدای را به خشم آورده است» و بر همین منوال.

محور کلام حضرت رسول درباره دخترش بارها مرا به تأمل وا داشت ، که پیرامون خشم وناخشنودی ورضایت وی دور می زند وگویی آن حضرت (که پدر و مادرم به فدایش باد) اشاره ای به امت دارد درباره مصیبت و مورد آزمایش قرار گرفتنش نسبت به موضع گیری در برابر حضرت زهرا .... و این امر بر خردمندانی که عقلی باز ودل هایی مالامال از دوستی پیامبر و آل او دارند،

هیچ گاه پنهان نبوده است، پس بنظر شما، مرکزیت دادن به این محور برای چیست؟ آیا معقول است که بدون علت باشد؟ آیا این امر در درون خویش دلالت های عمیق واشارات واضحی را بهمراه ندارد.

رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم هنگام سخن گفتن، بلیغ ترین فرد عرب بوده و هنگامی که امری را بیان می فرمود حکیمانه ترین کلام را داشت همچنان که منصف ترین فرد برای مردم بود.

حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم مردم را آماده ساخت تا حضرت زهرا را هنگام سخن گفتن، تصدیق نمایند و آنان را مهیا کرد تا از خشم آن حضرت، هنگام به خشم آمدنش، پرهیز کنند و به آنان خبر داد که رنجانیدن وی، اذیتی برای آن حضرت است و چنین است وظیفه پیامبران در تربیت امت ها بطور مستقیم هنگام حیاتشان، ومهیا ساختن آنان برای استقبال از حوادث آینده پس از رحلتشان ...

و پیامبر که عظیم ترین آنان بوده است، حضرت زهرا را با هاله ای از قدسیت که هتک آن بر دیگران حرام است، مخصوص گردانید، و او صادق امین است، که این امر بخاطر خویشاوندی نزدیک وی با آن حضرت نبوده بلکه برای این است که وی نسبت به حق اخلاص داشته و در بوته آن ذوب گردیده و مقیاس ومعیاری برای کسانی بوده است که بعد از پدرش صلی الله علیه وآله وسلم می آمدند. حکمت پیامبر در احادیث مختلفش برای امت متجلی شد که ناظر بر واقعیت آینده بوده و در الابلای خود بصیرتهایی را بهمراه داشت که از خلال آنها، نگاهش به آینده روشن باشد و بر همه حوادث پیش آمده در هر زمان و مکانی حکم صادر نماید. مثال ها در این مورد فراوان است، پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم که درباره علی بن ابیطالب علیه السلام سخن گفته آنگاه که فرمود: «علی همراه قرآن است و قرآن همراه علی». زیرا که معاویه روزی خواهد آمد و قرآن ها را بر نیزه ها بر خواهد داشت و خواهان

داوری به قرآن خواهد شد، آنگونه که در صفین پیش آمد.

در آن وقت امت خواهد دانست که جهت حق وراستی کجاست زیرا که حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم معیار را باقی گذاشته بود زیرا علی وقرآن از هم جدا نمی شوند... همچنین است وقتی که آن حضرت صلی الله علیه وآله وسلم خطاب به عمار فرمود: «گروه ستم گر تو را می کشند، زیرا که آن حضرت به مجالی برای عذرخواهی کسانی که در کنار معاویه بر ضد علی که عمار بن یاسر همراه او بود، می جنگیدند، باقی نگذاشت و بدین ترتیب احادیث پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم از حال صادر می شدند تا بیماری امت را در آینده، مشخص سازند.

همه این موارد ما را بر آن می دارد که با قدسیت به خشم زهرا وبا تعقل به موضع گیریش بنگریم، زیرا که آن خشمی بخاطر حق و موضع گیری راستینی بر ضد انحراف بوده است.

ما حضرت زهرا را منزه می دانیم از اینکه برای چیزی غیر از حق به خشم آید. این خشمی مقدس و فریاد حق سهمگین است که اندکی بعد، پرده ها به کناری می روند و تو خواهی دید که این خشم، برای چه بوده است.

اینک بخشی از گفتار حضرت مصطفی صلی الله علیه وآله وسلم در مورد دخترش، دست پرورده وحی، حضرت فاطمه زهرا علیهاالسلام تقدیمتان می شود:

1- گفتار رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم : «فاطمه پاره تن من است، هر کس او را به خشم آورد، مرا به خشم آورده باشد».

این مطلب در صحیح بخاری در باب مناقب اقربای رسول ج 5 ص 26، چاپ دارالحدیث قاهره، آمده است⁽¹⁾.

2- همانا که فاطمه پاره ای از من است، مرا می آزارد هر چه وی را بیازارد.

مسلم در صحیح خود، کتاب فضائل الصحابه ، باب فضائل فاطمه ج ص 1902، آن را روایت نموده است. و در روایتی «فاطمه پاره ای از من است، مرا آزرده خاطر می سازد هر چه او را آزرده خاطر نماید، و مرا شاد می کند هر چه وی را شاد کند»⁽¹⁾.

3- رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم به حضرت فاطمه علیهاالسلام فرموده است:

«خداوند برای خشم تو، خشمگین و برای خشنودیت خشنود می شود» وحاکم در المستدرک علی الصحیحین کتاب مناقب الصحابه ج3 ص 154 آورده و درباره آن گفته است حدیثی است با اسناد صحیح ولی آن را نیاورده اند⁽²⁾.

4- در صحیح بخاری کتاب آغاز آفرینش، باب علامت های نسبوت ج4 ص 248 به سند از عایشه آورده است که گفت: فاطمه پیش می آمد و راه رفتنش کم از راه رفتن پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم نداشت، پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم گفت: خوش آمدی دخترم، پس او را در سمت راست یا در سمت چپ خود نشاند، سپس مطلبی را محرمانه به او گفت و وی به گریه افتاد. به او گفتم چرا گریه می کنی؟ پس از آن مطلبی را محرمانه به او گفت واو خندید. گفتم مانند امروز ندیده ام که شادی به اندوه نزدیکتر باشد. از او پرسیدم درباره آنچه گفته بود، پس گفت: من راز پیامبر خدا صلی الله علیه وآله وسلم را فاش نمی کنم. تا اینکه پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم وفات یافت ، از او پرسیدم، گفت: به من محرمانه گفت که جبرئیل سالی یکبار قرآن را بر من عرضه می داشت و امسال دوبار آن را بر من عرضه نمود و من نمی بینم جز اینکه اجلم فرا رسیده باشد و تو

نخستین کسی از اهل بیت من باشی که به من ملحق می شوی پس من به گریه افتادم پس گفت: آیا نمی پسندی که سیده زنان اهل بهشت باشی و من از این جهت بود که خندیدم⁽¹⁾.

وترمذی در سنن خود کتاب مناقب ، از حذیفه روایت نموده که گفت: «نزد پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم رفتم و نماز مغرب را با وی بجای آوردم، پس نماز خواند تا اینکه نماز عشا را به جای آورد، پس خارج شد و من به دنبال او رفتم. صدایم را شنید و فرمود: این کیست، حذیفه است؟ گفتم: آری. گفت خواسته تو چیست، خداوند تو را بیامرزد و مادرت را؟ سپس گفت: این فرشته ای است که قبل از امشب هرگز به زمین فرود نیامده، از پروردگارش اجازه گرفت که بر من سلام کند و مرا مژده دهد که فاطمه سیده زنان اهل بهشت است و حسن و حسین سروران جوانان اهل بهشت هستند»⁽²⁾.

ودر مستدرک ج 2 ص 594 به سند خود از عایشه روایت کرده که به فاطمه گفت: آیا تو را بشارت دهم که از رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم شنیدم که می گفت: «سروران زنان اهل بهشت چهار تن هستند: مریم دختر عمران، فاطمه دختر محمد ، خدیجه دختر خویلد وأسیه دختر مزاحم» وحاکم نیسابوری درباره آن گفته است: حدیثی است با اسناد صحیح ولی آن را نیاورده اند (که مقصود وی بخاری و مسلم است و در کنز العمال ج 11 ص 605 حدیث 32925، آمده است

که فاطمه سیده زنان بهشت است .

حدیث چهار زن برتر را که خداوند آنان را برتری داده است، در ذخائر العقبی ص 44، آورده و اضافه نموده است که برتر از آنان فاطمه است.

5- از عایشه است که هرگاه از فاطمه دخت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم به یاد می کرد، می گفت: کسی را راستگوتر از او ندیده ام مگر آنکه او را زاده است⁽¹⁾.

6- سیوطی در الدر المنثور در ذیل تفسیر فرموده خدای تعالی: سبحان الذی اسری بعبده لیلا من المسجد الحرام و⁽²⁾یعنی: «پاک است آنکه شبانه ، بنده اش را از مسجد الحرام حرکت داد»، گفته است: وطبرانی از عایشه روایت کرده که گفته است: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: «هنگامی که در معراج به آسمان برده شدم، مرا به بهشت بردند و در کنار درختی از درختان بهشت ایستادم که در بهشت از آن بهتر و برگ هایی از برگ های آن سفیدتر ومیوه ای از میوه اش خوشبوتر نیافتم، پس میوه ای از میوه آن گرفتم و آن را خوردم و آن، نطفه ای در صلب من شد و هنگامی که به زمین فرود آمدم با خدیجه مواقعه نمودم و او به فاطمه ، باردار شد، پس هرگاه به بوی بهشت مشتاق شوم، بوی فاطمه را می بریم» و حاکم در مستدرک ج 3 ص156، به سند خود از سعد بن مالک، روایت کرده که گفت: پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: جبرئیل برای من یک دانه به از بهشت آورد و آن را در شبی که به معراج رفتم، خوردم پس خدیجه به فاطمه باردار شد ومن هرگاه به بوی بهشت مشتاق می شدم گردن فاطمه را می بوییدم»⁽³⁾.

7- از ابن عباس است که گفت: رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: دخترم فاطمه ،

حوری است آدمی که حیض وطمث ندارد و اینکه فاطمه نامیده شده، از آن جهت است که خداوند او و دوستدارانش را از آتش دور ساخته است ، ابن حجر آن را در صواعق خود ص 160 آورده و نیز نسائی آن را روایت کرده و در تاریخ بغداد نیز در جلد 12 ص 331 آمده است.

8-در صحیح ترمذی ج 5 ص 657 حدیث 3872 از عایشه ام المؤمنین، که گفت: کسی را ندیدم که به صورت ودلیل وهدایت، «از فاطمه» به رسول خدا ، شبیه تر باشد... گفت: وی هرگاه بر پیامبر وارد می شد، به سوی او بر می خاست و او را می بوسید و در جای نشستن خود می نشاند و پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم هرگاه بر وی وارد می شد، از جای نشستن خود بر می خاست و آن حضرت را می بوسید و در جای نشستن خود می نشاند، که حدیث (معروفی) است .

ابو داود نیز در صحیح خود ج 4 ص 355 حدیث 5217 در باب آنچه در مورد برخاستن آمده، آن را روایت کرده و حاکم نیز در مستدرک صحیحین ج3 ص 154، آن را روایت کرده است.

9- در مسند احمد بن حنبل ج 5 ص 275 آمده است که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم هرگاه به مسافرت می رفت، آخرین دیدارش را با فاطمه قرار می داد وهرگاه مراجعت می کرد، اولین کسی که به دیدارش می رفت، فاطمه بود ... وحاکم در مستدرک ج 1 ص 489 آن را بیان نموده و بیهقی در سنن خود آن را روایت کرده است.

10۔ رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم به علی و فاطمه و حسنین فرمود: «من در صلح هستم با کسی که با شما در صلح باشد و در جنگ هستم با کسی که با شما در جنگ باشد». احمد بن حنبل این حدیث را در مسند خود ج 2 ص 442 وحاکم در مستدرک ج 3 ص 149 وابن اثیر در اسدالغابه ج3 ص 11 وج5 ص 523، روایت

کرده اند.

11- در صواعق محرقه ابن حجر ص 190 می خوانیم، که پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فرمود: هنگامی که روز قیامت فرا رسد، منادی از درون عرش ندا سر می دهد: «ای حاضران جمع شوید، سر به زیر انداخته، چشمان خویش را فرو بندید تا فاطمه دختر محمد بر صراط بگذرد. پس او همراه با هفتاد هزار کنیز از حور العین، همچون برق می گذرد». این حدیث را حاکم در مستدرک ج 3 ص 153 آورده است.

سیر ما در احادیثی که در حق فاطمه علیهاالسلام وارد گردیده کوتاه و مختصر بود، گر چه همین میزان برای یک شخص عاقل در شناخت حضرت زهرا علیهاالسلام کفایت می نماید، تا بداند که او فردی است که پیش از تولدش مورد عنایت الهی بوده است، و جایگاه او در بهشت جاویدان می باشد. سرآغاز آن چنان بود که در روایت معراج آمده، و بهشت نیز سرانجام آنست. و میان این دو نقطه زندگی زهرای بزرگوار سرشار از همه ارزش های والا بود........ بنابراین آیا چگونه ممکن است که در میانه راه تغییری در شخصیت چنین بزرگواری بوجود آید ؟! یقینا چنین تغییری صورت نخواهد گرفت ...

و به همین جهت بود که حضرت رسول فراوان درباره فاطمه سفارش می کرد، و به مردم هشدار می داد که خشم فاطمه را خشم او بدانند، وخشم او را نیز خشم خداوند عزوجل به شمار آورند. (مدارک این مطلب را پیش از این جهت اطلاع خوانندگان یادآوری نمودم).

عایشه نیز درباره فاطمه علیهاالسلام گواهی داده او که لقبش صدیقه بود، راستگوترین مردم است. عنایت خداوند نیز در پیدایش شخصیت حضرت زهرا تأثیر مستقیمی داشت. بنابراین آزار رساندن به او آزار رساندن به امر

رسالت به شمار آمد. ووحی نیز پیام تطهیر را آورد (چنانکه در آیه تطهیر ملاحظه گردید) وبر قدسیت راه و با برکت بودن عمل فاطمه واهل بیت او در سوره انسان تأکید شد... برای اثبات وتأکید بیشتر بر ارتباط زهرا با جریان وحی ودرستی او، موضوع مباهله پیش آمد. وازدواج او که پیش از زمین در آسمان به امر خداوند سبحان ومتعال صورت پذیرفت. وتوجهات ویژه و خاص حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم به وی، تا آنجا که هرگاه او را می دید می بوسید و در جای خویش می نشاند. وهمچنین آن حضرت هرگز به سفر نمی رفت مگر آخرین وداع کننده فاطمه باشد، و نیز نخستین کسی که در بازگشت به او سلام و خوش آمد می گفت دخترش بود... او سیده زنان جهان وسرور زنان اهل بهشت است. پس اعمال وکردارش، اعمال و کردار یک انسان بهشتی بود، و مواضعش نیز دارای این جهت و سمت و سو بود. ودر آن بهشتی که نعمت ها و ملک عظیمی وجود دارد ندای آن منادی را خواهد شنید: که چشم هایتان را فرو نهید تا فاطمه بگذرد و در جایگاه شایسته اش قرار گیرد، جایی که آغاز حرکت او بود و اکنون به سوی آن بازگشته است.

آیا این جهت ومسیر مقدس و این همه عظمت، ما را وا نخواهد داشت که به جهت احترام و بزرگداشت شخصیتی که آسمان او را مقدس شمرده و پدرش که صاحب رسالت است حرکت او را مبارک دانسته، به پای ایستاده، اندکی مواضع او را مورد تأمل و ارزیابی قرار دهیم؟

به نظر من، برای اینکه همه این حقایق را مورد توجه قرار داده، درک نماییم، نیازمند به عقلی سلیم و قلبی تھی گشته از غرور و خود بزرگ بینی و عاری از هوا و هوس هستیم.

زهرا علیهاالسلام تعلیمات وحی را مجسم می ساخت، و بر پایه سیر از بهشت به

سوی بهشت حرکت می نمود. وخشم او، خشم خداوند بوده است. بنابراین ضروری است که در این موارد تأمل وتفکر وتدبر بنمایید.

باید دانست که مواضع زهرا علیهاالسلام حد فاصل حق وباطل وفصل الخطاب می باشند. و باید دانست که در حوادث تاریخی ، عقل نقش بزرگی در نتیجه گیری ها و عبرت آموزی و استفاده از آن دارد. بنابراین حرکت های ما باید جهت تعیین موضع گیری مشخص در برابر آن حوادث بوجود آیند. در این باره تاریخ اسلام را می توان کتابی دانست که میراث فرهنگی عظیمی را برای بشر حفظ کرده است. و این امت است که همچنان از زلال آن سیراب می گردد ...

در طول تاریخ امت اسلامی، حوادث عظیمی بوجود آمده که نمایانگر جهت و سمت و سوی تمدنی است که پایه های آن بر دو بخش تعالیم وحی، یعنی قرآن وسنت ، استوار گردیده اند. با توجه به اینکه تاریخ برای ما مجموعه ای از حوادث را به ثبت رسانده، لذا در زمان حاضر بر ما واجب است که با دیده انصاف و خرد ورزی آنان را مورد بررسی قرار دهیم. تا بدینوسیله عبرت هایی برگیریم که ما را در تشخیص حرکت صحیح از ناصحیح یاری دهند.

این ضرورت بویژه با توجه به اختلاف بزرگی که پس از رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم، تاکنون در میان امت تداوم و استمرار داشته دو چندان می نماید ...

با توجه به این مطالب باید دانست که قضایای زهرا علیهاالسلام وفجایع و حوادثی که برای آن حضرت رخ داد، از امر رسالت اسلامی، قابل تفکیک نیست. در واقع از شخص عاقل و محقق در مسائل و موضوعات اسلامی بعید است که مواضع حضرت زهرا علیهاالسلام را ببیند و به سادگی چون بی خبران از آن عبور نماید.لا جرم چنین شخصی در برابر این مواضع توقف نموده و می پرسد: آیا مواضع

با نور فاطمه علیهاالسلام هدایت پانتم فاطمه علیه نقشی تعیین کننده در مسیر و جهت و هویت حرکت های ما دارد یا خیر؟

پاسخ به این پرسش را در این کتاب به عهده خواهم گرفت اما پیش از آن ، لازم است که مقدمه ای را بیان نمایم . در این ارتباط، در تعیین مواضع متعدد، پیش از هر چیز ضرورت دارد که صاحب آن مواضع را بشناسیم، زیرا با این شناخت به توفیق در تشخیص و تجزیه و تحلیل کامل مواضع مزبور دست خواهیم یافت. این ضرورت ، یعنی شناخت صاحب مواضع، امری است که توسط عقل وفطرت مورد تأیید قرار می گیرد.

برای مثال، هنگامیکه پیامبر نسبت به فردی موضع خصمانه ای اتخاذ نماید، با توجه به یقین ما به این که شخص پیامبر خود ملاک تعیین و تشخیص حق از باطل است. در این صورت برای ما روشن است که آن فرد راه خطا را می رود. این امر از طریق عصمت پیامبر و حجت بودن قول وفعل و تقدیر آن حضرت ثابت و بی نیاز از دلیل است. این عقیده هرگز مورد ابطال واقع نخواهد گردید.

زیرا لازمه اعتقاد به خطای پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم پذیرش این ایراد بر قرآن است که به چه علت فرمان اطاعت بی قید و شرط از پیامبر را صادر نموده است ؟! بلکه علاوه بر اطاعت وعدم مخالفت، خواستار این گردیده که در برابر قضاوت آن حضرت . که گاه علیه ما است . در خویش احساس سختی و ناراحتی نکنیم. چنانکه می فرماید: (فَلَا وَرَبِّکَ لَا یُؤْمِنُونَ حَتَّی یُحَکِّمُوکَ فِیمَا شَجَرَ بَیْنَهُمْ ثُمَّ لَا یَجِدُوا فِی أَنْفُسِهِمْ حَرَجًا مِمَّا قَضَیْتَ وَیُسَلِّمُوا تَسْلِیمًا) یعنی: «نه ، به خدا سوگند، آنان ایمان نمی آورند مگر اینکه تو را در آنچه که میان آنان اختلاف است داور قرار دهند، سپس در دل نسبت به آنچه قضاوت نموده ای احساس تنگی

نکنند» ... با چنین سابقه وذهنیتی ما نسبت به آنچه پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم در برابر آن به اتخاذ مواضع می پردازد، احساس اطمینان داریم. و در درستی آن مواضع تردیدی به خود راه نمی دهیم. بنابراین شناختی که نسبت به «شخصیت» هر فرد کسب نماییم، به ما این امکان را می دهد که حوادث را به گونه سالم و به بهترین وجه، مورد ارزیابی و تحلیل قرار دهیم.

فاطمه زهرا علیهاالسلام زیر بار بیعت با خلیفه وقت نرفت، و به شدت در برابر وی به مقابله و مخالفت پرداخت. آثار این مخالفت نیز تا به امروز امتداد دارد . چنانکه آن حضرت فرمود تا شبانه و مخفیانه به خاک سپرده شود، (که تا حال حاضر محل دفن آن حضرت معلوم نشده است. و این مخفی کاری ریشه در شدت مخالفت های فاطمه زهرا علیهاالسلام با خلیفه وقت داشت. اکنون این پرسش در پیش روی ما وجود دارد که مواضع آن حضرت، که با انواع خشونت ها با آن مقابله شد، چه تأثیری در جهت و مسیر رسالت ونبوت دارد؟ و تا چه میزان این مواضع برای مسلمانان جهان حجت است؟ بی تردید پاسخ به این پرسش رابطه مستقیمی با شناخت ما نسبت به «شخصیت» فاطمه زهرا علیهاالسلام آن هم به گونه مفصل و مشروح دارد. بویژه در ارتباط با این مفهوم از «حجت» مرتبط است که آیا عمل آن حضرت حجتی برای اوست یا علیه او به کار می آید». اهمیت این جنبه از لحاظ تشریعی قابل توجه است وگرنه درباره فضائل و مناقب فاطمه زهرا پیش از این برای شما بیاناتی ارائه نموده ایم.

عصمت فاطمه زهرا علی کسی که متون وارده در قرآن وسنت شریف درباره اهل بیت علیهم السلام و از جمله فاطمه زهرا علیهاالسلام را مورد بررسی قرار می دهد، جز اقرار به عصمت وبلندی مقام وعظمت ایشان در دوری از گناهان و معصیت ها، راه دیگری در پیش پای خود نمی بیند. اینک به شمه ای از قرآن کریم وستت شریف نبوی که بواسطه آن عصمت اهل بیت علیهاالسلام وطهارت آنان ثابت می گردد (و البته پیش از این نسبت به بخشی از آن اطلاع یافته اید) توجه نمایید:

شما ای خوانندگان گرامی وعزیز، پیش از این آیه تطهیر ودلالت آن بر عصمت اهل بیت را که فاطمه زهرا علیهاالسلام از جمله آنانست ملاحظه نموده اید. اکنون نیز ادله ذیل که جهت تأکید بر قول وادعای ما بر عصمت آن حضرت آورده ایم را نیز ملاحظه بنمایید:

1- گفتار رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم در مورد اینکه: «خداوند خشم می گیرد برای خشم فاطمه ، ونسبت به خرسندی او خرسند می گردد». لازمه این بیان قبول عصمت می باشد. زیرا غیر ممکن و محال است که خداوند به سبب خشم فاطمه علیهاالسلام خشمگین گردد در حالی که او معصوم نباشد. زیرا پذیرش غیر معصوم بودن وی به این معناست که او ممکن است دچار خطایا لغزش گردد ، در این صورت ممکن است برای موردی که غیر حق وباطل باشد خشمگین شود. وجود اطلاق وعدم تقیید در کلام پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم این معنا را می رساند که زهرا علیهاالسلام خشم نخواهد گرفت مگر به سبب چیزی که خداوند برای آن خشم خواهد گرفت. لذا کسی که خشمش به معنی خشم خداوند است، جز حق، عملی

نمی کند و از او خطایی سر نمی زند، و برای یک لحظه میل به باطل ندارد، بنابراین خشم او، نمایانگر حق است. در واقع این حدیث، بر این دلالت می کند که زهرا علیهاالسلام جایگاه بزرگی دارد که صرفا با عقل ، قابل ادراک نیست.

به همین جهت رسول اکرم کراراً بر این نکته تأکید نموده که به تبیین این عظمت و بزرگی که یکی از تجلیات آن عصمت است بپردازد. چنانکه در تأیید و تأکید بر این معنا در جای دیگر فرموده است: «فاطمه پاره تن من است، لذا موجب رنج من خواهد بود هر چه او را برنجاند، وسبب آزار من می باشد آنچه او را بیازارد».⁽¹⁾

آزردن حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم که جنبه شخصی ندارد، بلکه آزردن رسالت و ارزشها و اصول می باشد.

او محور حق است و باید از او اضائه کرده نور بگیریم. زیرا پیامبرا صلی الله علیه وآله وسلم بیانگر اراده خداوندی ووسیله ای است که یکتاپرست از مشرک و کافر بواسطه أو باز شناخته می شود. چرا که خدا در پرده غیب است، و ما با خردها واوهام خویش او را در نمی یابیم. وطریق ارتباط با او فرستادگان و پیامبران او می باشد . به همین جهت نیز پیامبران فرستاده شدند واوصیاء ولایت یافتند که این ارتباط برقرار باشد. و به همین علت است که هیچ فرد غیر معصومی نمی تواند پیامبر باشد تا در نتیجه هرگز از حق فاصله نگیرد. واگر غیر معصوم باشد پس چه چیزی برای شناسایی حق از باطل برای ما وجود خواهد داشت؟ لذا چون پیامبر معصوم است، همه تمایلات وتصرفاتش نیز حق است. بنابراین آزردن وی به معنای ستیز با رسالت و اراده الهی است .

هدایت یافتم قرآن کریم جهت بیان این حقیقت می فرماید: (إِنَّ الَّذِینَ یُؤْذُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ لَعَنَهُمُ اللَّهُ فِی الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ)⁽¹⁾یعنی: «کسانی که خداوند و رسولش را آزار می دهند، مورد لعنت خدا در دنیا و آخرت می باشند». و باز به تکرار می گویم که اگر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم درباره فردی سخن بگوید، بی شک از موضع مسئولیتی است که در برابر رسالت خویش دارد. بنابراین غیر ممکن است که در مقام تعریف با مجامله ای قرار گیرد که بلاحق باشد. اما آنچه که مورد اتفاق کلیه فرق اسلامی میباشد اینست که قول وفعل و تقریر رسول خدا صلی الله علیه و آله وسلم حجت است. این قول وفعل وتقریر همان راه وشریعتی است که ما جهت نزدیکی و تقرب به پروردگار به آن تعبد می ورزیم. بنابراین وقتی آن حضرت صلی الله علیه و آله وسلم می فرماید:فاطمه پاره تن من است، یعنی جزئی لا یتجزا از وجود وروح او می باشد. وجود وروحی که محور حق وشرع است ، پس در نتیجه باید گفت که فاطمه زهرا نیز وجودش محور حق وشرع می باشد. به همین سبب است که رسول اکرم صلی الله علیه و آله وسلم آزار او را، آزردن خویش به شمار آورده است. چنانکه هر کس یا هر چیز او را بیازارد، گویی که آن حضرت را می آزارد، و اگر پیامبر صلی الله علیه و آله وسلم معصومی است که هواها او را به انحراف نخواهد کشاند، به همین سبب نیز هر کس که وجودش بخشی از وجود او باشد تا آنجا که آزردن او سبب آزار پیامبر باشد، شایسته است که دارای مقام عصمت به شمار آید. با این مطالب می توان گفت که عصمت زهرا علیهالسلام را آشکار وواضح می یابیم، و برای فهم آن تنها به وجدانی خالص وسالم وعقلی روشن نیاز داریم.

2- این گفته خداوند متعال به عنوان دلیل بعدی ما است که فرمود: (قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی)⁽²⁾یعنی: «بگو - ای پیامبر : که در برابر

انجام وظایف رسالت - از شما خواستار مزدی نمیباشم، جز اینکه نسبت به خویشانم مودت بورزید».

پیامبران پیشین هیچ یک تقاضای مزدی از مردمشان نمی کردند. وتأکید می نمودند که (وَمَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی رَبِّ الْعَالَمِینَ)⁽¹⁾یعنی: «ومن بر آن از شما درخواست اجری نمی نمایم زیرا که اجر من با پروردگار جهانیان است». این مطلب در قرآن از زبان پیامبرانی چون نوح وهود وصالح ولوط وشعیب بیان شده است. ولی خداوند عزوجل پیامبر اکرم را امر فرموده که از امتش بخواهد که پاداش واجر زحماتش را در مورد «قربی» بخواهد. البته نه به این علت که استفاده شخصی بنماید، بلکه به جهت مصلحتی است که برای ما وجود دارد. پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم نه تافته جدا بافته ای از پیامبران دیگر نبود واز متکلمین نیز نبود که برای پیامبری خود به جهت منافع شخصی مزد بخواهد چنانکه خداوند از زبان وی میفرماید: (قُلْ مَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ وَمَا أَنَا مِنَ الْمُتَکَلِّفِینَ)⁽²⁾یعنی: «بگو من از شما بر آن، چیزی نمی خواهم واز متکلّفین نیز نمی باشم، واما دلیل بر اینکه فایده مزدی که پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم از ما خواسته برای خود ما است این کلام از خداوند متعال است که فرمود: (قُلْ مَا سَأَلْتُکُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَکُمْ إِنْ أَجْرِیَ إِلَّا عَلَی اللَّهِ وَهُوَ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ شَهِیدٌ)⁽³⁾یعنی: «آنچه از شما پاداش خواسته ام برای خود شما بوده است و برای من پاداشی جز از جانب خداوند وجود ندارد». با نگاهی به آیات متعددی در قرآن حکیم در می یابیم که این اجر در دوستی قربی جلوه یافته است، که همان راه به سوی خداوند متعال در گفتار او است که میفرماید: (ما

أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شَاءَ أَنْ یَتَّخِذَ إِلَی رَبِّهِ سَبِیلًا)⁽¹⁾یعنی: «من از شما مزد رسالت نمی خواهم، مزد من همین بس که هر که بخواهد راه خدای خود پیش گیرد». وآن یادآوری برای جهانیان است. چنانکه خدای تعالی می فرماید : (قُلْ لَا أَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِکْرَی لِلْعَالَمِینَ)⁽²⁾یعنی: «بگو که من از شما اجری بر آن نمی خواهم که آن یادآوری برای جهانیان است» . بنابراین مودت ویاری قربی، یاد آور است. یعنی راهی به سوی خداوند متعال می باشد. در این مورد خداوند میفرماید: (إِنَّا هَدَیْنَاهُ السَّبِیلَ إِمَّا شَاکِرًا وَإِمَّا کَفُورًا)⁽³⁾یعنی: «ما راه را به وی نشان دادیم خواه سپاسگزار باشد خواه کافر وناسپاس.» و راه به سوی خداوند که باید راست باشد و کجی در آن راه نیابد. یعنی با پیروی از آن، با قطعیت بدانیم که راه ما راست و پایان کار آن بهشت است. و به عبارت روشنتر «قربی» که همان اهل بیت (علیهم السلام) هستند باید دارای عصمت باشند تا با هدایت خویش این قطعیت و تضمین را بوجود آورند. اینکه «قربی» همانا اهل بیت علیهم السلام می باشند برای کلیه مسلمانان با مذاهب و فرقه های متنوع امری مسلم وروشن است. یعنی روشن است که آیات مربوط به «قربی» در خصوص اهل بیت علیهم السلام نازل گردیده اند. وفاطمه (علیهاالسلام) ستون این بیت است، بنابراین واجب است که دارای عصمت باشد، زیرا که او نیز از مصادیق همان راه تضمینی و قطعی است .

3- مقایسه فاطمه علیهاالسلام ومریم علیهاالسلام : در آیات گذشته بر ما آشکار گردید که فاطمه زهرا علیهاالسلام سرور زنان جهان وزنان بهشتی است. چنانکه احادیث مربوطه نیز ثابت می کند که حضرت زهرا علیهاالسلام برترین زنان از نخستین و آخرین آنان می باشد. اما از جمله زنان کامل، همانا مریم صدیقه علیهاالسلام مادر حضرت

عیسی (علیه السلام) است. حضرت مریم از نردبان کمال صعود نمود و خدای تعالی او را برگزید وپاک نمود، تا آنجا که بواسطه وحی او را مورد خطاب قرار داد. چنانکه قرآن کریم در این مورد می فرماید: (وَإِذْ قَالَتِ الْمَلَائِکَةُ یَا مَرْیَمُ إِنَّ اللَّهَ اصْطَفَاکِ وَطَهَّرَکِ وَاصْطَفَاکِ عَلَی نِسَاءِ الْعَالَمِینَ)⁽¹⁾یعنی: «و آنگاه که فرشتگان گفتند ای مریم، خداوند تو را برگزیده و پاک نموده، و تو را در میان زنان جهان برگزیده است.» با توجه به این آیه روشن است که خداوند مریم را پاک نموده و او را در میان زنان جهان برگزیده است . این همانا عین عصمت است. اما روشن است که شخص فاضل و برتر در درجه کمتری از شخص مفضول قرار نخواهد گرفت. لذا با توجه به برتری فاطمه زهرا علیهاالسلام نسبت به مریم علیهاالسلام که توسط بیانات رسول اکرم صلی الله علیه وآله وسلم که در ستایش فاطمه و رتبه ویژه و بالاتر از مریم فرموده شده اند، روشن است که ویژگی عصمت ممکن نیست که در حضرت فاطمه علیهاالسلام وجود نداشته باشد.

اما اکنون روشن است که بیانات ما عصمت حضرت زهرا علیهاالسلام را اثبات نموده اند. ولکن برای انسان دیر باور وشکاک با توجه به ادله وبیانات فوق حداقل قدسیت و پاکی وی ثابت است ، بگونه ای که از این شخصیت عظیم نمی توان باور نمود که ممکن است فعل قبیح ومخالف شرعی که مغایر با عظمت و شخصیت وی باشد، از او صادر گردد؟

وعلی رغم این باور قلبی ام که مسلمانان برای اثبات طاهر ومقدس بودن فاطمه علیهاالسلام نیازی به بیان بیشتر ندارند. لیکن به جهت تأکید بیشتر حجت بر معاندان و مغلطه کاران سخن خویش را در این موضوع به درازا کشاندم. تأکید ووسواس من در این باره به خاطر محوریت این موضوع در پاسخ به پرسش

مهمی است که باید به آن پاسخ دهیم و بگوییم که مواضع ما در برابر حرکتی که زهرا علیهاالسلام ابوبکر انجام داد، چیست؟ و چگونه از این بن بست فکری خارج خواهیم شد ؟ آیا رواست که بگوییم حضرت زهرا علیهاالسلام کرده است؟

اما حقیقت اینست که ما حق نداریم چنین سخنی درباره زهرا علیهاالسلام بگوییم، زیرا گفتن آن به معنی کفر به خدا و به رسول اوست، و البته پاسخ باقی پرسش ها نیز روشن است و به زحمت فراوانی نیاز ندارد.

ولی پیش از پایان این سخن، مایلم که فرصت و مجالی برای صاحبان خردهای روشن ووجدان های زنده بوجود آورم که بتوانند موضع گیری درباره آن را مشخص نمایند در این رابطه به ذکر حدیثی می پردازم که فراوان ذهن مرا به خویش مشغول ساخته است. علت این اشتغال ذهن اینست که من حدیث مشهور «هر کس بمیرد و امام زمانش را نشناسد به جاهلیت مرده است» را در حالی مورد تفکر و اندیشه قرر می دهم که موضع خشمگینانه زهرا علیهاالسلام در برابر ابوبکر واجازه ندادن به او وعمر ، که حق خواندن نماز پس از مرگ بر او را ندارند، در برابر چشمان من ظاهر شده و اندیشه ام را به خود مشغول می سازند.

درست است که ابوبکر، پس از پیوستن حضرت رسول صلی الله علیه وآله وسلم به ملاء اعلی ، خلیفه مسلمین شد. وخلیفه نیز امام است و در حدیث آمده که هر کس او را نشناسد، به مرگی چون مرگ جاهلیت می میرد. در حالی که فاطمه علیهاالسلام که نه تنها خلیفه را (به رسمیت) نشناخت، بلکه با وی معارضه و مخالفت نمود و او را مورد حمله قرار داد، وبر او خشم گرفت، و دستور داد که پس از مرگش ابوبکر بر او نماز نخواند. در اینجا معضلی بوجود می آید که باید راه خروج از آنرا بیابیم. یا باید باور کنیم که العیاذ بالله فاطمه علیهاالسلام به مرگ جاهلیت مرده است و این را هیچ انسانی که به پیامبری پدرش ایمان داشته باشد باور نخواهد کرد. ویا باید موضع

او را برحق شناخته، در نتیجه بر باد رفتن کلیه جوانب شرعی خلافت موجود آن زمان را بپذیریم. این شق اخیر مطلبی است که ادله و براهین درباره آن اقامه شده ، نقلا وعقلا ثابت گردیده شد. چنانکه بیان نمودم، وان شاء الله تعالی مطالب بیشتری را نیز بیان خواهم کرد.

مطالبه حضرت زهرا علیهاالسلام چه بود؟

در صحیح بخاری و مسلم و منابع دیگر نقل شده که زهرا علیهاالسلام فدک را مطالبه نمود، البته بی هیچ شک و شبهه ای او چیزی را مطالبه کرد که حقیقتاً وشرعاً ملک وی بود.

فاطمه علیهاالسلام که علاوه بر فدک حقوق دیگری را مطالبه نمود که ما آنها را بیان خواهیم کرد. اما در میان این مطالبات، فدک را آشکار ساخت. بدین جهت که مالکیت فدک در زمان حیات پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم و پیش از وفات وی به فاطمه منتقل شده بود و ارتباطی با قضیه میراث نداشت که ادعا کردند پیامبر از آن خارج است.

یاقوت حموی درباره فدک نوشته است که آن قریه ای در حجاز است که میان آن ومدینه مسافتی به اندازه دو روز و به قولی سه روز است. در آن چشمه ای جوشان ونخلستان فراوان است⁽¹⁾. وداستان آن بدین صورت است که رسول صلی الله علیه وآله وسلم هنگامی که از خیبر باز می گشت برای مردم فدک پیغام فرستاد و آنان را به اسلام دعوت کرد ولی آنان نپذیرفتند. اما پس از آنکه پیامبر از کار خیبر فارغ شد، خداوند در دل آنان هراسی افکند، لذا برای رسول خدا پیغام فرستادند تا با وی در مورد تصرف آن مصالحه کنند و آن حضرت نیز از آنان پذیرفت⁽²⁾.

در فتوح البلدان نیز آمده است که: بنابراین نصف فدک خالص برای رسول خدا بود، زیرا مسلمانان برای فتح آن لشگرکشی نکرده بودند.

چنانکه در کتاب شواهد التنزیل حسکانی و میزان الاعتدال ذهبی و مجمع الزوائد هیثمی والدر المنثور سیوطی وهمچنین «لفظ اول» از ابو سعید خدری روایت شده هنگامیکه آیه (وَآتِ ذَا الْقُرْبَی حَقَّهُ) یعنی: «حق خویشاوند را برسان». نازل گردید، بدین مناسبت پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم فاطمه را فراخواند وفدک را به او بخشید⁽¹⁾.

بنابراین فدک ملک واز حقوق فاطمه زهرا علیهاالسلام بود، لذا به هیچ وجه جایز نیست که او را از حقش منع نمایند. وفاطمه همان است که با او آشنا شدید ... با این حال چگونه کسی می تواند جرأت کند که او را از حق خویش منع نماید. حقی که پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم به او عطا نموده است. می پرسم که این منع کردن بر پایه چه حقی صورت گرفت؟ آنان گفتند که پیامبران، چیزی را به ارث نمی گذارند. (وبدین واسطه در مسئله مناقشه کردند و ابهام آفریدند)⁽²⁾.

اما فاطمه زهرا در طلب حقوق خویش گام به گام وتدریجاً اقدام کرد تا بدین وسیله مسائل برای آنانی که چشم بصیرت دارند روشن گردد. البته برخی از احادیث بطور خلاصه وبدون تفصیل آمده که خواننده این احادیث دچار ابهام وسردرگمی می گردد وگمان می کند که فدک میراث بوده است. لذا برای هر چه بهتر روشن گردیدن مسئله از شما خوانندگان محترم اجازه می خواهم تا درباره آن قدری به تفصیل بپردازم.

برای توضیح و تفصیل در این مورد، می توان ، حق فاطمه علیهاالسلام را تحت سه

عنوان بیان کرده و تصور نمود:

اول : بخشش رسول الله به فاطمه واثبات مالکیت او

دوم : میراث پیامبر

سوم : سهم ذوی القربی

که در ذیل به شرح هر یک می پردازم .

1: دفاع از حق فاطمه تحت عنوان مالکیت

در فتوح البلدان آمده است که: فاطمه (رض) به ابوبکر صدیق (رض) گفت: فدک را به من باز پس ده زیرا که رسول خدا آنرا به من داده است. ابوبکر از او گواه وبینه خواست. او ام ایمن و رباح (غلام پیامبر) را آورد. آنان نیز شهادت دادند. سپس ابوبکر گفت: در این امر، جز گواهی یک مرد وزن جایز نیست⁽¹⁾

در روایتی دیگر: «علی ابن ابی طالب برای فاطمه گواهی داد ، ابوبکر از او یک گواه دیگر خواست ، که ام ایمن نیز برای او شهادت داد.» مشاهده می کنید که روزگار چه بازیها و شگفتی ها دارد!

فاطمه علیهاالسلام که آیاتی از قرآن در مورد طهارت و عصمت او نازل شده اند، تکذیب می گردد و از او بینه خواسته می شود. او سیّده زنان جهان و صدیقه طاهره است. عصمت و طهارت او به درجه ای رسیده که خشم او خشم پروردگار و خرسندی اش، خرسندی خداوند است. در حالی مسلمانان گفته ابوبکر را در روایت این حدیث از پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم که «ما گروه پیامبران از خود میراثی نداریم»

پذیرفته اند، که ادعای زهرا علیهاالسلام را به اینکه ملک فدک از اوست نمی پذیرند؟! حکمت و درایت پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم در اینکه بر مقام فاطمه زهرا وراستگویی اش تأکید نمود در اینجا روشن می گردد. و به یاد خوانندگان عزیز می آورم که عایشه دختر ابوبکر تأکید نمود کسی را راستگوتر از فاطمه علیهاالسلام ندیده ام.

من در برابر این وضعیت به حال تحیر وسرگشتگی دچار آمده ام! آیا موضع من در برابر این وضعیت چگونه باید باشد؟ شما بگویید آیا کلام وحی را وسخن پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم را درباره فاطمه به دیوار بزنم (ونادیده بگیرم)؟! و در نتیجه تکذیب آن قوم را نسبت به او تأیید نمایم! چه باید کرد؟ بی شک نمی توانم سخن پیامبر را بیهوده به شمار آورم. و آن را به پشت سر نخواهم انداخت. چنانکه پایمال کردن حق فاطمه زهرا را نمی توانم توجیه کنم و آنرا پذیرفته یا نادیده بیانگارم ...

ابوبکر بر فدک دست یافت. چنانکه بر دیگر املاک وحقوق خاصه پیامبر صلی الله علیه وآله وسلم نیز مسلط شد ... و من هیچ دلیل ووجه درستی برای سلب حقوق از صاحبانش نمی یابم. جز اینکه امر دیگری باشد که از چشم من و خوانندگان عزیز پنهان گردیده باشد. اما در مباحث آینده روشن خواهد شد که چه چیزی دارای پیچیدگی و ابهام است.

2: دفاع از حق فاطمه تحت عنوان ارث از پیامبر

از ابو طفیل، در مسند احمد بن حنبل وسنن ابی داود وتاریخ ذهبی و تاریخ ابن کثیر وشرح النهج و(سخن از منبع اول) روایت است: هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه وآله وسلم در گذشت، فاطمه برای ابوبکر پیغام فرستاد که: آیا تو وارث