مشخصات کتاب

سرشناسه: میرجهانی طباطبائی، محمد صلی الله علیه و آله حسن، 1280 - 1371 ش.

عنوان و نام پدید آور: جنة العاصمة در تاریخ ولادت و حالات حضرت فاطمه سلام اله علیها/ تألیف محمد صلی الله علیه و آله میر جهانی طباطبائی؛ مقدمه، تحقیق، تصحیح و ویرایش مؤسسه فرهنگی شمس الضحی

وضعیت ویراست: [ویراست 2]

مشخصات نشر: تهران: شمس الضحی، 1389.

مشخصات ظاهری: 804 ص.

شابک: 5-31-8767-964-978

موضوع: فیبا

یادداشت: کتاب نامه: ص. [771] - 791؛ هم چنین به صورت زیر نویس

یادداشت: نمایه.

موضوع : فاطمه زهرا (سلام الله علیها) 8؟ قبل از هجرت - 11 ق.

موضوع: فاطمه زهرا (سلام الله علیها). 8 ؟ قبل از هجرت - 11 ق. -- احادیث

شناسه افزوده: موسسه فرهنگی شمس الضحی

رده بندی کنگره : 1389 9 ج 9 م /2/ 27 BP

رده بندی دیویی : 297/973

شماره کتاب شناسی ملی : 2258191

اشاره

سرشناسه: میرجهانی طباطبائی، محمد صلی الله علیه و آله حسن، 1280 - 1371 ش.

عنوان و نام پدید آور: جنة العاصمة در تاریخ ولادت و حالات حضرت فاطمه سلام اله علیها/ تألیف محمد صلی الله علیه و آله میر جهانی طباطبائی؛ مقدمه، تحقیق، تصحیح و ویرایش مؤسسه فرهنگی شمس الضحی

وضعیت ویراست: [ویراست 2]

مشخصات نشر: تهران: شمس الضحی، 1389.

مشخصات ظاهری: 804 ص.

شابک: 5-31-8767-964-978

موضوع: فیبا

یادداشت: کتاب نامه: ص. [771] - 791؛ هم چنین به صورت زیر نویس

یادداشت: نمایه.

موضوع : فاطمه زهرا (سلام الله علیها) 8؟ قبل از هجرت - 11 ق.

موضوع: فاطمه زهرا (سلام الله علیها). 8 ؟ قبل از هجرت - 11 ق. -- احادیث

شناسه افزوده: موسسه فرهنگی شمس الضحی

رده بندی کنگره : 1389 9 ج 9 م /2/ 27 BP

رده بندی دیویی : 297/973

شماره کتاب شناسی ملی : 2258191

جنة العاصمة

تألیف: محمد صلی الله علیه و آله حسن میر جهانی طباطبائی

مقدمه، تحقیق و ویرایش: مؤسسه فرهنگی شمس الضحی

ناشر: شمس الضحی

چاپ سوم (از ویرایش جدید): زمستان 1392

تیراژ: 2000 نسخه

لیتوگرافی: پرتو شمس

چاپ: نگارش

شابک: 5 - 31 - 8767 - 964 - 978

صندوق پستی: تهران - 3141 - 19395

مراکز پخش:

(1) قم، خیابان معلم، مجتمع ناشران، طبقه همکف، واحد 9 ، تلفن: (10 خط) 37842466

www.shamsozoha.ir

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم مریم محققیان

بِسْمِ اللهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

الْحَمْدُ لِلّهِ وَ سَلامٌ عَلی عِبادِهِ الَّذِینَ اصْطَفی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ خَیرِ الوَری، وَ اللَّعنَةُ الدَّائِمَةُ عَلَی أَعدَائِهِم شَرِّ الْوَرَی

ا، ل ، ر ، ح ، م ، ع ، س ، ق ، ک، ه ، ی ، ص ، ط ، ن.

«ح» . حضرت امام محمّد باقر (علیه السلام) از امیرالمؤمنین (علیه السلام) نقل فرمودند که:

إِنَّ اللهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَحَدٌ وَاحِدٌ تَفَرَّدَ فِی وَحْدَانِیَّتِهِ ثُمَّ تَکَلَّمَ بِکَلِمَةٍ فَصَارَتْ نُوراً ثُمَّ خَلَقَ مِنْ ذَلِکَ النُّورِ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ خَلَقَنِی وَ ذُرِّیَّتِی ثُمَّ تَکَلَّمَ بِکَلِمَةٍ فَصَارَتْ رُوحاً فَأَسْکَنَهُ اللهُ فِی ذَلِکَ النُّورِ وَ أَسْکَنَهُ فِی أَبْدَانِنَا فَنَحْنُ رُوحُ اللَّهِ وَ کَلِمَاتُهُ وَ بِنَا احْتَجَبَ عَنْ خَلْقِه ، الخ .⁽¹⁾ خداوند تبارک و تعالی یکتا و بی همتا است و در وحدانیت خود بی نظیر است سپس تکلم به کلمه ای کرد و آن کلمه نور شد از آن کلمه (مقام نورانی) محمد صلی الله علیه و آله را آفرید و من و ذریّه ام را آفرید سپس تکلم به کلمه ای کرد آن کلمه روح شد. پس آن روح را خداوند در آن نور سکونت داد و آن را در بدن های ما قرار داد پس ما روح الله و کلمات خداییم. به وسیله ما خدای متعال از خلق خود در پرده شد.

از آن نور بی نشان صادر اوّل که در تعیّن خود، مقام نورانی رسول اکرم و امیرالمؤمنین - صلوات الله علیهما و آلهما - شده است، در احادیث دیگری نیز یاد شده است؛ برای نمونه:

رسول الله صلی الله علیه و آله در حدیثی فرمودند:

...إِنَّ اللهَ خَلَقَنِی وَ عَلِیّاً مِنْ نُورٍ وَاحِدٍ قَبْلَ خَلْقِ آدَمَ بِهَذِهِ الْمُدَّةِ ثُمَّ قَسَمَهُ نِصْفَیْنِ

ثُمَّ خَلَقَ الأَشْیَاءَ مِنْ نُورِی وَ نُورٍ عَلِیٌّ علیه السلام ... ⁽¹⁾ ... همانا خداوند مرا و علی را - قبل از خلقت آدم به چنین مدّتی (چهل هزار سال) - از نور واحدی خلق کرد. سپس آن نور را به دو نیمه تقسیم فرمود. سپس اشیا را از نور من و نور علی علیه السلام خلق کرد.

امیرالمؤمنین - صلوات الله علیه و آله - به سلمان و ابوذر فرمودند:

یَا سَلْمَانُ وَ یَا جُنْدَبُ ! قَالا : لَبَّیْکَ یَا أَمِیرَالْمُؤْمِنِینَ - صَلَوَاتُ اللهِ عَلَیْکَ - قَالَ : کُنْتُ أَنَا وَ مُحَمَّدٌ نُوراً وَاحِداً مِنْ نُورِ اللهِ - عَزَّ وَ جَلَّ - فَأَمَرَ اللَّهُ - تَبَارَکَ وَ تَعَالَی - ذَلِکَ النُّورَ أَنْ یُشَقَّ، فَقَالَ لِلنِّصْفِ : کُنْ مُحَمَّداً ، وَ قَالَ لِلِّنصْفِ : کُنْ عَلِیَّاً.... ⁽²⁾ ای سلمان و ای ابوذر! من و محمد یک نور بودیم از نور خداوند عزّ و جلّ. پس خداوند دستور داد به آن نور که دو قسمت شود به نیمی از آن فرمود محمّد باش و به نیم دیگر فرمود علی باش.

«م» . از آن نور بی نشان بی کران محیر العقول و گسترش آن در خلقت که همان " کوثر" اعطائی الهی به رسول الله است که همه اشیا و هر خیری از آن خلق شده، ⁽³⁾خدای متعال در سوره نور چنین یاد فرموده است:

اللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ فِیهَا مِصْبَاحٌ الْمِصْبَاحُ فی زُجَاجَةٍ الزُّجَاجَةُ کَأَنَّهَا کَوْکَبٌ دُرِّیٌ یُوقَدُ مِنْ شَجَرَةٍ مُبَارَکَةٍ زَیْتُونَةٍ لا شَرْقِیَّةٍ وَ لا غَرْبِیَّةٍ یَکَادُ زَیْتُهَا یُضِیءُ وَ لَوْ لَمْ تَمْسَسْهُ نَارٌ نُورٌ عَلَی نُورٍ یَهْدِی اللَّهُ لِنُورِهِ مَنْ یَشَاءُ وَ یَضْرِبُ اللهُ الأَمْثَالَ لِلنَّاسِ وَ اللهُ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیمٌ. ⁽⁴⁾ خدا نور آسمان ها و زمین است داستان نورش به مشکاتی ماند که در آن چراغی باشد و آن

چراغ در میان شیشه ای که در تلألؤ آن گویی ستاره ای است درخشان، و تابان از درخت مبارک زیتون که شرقی و غربی نیست نزدیک است که روغن آن ( که مایه روشنایی آن است) خود نور افشانی کند و اگر چه آتشی آن را نیافروخته خود نور در نور است و خدا هر که را خواهد به نور خود هدایت کند و این مثل ها را خدا برای مردم می زند و خدا به همه امور داناست.

و وجود مبارک رسول اکرم صلی الله علیه و آله از آن نور فاطر و خالق و گسترده در آسمان ها و زمین در ضمن بیان خلقت مقام نورانی خمسه طیبه علیهم السلام این چنین یاد فرموده است:

... وَ فَتَقَ نُورَ ابْنَتِی فَاطِمَةَ مِنْهُ فَخَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ فَنُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مِنْ نُورِ ابْنَتِی فَاطِمَةَ وَ نُورُ فَاطِمَةَ مِنْ نُورِ اللهِ وَ فَاطِمَةُ أَفضَلُ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ... فَلِذَلِکَ سُمِّیَتْ أَمَتِیَ الزَّهْرَاءَ لِأَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ بِنُورِهَا ظَهَرَتْ ... . ⁽¹⁾ ... و از آن نور دخترم فاطمه را شکافت و آسمان ها و زمین را آفرید. پس نور آسمان ها و زمین از نور دخترم فاطمه است و نور فاطمه از نور خدا است و فاطمه برتر از آسمان ها و زمین است ... به همین جهت او زهرا نامیده شده چرا که آسمان ها و زمین به واسطه نور او پدیدار شد... .

«ع» . و امّا آن روح مقدس مطهر که مسکن نور الهی است همان "حوض" رسول الله و روح و قلب مطهر او، و همان لیله مبارکه الهیه قدر است:

ذیل آیه شریفه وَ یَسئَلُونَکَ عَنِ الرُّوح ⁽²⁾امام صادق (علیه السلام) می فرمایند:

او (روح) ملکی است اعظم از جبرائیل و میکائیل و او با رسول الله و ائمه - صلوات الله

علیه و علیهم - می باشد و او از ملکوت است. ⁽¹⁾

و باز هم ایشان به مناسبت آیه شریفه تَنَزَّلُ الْمَلائِکَةُ وَ الرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم ⁽²⁾

در سوره قدر می فرمایند:

منظور از «روح» روح القدس است و او در فاطمه - صلوات الله علیها - است . ⁽³⁾.

و نیز فرمودند:

منظور از «روح» روح القدس است و او فاطمه - صلوات الله علیها - است. ⁽⁴⁾

نزول حقیقت الهیه بلا تعین حیرت انگیز «هو» در ساحت مقدس فاطمی - صلوات الله علیها - : «لیلة القدر» و فضیلت آن ظرف بر هزاران مظروف خود، و سلامت و امنیت آنان در حصن حصین ولایت ایشان «حتی مطلع الفجر»؛ تا طلوع تابش طلعت او ، همان حکایت نسبت اهل بیت علیهم السلام و حضور آنان در گستره ی خلقت الهی است ، حکایتی که سوره قدر حاکی از آن است:

عن أبی عبد الله علیه السلام قال :

... ثُمَّ أَوْحَی اللهُ - عَزَّ وَ جَلَّ - إِلَیْهِ : اقْرَأْ یَا مُحَمَّدُ نِسْبَةً رَبِّکَ - تَبَارَکَ وَ تَعَالَی - : قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ * اللهُ الصَّمَدُ * لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ * وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ ، ثُمَّ أَمْسَکَ عَنْهُ الْوَحْیَ. فَقَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله و سلم : الْوَاحِدُ الْأَحَدُ الصَّمَدُ، فَأَوْحَی اللهُ إِلَیْهِ : لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ * وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ . ثُمَّ أَوْحَی اللَّهُ - عَزَّ وَ جَلَّ - إِلَیْهِ : اقْرَأْ إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ فَإِنَّهَا نِسْبَتُکَ وَ نِسْبَةُ أَهْلِ بَیْتِکَ

إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَة ... . ⁽¹⁾ سپس خدای عزّ و جلّ به او (رسول الله صلی الله علیه و آله وحی فرمود: یا محمّد! نسبت پروردگارت تبارک و تعالی - را بخوان: قُلْ هُوَ اللهُ أَحَدٌ * اللهُ الصَّمَدُ * لَمْ یَلِدْ وَ لَمْ یُولَدْ * وَ لَمْ یَکُنْ لَهُ کُفُواً أَحَدٌ سپس (خدای متعال) وحی را از ایشان باز داشت. پس رسول الله صلی الله علیه و آله فرمودند: الوَاحِدُ الأَحَدُ الصَّمَدُ پس خدای عزّ و جلّ به ایشان وحی فرمود: إِنَّا أَنْزَلْنَاهُ را بخوان! پس به درستی که آن نسبت تو و نسبت خاندان تو است، تا روز رستاخیز ....

«س» . و چنین است که روح مطهر فاطمی - صلوات الله علیها - امّ ابیهاست؛ اصل و ریشه موجودیت پدر خود است، چرا که در مقام ملکوتی، آن روح مطهر، ظرف تعیّن و تحقّق نور بلا تعین محمّدی و علوی - صلوات الله علیها و آلهما - است ، که تعیّن و تحقّق مظروف به ظرف آن است و این است معنایی از معانی حدیث قدسی شریفی که در آن خدای متعال می فرمایند: لَوْ لا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکُما ؛ همان حدیثی که کتاب حاضر متفرد به نقل آن است:

یا أحمد! لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الْأَفْلاکَ، وَ لَوْ لا عَلِیٌّ لَما خَلَقْتُکَ و لَوْ لا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکُما .... ⁽²⁾

ای احمد ، اگر تو نبودی افلاک را نمی آفریدم و اگر علی نبود تو را نمی آفریدم و اگر فاطمه نبود هیچ یک از شما را نمی آفریدم.

یعنی: اگر چنین ظرفی نبود، برای تعیّن آن مظروف مجالی نبود؛ پس به این ترتیب این حدیث دلیل بر افضلیت وجود مبارک فاطمی - صلوات الله علیها - بر دو

نفس نفیس محمّدی و علوی - صلوات الله علیهما و آلهما - نیست .

«ق» . و جامع مطالب مزبور فرمایش امام صادق (علیه السلام) است در ذیل همان آیه نور که فرمودند:

اللهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ .⁽¹⁾فاطمة ... ⁽²⁾.. یعنی : حضرتش حقیقت الهیه را هم مظروفند و هم ظرف:

اللَّهُ لا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ . ⁽³⁾ هُوَ الْأَوَّلُ وَ الآخِرُ وَ الظَّاهِرُ وَ الْبَاطِنُ وَ هُوَ بِکُلِّ شَیْءٍ عَلِیم ⁽⁴⁾که اسم و صفت خدای متعال غیر اوست که سُبْحَانَ اللهِ عَمَّا یَصِفُونَ . ⁽⁵⁾ و مؤید همین معناست واقعه ای که آن را مرحوم مغفور سید الاعلام و حجة الاسلام عالم عامل خدوم جناب آقای حاج سید علی مدرسی (1313 - 1382) نقل فرمودند که در آن امیرالمؤمنین - صلوات الله علیه - به امر رسول اکرم صلی الله علیه و آله و برای حل مشکل شخصی ، اسم اعظم را به او به این عبارات تعلیم می فرمایند :

اللّهُمَّ صَلِّ عَلی فاطِمَةَ وَ اَبیها وَ بَعْلِها وَ بنیها بِعَدَدِ ما اَحاطَ بِه عِلْمُکَ وَ الْعَنْ أَعْدَائِهِمْ أَجْمَعِینَ بِعَدَدِ مَا أَحَاطَ بِهِ عِلْمُکَ . اللَّهُمَّ الْعَنِ الْجِبْتِ وَ الطَّاغُوتِ وَ النَّعثل بِرَحْمَتِکَ یَا ارْحَمَ الرَّاحِمِینَ .

بعد از اتمام و انتشار واگویه های تعلیقات مرغ شباویز در شرح مسمّط بی نظیر حکیم صفای اصفهانی در نعت صدیقه کبری ، انسیه حوراء ، حضرت فاطمه زهرا - صلوات الله علیها - قصد احیا و انتشار کتاب جنة العاصمة در شرح زندگی حضرت فاطمه - صلوات الله علیها - اثر نفیس علامه فقید حضرت آیت الله آقای حاج سیّد محمد حسن میر جهانی را کردم که هم جرعه ای بر عطشم باشد و هم قدمی در ادای حقی که از آن عالم جلیل القدر بر من است که خبر دار شدم فاضل ارجمند ، جناب آقای روح الله عباسی که در آن ایام مؤسسه شمس الضحی توفیق همکاری با ایشان را داشت ، امر را به اتمام رسانده اند. همان ایام سال (84) ، این کتاب با تصحیح و تحقیق ایشان و با یاری مالی دوست گرامی و سید صالح، سید سعید موجانی قمی به چاپ سپرده شد، در حالی که متن کتاب به دلیل جامعیت و نفاست ، اقتضای کار علمی و تکمیلی بیشتری را داشت و این امر موکول به چاپ دوم کتاب شد؛ لذا برای نیل به این مقصد برای سپردن کتاب به چاپ دوم، آن چه را که باید و شاید مجدداً و از نو انجام شد ، که اجمالاً به قرار ذیل است :

این همه که گفته شد با همکاری همکار فرزانه و فاضل جناب آقای محمّد حسین ضاد به انجام رسیده، خدای متعال توفیقات ایشان را در خدمت به دین خود روز افزون فرماید - بمنّه و کرمه - .

الحمد لله اولاً و آخراً

حسین درگاهی

2 جمادی الثانیه 1431 - 89/3/13

روز ولادت آن طیّبه طاهره

و راضیه مرضیه علیها السلام

زیست نامه مؤلف

ولادت

آیت الله حاج سید محمد حسن، فرزند علی میر جهانی طباطبایی ، در روز دوشنبه بیست و دوم ذی قعده (1319 ق) برابر با (1280 ش) در خانواده سیادت و دیانت ، در روستای محمّد آباد جرقویه از توابع اصفهان دیده به جهان گشود.

وی در محیط خانواده پرورش یافت و در پنج سالگی برای تحصیل به مکتب خانه پا نهاد و در محضر ملای مکتب، قرآن و برخی از کتب فارسی را فرا گرفت. در هفت سالگی شروع به تحصیل و یاد گیری ادبیات عرب نمود و آن را تا پای نهادن در مسلک طلاب علوم دینی ادامه داد.

هجرت به اصفهان

مرحوم میر جهانی پس از مدتی برای تحصیل علوم دینی به اصفهان هجرت نمود و وارد حوزه علمیه اصفهان شد. وی پس از ورود به اصفهان وارد مدرسه صدر اصفهان شد و در آن جا سکنی گزید. او همانند دیگر طلاب علوم دینی در فرا گیری و آشنایی با متون مقدمات، سطح و خارج از اساتید متعددی بهره برد که برخی از ایشان عبارتند از : حجج اسلام و آیات عظام:

هجرت به نجف اشرف

آیت الله میر جهانی پس از تحصیل در مدرسه صدر اصفهان برای کسب فیض و

درک محضر درس علمای نجف اشرف و عتبات عالیات، پس از کسب اجازه از محضر والد خود در(1346 ق) برابر با (1306 ش) از آن سامان رخت بر بست و عازم عراق شد و پس از مدتی طی طریق وارد نجف اشرف شد. وی در نجف اشرف در دروس خارج اساتید متعدد شرکت نمود که عبارتند از آیات عظام:

در محضر آیت الله العظمی سید ابو الحسن اصفهانی

از جمله اساتید و علمایی که آیت الله میر جهانی در نجف اشرف در محضر درس ایشان حضور پیدا کرد ، آیت الله العظمی حاج سید ابوالحسن اصفهانی بود.

آیت الله میر جهانی به مرتبه ای از اطمینان در نظر آیت الله العظمی اصفهانی رسیده بود که به غیر از حکم شاگردی ایشان ، حکم ندیم و محرم اسرار ایشان را نیز پیدا کرده بود. از جمله نشانه های اعتماد ایشان به مرحوم میر جهانی آن بود که به امر آیت الله سید ابوالحسن اصفهانی ، کلیه اجازات صادره از ناحیه آن مرجع بزرگ شیعه به واسطه و به خط آیت الله میر جهانی نوشته و صادر می شد.

مرحوم میر جهانی بیش از صد اجازه از علمای بزرگ عصر خود - که برخی نامشان ذکر شد - اخذ کرده بودند که از جمله ایشان آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی بود که حدود پانزده اجازه از ایشان دریافت کرده بود . ⁽¹⁾

بازگشت به اصفهان و هجرت به مشهد مقدس

آیت الله میر جهانی پس از رحلت استادشان آیت الله العظمی آقا سید ابو الحسن اصفهانی به اصفهان بازگشتند و در اصفهان به تبلیغ و نشر فرهنگ و معارف

اهل بیت علیهم السلام پرداختند.

وی بعد از مدتی در (1371 ق) برابر با (1330 ش) به مشهد الرضا علیه السلام هجرت نمودند و در آن جا سکنی گزیدند.

ایشان در مدت اقامت شان در مشهد مقدس، در دو حجره ای که در حرم مطهر متعلق به ایشان بود، به تألیف ، تصنیف، تحقیق و تدریس پرداختند و برخی از کتب خطی و قدیمی کتاب خانه آستان قدس رضوی را تصحیح نمودند. وی بعد از مدتی به خاطر نا مساعد بودن آب و هوای آن جا با مزاج ایشان به تهران عزیمت کردند.

زهد و تقوا

اطرافیان آیت الله میر جهانی درباره وی می گویند : با بزرگ مردی چون آیت الله میر جهانی که می نشستیم، سادگی در گفتار ، کردار و وضع معاش وی و هم چنین برخورد عاطفی و اخلاق محموده اش خودی و بیگانه را به خود مجذوب می کرد مرحوم میر جهانی بار ها درباره رمز عبودیت می فرمودند: رمز عبودیت و بندگی در این آیه است: قُمِ اللَّیْلَ إِلّا قَلیلاً ⁽¹⁾وَ رَتِّلِ الْقُرْآنَ تَرْتِیلاً ⁽²⁾

ایشان شب های خود را به تلاوت قرآن و نماز گذرانده و در بسیاری از ساعات شب زمزمه های عاشقانه اش با معشوق شنیده می شد.

در بیان شخصیت والای ایشان همین بس که حضرت آیت الله العظمی میلانی به در خواست خود با ایشان عقد اخوت و برادری بستند.

مأموریت و تشرف به محضر امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشّریف)

از جمله کرامات مرحوم آیت الله میر جهانی که در کتب متعدد از ایشان نقل شده است، جریان مأموریت آیت الله میر جهانی از طرف آیت الله العظمی سید ابو الحسن اصفهانی می باشد که پس از انجام مأموریت ، مرحوم میر جهانی به

آرزوی دیرینه خود رسیده و به محضر مولایش امام زمان - عجل الله تعالی فرجه الشریف - مشرف می شود.

جریان این مأموریت و تشرف را مرحوم میر جهانی برای حجة الاسلام و المسلمین سید ناصر حسینی میبدی نقل می کنند که جناب آقای میبدی آن را در کتابش سراج المعانی که در شرح احوالات امام سید ابوالحسن اصفهانی می باشد ذکر نموده است. وی می نویسد:

حضرت آیت الله میر جهانی برای نگارنده حکایت نمودند که : حضرت آیت الله العظمی اصفهانی قدس سرّه روزی به من فرمودند: باید به سامرا بروید و مقداری پول هست با خود برده و ثلث آن را در بین طلاب مدرسه میرزای شیرازی ، و یک ثلث را بین مستضعفین شیعه مقیم در آن جا ، و ثلث دیگر را به خدام عسکریّین ، برای تحبیب قلوب آنان که اکثر از اهل سنت بودند تقسیم کنید .

حقیر اطاعت نموده و پول ها را در سامرا - چنان که امر نموده بودند - تقسیم کردم ؛ به این صورت که بعد از دادن دو قسم اوّل ، به دنبال سید قوام (کلید دار) فرستادم و ثلث باقی مانده را به او دادم و از قول آقا سفارش نمودم که در مورد زائرین شیعه رعایت حال کنند آقای اصفهانی برای جلب محبت خدام که از اهل سنت بودند و رفتار خوبی با زوار حرم، که غالباً از شیعیان بودند ، نداشتند چنین وجوهاتی را می پرداختند).

بگذریم؛ سید قوام پول را که گرفت، خیلی خوشحال شد و با ما فوق العاده گرم گرفت و در ضمن نظرش این بود که دو مرتبه از آقا پولی برایش بگیریم. من در این جا فرصت را غنیمت دانسته و گفتم: آقای سید قوام، ممکن است این دو سه شب را که ما این جا هستیم، اجازه دهید شب ها در حرم عسکریین و نیز سرداب بمانیم .

ایشان قبول کرد. ما شب ها را در حرم مشغول بودیم و برای نماز صبح می رفتیم توی سرداب ، تا این که شب جمعه ای بود که مرحوم آیت الله اصفهانی نوشتند: حرکت کنید بیایید نجف .

پس شب جمعه را در حرم ماندیم و صبح ، بعد از اَدای اِذن دخول ، برای نماز

وارد سرداب شدم با آن که آن جا برق نبود و با شمع روشنایی کسب می کرد دیدم فضا خیلی روشن است. نگاه کردم، دیدم سید جلیل شبیه مرحوم آیت الله سید العراقیین اصفهانی نشسته اند و مشغول تشهدند. من گمان کردم که نماز می خوانند. چون کراهت دارد به نماز گزار سلام کردن ، من سلام نکردم. از جلوی ایشان رد شدم ، رفتم جلو تر ایستادم، به اندازه ای که تقریباً نیم متر جلوتر از ایشان بودم. بعد از ادای نماز و زیارت آل یاسین مشغول به خواندن دعای ندبه شدم تا رسیدم به جمله : سَخَّرْتَ لَهُ الْبُرَاقَ وَ عَرَجْتَ بِرُوحِهِ إِلَی سَمَائِکَ .⁽¹⁾

ایشان فرمودند: جزاک الله خیراً ، «عَرَجْتَ بِهِ» بخوان . از معصوم «بِرُوحِهِ» نرسیده ، «عَرَجْتَ» بخوان. جدم پیامبر با روح و جسم ، هر دو به معراج رفت . و هیچ وقت مقدم بر امام نیست .

از این کلام خوف و وحشتی مرا گرفت. با نهایت وحشت ، حضور قلبم تمام شد و با لقلقه زبان دعا را تمام کردم. برخاستم دیدم آن آقا پیدایش نیست . با عجله آمدم بالا و از آن کفش داری که از آن آمده بودم، در مورد او سؤال کردم ، گفت : چنین کسی را من ندیده ام .

و این عنایتی از مرحوم سید بود که شامل حال من شد . ⁽²⁾

صدای گریه می شنیدم امّا کسی را نمی دیدم!

دیگر از کرامات ایشان که آقای سید حسن فاطمی آن را در مقدمه اش بر کتاب السبکیة البیضاء نوشته است، خاطره ای است که جناب آقای حاج ابوالفضل عرب زاده - مدیر مسئول کتاب خانه آیت الله العظمی گلپایگانی در قم - برای آقای فاطمی نقل کرده است.

ایشان می نویسند :

آقای حاج ابوالفضل عربزاده - مدیر مسئول کتاب خانه آیت الله العظمی گلپایگانی در قم - برای نگارنده این سطور چنین گفت: حدود سال (1348 ش) به اتفاق شخصی به منزل آیت الله میر جهانی رفتیم. در منزل ایشان بنّا مشغول کار بود و وی به کارگران کمک می کرد. وقتی وارد شدیم با راهنمایی ایشان به اطاقی رفتیم و قضایایی را برایمان تعریف کرد. یکی از خاطراتی را که با گریه برایمان گفت، چنین بود:

در زمان اقامتم در اصفهان، مرا به مجلس روضه ای دعوت کردند. وقتی وارد خانه شدم، صدای گریه می شنیدم امّا کسی را نمی دیدم! قضیه را از دعوت کننده پرسیدم، او گفت: ما جن هستیم و می خواهیم برایمان روضه بخوانی. من هم برای شان روضه می خواندم و آن ها هم گریه می کردند .⁽¹⁾

سیادت آیت الله میر جهانی

یکی از انتساب های کار ساز و قابل توجه انتساب ولادتی به پیامبر و علی علیه السلام است و انتساب دیگری که منشأ اثر است، انتساب ولایتی است. در مورد این دو انتساب نبی خاتم صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود :

یَا عَلِیُّ! وَ الَّذِی بَعَثَنِی بِالْحَقِّ لَا یَدْخُلُ الْجَنَّةَ أَحَدٌ إِلَّا مَنْ أَخَذَ مِنْکَ بِه سَبَبٍ أَوْ نَسَبٍ ⁽²⁾ یعنی: یا علی! قسم به آن که مرا به حق مبعوث کرده است ، داخل بهشت نمی شود ، مگر آن که نسبت ولادتی یا ولایتی به تو داشته باشد.

و نیز فرمودند:

کُلُّ سَبَبٍ وَ نَسَبٍ مُنْقَطِعٌ یَوْمَ الْقِیَامَةِ إِلَّا سَبَبِی وَ نَسَبِی. ⁽³)یعنی: هر سبب و نسبی در روز قیامت منقطع است الّا سبب و نسب من.

انتساب ولادتی به پیامبر صلی الله علیه و آله منشأ اثر و موجب دگرگونی فرد منتسب است و فرد منتسب گر چه دارای نقاط ضعفی باشد متحول گشته، موفق به توبه و بازگشت می گردد .از این روایت پیامبر صلی الله علیه و آله نیز اوج عظمت انتساب ولادتی به خاندان پیامبر به دست می آید ، که به فاطمه علیها السلام فرمود:یَا فَاطِمَةُ ! أَ تَدْرِینَ لِمَ سُمِّیْتِ «فَاطِمَةَ» ؟فَقَالَ عَلِیٌّ عیه السلام : یَا رَسُولَ اللهِ ! لِمَ سُمِّیَتْ «فَاطِمَةَ» ؟قَالَ : إِنَّ اللهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَدْ فَطَمَهَا وَ ذُرِّیَّتَهَا عَنِ النَّارِ یَوْمِ الْقِیَامَة.یعنی ای فاطمه! می دانی چرا «فاطمه» نامیده شده ای؟علی علیه السلام عرض کرد : یا رسول الله ! چرا «فاطمه» نامیده شده؟پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود : خدای عزّ و جلّ او و ذریه او را در روز قیامت از آتش می گیرد .سیادت، علاوه بر داشتن فضیلت فراوان ، احکام شرعی مهمی دارد؛ مانند احکام مربوط به خمس، زکات و یائسگی ، بنابراین اظهار سیادت واجب و مخفی نگاه داشتن آن حرام است.اگر چه شهرت خود و پدران به سید بودن، برای اثبات سیادت کافی است ، امّا داشتن شجرنامه ، اطمینان خاطر بیشتری به دارنده آن می دهد ، لذا بزرگانی را می بینیم که مدتی از عمر خود را صرف شناسایی نسب شان کرده اند؛ بزرگانی چون: سید بحر العلوم ، آیت الله العظمی آقا حسین بروجردی و علامه طباطبایی .آیت الله میر جهانی نیز از عالمانی است که برای یافتن نسب خود سالیان دراز تلاش کرد و پس از چهل سال به نتیجه رسید.مرحوم میر جهانی شرحی از کوشش های خود و چگونگی اثبات سیادت خود و نیز کلیه تأییدیه هایی که از مراجع و علمای نجف و ایران دریافت نموده بود را در کتابی به نام السبکیة البیضاء گرد آوری نمود.مرحوم میر جهانی در ابتدا در سیادت خود تردید نداشت، اما پس از مدتی تحقیق این امر برای خود او به اثبات رسید، اما مدرکی کتبی نیافت تا بتواند

سیادتش را اظهار کند . به هر حال از چهار طریق توانست آن را اثبات کند و در نتیجه مورد تأیید مراجع تقلید ، علما و فضلای وقت قرار گرفت .آقای سید حسن فاطمی در مقدمه ای که به این اثر نوشته در بیان خلاصه این چهار طریق مرحوم میر جهانی می نویسد:الف: گواهی سالمندان متعدد که خبر سیادت میر جهان را سینه به سینه نقل می کردند .ب: مدرکی مربوط به سال 1251 ق ( 1214ش که سالمندان محمد آباد در آن زمان ، ، در مورد سیادت میر جهانی و نواده های او شهادت داده بودند.)ج : شجره نامه ای از میر جهان و میر عماد که چند نفر آن را تأیید کرده اند ، که برابر اصل است و یکی از امضا کنندگان ، آخوند ملا محمّد بن محمد رسول کاشانی - شاگرد خاص حجة الاسلام شفتی- است و تاریخ امضای او 1258 ق ( 1221ش می باشد .)د: شجره نامه ای که اصل آن را پدر بزرگ میر جهان، یعنی میر کاظم زواره ای از روی آن استنساخ کرده است. این نسب نامه در سال 1377 ق ( 1338 ش به دست آیت الله میر جهانی می رسد و ایشان هم در اندازه ای بزرگ از روی آن استنساخ ، و علما و فضلای وقت، در اطراف ؛ آن را تأیید کرده اند ، سپس آن را در سال 1338 ش چاپ و منتشر کرد .⁽¹⁾)مرحوم میر جهانی در لا به لای کتاب خود السبکیة البیضاء به غیر از راه های چهار گانه ذکر شده در اثبات سیادت شان راه دیگری را ذکر می کند که در اثبات سیادت ایشان برای شخص خودشان مؤثر بوده ولی نمی توانستند آن را برای عموم بیان دارند که آن کمک گرفتن از امور غیر عادی است و آن به خاطر احاطه ایشان به علوم غریبه بوده است؛ امّا وی آن را به روشنی در این کتاب بیان نکرده است .در یک جا می نویسد:

19چند روزی را به قصد کشف این مطلب و حل این مشکلات (اثبات سیادت در حرم مطهر حضرت امام رضا علیه السلام متوسل شدم.)علاوه بر واردات غیبیه و کشفیات سرّیّه ای که گفتنی و نوشتنی نیست و باید در تحت لفافه بماند چند روی نگذشت که به مجرای عادی راه فتحی در کشف این موضوع برایم باز شد هر چند از مجرای غیر عادی یقین قطعی به صحت انتساب خود و اولاد میر جهان، برایم حاصل شده بود ولی نمی توانستم در مقابل عموم، آن را سند برای غیر قرار دهم و اقامه برهان و دلیل کنم؛ لکن به توجهات حضرت ثامن الحجج این محذور هم برایم مرتفع شد. ⁽¹)ایشان در جای دیگر می نویسد:نگارنده بدون اشاره از مبادی عالیه، مبادرت در نوشتن این رساله نکردم، کما این که قبل از اشاره، وقتی اراده کردم که اقدام و کوشش در اظهار این امر کنم ، استخاره با قرآن مجید کردم - در حرم حضرت ثامن الحجج - این آیه از سوره مبارکه نحل آمد:﴿ وَ اللهُ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَحْیَا بِهِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِهَا إِنَّ فِی ذَلِکَ لَآیَةً لِقَوْمٍ یَسْمَعُونَ ⁽²⁾ با این که این آیه شریفه را به نظر خود بسیار مناسب با اراده خود و اصل مقصود یافتم، باز هم خود داری کردم و مردد در عمل بودم. پس از آن، دولت توفیق گریبان گیر به اشارتی غیبی، و عنایتی لاریبی به نوشتن این رساله تصمیم گرفتم تا این که آن چه مقدور شده بود، به قلم حقیر در این باب جاری شود. ⁽³⁾

آیت الله میر جهانی با وجودی که از سادات عالی درجات طباطبایی بوده و نسب شان با آیت الله بروجردی و آیت الله حکیم یکی بوده و از یک سلسله به شمار می آمد ، ولی تا زمان آیت الله بروجردی که برای ایشان ثابت نشده بود به زی غیر سادات بودند ، ولی پس از آن که پس از چهل سال تحقیق برای ایشان اثبات شد و مراجع بزرگ آن را تأیید نمودند ، به استناد این مدارک در نزد آیت الله بروجردی به لباس سادات در آمدند و آیت الله بروجردی به دست مبارک خود عمامه سفید ایشان را تبدیل به عمامه سیاه نمودند.

آثار قلمی

اشاره

آیت الله میر جهانی در فنون مختلف دست داشت و در طول حیات علمی خود آثار ارزنده ای در معارف اسلامی به رشته تحریر در آورد. هنگامی که قلم به دست ، مشغول نگارش مسائل مختلفه علمی و روایی بود ، حُسن خط و تبحر در نگارش نسخ و نستعلیق، انسان را مبهوت می کرد اشعار فارسی عمیق و والای ایشان چنان انسان را در بحر مواج معارف غرق می کرد که گویی در جهانی دیگر و حالی دیگر است.

از ایشان به قولی پنجاه و هفت اثر بر جای مانده است که اکثر این آثار به زیور طبع آراسته نشده است. از آن تعداد از آثار چاپ شده یا نشده که اطلاع داریم ، عبارتند از : ⁽¹⁾

1.الدرر المکنونة فی الامام و الامامة وصفاته الجامعة

این کتاب ارزشمند که نمونه اش یا نیست و یا بسیار کم است ، در امام شناسی با سبکی عالمانه و ادیبانه در دو هزار بیت عربی سروده شده و چنان خواننده را مغروق بحر ولایت می نماید ، که گویی از نزدیک در محضر هُدات مهدیین خود را

مشاهده می کند.

این اثر در تهران توسط مکتبة الصدر در سال 1388 ق به خط ناظم در یک جلد به چاپ رسیده است.

2.مصباح البلاغة فی مشکوة الصیاغة

این کتاب که چند برابر نهج البلاغه سید رضی می باشد ، شامل کلیه خطبه هایی است که سید رضی آن ها را جمع آوری نکرده و یا در آن ها اختلاف روایت است . این کتاب با شرح لغات مشکله و خط زیبای مؤلف به عربی ، آن چنان جاذب است که خواننده و بیننده را مسحور حقایق خطب مولای متقیان می نماید.

این اثر به سال 1388 ق به خط مؤلف، در دو جلد به چاپ رسیده است.

3.نوائب الدهور فی علائم الظهور

در حالات حضرت صاحب الزمان - عجل الله تعالی فرجه الشریف - آثار فراوانی از مؤلفین امامیه و غیر امامیه در دسترس است، اما این اثر که در چهار مجلد می باشد ، هم چون خورشیدی فروزان در برابر کواکب می باشد.

این کتاب در سال 1383 ق به خط مؤلف در چهار جلد به چاپ رسیده است.

4.ولایت کلیه

این کتاب در دفاع از حریم ولایت می باشد که مرحوم میر جهانی آن را با خط زیبای شان در دو جلد نگاشته اند، که در سال 1392 ق در تهران به چاپ رسیده است.

5.کنوز الحکم و فنون الکلم

این اثر در حالات و خطب امام حسن مجتبی علیه السلام می باشد

6.مقلاد الجنان و مغلاق النیران

این کتاب مشتمل بر ادعیه و زیارات می باشد که در سال 1360 ق به چاپ رسیده است.

7.السبکیة البیضاء

چنان که بیان شد، مرحوم میر جهانی در این کتاب ، گزارش مفصل از

فعالیت های خود برای دست یافتن به نام اجداد خویش و اثبات سیادت خود آورده است.

آشنایی با تجربه ایشان در این کتاب برای کسانی که به دنبال دست یافتن به نام اجدادشان هستند ، مفید است.

آیت الله میر جهانی این کتاب را در سال 1339ش، به خط خود به چاپ رسانده و آقای سید حسن فاطمی در 1424 ق آن را تحقیق و با تطبیق مجدد عبارات اسناد و تأییدیه ها با آن چه در کتاب آمده است در صد نسخه چاپ کرده است.

8.دیوان حیران

این اثر شامل اشعار مختلف در مدح و منقبت ائمه اطهار علیهم السلام است که به خط مؤلف توسط کتاب خانه صدر به چاپ رسیده است.

9.مقامات اکبریة

از جمله دیگر آثار ارزشمند مرحوم میرجهانی این اثر وی می باشد که در تاریخ زندگانی حضرت علی اکبر می باشد.

10.ذخیرة المعاد

این اثر درباره ادعیه و آداب ساعات ، مواعظ و نصایح می باشد.

11.سعادت ابدی

این کتاب درباره آداب تشکیل مجالس مذهبی می باشد .

12.رساله ای در احکام رضاع

این رساله فارسی ، فقه استدلالی مشتمل بر یک هزار و کسری فرع در احکام رضاع می باشد.

13.رساله ای در اخبار نجوم و کواکب و فلکیات

14.گنج رایگان

کشکول مانندی است، شامل برخی علوم غریبه و اخبار ولایت.

15.روائح النسمات

این اثر نفیس شرح دعای سمات می باشد که آقا بزرگ تهرانی از آن در الذریعة : ج 11 ، ص 255 یاد نموده است.

16.ابصار المستبصرین

این اثر داستان فکاهی در محاجه شیعه و سنی است که در سال 1377 ق به چاپ رسیده است،

17.شهاب ثاقب

کتابی است در ردّ طایفه ضاله و مضله .

18.لوامع النور فی علائم الظهور

این اثر کتابی است در علائم ظهور که به عربی نوشته شده است .

19.تفسیر ام الکتاب

این اثر در تهران به خط مؤلف ، به وسیله کتاب خانه صدر در سال 1398 ق به چاپ رسیده است.

20.رساله های متعدد در جفر، رَمل و اسطرلاب و نجوم.

21.ساله ای در طب قدیم

22.صمدیه منظوم

23.رساله ای در ریاضیات

24.رساله ای در شیمی

25.تقریرات درس حضرت آیت الله العظمی سید ابوالحسن اصفهانی

26.جزواتی در تفسیر قرآن

27.جزواتی در انساب سادات

28.جزواتی در اشعار فارسی

ایشان قرآنی نیز به خط زیبای خود همراه با کشف الآیات آن نگاشته اند ، که دو بار به چاپ رسیده است.

29.البکاء للحسین علیه السلام

یکی از آثار بسیار پر ارزش و مفید آیت الله میر جهانی، کتاب گران سنگ

البکاء للحسین علیه السلام می باشد ، که مرحوم میر جهانی کار تألیف آن را در روز سه شنبه بیست و سوم رمضان المبارک 1400 ق به پایان رسانده است .

این اثر که در ثواب گریستن و عزا داری به حضرت سید الشهدا علیه السلام و وظایف تعزیه داری به رشته تحریر درآمده است، شامل بیست باب می باشد ، که با استفاده از منابع حدیثی جمع آوری شده است. در واقع می توان این کتاب را یکی از جامع ترین آثار در جمع آوری احادیث گریه بر سید الشهدا علیه السلام خواند ، که مرحوم میر جهانی آن را در 627 صفحه به خط خود نگاشته است. برخی از عنوان های این باب ها عبارتند از:

اقسام گریه بر سید الشهدا علیه السلام، حقیقت گریه بر سیّد الشهدا علیه السلام، اسباب قطع گریه، قساوت قلب، در خواص عجیب گریه و احادیث آن ، گریه پیغمبران و احادیث آن، گریه ملائکه، گریه آسمان ها ، گریه جنیان ، گریه حیوانات ، گریه کفار ، فواید عزا داری بر سیّد الشهدا علیه السلام ، شرایط بر پا دارندگان عزای سیّد الشهدا علیه السلام جواب معترضین ، فتاوای علما در عزا داری و غیر هم.

مرحوم میر جهانی قبل از وفات شان وصیت می کنند که پس از فوتشان و هنگام دفن کتاب البکاء للحسین علیه السلام را به همراه کتاب الدرر المکنونة فی الامام و الامامة و صفاته الجامعه را باز نموده و در قبر به امید شفاعت روی سینه ایشان بگذارند .

نقل شده است که پس از رحلت ایشان ، آن مرحوم را در عالم خواب دیده اند و ایشان فرموده اند که من به واسطه کتاب البکاء للحسین علیه السلام شفاعت شدم.

این کتاب پر ارزش در سال 1372ش در تهران به تیراژ 2000 نسخه توسط کتاب خانه صدر به خط مرحوم میر جهانی به چاپ رسیده است.

به مدد الهی قبل از کار روی کتاب جنة العاصمة ، توانستم این کتاب شریف را مورد تحقیق و تصحیح قرار دهم که توسط انتشارات رسالت به چاپ رسیده است.

30.جنة العاصمة

این کتاب که در بیان زندگی و حالات حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) است در

368 صفحه ، به خط مؤلف آن آیت الله میر جهانی در سال (1398 ه) توسط انتشارات کتاب خانه صدر به چاپ رسیده است .

در گذشت

مرحوم میر جهانی در اواخر عمر به اصفهان باز گشت و تا پایان عمر گران بهایش در همان شهر ماند

آن بزرگوار بعد از سال ها تلاش در راه احیای علوم آل محمد علیهم السلام و بر جای گذاردن آثار متعدد در موضوعات مختلف علمی در روز چهار شنبه بیست و پنجم آذر 1371 ش ، برابر با بیست و یکم جمادی الثانی 1413 ق در همین شهر دیده از جهان فرو بست.

پیکر پاک آن عالم و فقیه وارسته پس از تشییع در میان خیل عظیم ارادتمندان اهل بیت علیهم السلام در مسجد جامع اصفهان ، در جوار قبر مطهر و منور علّامه مجلسی رحمه الله به خاک سپرده شد.

هرگز نمیرد آن که دلش زنده شده به عشق *** ثبت است بر جریده عالم دوام ما

اهمیت و امتیاز کتاب جنة العاصمة

کتاب جنة العاصمة همانند دیگر کتبی که در زندگی و حالات حضرت فاطمه زهرا (سلام الله علیها) نگاشته شده ، دارای امتیازات و خصوصیات مختلفی است که ذکر آن ها را ضروری نمی دانم ، اما امتیاز ویژگی خاصی که این کتاب در میان کتب معاصرین ، آن را به خود اختصاص داده است این است که مرحوم میر جهانی در این کتاب سلسله روایت حدیث مشهوری از احادیث قدسی را ذکر کرده که این سلسله سند در هیچ کتابی نیامده ، مگر آن که منبع و مصدر آن، کتاب مرحوم میر جهانی است .

این روایت مشهور ، همان روایت: لَوْلا فاطِمَةُ لَما خَلَقْتُکُما است که آن را به همراه سلسله سند آن در طلیعه کتاب ذکر کرده ام.

این روایت در کتب متقدمین از شیعه ذکر نشده، امّا مرحوم میر جهانی در طی ملاقاتی که با مرحوم سماوی، از علمای نجف داشته، پس از دریافت کتابی با

عنوان کشف اللئالی ، منصوب به ابن عرندس از فقهای قرن نهم هجری ، این روایت را به همراه سلسله مشایخ آن به دست می آورند.

در واقع می توان گفت که تنها واسطه نقل این روایت از کتب متقدمین شیعه، پس از ابن عرندس ، مرحوم میر جهانی است، چون خود کتاب کشف اللئالی که مربوط به قرن نهم هجری است، هم اکنون در دست نیست .

میر جهانی پس از ذکر این حدیث به شرح و توضیح آن پرداخته که از ذکر بیانات ایشان در مقدمه خود داری می کنم

از خداوند متعال خواهانم که به این کمترین توفیق عنایت فرماید تا مقاله ای در شرح و توضیح این روایت و قوت سلسله مشایخ آن بنویسم.

این را از عنایات خانم فاطمه زهرا (سلام الله علیها) می دانم که توفیق تصحیح و تحقیق این کتاب شریف و ارزشمند برایم حاصل شد. امیدوارم که این تلاش و کوشش مختصر مورد رضای آن مظلومه علیها السلام واقع شده باشد و حضرت آن را ذخیره ای برای تنهایی قبر، و سرگردانی و حیرانی صحرای محشر خود و اهلم قرار دهد، ان شاء الله

اینک که به سرانجام نگارش مقدمه نارسایم بر این اثر ارزشمند رسیده ام ، نمی توانم مکنونات قلبی خود را در سپاس گزاری از اسناد گران قدر و محقق توانا حضرت حجة الاسلام و المسلمین حاج حسین درگاهی به پاس فراهم آوردن زمینه چاپ و نشر این اثر ، و نیز دوست پژوهشگر و خوش ذوقم ، دکتر علی رضا هَزار که مُرشد من در تحقیق این کتاب بود پوشیده بدارم، از این روی ضمن سپاس گزاری و قدر دانی از این دو بزرگوار ، از درگاه بی همتای عالم خواهانم که به حق انسیه حَورا علیها السلام ایشان را سلامتی و توفیق روز افزون در احیای امر اهل بیت علیهم السلام کرامت فرماید.

به حق محمد و آله علیهم السلام

روح الله عباسی

1384/11/30

[دیباچه]

بسم الله الرحمن الرحیم

و به نستعین

الْحَمْدُ للَّهِ الَّذِی تَجَلَّی لِعِبادِهِ بِآیاتِهِ وَ دَلَّ عَلَی ذَاتِهِ بِذَاتِهِ، ، وَ تَنَزَّهَ عَنْ مُجَانَسَةِ مَخْلُوقَاتِهِ ، وَ اسْتَوْلَی عَلَی الْأَشْیَاءِ بِصِفَاتِهِ . وَ أَفْضَل صَلَوَاتُهُ وَ أَکْمَلَ تَحِیَّاتُهُ، عَلَی السَّیِّدِ السایِرِ بِمَقاماتِهِ ، فی یقظته و مناماته ، الَّذی دَنَی فَتَدَلَّی فَکَانَ قَابَ قَوْسَیْنِ أَوْ أَدْنی، فَأَوْحی إلیه ما أَوْحی ، أَعْظَمُ نِعْمَه و آلائه، و أشرَفها عزّاً و قَدراً، و أعظَمُها شَأناً و خیراً. رَسُولِهِ الْمُنْتَجَبُ الْمُصْطَفَی مُحَمَّدٍ وَ آلِهِ الطَّیِّبِینَ الطَّاهِرِینَ الْمُطَهَّرِینَ الْمَعْصُومِینَ ؛ مُظَاهِرِ الْجُودِ وَ الْعَطَاءَ ، الَّذِینَ أَوْجَدَ بِهِمْ مَا یَشَاءُ مِمَّا یَشَاءُ ، وَ جَعَلَهُمْ أَنْوَاراً فَأَضَاءَ بِهِمْ الضِّیَاءِ ، وَ أَقَامَهُمْ أَشْبَاحاً فِی حِجَابٍ الواحِدیَّة ، وَ غَوّاصَاً فِی بِحَارِ الْقُدْرَةُ وَ الْعَظَمَةِ الإلهیّة ، وَ مَلَأَ الْآفَاقِ بإشراقِ أَنْوَارَهُمْ ، وَ أْمُرْ الْخَلْقِ بِالرُّجُوعِ إِلَیْهِمْ ، وَ الْأَخْذُ مِمَّا لَدَیْهِمْ ، وَ تَجَّلِی لِلْخَلْقِ بِهِم لَا فِیهِمْ ، وَ ظَهَرَ لَهُمْ بِهِمْ لَا مِنْهُمْ ، حَیْثُ جَعَلَهُمْ أَنْوَارِهِ الَّتِی لَا تطفی ، وَ حُجَجُهُ الَّتِی لَا تَخْفَی عَلَی أَحَدٍ مِنْ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ السَّمَاءِ، مِنْ کُلِّ مَا یَرَی وَ مَا لَا یُرَی ، وَ جَعَلَهُمْ أَلْسنِ إِرَادَتِهِ وَ مِشیَّتِهِ ، وَ وسائِطِ فِیضه وَ رَحْمَته وَ تَرَاجِمَةً أَمْره وَ نَهْیه ، وَ مَوَاضِعَ عِلْمِهِ وَ وَحْیِهِ ، وَ أَخَذَ عَلَیْهِمُ عَهْدِهِ مِنَ الْإِیمَانِ بِهِمْ وَ الِاعْتِرَافِ بِرِسَالَةِ نَبِیِّهِمْ وَ وَلَایَةِ وَلِیِّهِمْ . فَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَی مَا أَنْعَمْنا ، وَ الشُّکْرَ لَهُ عَلَی مَا أَوْلَانَا بِالنُّبُوَّةِ وَ الْوَلَایَةِ . وَ نَشهَدَهُ بِأَنَّا مُؤْمِنُونَ بِهِمْ وَ مُصَلُّونَ وَ مُسْلِمُونَ عَلَیْهِمْ ، أَوَّلِهِمْ وَ آخِرِهِمْ ، وَ الرَّاجونَ إِلَی شَفَاعَتُهُمْ وَ اللَّعْنَةَ الدَّائِمَةِ

عَلَی أَعْدَائِهِمْ وَ مُخَالِفِیهِمْ وَ غاصبی حُقُوقِهِمْ مِنَ الْأَوَّلِینَ وَ الْآخِرِینَ إِلَی قِیَامِ یَوْمِ الدِّینِ .

اما بعد ؛ این مجموعه ای است مشتمل بر پاره ای از فضائل و مناقب و تاریخ ولادت ولیّة الله عظمی و صدّیقه کبری و شفیعه روز جزا ، معصومه علی الاطلاق ، حبیبه حبیب الله و امّ ابیها ، و روحه التی بین جنبیه ، و بضعته الطاهرة المطهّرة ، صاحبة الولایة الکلّیّة المطلقة.

فصل اوّل : [پیدایش نور آن حضرت علیها السلام]

[پیدایش نور آن حضرت علیها السلام]

اشاره

در بیان ابتدای آفرینش نور مقدّس بضعة ⁽¹⁾زکیّة احمدیّه و ثمره شجره محمّدیّه ، ملکه دنیا و آخرت، شفیعه روز قیامت، کوکب درّیّ فلک عصمت و عفاف ، زهره زهرای آسمان عطوفت و الطاف، مشرق الشمسین، چرخ عظمت و جلال ، مطلع النورین ، گردون رفعت و کمال ، صدّیقه طاهره - سلام الله علیها و علی ابیها و بعلها و بنیها -.

هی الدرّة البیضاء روحی لها الفدا *** و فدا أبوها بل قریش و جرهم

و مکة و البیت الحرام و رکنه *** فدی خیر مفدی و الحطیم و زمزم

و فاطمة الزهرا الملائک عندها *** تحدّث من غیب العلوم ترنّم

فها هی علّامة علم ما مضی *** و علم الذی یأتی و ما یتقدم

فلو لا مساس الأرض فاضل ذیلها *** لما صحّ عند العارفین التیمّم

و لنعم ما قیل:

ای نظیر تو در اندیشه چو تقدیر محال *** داده ایزد همه چیزت به جز از مثل و مثال

تتق عصمت تو پرده بینائی و هم *** برقع روی عفافت سبل چشم خیال

باد فرّاش پریر از سر گستاخ روی *** ساحت پاک تو می رفت به گیسوی شمال

فلکش گفت مرو پیش که آن جا که توئی *** مرغ اندیشه نتاند که بجنباند بال

و فاطم یرضی ربّها لرضائها *** و إن أضمت یوماً إذا هو یأضیم

مبارکة مرضیّة وَ رَضِیّة *** و صدّیقة فی القول إذ تتکلم

همانا بر غوّاصین بحار اخبار و متنّبعین در مآثر و آثار و احادیث ائمه اطهار - علیهم صلوات الله الملک الجبّار - و جاسین خلال این دیار کالنار علی المنار ، بل کالشمس فی رابعة النهار، واضح و آشکار است که علیا حضرت، ملکة علی الاطلاق کلیّة عوالم و آفاق بالاستحقاق ، ناموس عظمی و عصمت کبری فاطمه زهرا (سلام الله علیها) در کمالات نفسانی و تخلّق به اخلاق سبحانی، و تأدّب به آداب ربّانی مانند پدر بزرگوارش، خاتم الانبیا و شوهر عالی مقدارش، علیّ مرتضی ، دارای مقام ولایت کلیّه است ، و غیر از پدر و شوهر خود، افضل از تمام انبیا و رسل و هادیان سبل می باشد و هیچ گونه شبهه ای در شرافت و علوّ رتبت و سُموّا ⁽¹⁾مکانت و علم و فضیلت و نبالت ⁽²⁾این بی بی معظّمه بر تمام جهانیان نیست. و او به نصّ صریح پدر بزرگوارش، حضرت خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله سیّده زن های دنیا و آخرت است ، چنان چه

عامّه و خاصّه به طرق کثیر از آن حضرت روایت کرده اند و به تواتر، صدورش از آن جناب ثابت و مسلّم شده و جای ایرادی در آن نیست.

و توقّف بعضی از معاندین در افضل بودن آن بی بی معظّمه از عایشه ، و فضیلت دادن بعض دیگر از ایشان، عایشه را بر آن معصومه علیها السلام بسیار بی معنی است، چنان چه در این کتاب به تفصیل شرح داده می شود ؛ ان شاء الله تعالی .

الحاصل ، فضائل و مناقب آن بزرگوار با این که صحف اکوار ⁽¹⁾و دفاتر ادوار از ذکر شهامت و کرامت، و جلالت و نبالت ساحت عظمایش و کرور ⁽²⁾و دهور و مرور اعوام، السنة خواص و عوام به ذکر سجایای حمیده و صفات پسندیده او مرهون است، هنوز ،عشری از اعشار و اندکی از بسیار آن در حیّز ⁽³⁾شمار نیامده و نخواهد آمد وَ إِن تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوهَا .⁽⁴⁾

گرچه بسیار در این باب بگفتند سخن *** اندکی بیش نگفتند هنوز از بسیار

قُل لَّوْ کَانَ الْبَحْرُ مِدَاداً لِکَلِمَاتِ رَبِّی لَنَفِدَ الْبَحْرُ قَبْلَ أَن تَنفَدَ کَلِمَاتُ رَبِّی وَ لَوْ جِئْنَا بِمِثْلِهِ مَدَداً ⁽⁵⁾ کتاب فضل تو را آب بحر کافی نیست *** که تر کنی سر انگشت و صفحه بشماری

هر چند این چهار ده معصوم پاک، کوچک و بزرگ و مرد و زن ایشان در رفع

آن چه خلق به آن محتاجند برابر و یکسان اند و نیاز های شان - اعم از تشریعیّات و تکوینیّات - نزد هر یک از این چهار ده معصوم علیهم السلام موجود است، و هر کدام بعد از دیگری قائم به امر و قائم مقام یک دیگرند الّا این که هر یک از آن ها از حیث مرتبه و مقام با یک دیگر فرق دارند ، ولی در رفع احتیاج خلق همه با هم یکسان اند ؛ مانند چراغ هایی که نور همه آن ها با هم مساوی و برابر است. و فاطمه زهرا علیها السلام هر چند در رتبه از پدر بزرگوار و شوهر عالی مقدار و یازده نفر فرزندان خود که ائمّه طاهرین و راهنمایان خلقند، متأخّر است امّا، بدون تردید و شک بر جمیع مخلوقات مقدّم است، و افضل و اشرف از همه آن ها است از مردان و زنان، پیغمبران و غیر پیغمبران و ملائکه مقربین و غیر مقرّبین ، چنان چه ادلّه و اخبار آن را در این کتاب خواهید یافت. و پیش از خوض ⁽¹⁾در ذکر اخبار وارده، در آغاز به بیان ابتدای خلقت نور مقدّس آن حضرت می پردازم، و به چند حدیث در این فصل اکتفا می کنم .

حدیث اوّل

الکافی: أحمد بن إدریس ، عن الحسین بن عبد الله ، عن محمّد بن عیسی و محمّد بن عبد الله ، عن علیّ بن حدید ، عن مرازم ، عن أبی عبد الله علیه السلام ، قال :

قال الله تبارک و تعالی: قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یا مُحَمَّدُ أَنَّی خَلَقْتُکَ وَ عَلِیّاً نُوراً ؛ یُعْنَی رُوحاً بِلَا بَدَنٍ، قَبْلَ انَّ أَخْلَقُ سَمَاواتی وَ أَرْضَی وَ عَرْشِی وَ بحری فَلَمْ تَزَلْ تُهَلّلنی وَ تَمَجَّدَنی . ثُمَّ جَمَعْتُ رُوحَیْکُمَا فَجَعَلْتُهُمَا وَاحِدَهً فَکَانَتْ تُمَجِّدُنِی وَ تُقَدِّسُنِی وَ تُهَلِّلُنِی ثُمَّ قَسَمْتُهَا ثِنْتَیْنِ وَ قَسَمْتُ اَلثِّنْتَیْنِ ثِنْتَیْنِ؛ فصارت أربعة: فَصَارَتْ أَرْبَعَهً مُحَمَّدٌ وَاحِدٌ وَ عَلِیٌّ وَاحِدٌ وَ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَیْنُ ثِنْتَانِ ثُمَّ خَلَقَ اَللَّهُ فَاطِمَهَ مِنْ نُورٍ اِبْتَدَأَهَا

رُوحاً بِلاَ بَدَنٍ ثُمَّ مَسَحَنَا بِیَمِینِهِ فَأَفْضَی (فأضاء) ⁽¹⁾نُورَهُ فِینَا ⁽²⁾

امام صادق (علیه السلام) فرمود : خدای تبارک و تعالی فرمود: «ای محمّد، من تو را نوری آفریدم ؛ یعنی روحی بدون این که بدنی داشته باشد، پیش از این که آسمان ها و زمین و عرش و دریای خود را بیافرینم. پس در آن حال همیشه «لا اله الا الله» می گفتی و مرا تمجید می کردی ، پس روح هر دوی شما را با هم جمع کردم و یکی قرار دادم، و مرا تمجید و تقدیس می کردی و تهلیل می گفتی. پس آن روح را دو قسمت کردم و آن دو قسمت، هر کدام را نیز دو قسمت کردم، چهار قسمت شدند: یکی از آن چهار محمّد و یکی علی و دو قسمت دیگر حسن و حسین گردیدند». پس خدا فاطمه را از نوری آفرید که آن را روح بدون بدن در ابتدا خلق کرد، پس ما را به دست رحمت خود مسح فرمود و او را به ما متّصل کرد (یا در ما جای داد).

پیرامون معنای حدیث:

اشاره

این حدیث شریف را علّامه مجلسی - اعلی الله مقامه - در باب مولد پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم در بحار الانوار نقل فرموده و در مرآة العقول ⁽³⁾ضمن ایضاحی شرح داده که مفاد آن اینست:

«بلا بدن» یعنی روحی که اصلاً بدن نداشته یا آن که بدن عنصری نداشته، بلکه دارای بدن مثالی بوده، زیرا ظاهر این است که روح جسمی لطیف است، و آن غیر از بدن است، چنان که مشهور است.

و احتمال دارد که مراد از «خلق» در حدیث، خلق تقدیر باشد، یعنی به حسب زمان موهوم ، و مراد از قبلیّت به حسب رتبه است نه به حسب زمان ، زیرا آن دو

بزرگوار یعنی محمّد و علی از حیث مرتبه از همه مخلوقات اشرفند.

«تهلّللنی»: گفته شده محتمل است مراد به زبان حال باشد - چنان چه در تفسیر آیة مبارکة : وَ إِن مِن شَیْءٍ إِلَّا یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ ⁽¹⁾گفته شده - یا به زبان قال، و ظاهر این است که زبان قال باشد.

«ثمّ جمعت روحیکما» : مراد قرار دادن مادّه بدن آن ها در صلب آدم علیه السلام است.

«فکانت تمجدنی»: به خودی خود مرا تمجید می کنی یا توسّط بدن هایی که بر طینت های پاک و پاکیزه مشتمل است.

«قسمتها ثنتین» : یعنی در صلب عبد الله و ابوطالب . و «ثنتین» دوم یعنی بعض از آن را در صلب علی و حسنین قرار دادم.

«ثمّ خلق الله» : یعنی بعد از خلق نور اوّل، نه بعد از جمع و تقسیم ، چنان چه سایر اخبار بر آن دلالت دارد. و ممکن است کلمه «ثمّ» برای تراخی ⁽²⁾معنوی باشد، و دال بر افضلیت مرد از زن. و روایتی که شیخ صدوق - علیه الرحمه - در کتاب علل الشرایع روایت کرده مؤیّد این احتمال است. ( مؤلّف حقیر گوید: متن آن حدیث در ذیل نقل می شود. )

علّامه مجلسی رحمه الله بعد از نقل حدیث صدوق - علیه الرحمه - فرموده: در این باب اخبار مستفیضه ای ⁽³⁾است که آن ها را در کتاب بزرگ (یعنی بحار الانوار) نقل کرده ام، لیکن فهم آن ها بر عقول ناقصه دشوار است و سزاوار تر این است که مجملاً باید مؤمنِ به آن ها بود و باید علم آن را به خود آل محمّد رد کرد.

پس از آن فرمود: آن چه به ذهن خطور می کند این است: احتمال می رود چون که مقصود از آفرینش آدم علیه السلام و سایر ذرّیّه اش ایشان علیهم السلام بوده اند ، و آفرینش آدم از طینت پاکیزه بوده تا قابلیّت خروج این اشخاص مقدّسه را از خود داشته باشد، این طینت در پدران و مادران تربیت شده تا قابلیّت آن در عبد الله و ابی طالب به کمال رسیده، و خدا مقدّسین را از ایشان به وجود آورده. و شاید مراد از حفظ نور ایشان و انتقال آن از اصلاب طاهره به ارحام مطهّره، کنایه از انتقال این قابلیّت و به کمال رسیدن این استعداد باشد پس اخباری که وارد شده دالّ بر این که کمال و فضل این پدران و مادران سبب احاطه کردن و حمل نور های ایشان است، با این وجه انطباق دارد. و هم چنین است اخباری که مشابه به این خبر است.

پس از بیان این توجیهات فرموده است که محدّث استر آبادی قدس سره گفته است: « از امور دانسته شده این است که یکی قرار دادن دو شیء مجرّد ، ممتنع هم چنین قسمت کردن یک مجرّد ، پس سزاوار است که روح را در این جا بر آلت جسمانی نورانی حمل کنیم که از پلیدی های بدنی منزّه باشد.

و بعضی از افاضل گفته اند : مراد از خلق در روح بدون بدن ، [خلق آن ها به صورت] مجرّد است [و مراد از] جمع کردن و یکی کردن آن دو با هم ، [جمع کردن] در بدن مثالی لاهوتی است. [و مراد از] قسمت کردن آن دو، جدا کردن آن ها از یک دیگر و قرار دادن هر یک از آن ها در بدن شهودی جسمانی می باشد. [و تعلق دو روح به یک بدن، ] در ابدان مثالی محال نیست و فرض محال و ممتنع وقتی است که در بدن شهودی جسمانی باشد.

و بعضی از محقّقین گفته اند که «ثمّ جمعت روحیکما» در حدیث شریف ، کلمه «ثم» برای تراخی در زمان نیست، بلکه برای تراخی در مرتبه است، مانند قول

خدای تعالی : کَلاً سَوْفَ تَعْلَمُونَ * ثُمَّ کَلاً سَوْفَ تَعْلَمُونَ ⁽¹⁾. و «فکانت تمجدنی و تقدسنی و تهللنی» تکرار «فلم یزل تهلّلنی و تمجّدنی» است و افاده امر دیگری نمی کند، پس معنی چنین می شود: همه شما را یک روح آفریدم که آن روح مرا تمجید کند ، پس آن را دو قسمت کردم» .

و نیز فرموده: بعضی از ایشان - یعنی محقّقین - گفته اند که فقره «فجعلتهما واحدة» یعنی به اتصال حسّی آن دو را یکی گردانیدم ، و ضمیر کلمه «فکانت» برای «واحدة» است ، مراد این است که برای یکی گردانیدن و متّصل کردن حکمت ها و مصلحت هایی است . کلام او تمام شد.

و نیز مجلسی رحمه الله می فرماید: اطلاق مسح و یمین در این حدیث بنا بر استعاره است، زیرا کسی که اراده لطفی به دیگری کند، او را به دست راست خود مسح می کند و محتمل است که یمین به معنای رحمت باشد، چنان چه در قول ائمه علیهم السلام : وَ اَلْخَیْرُ فِی یَدَیْکَ ⁽²⁾تحقیق آن را کردیم که ممکن است معنی چنین باشد: نفع و ضرری که از تو صادر می شوند، هر دو از روی حکمت و مصلحت است ، پس نفع منسوب به یمین است و ضرر منسوب به شمال .

وَ أَفْضی نُورَهُ فینا یعنی نور او را به سوی ما رسانید یا وصل کرد و گفته شده یعنی او را در میان ما وسعت داد.

حدیث دوم

علل الشرایع به طور مسند ⁽¹⁾از معاذ بن جبل روایت کرده که گفت :

إنّ رسول الله صلی الله علیه و آله قال : إن الله خلقنی و علیّاً و فاطمة و الحسن و الحسین علیهم السلام قبل أن یخلق الدنیا بسبعة آلاف سنة . ⁽²⁾

قلت : فأین کنتم یا رسول الله ؟

قال : قدّام العرش نسبّح الله و نحمده و نقدّسه و نمجّده.

قلت : علی أیّ مثال ؟

قال أشباح نور حتّی إذا أراد الله عزّ و جلّ أن یخلق صورنا صیّرنا عمود نور،⁽³⁾ثمّ قذفنا فی صلب آدم ، ثمّ أخرجنا إلی أصلاب الآباء و أرحام الأمّهات، و لا یصیبنا نجس الشرک و لا سفاح الکفر ، یسعد بنا قوم و یشقی بنا آخرون.

فلمّا صیّرنا إلی صلب عبد المطّلب ، أخرج ذلک النور فشقّه نصفین، فجعل نصفه فی عبد الله و نصفه فی أبی طالب. ثمّ أخرج الذی لی إلی آمنة و النصف إلی فاطمة بنت أسد . فأخرجتنی آمنة علیّاً . ثم أعاد عزّ و جلّ العمود إلیّ، فخرجت منّی فاطمة ، ثمّ أعاد عزّ و جلّ العمود إلی علیّ، فخرج منه الحسن و الحسین ؛ یعنی من النصفین جمیعاً، فما کان من نور علیّ فصار فی ولد الحسن ، و ما کان من نوری فصار فی ولد الحسین، فهو ینتقل فی ولده إلی یوم القیامة.⁽⁴⁾

معاذ گفت که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدا هفت هزار سال پیش از آفرینش دنیا، من و علی و فاطمه و حسن و حسین علیهم السلام را آفرید.

گفتم: پس کجا بودید یا رسول الله ؟

فرمود: در جلوی عرش، خدا را تسبیح می گفتیم و او را ستایش می کردیم و تقدیس و تمجید می نمودیم.

گفتم: به چه مانندی؟

فرمود: اشباح نوری بودیم تا این که خدای عزّ و جل اراده فرمود که صورت های ما را بیافریند. آن اشباح نور را عمودی گردانید، پس ما را در پشت آدم افکند ، سپس ما را به سوی پشت های پدران و رحم های مادران در آورد، و نجاست شرک و فجور کفر به ما نمی رسد به سبب ما گروهی خوشبخت می شوند و گروهی دیگر بد بخت . پس چون ما را در صلب عبد المطلّب قرار داد، آن نور را بیرون آورد، شکافت و دو نصف کرد، نصف آن را در صلب عبد الله قرار داد و نصف آن را در صلب ابی طالب ، پس آن را که برای من بود بیرون آورد و در رحم آمنه قرار داد و آن نصف را که در صلب ابی طالب بود بیرون آورد و در رحم فاطمه بنت اسد قرار داد، پس آمنه مرا بیرون آورد و فاطمه علی را. آن گاه خدای عزّ وجل آن عمود نور را به سوی من برگردانید و فاطمه از من بیرون آمد ، آن گاه خدای عزّ و جل آن عمود نور را به سوی علی برگردانید تا این که حسن و حسین از او بیرون آمد؛ یعنی از دو نصف با هم، پس آن چه از نور علی بود در اولاد حسن قرار گرفت و آن چه از نور من بود در اولاد حسین قرار گرفت و تا روز قیامت در اولاد او منتقل می شود.

حدیث سوم

در کتاب وافی از کتاب کافی در ابواب «بدو خلق الحجج» به طور مسند از محمّد بن سنان روایت کرده که گفت:

کنت عند أبی جعفر الثانی علیه السلام فأجریت اختلاف الشیعة ، فقال : یا محمّد، إنّ الله

تبارک و تعالی لم یزل متفرّداً بوحدانیّته ثمّ خلق محمّداً و علیّاً و فاطمة، فمکثوا ألف دهر ، ثمّ خلق جمیع الأشیاء ، فأشهدهم خلقها و أجری طاعتهم علیها و فوّض أُمورها إلیهم . فهم یحلّون ما یشاؤون و یحرّمون ما یشاؤون، و لن یشاؤوا إلّا أن یشاء الله تعالی .

ثم قال : یا محمّد، هذا الدیانة التی من تقدّمها مرق و من تخلّف عنها محق ، و من لزمها لاحق، خذها إلیک یا محمّد. ⁽¹⁾

نزد ابی جعفر ثانی [امام جواد ] علیه السلام الا بودم پس جریان اختلاف شیعه را بیان کردم ، فرمود: ای محمّد ، به درستی که خدای تبارک و تعالی به یگانگی خود همیشه تنها بود، پس محمّد و علی و فاطمه را آفرید، و آن ها هزار دهر ⁽²⁾درنگ کردند ، پس از آن همه چیز را آفرید و همه ایشان را بر آفرینش آن ها گواه گرفت و طاعت ایشان را بر آن ها واجب کرد و کار های آن ها را به سوی ایشان واگذارد. پس ایشان آن چه را که می خواهند حلال ، و آن چه را که می خواهند حرام می کنند و هرگز چیزی را نمی خواهند مگر این که خدای تعالی می خواهد.

پس فرمود : ای محمّد این است آن دیانتی که هر که بر آن پیشی گرفت از دین خارج شد، و هر که مخالفت کرد نابود شد، و هر که ملازم آن شد به آن ها ملحق شد؛ آن دین را برای خود بگیر.

حدیث چهارم

و نیز در کتاب کافی به طور مسند از جابر بن یزید جعفی روایت کرده که گفت :

قال لی أبو جعفر علیه السلام: یَا جَابِرُ إِنَّ اَللَّهَ أَوَّلَ مَا خَلَقَ خَلَقَ مُحَمَّداً صلی الله علیه و آله وَ عِتْرَتَهُ اَلْهُدَاهَ اَلْمُهْتَدِینَ فَکَانُوا أَشْبَاحَ نُورٍ بَیْنَ یَدَیِ اَللَّهِ.

قُلْتُ وَ مَا اَلْأَشْبَاحُ ؟

قَالَ ظِلُّ اَلنُّورِ أَبْدَانٌ نُورَانِیَّةٌ بِلاَ أَرْوَاحٍ، وَ کَانَ مُؤَیَّداً بِرُوحٍ وَاحِدة وَ هِیَ رُوحُ اَلْقُدُسِ. فَیهِ کَانَ یَعْبُدُ اَللَّهَ وَ عِتْرَتُهُ ، وَ لِذَلِکَ خَلَقَهُمْ حُلَمَاءَ عُلَمَاءَ بَرَرَةً أَصْفِیَاءَ ، یَعْبُدُونَ اَللَّهَ بِالصَّلاَةِ وَ اَلصَّوْمِ وَ اَلسُّجُودِ وَ اَلتَّسْبِیحِ وَ اَلتَّهْلِیلِ، وَ یُصَلُّونَ اَلصَّلَوَاتِ وَ یَحُجُّونَ وَ یَصُومُونَ. ⁽¹⁾

جابر گفت : ابی جعفر علیه السلام به من فرمود: ای جابر، خدای تعالی اوّل چیز را که آفرید ، محمد صلی الله علیه و آله و عترت او را آفرید که راهنمایان و راه یافتگانند و آن ها اشباحی از نور بودند.

گفتم: اشباح چیست؟

فرمود : سایه نور و آن ها بدن های نورانیّه ای بودند بدون روح ها، و او مؤیّد به یک روح بود که آن روح القدس است در آن ظلّ ⁽²⁾، با عترت خود خدا را بندگی می کرد، و برای همان روح بود که خدا ایشان را صاحبان عقل و دانایان و نیکوکاران و برگزیدگان خلق فرمود ، تا این که خدا را به نماز و روزه و سجده و تسبیح و تهلیل کردن بندگی کنند و نماز ها را بجا آورند و حج بگزارند و روزه بگیرند.

حدیث پنجم

در بحار الانوار از کتاب فضائل الشیعه، تألیف شیخ صدوق - علیه الرحمه - به طور مسند از ابی سعید خدری روایت کرده که گفت :

کنّا جلوساً مع رسول الله صلی الله علیه و آله إذ أقبل إلیه رجل فقال : یا رسول الله ، أخبرنی إذ عن قول الله عزّ و جلّ لابلیس : أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنتَ مِنَ الْعَالِینَ ⁽¹⁾، فمن هم یا رسول الله ؟ الذین هم أعلی من الملائکة ؟

فقال رسول الله : أنا و علیّ و فاطمة و الحسن و الحسین ، کنّا فی سرادق العرش نسبح الله، و تسبّح الملائکة بتسبیحنا قبل أن یخلق الله آدم بألفی عام . فلمّا خلق الله ،آدم أمر الملائکة أن یسجدوا له و لم یأمرنا بالسجود، فسجدت الملائکة کلّهم إلّا إبلیس فإنّه أبی أن یسجد ، فقال الله تبارک و تعالی : أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنتَ مِنَ الْعَالِینَ أی من هؤلاء الخمس المکتوب أسماؤهم فی سرادق العرش. فنحن باب الله الذی یؤتی منه ، بنا یهتدی المهتدون . من أحبّنا أحبّه الله و أسکنه جنّته . و من أبغضنا أبغضه الله وأسکنه ناره. و لا یحبّنا إلا من طاب مولده .⁽²⁾

ابوسعید گفت: با رسول خدا صلی الله علیه و آله نشسته بودیم ، ناگاه مردی رو کرد به سوی آن حضرت و گفت : ای رسول خدا، مرا از گفته خدای عزّ و جل به شیطان که فرمود : أَسْتَکْبَرْتَ أَمْ کُنتَ مِنَ العَالِینَ یعنی: «تکبّر کردی یا از بلند مرتبه ها بودی ؟» خبر ده، مراد از عالین چه کسانی هستند که از فرشتگان برتر و بالاترند ای رسول خدا ؟

پس رسول خدا فرمود : مراد از آن ها من و علی و فاطمه و حسن و حسینیم که در سرادق ⁽³⁾عرش ، خدای را تسبیح می کردیم و فرشتگان هم به تسبیح کردن ما تسبیح می کردند ؛ دو هزار سال پیش از آن که خدا آدم را بیافریند. تا این که خدا آدم را آفرید و فرشتگان را امر فرمود که همه آن ها برای آدم سجده کنند و ما را امر به سجود نفرمود ، پس همه فرشتگان سجده کردند مگر شیطان که از سجده کردن سر پیچی کرد ، آن گاه خدای تبارک و تعالی به

او فرمود: «آیا تکبّر و سر پیچی کردی یا از بلند مرتبه ها بودی؟» یعنی از آن پنج کسی که نام هاشان در سرادق عرش نوشته شده. پس ما باب الهی هستیم که از آن باب به او روی می آورند. به سبب ما راه می یابند راه یافته گان. کسی که ما را دوست بدارد، خدا او را دوست می دارد و در بهشت خود جای می دهد و کسی که با ما دشمنی کند، خدا با او دشمنی کند و در آتش خود جای دهد. و ما را دوست نمی دارد مگر کسی که محلّ ولادت او پاکیزه باشد. (یعنی حلال زاده باشد.)

حدیث ششم

و نیز در بحار الانوار از کمال الدین تألیف شیخ صدوق رحمه الله به سند خود از مفضّل بن عمر از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده و گفته :

قال صادق (علیه السلام) إِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی خَلَقَ أَرْبَعَةَ عَشَرَ نُوراً قَبْلَ خَلْقِ اَلْخَلْقِ بِأَرْبَعَةَ عَشَرَ أَلْفَ عَامٍ فَهِیَ أَرْوَاحُنَا.

فقیل له : یابن رسول الله ، و من الأربعة عشر ؟

فَقَالَ: مُحَمَّدٌ وَ عَلِیٌّ وَ فَاطِمَهُ وَ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَیْنُ وَ اَلْأَئِمَّةُ مِنْ وُلْدِ اَلْحُسَیْنِ عَلَیْهِمُ السَّلاَمُ، آخِرُهُمُ اَلْقَائِمُ اَلَّذِی یَقُومُ بَعْدَ غَیْبَتِهِ فَیَقْتُلُ اَلدَّجَّالَ وَ یُطَهِّرُ اَلْأَرْضَ مِنْ کُلِّ جَوْرٍ وَ ظُلْمٍ ⁽¹⁾

امام صادق (علیه السلام) فرمود: خدای تبارک و تعالی چهار ده هزار سال پیش از آفرینش خلق، چهار ده نور را آفرید که آن ها روح های ما هستند.

پس به او گفته شد که: ای پسر رسول خدا این چهار ده نور کیانند؟

فرمود : محمّد و علی و فاطمه و حسن و حسین و امام هایی از فرزندان حسین اند - درود بر ایشان باد- که آخر ایشان آن قائمی است که پس از غیبت خود قیام می کند ، و دجّال را

می کشد و زمین را از هر جور و ستمی پاک می گرداند.

حدیث هفتم

در بحار الانوار وکتاب نزهة الابرار تألیف محدّث جلیل سیّد هاشم بحرینی رحمه الله و کتاب معانی الاخبار شیخ صدوق - علیه الرحمه - به سند خود از سدیر صیرفی از حضرت صادق از پدران بزرگواراش روایت کرده از رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم که فرمود :

خُلِقَ نُورُ فَاطِمَةَ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ الْأَرْضَ وَ السَّمَاءَ

فَقَالَ بَعْضُ النَّاسِ یَا نَبِیَّ اللَّهِ فَلَیْسَتْ هِیَ إِنْسِیَّةً؟

فَقَالَ صلی الله علیه و آله : فَاطِمَةُ حَوْرَاءُ إِنْسِیَّةٌ .

قَالُوا: یَا نَبِیَّ اللَّهِ وَ کَیْفَ هِیَ حَوْرَاءُ إِنْسِیَّةٌ ؟

قَالَ: خَلَقَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ مِنْ نُورِهِ قَبْلَ أَنْ یَخْلُقَ آدَمَ إِذْ کَانَتِ الْأَرْوَاحُ فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ عُرِضَتْ عَلَی آدَمَ.

قِیلَ: یَا نَبِیَّ اللَّهِ، وَ أَیْنَ کَانَتْ فَاطِمَة؟

قَالَ: کَانَتْ فِی حُقَّهٍ تَحْتَ سَاقِ الْعَرْشِ.

قَالُوا: یَا نَبِیَّ اللَّهِ، فَمَا کَانَ طَعَامُهَا؟

قَالَ: التَّسْبِیحُ وَ التَّقْدِیسُ وَ التَّهْلِیلُ [وَ التَّحْمِیدُ ] . ... ⁽¹⁾

خدا پیش از آن که زمین و آسمان را بیافریند، نور فاطمه را آفرید.

بعضی از اصحاب گفتند: ای پیغمبر خدا! پس فاطمه از سنخ اِنس نیست ؟

فرمود : فاطمه انسیّه ای به صفت حوریّه است .

گفتند: ای پیغمبر خدا! چگونه حورا و انسیّه است؟

فرمود : خدای عزّ و جل پیش از آفرینش آدم او را از نور خود آفرید، زمانی که ارواح

بوده اند ، پس چون آدم را آفرید ، بر آدم عرضه شد.

گفتند: ای پیغمبر ،خدا فاطمه در آن وقت کجا بود؟

فرمود : در حُقّه ای ⁽¹⁾در زیر ساق عرش .

گفتند: ای پیغمبر ،خدا خوردنی او چه بود؟

فرمود: طعام او تسبیح و تقدیس و تهلیل [و تحمید] ( یعنی سبحان الله القدّوس، لا اله الّا الله [و الحمد لله ] گفتن) بود. ...

حدیث هشتم

در بحار الانوار از کتاب روض الجنان تألیف فضل الله بن محمود فارسی به حذف اسناد از انس بن مالک روایت کرده که گفت :

بینا رسول الله صلی الله علیه و آله صلّی صلاة الفجر ثمّ استوی فی محرابه کالبدر فی تمامه ، فقلنا : یا رسول الله ، إن رأیت أن تفسّر لنا هذه الآیة، قوله تعالی: فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَیْهِم مِنَ النَّبِیِّینَ وَ الصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ ⁽²⁾.

فقال النبیّ صلی الله علیه و آله : أَمَّا اَلنَّبِیُّونَ فَأَنَا وَ أَمَّا اَلصِّدِّیقُونَ فَعَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ وَ أَمَّا اَلشُّهَدَاءُ فَعَمِّی حَمْزَةُ وَ أَمَّا اَلصَّالِحُونَ فابتنِی فَاطْمُهِ. وَ وَلَداها و الحَسَنُ وَ الحُسَیْنُ.

فَنَهَضَ اَلْعَبَّاسُ مِنْ زاوِیَةِ اَلْمَسْجِدِ إلی بَیْنِ یَدَیْهِ الا الله وَ قَالَ: یَا رَسولَ اللَّهِ !

أَلِسْتُ أَنَا و أَنْتَ و عَلِیٌ و فَاطِمَةُ و الحَسَنُ وَ الحُسَیْنُ مِن یَنْبُوعٍ وَاحِدٍ ؟

قَالَ صلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: وَ مَا وَرَاءَ ذَلِکَ یَا عَمَّاهْ ؟

قَالَ: لِأنَّکَ لَم تَذکُرنی حینَ ذَکَرْتَهُم، وَ لَم تُشَرِّفنی حِینَ شَرَّفْتَهُم .

فَقَالَ رَسُولُ اَللَّهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: یَا عَمَّاهْ! أَمَّا قَوْلُکَ: «أَنَا و أَنْتَ وَ عَلِیٌ وَ فاطمة و الحَسَنُ والحُسَیْنُ مِن یَنْبُوعٍ وَاحِدٍ» فَصَدَقْتَ وَ لَکِنْ خَلَقَنا اللَّهُ نَحْنُ حَیْثُ لا سَمَاءَ مَبْنِیَّةٌ و لا أَرْضٌ مَدْحِیَّةٌ وَ لا عَرْشٍ و لا جَنةٍ و لا نَارِ کَنّا نُسَبِّحُهُ حِینَ لاَ تَسْبِیحَ، وَ نُقَدِّسُهُ حِینَ لاَ تقدیس فَلَمَّا أَرَادَ اَللَّهُ بَدْءَ اَلصَّنْعَةِ فَتَقَ نُورِی فَخَلَقَ مِنْهُ اَلْعَرْشَ فَنُورُ اَلْعَرْشِ مِنْ نُورِی وَ نُورِی مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ أَنَا أَفْضَلُ مِنَ العَرْشِ ثُمَّ فَتَقَ وابنُ أبی طالِبٍ فَخَلَقَ مِنْهُ الملائکة، فَنُورُ اَلْمَلائِکَةِ مِنْ نُورِ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ، وَ نُورَ ابَنُ أَبِی طَالِبٍ مِنْ نُورِ اَللَّهِ، وَ نُورُ اِبْنِ أَبِی طَالِبٍ أَفْضَلُ مِنَ اَلْمَلاَئِکَةِ . وَ فَتَقَ نُور ابتنی فَاطِمَةَ مِنْهُ ⁽¹⁾السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْض، فَنورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مِنْ نُورِ اِبْنَتِی فَاطِمَةَ، وَ نُورُ فَاطِمَةَ مِنْ نُورِ اَللَّهِ، وَ فَاطِمُهُ أَفْضَلُ مِنَ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ ثُمَّ فَتَقَ نُورَالْحَسَنَ فَخَلَقَ مِنْهُ الشَّمْسَ وَ الْقَمَر،َ فَنُورُ الشَّمْسِ وَ الْقَمَرِ مِن نُورِ الحسَنِ، وَ نُورِ الحَسَن مِن نورِ اللَّهِ وَ الحَسنِ أَفْضَلُ مِنَ الشَّمْسُ وَ الْقَمَرُ ، ثُمَّ فَتَقَ نُورِ الْحُسَیْنِ فَخَلَقَ مِنْهُ الْجَنَّةِ وَ الْحُورِ الْعِینِ فَنُورُ الْجَنَّةِ وَ الْحُورِ الْعِینِ مِنَ نُورِ الْحُسَیْنِ وَ نُورُ الْحُسَیْنِ مِنْ نُورِ اللَّهِ وَ الْحُسَیْنِ أَفْضَلَ مِنَ الْجَنَّةِ وَ الْحُورِ الْعِینِ.

ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الظَّلَمَةِ بِالْقُدْرَةِ فَارْسُلْهَا فِی سَحَائِبِ الْبَصَرِ. فَقَالَت اَلْمَلاَئِکَهُ :

«سُبُّوحٌ قُدُّوسٌ. رَبُّنَا مُذ عَرَفْنَا هَذِهِ اَلأَشباحَ مَا رَأَیْنَا سُوء، فَبِحُرْمَتِهِمْ إِلاَّ کَشَفْتَ

مَا نَزَلَ بِنَا» فَهُنَا لِکَ خَلَقَ اَللَّهُ تَعالَی قَنَادِیلَ اَلرَّحْمَةِ و عَلَّقَها عَلَی سُرَادِقِ اَلْعَرْشِ، فَقَالَت: «إِلَهَنَا! لِمَنْ هَذِهِ الفضیلة وَ هَذِهِ الْأَنْوَارِ»؟ فَقَالَ: هَذَا نُورُ أُمَّتِی فَاطِمَةَ الزَّهْرَاءِ. [فَلِذَلِکَ سمّیت أُمَّتِی الزَّهْرَاءِ، لِأَنَّ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرَضِینَ

بِنُورِهَا ظَهَرْتَ وَ هِیَ ابْنَةُ نَبِیّی وَ زَوَّجَهُ وَصِیِّی وَ حُجَّتِی عَلَی خَلْقِی. أُشْهِدُکُمْ یا مَلَائِکَتِی أَنِّی قَدْ جَعَلَت ثَوَابِ تَسبیحکُم وَ تَقدیسکُم لِهَذِهِ الْمَرْأَةِ وَ شیعتها إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.

فَعِنْدَ ذَلِکَ نَهَضَ الْعَبَّاسُ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَ قَبَّلَ مَا بَیْنَ عَیْنَیْهِ وَ قَالَ : یَا عَلِیُّ ! لَقَدْ جَعَلَکَ اللَّهِ حُجَّةُ بَالِغَةً عَلَی الْعِبَادُ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ.⁽¹⁾

روزی در بین آن که رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز صبح را گزاردند و پس از نماز مانند ماه شب چهار دهم در محراب خود به پا ایستادند؛ پس ما گفتیم: ای رسول خدا، اگر رأی شما باشد این آیه را که فرموده خدا تعالی است برای ما تفسیر کنید : فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِینَ أَنْعَمَ اللهُ عَلَیْهِم مِنَ النَّبِیِّینَ وَالصِّدِّیقِینَ وَ الشُّهَدَاءِ وَ الصَّالِحِینَ ⁽²⁾.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: امّا مراد از نبیّین من هستم. و مراد از صدّیقین علیّ بن ابی طالب است، و مراد از شهدا عمویم حمزه است، و مراد از صالحین دخترم فاطمه و دو پسر او حسن و حسین اند.

پس عبّاس عموی پیغمبر از گوشه مسجد بر خاست و آمد رو به روی پیغمبر و گفت : ای رسول خدا، آیا من و تو و علی و فاطمه و حسن و حسین از یک سر چشمه نیستیم؟

حضرت فرمود: بعد از این دیگر چه می خواهی، ای عمو؟

گفت: برای این که تو نام های ایشان را یاد کردی و نام مرا یاد نکردی، و زمانی که ایشان را شرافت دادی مرا شرافت ندادی.

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای عمو ! این که تو گفتی: «من و تو و علی و فاطمه و حسن و حسین همه از یک سرچشمه ایم» راست گفتی، ولیکن زمانی که خدا ما را آفرید» نه آسمانی بنا گذارده شده بود و نه زمینی گسترده شده بود و نه عرشی بود و نه بهشتی و نه آتشی. در حالی که هیچ تسبیح کننده ای نبود ما بودیم که او را تسبیح می کردیم. و در

حالی که هیچ تقدیس کننده ای نبود ما او را تقدیس می کردیم پس چون خدا آغاز صنع خود را اراده کرد، نور مرا شکافت و از آن عرش را آفرید ، پس نور عرش از نور من است و نور من از نور خدا است و من افضل از عرشم. سپس نور پسر ابی طالب را شکافت و فرشتگان را از آن آفرید، و نور فرشتگان از نور پسر ابی طالب است و نور پسر ابی طالب از نور خدا است و پسر ابی طالب افضل از فرشتگان است. پس نور دخترم فاطمه را شکافت و از آن آسمان ها و زمین را آفرید ، پس آسمان ها و زمین از نور دختر من فاطمه است و نور دختر من فاطمه از نور خدا است و دختر من فاطمه از آسمان ها و زمین افضل است . پس نور حسن را شکافت و از آن آفتاب و ماه را آفرید و آفتاب و ماه از نور حسن است و نور حسن از نور خداست و حسن افضل از آفتاب و ماه است. پس نور حسین را شکافت و از نور او بهشت و حور العین را آفرید و بهشت و حور العین از نور حسین است و نور حسین از نور خدا است و حسین افضل از بهشت و حور العین است.

پس خدای تعالی به قدرت، تاریکی را آفرید و آن را در ابر های چشم فرستاد فرشتگان گفتند : «سبّوح قدّوس. پروردگار ما از زمانی که این اشباح را شناختیم، بدی ندیده ایم ، تو را به حرمت ایشان سوگند می دهیم که آن چه را که بر ما وارد شده (یعنی ظلمت و تاریکی را) از ما برداری» در آن وقت خدا قندیل هایی از رحمت آفرید و آن ها را بر سرادق عرش آویخت، پس فرشتگان گفتند: «خدای ما این فضیلت و نور ها برای کیست؟» فرمود: این نور کنیز من فاطمه زهرا است و کنیز خود را «زهرا» نام گذاردم ، زیرا که آسمان ها و زمین به سبب نور او آشکار شد و او دختر پیغمبر من و زوجه وصی من و حجت من بر خلقم است. شما را - ای فرشتگانم - گواه می گیرم که تا روز قیامت، ثواب تسبیح ها و تقدیس های شما را برای این زن و شیعیان او قرار دادم

پس در آن وقت عبّاس از جا برخاست و به طرف علی بن ابی طالب رفت و میان دو چشم او را بوسیده و گفت: یا علی، خدا تو را تا روز قیامت، بر همه بندگان خود حجّت قرار داد .

حدیث نهم

در بحار الانوار از کتاب روض الجنان به اسناد خود به طور مرفوع ⁽¹⁾از جابر بن یزید جعفی از حضرت امام محمّد باقر (علیه السلام) روایت کرده که گفت :

قال أبو جعفر محمّد بن علیّ الباقر (علیه السلام):یَا جَابِرُ کَانَ اَللَّهُ وَ لاَ شَیْءَ غَیْرُهُ لاَ مَعْلُومَ وَ لاَ مَجْهُولَ فَأَوَّلُ مَا اِبْتَدَأَ مِنْ خلق خَلْقِهِ أَنْ خَلَقَ مُحَمَّداً صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ خَلَقَنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ مَعَهُ مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ فَأَوْقَفَنَا أَظِلَّةً خَضْرَاءَ بَیْنَ یَدَیْهِ حَیْثُ لاَ سَمَاءَ وَ لاَ أَرْضَ وَ لاَ مَکَانَ، وَ لاَ لَیْلَ وَ لاَ نَهَارَ وَ لاَ شَمْسَ وَ لاَ قَمَرَ، یَفْصِلُ نُورُنَا مِنْ نُورِ رَبِّنَا کَشُعَاعِ الشَّمْسِ مِنَ الشَّمْسِ نُسَبِّحُ اللَّهَ وَ نُقَدِّسُهُ وَ نَحْمَدُهُ وَ نَعْبُدُهُ حَقَّ عِبَادَتِهِ ... ⁽²⁾

ترجمه حدیث :

ابو جعفر محمد بن علی الباقر (علیهما السلام) فرمود: ای جابر، خدا بود و چیزی غیر او نبود، و هیچ دانسته شده و ندانسته ای نبود، پس اوّل آفریده ای که ابتدا به آفرینش آن کرد این بود که محمد صلی الله علیه و آله را آفرید و ما اهل بیت را با او، از نور عظمت خود آفرید، و ما را به صورت سایه های سبزی در پیش گاه خود نگاه داشت، وقتی که نه آسمانی بود و نه زمینی و نه مکانی، و نه شبی و نه روزی، و نه آفتابی و نه ماهی. نور ما از نور پروردگار ما هم چون جدا شدن شعاع آفتاب از آفتاب، جدا می شد، در حالتی که او را تسبیح و تقدیس و حمد می کردیم و او را بندگی می کردیم آن گونه که سزاوار اوست. ...

حدیث دهم

و نیز در همان کتاب از کتاب مشارق الانوار برسی از کتاب واحده به سند خود از ابی حمزه ثمالی از حضرت امام محمّد باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمود :

إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ تَفَرَّدَ فِی وَحْدَانِیَّتِهِ ثُمَّ تَکلَّمَ بِکلِمَهٍ فَصَارَتْ نُوراً ثُمَّ خَلَقَ مِنْ ذَلِک النُّورِ مُحَمَّداً وَ عَلِیّاً وَ عِتْرَة ⁽¹علیهم السلام ثُمَّ تَکلَّمَ بِکلِمَهٍ فَصَارَتْ رُوحاً وَ أَسْکنَهَا فِی ذَلِک النُّورِ وَ أَسْکنَهُ فِی أَبْدَانِنَا فَنَحْنُ رُوحُ اللَّهِ وَ کلِمَتُهُ احْتَجَبَ بِنَا عَنْ خَلْقِهِ فَمَا زِلْنَا فِی ظِلِّ عَرْشِهِ خَضْرَاءَ مُسَبِّحِینَ نُسَبِّحُهُ وَ نُقَدِّسُهُ حَیْثُ لَا شَمْسَ وَ لَا قَمَرَ وَ لَا عَیْنَ تَطْرِفُ ثُمَّ خَلَقَ شِیعَتَنَا وَ إِنَّمَا سُمُّوا شِیعَهً لِأَنَّهُمْ خُلِقُوا مِنْ شُعَاعِ نُورِنَا.) ⁽²⁾ به درستی و راستی که خدای سبحانه در یگانگی خود تنها بود ، پس به کلمه ای تکلّم کرد، آن کلمه نوری شد و از آن نور محمّد و علی و عترت علیهم السلام را آفرید. پس تکلّم کرد به کلمه ای که آن روحی شد که آن را در آن نور ساکن گردانید، و آن را در بدن های ما ساکن نمود، پس ما روح خدا و کلمه او هستیم که ما را حجاب بین خود و خلقش قرار داده. و همیشه در سایه سبز عرش او تسبیح گو بودیم و او را هنگامی که نه آفتابی بود و نه ماهی و نه چشمی که به هم زده [شود] تسبیح و تقدیس می کردیم. سپس ارواح شیعیان ما را آفرید، و آن ها شیعه نامیده شدند برای این که از شعاع نور ما آفریده شدند.

مؤلّف نا چیز گوید: در این مختصر در موضوع پیدایش و آفرینش نور و روح صدیقه طاهره علیها السلام به نقل ده حدیث اکتفا کردم. احادیث و اخبار مربوط به این باب از طرق خاصّه و عامّه در کتب معتبر ایشان بسیار روایت شده که احصا و نقل آن در این کتاب باعث تطویل کلام و عدم اقتضاء مقام است، طالبین به کتب مبسوط

مانند کتاب بصائر الدرجات صفّار ، کافی شریف و کتب شیخ صدوق و علّامة مجلسی رحمه الله و امثال آن ها مراجعه فرمایند.

فصل دوم: ماده نطفه طاهره آن حضرت و انعقاد آن در صلب پدر بزرگوار و انتقال به رحم مادر عالی مقدار

اشاره

در این باب نیز اخبار و احادیث بسیار در کتب عامّه و خاصّه روایت شده که در این جا به نقل چند حدیث از آن می پردازم و در ضمن آن ، نکات و لطائفی خاطر نشان می شود . و ما توفیقی إلّا بالله علیه توکّلت و إلیه أُنیب.

از اخبار صحیح و معتبر استفاده می شود که مادّه نطفه این بی بی معظّمه علیها السلام سیب بهشتی، رطب بهشتی، زغب ⁽¹⁾جبرئیل و از سدرة المنتهی و خاک علیّین بوده . و نصوص بسیاری در این باب از مصادر وحی و تنزیل به ما رسیده که از جمله آن ها چند حدیثی است که در این جا ذکر می شود.

حدیث اوّل

این حدیث را محدث جلیل سیّد هاشم بحرینی رحمه الله در کتاب نزهة الابرار و علّامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار از تفسیر فرات بن ابراهیم و کتاب معانی الأخبار صدوق رحمه الله با اندک تفاوتی در عبارت، روایت فرموده اند و نگارنده آن را از معانی نقل می نمایم .

عن ابن المتوکّل، عن الحمیری، عن ابن یزید، عن ابن فضّال، عن عبد الرحمن بن الحجّاج ، عن سدیر الصیرفی، عن أبی عبد الله ، عن آبائه علیهم السلام قال :

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: خَلَقَ اللَّهُ نُورَ فاطِمَةَ قَبْلَ أن یَخلُقَ الأَرضَ والسَّماءَ... فَلَمَّا خَلَقَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ آدَمَ وَ أَخْرَجَنِی مِنْ صُلْبِهِ أَحَبَّ اللَّهُ أَنْ یُخْرِجَهَا مِنْ صُلْبِی جَعَلَهَا تُفَّاحَةً فِی الْجَنَّةِ وَ أَتَانِی بِهَا جَبْرَئِیلُ، فَقَالَ لِی: السَّلَامُ عَلَیْکَ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ . ⁽¹⁾

قُلْتُ: وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ وَ رَحْمَةُ اللَّهُ حَبِیبِی جَبْرَئِیلُ.

فَقَالَ: یَا مُحَمَّدُ، إِنَّ رَبَّکَ یُقْرِؤکَ السَّلَامَ.

قُلْتُ: مِنْهُ السَّلَامُ وَ إِلَیْهِ یَعُودُ السَّلَامُ.

قَالَ: یَا مُحَمَّدُ ، إِنَّ هَذِهِ تُفَّاحَةٌ أَهْدَاهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ إِلَیْکَ مِنَ الْجَنَّةِ. فَأَخَذْتُهَا وَ ضَمَمْتُهَا إِلَی صَدْرِی قَالَ یَا مُحَمَّدُ ، یَقُولُ اللَّهُ جَلَّ جَلَالُهُ کُلْهَا

فَفَلَقْتُهَا فَرَأَیْتُ نُوراً سَاطِعاً فَفَزِعْتُ مِنْهُ ، فَقَالَ: یَا مُحَمَّدُ ، مَا لَکَ لَا تَأْکُلُ؟ کُلْهَا وَ لَا تَخَفْ، فَإِنَّ ذَلِکَ النُّورَ للْمَنْصُورَةُ فِی السَّمَاءِ ، وَ هِیَ فِی الْأَرْضِ «فَاطِمَةُ».

قُلتُ: حَبِیبِی جَبْرَئِیلُ، وَ لِمَ سُمِّیَتْ فِی السَّمَاءِ «الْمَنْصُورَةَ» وَ فِی الْأَرْضِ «فَاطِمَةَ»؟

قَالَ: سُمِّیَتْ فِی الْأَرْضِ فَاطِمَةَ لِأَنَّهَا فَطَمَتْ شِیعَتَهَا مِنَ النَّارِ وَ فُطِمَ أَعْدَاؤُهَا عَنْ حُبِّهَا، وَ هِیَ فِی السَّمَاءِ الْمَنْصُورَةُ وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ:: وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ یَنصُرُ مَن یَشَاءُ ⁽²⁾یَعْنِی نَصْرَ فَاطِمَةَ لِمُحِبِّیهَا ⁽³⁾

در معانی الأخبار به سندی که ذکر شد از حضرت صادق (علیه السلام) از پدرانش، روایت نموده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: خدا پیش از آفرینش زمین و آسمان، نور فاطمه را آفرید.

(مؤلّف فقیر گوید: قسمتی از این حدیث در فصل اوّل، حدیث هفتم - به مناسبت پیدایش نور آن حضرت - ذکر شد لذا در این جا تکرار نکردم.

ادامه روایت :)

چون خدای عزّ و جل آدم را آفرید و مرا از صلب او بیرون آورد ، و دوست داشت که فاطمه را از صلب من بیرون بیاورد ، او را در بهشت سیبی قرار داد و جبرئیل آن را به نزد من آورد و گفت: درود و رحمت و برکات خدا بر تو باد ای محمّد ، گفتم : درود و رحمت و برکات خدا بر تو باد. پس گفت : ای محمّد، خدا تو را سلام می رساند . گفتم : سلام از او است و به سوی او باز می گردد.

گفت: یا محمد، این سیبی است که خدای عزّ و جل از بهشت به تو اهدا نموده است . پس آن را گرفتم و به سینه ام چسبانیدم. گفت: ای محمد، خدایی که جلال او بزرگ است ، می فرماید: آن را بخور پس آن را شکافتم، نوری از آن ساطع شد و من ترسیدم. گفت: ای محمّد، چرا نمی خوری؟ آن را بخور و نترس که این نور مخصوص منصوره است در آسمان و او در زمین فاطمه است.

گفتم: ای دوست من جبرئیل ، چرا در آسمان «منصوره» نامیده شده و در زمین «فاطمه» ؟ گفت: در زمین «فاطمه» نامیده شده برای این که شیعیان خود را از آتش جدا می کند و دشمنان او از دوست داشتنش جدا می شوند و او در آسمان «منصوره» است و این است مراد از گفته خدای عزّ وجل: وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ یَنصُرُ مَن یَشَاءُ یعنی: و در آن روز (یعنی قیامت) اهل ایمان به یاری کردن خدا شاد می شوند که یاری می کند هر که را که می خواهد»؛ یعنی یاری کردن فاطمه برای دوستانش.

حدیث دوم

در بحار الانوار و کتاب نزهة الابرار به طور مسند از جابر بن عبدالله انصاری روایت شده که گفت:

قیل : یا رسول الله ، إنّک تلثم فاطمة و تشمّها و لا تفعل ذلک بغیرها من بناتک ؟

فقال صلی الله علیه و آله : إن جبرئیل أهدی إلی تُفَّاحَةٍ مِنْ تُفَّاحِ الْجَنَّةِ فَأَکَلْتُهَا فَتَحَوَّلَتْ مَاءُ فِی صُلْبِی فَأودَعتها خَدِیجَةَ ، فَحَمَلَتْ فَاطِمَةَ ⁽¹⁾

عن أبی جعفر علیه السلام ، عن جابر بن عبد الله ، قال : قیل : «یا رسول الله ، إنک تلثم فاطمة و تلزمها و تدنیها منک و تفعل بها ما لا تفعله بأحد من بناتک ؟ فَقَالَ :إِنَّ جَبْرَئِیلَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ أَتَانِی بِتُفَّاحَةٍ مِنْ تُفَّاحِ اَلْجَنَّةِ فَأَکَلْتُهَا فَتَحَوَّلَتْ مَاءً فِی صُلْبِی ثُمَّ وَاقَعْتُ خَدِیجَهَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ فَأَنَا أَشَمُّ مِنْهَا رَائِحَةَ اَلْجَنَّةِ .

روایت ذکر شده توسط مؤلف محترم از جهت متن بسیار نزدیک به روایتی است که در عیون المعجزات : ص 49 آمده است.

به وجود مبارک پیغمبر صلی الله علیه و آله گفته شد: ای رسول خدا، تو هماره فاطمه را می بوسی و می بویی ولی با دیگر دختران خود این کار را نمی کنی؟ پس فرمود: برای این است که جبرئیل سیبی از سیب های بهشت را برای من به هدیه آورد و من آن را خوردم و آن در صلب من آبی شد آن را به خدیجه سپردم و او به فاطمه بار دار شد.

حدیث سوم

و نیز در آن دو کتاب از ابن عبّاس روایت کرده اند که گفت:

دخلت علی عایشة بنت أبی بکر ، فقالت : دخلت علی رسول الله صلی الله علیه و آله و هو یقبّل فاطمة و یشمّها ، فقلت : أتحبّها یا رسول الله؟

قال : إنّه لمّا عرج بی إلی السماء الرابعة أذّن جبرئیل و أقام میکائیل علیهما السلام، فقال لی : أدن یا محمّد فصلّ بهم.

فقلت: أتقدّم و أنت بحضرتی؟

قال : نعم ، إنّ الله تعالی فضّل الأنبیاء و المرسلین علی ملائکته المقرّبین ، و فضّلک أنت خاصّة علیهم و علی جمیع الأنبیاء . فدنوت و صلّیت بأهل السماء الرابعة ... ثمّ نظرت أمامی فإذا برطب ألین من الزبد و بتفّاحة رائحتها أطیب من المسک، فأخذت رطبة و تفّاحة فأکلتها، فتحوّلتا ماء فی صلبی . فلمّا هبطت إلی الأرض أودعته خدیجة فحملت بفاطمة، حوریة إنسیّة. فإذا اشتقت إلی الجنّة شممت رائحة فاطمة علیها السلام

قال ابن عبّاس : فدخلت علی رسول الله صلی الله علیه و آله فسألته عن فاطمة، فحدّثنی بما حدّثتنی عایشة. ⁽¹⁾

به نزد عایشه، دختر ابی بکر رفتم ، پس گفت : به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفتم در حالی که او فاطمه را می بوسید و می بویید، گفتم: آیا او را دوست می داری ای رسول خدا ؟

فرمود: هنگامی که مرا به آسمان چهارم بالا بردند جبرئیل اذان گفت و میکائیل اقامه ، و به من گفت: ای ، محمّد نزدیک شو و با ایشان نماز بگزار.

من گفتم: من پیش بایستم و حال آن که تو در حضور منی ؟

گفت : آری، خدای تعالی انبیا و مرسلین را بر ملائکه مقرّبین فضیلت داده است ، و تو را به خصوص بر ایشان و بر همه انبیا برتری داده. پس نزدیک شدم و با اهل آسمان چهارم نماز گزاردم... پس نظر کردم، رطبی نرم تر از کرِه و سیبی خوش بو تر از مشک در پیش روی خود دیدم. یک رطب و دانه ای سیب را گرفتم و خوردم. آن آبی در صلب من شد ، چون

به زمین فرود آمدم آن را به خدیجه سپردم پس به فاطمه بار دار شد که حوریه ای است انسیّه ، پس هرگاه مشتاق بهشت می شوم بوی فاطمه را استشمام می کنم

ابن عبّاس :گفت : به نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفتم و درباره فاطمه از او پرسیدم، برای من همان چه را بیان فرمود که عایشه گفته بود.

حدیث چهارم

نیز در کتاب نزهة الابرار از کتاب رجال شیخ طایفه ابی جعفر طوسی رحمه الله از فضل بن شاذان در کتاب مسائل البلدان به طور مرفوع از سلمان فارسی رضی الله عنه روایت کرده که گفت:

دخلت علی فاطمة علیها السلام علیل و الحسن و الحسین یلعبان بین یدیها ففرحت بهما فرحا شدیداً، فلم ألبث حتی دخل رسول الله صلی الله علیه و آله فقلت: یا رسول الله ، أخبرنی بفضیلة هؤلاء أزداد حبّاً لهم .

فقال : یا سلمان ، لیلة أسری بی إلی السماء و أدارنی جبریل فی سماواته و جنانه ، فبینما أنا أدور فی قصورها و بساتینها و مقاصیرها إذ شممت رائحة طیّبة، فأعجبتنی تلک الرائحة فقلت : یا تلک الرائحة فقلت : یا حبیبی ! ما هذه الرائحة التی غلبت علی رائحة الجنّة کلّها ؟

فقال : یا محمد، تفاحة خلقها الله تبارک و تعالی بیده منذ ثلاثمائة عام ماندری ما یرید بها. فبینما أنا کذلک إذ رأیت ملائکة و معهم تلک التفّاحة، فقالوا: یا محمّد ، ربّنا السلام یقرأ علیک السّلام و أتحفک بهذه التفّاحة .

قال رسول الله صلی الله علیه و آله : فَأَخَذْتُ تِلْکَ اَلتُّفَّاحَةَ فَوَضَعْتُهَا تَحْتَ جَنَاحٍ جَبْرَئِیلَ علیه السلام . فَلَمَّا هَبَطَ إِلَی اَلْأَرْضِ أَکَلْتُ تِلْکَ اَلتُّفَّاحَةَ فَجَمَعَ اَللَّهُ مَاءَهَا فِی ظَهْرِی فَغَشِیتُ خَدِیجَةَ بِنْتَ خُوَیْلِدٍ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ علیها السلام مِنْ مَاءِ تِلْکَ اَلتُّفَّاحَة فَأَوْحَی اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ

أَنْ قَدْ وُلِدَ لَکَ حَوْرَاءُ إِنْسِیَّةٌ فَزَوِّجِ اَلنُّورَ مِنَ اَلنُّورِ فَاطِمَهَ مِنْ عَلِیٍّ فَإِنِّی قَدْ زَوَّجْتُهَا فِی اَلسَّمَاءِ وَ جَعَلْتُ خُمْسَ اَلْأَرْضِ مَهْرَهَا وَ سَتَخْرُجُ فِیمَا بَیْنَهُمَا ذُرِّیَّةٌ طَیِّبَةٌ وَ هُمَا سِرَاجَا اَلْجَنَّةِ اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَیْنُ و أئمّة أَئِمَّهٌ یُقْتَلُونَ وَ یُخْذَلُونَ ⁽¹فَالْوَیْلُ لِقَاتِلِهِمْ وَ خَاذِلِهِمْ) . ⁽²⁾ به نزد فاطمه علیها السلام رفتم در حالی که حسن و حسین در پیش روی او بازی می کردند و من به سبب ایشان خیلی شاد شدم، پس درنگی نکردم تا این که رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شد، گفتم: ای رسول خدا، مرا به فضیلت این ها (یعنی فاطمه و حسنین) خبر ده تا محبّتم به ایشان زیاد شود.

فرمود : ای سلمان، شبی که مرا به سوی آسمان سیر دادند و جبرئیل مرا در آسمان ها و بهشت های آن گردانید، همین طور که من در قصر ها و بستان ها و مقصوره های ⁽³⁾آن می گردیدم نا گاه بوی خوشی را استشمام کردم که مرا به شگفت آورد، به جبرئیل گفتم: ای دوست من این چه بویی است که بر همه بو های بهشت غلبه کرده؟

گفت: ای محمّد، بوی سیبی است که خدای تعالی آن را به دست خود آفریده است از سی صد سال پیش که ما نمی دانیم آن را برای چه آفریده است. در همین حال بودم که نا گاه فرشتگانی را دیدم که آن سیب با ایشان بود، پس گفتند: ای محمّد، خدای ما تو را سلام می رساند و این سیب را برای تو تحفه فرستاده

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: من آن سیب را گرفتم و زیر بال جبرئیل قرار دادم چون به زمین فرود آمدم آن سیب را خوردم خدا آب آن را در پشت من جمع کرد، پس با خدیجه، دختر خویلد نزدیکی کردم، از آب آن سیب به فاطمه بار دار شد . پس خدای عزّ و جل به من وحی فرستاد که: برای تو حوراء انسیّه زاییده می شود، پس نور را با نور تزویج کن،

یعنی فاطمه را با علی، که من او را در آسمان تزویج کردم و یک پنجم زمین را مهر او قرار دادم و به زودی از این دو، ذریّه پاکیزه ای بیرون آید که آن دو، دو چراغ اهل بهشتند: حسن و حسین و امام هایی که کشته می شوند و جاوید می مانند، پس عذاب بر کشنده و خوار کننده ایشان است.

حدیث پنجم

و نیز محدّث بحرینی در همان کتاب از کتاب هدایه تألیف حسین بن حمدان حضینی روایت کرده که :

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: لَمَّا عُرِجَ بِی إِلَی اَلسَّمَاءِ رَأَیْتُ فِی اَلْمَلَکُوتِ وَ دَخَلْتُ اَلْجَنَّةَ، فَنَادَانِی کُلُّ مَا فِیهَا مِنْ شَیْءٍ حَتَّی ثِمَارُهَا، وَ أَخَذَ حَبِیبِی جِبْرِیلُ تُفَّاحَهً مِنْ تُفَّاحِ اَلْجَنَّهِ ، فَقَالَ لِی یَا رَسُولَ اَللَّهِ صلی الله علیه و آله یُقْرِؤُکَ اَلسَّلاَمَ. وَ یَقُولُ لَکَ : کُلَّ هَذِهِ اَلتُّفَّاحَةَ فَإِنَّ مِنْ مَائِهَا أخلق تُفَّاحَهُ اَلدُّنْیَا وَ اَلْآخِرَهِ، وَ هِیَ فَاطِمَهُ اِبْنَتُکَ . وَ رَأَیْتُ اَلنَّارَ وَ مَا فِیهَا. فَوَافَیْتُ خَدِیجَهَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَهَ ⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون به سوی آسمان بالا برده شدم، همه آن چه که در ملکوت بود دیدم و داخل بهشت شدم، پس هر آن چیزی که در بهشت بود حتّی میوه های آن مرا ندا کردند ، و حبیب من، جبرئیل سیبی از سیب های بهشت را گرفت و گفت: ای رسول خدا، خدا تو را سلام می رساند و به تو می گوید: این سیب را بخور که از آب آن، سیب دنیا و آخرت را که فاطمه دختر تو است می آفرینم. و آتش و آن چه که در آن است را دیدم. پس با خدیجه نزدیکی کردم و او به فاطمه بار دار شد.

و حضینی پس از نقل این حدیث گفته:

و صدّق هذا الخبر فی التفّاحة قول عایشة و قد دخل علیها [بالمدینة] نسوة

من العراقیات و عند ها نسوة من الشامیات، فقلن لها یا عایشة جئناک نسألک عن علیّ و خروجک علیه؛ فی ⁽¹⁾ضلال کان فإستحللت قتاله أم علی حقّ، فبغیت علیه؟

فقالت عایشة : و یحکنّ یا عراقیّات ! لقد سألتنّ عن الداهیة الدهیاء و الطاخیة العمیاء . إنّ علیّا کان الله نصیراً، و للدین قاعداً و قائماً بالحجّة ، و خلیفة النبوّة ، و أدیب الملائکة، و قریع الوحی یسمعه بکرة و عشیّاً، و یعیه فی أذن واعیة، و حجة الله علی خلقه و الباب بینهم و بینه ، و ما عشیت أن أقول فی أبی الحسن و قد اشتبک رحمه برسول الله اشتباک الأصابع المشتبکة بالأوصال المتحائکة ، فصارا کنفس واحدة أودعت فیها جسمین، فما یفارق جسم جسماً، أخو رسول الله و أبو تفّاحته وقرّة عینیه التی کانت أحبّ الناس إلیه، مریم الکبری و الحوراء التی أفرغت من ماء الجنّة من تفّاحة من صلب رسول الله صلی الله علیه و آله و لقحت ⁽²⁾أکرم ملقح و نتجت ⁽³⁾أکرم منتج و هی و أبوها کبعض فصله⁽⁴⁾

و گفته عایشه دلیل راستی خبر سیب است که چون - در مدینه - زنان و دختران عراقی - در حالی که زنان شامی نزد وی بودند - بر او وارد شدند و گفتند : ای عایشه ، ما آمده ایم در مورد علی علیه السلام و خروج کردنت بر او، از تو بپرسیم که آیا علی در ضلالت و گمراهی بود که تو کشت و کشتار با او را حلال دانستی، یا بر حق بود و تو از روی گمراهی با او قتال کردی ؟

عایشه گفت: وای بر شما ای زن های عراقی! هر آینه از من درباره امر بسیار بزرگی که شدّت بزرگی آن مرا به کوری انداخته سؤال کردید همانا علی یاری کنندة خدا و دین بود در حالی که نشسته و قیام کننده بود با حجّت و دلیل (یعنی چه ساکت بود و چه جنگ می کرد) و جانشین پیغمبر و ادب کنندة فرشتگان و برگزیده وحی بود ، و صدای آن را هر صبح و شام می شنید و در گوش خود حفظ می کرد، و حجّت خدا بر خلق او بود ، و در میان ایشان و خدا دریان بود و در آن چه در حق ابوالحسن می گویم کور و نا بینا نمانده ام ، و حال آن که او کسی است که رحم خود را به رسول خدا داخل کرده ، مانند داخل کردن انگشتان در همدیگر با مفاصل متّصل ، پس مانند یک روح شدند در دو جسم که هیچ کدام از یک دیگر جدا نمی شدند و او برادر رسول خدا و صاحب سیب پیغمبر و آرام و روشنی دو دیده او بود که محبوب ترین مردم نزد او بود؛ مریم کبری و حوریّه ای که از آب سیب بهشتی شکل یافته از صلب رسول خدا صلی الله علیه و آله (یعنی فاطمه زهرا ) که تلقیح شده گرامی ترین تلقیح کنندگان، و نتیجه گرامی ترین نتیجه گذارندگان بود. و نسبت آن دختر به پدرش مانند بخشی از مفاصل و وجود او بود.

حدیث ششم

در تفسیر علیّ بن ابراهیم بن هاشم است که گفت: پدرم از حسن بن محبوب از علی بن رباب ⁽¹⁾از ابی عبیده از ابی عبدالله علیه السلام برایم نقل کرد که فرمود:

طُوبی شَجَرَةٌ فِی اَلْجَنَّةِ فِی دَارِ أَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ وَ لَیْسَ أَحَدٌ مِنْ شِیعَتِهِ إِلاَّ وَ فِی دَارِهِ غُصْنٌ مِنْ أَغْصَانِهَا، وَ وَرَقَةٌ ⁽²مِنْ أَوْرَاقِهَا، یَسْتَظِلُّ تَحْتَهَا أُمَّةٌ مِنَ اَلْأُمَمِ) قال: کان رسول الله یکثر تقبیل فاطمة علیها السلام فأنکرت ذلک عایشة، فقال

رسول الله صلی الله علیه و آله :یا عایشة ، یَا عَائِشَهُ إِنِّی لَمَّا أُسْرِیَ بِی إِلَی اَلسَّمَاءِ دَخَلْتُ اَلْجَنَّةَ فَأَدْنَانِی جَبْرَئِیلُ علیه السلام مِنْ شَجَرَهِ طُوبَی وَ نَاوَلَنِی ⁽¹مِنْ ثِمَارِهَا، فَأَکَلْتُ فَحَوَّلَ اَللَّهُ ذَلِکَ مَاءً فِی ظَهْرِی، فَلَمَّا هَبَطْتُ إِلَی اَلْأَرْضِ وَاقَعْتُ خَدِیجَةَ فَحَمَلَتْ بِفَاطِمَةَ فَمَا قَبَّلْتُهَا قَطُّ ، إِلاَّ وَجَدْتُ رَائِحَةَ شَجَرَةِ طُوبَی مِنْهَا).⁽²⁾

طوبی درختی است در بهشت در خانه امیرالمؤمنین (علیه السلام) و احدی از شیعیان او نیست مگر این که شاخه ای از شاخه های آن درخت در خانه او است و در سایه هر برگی از برگ های آن ، امّتی از امّت ها می نشینند.

فرمود: رسول خدا صلی الله علیه و آله فاطمه علیها السلام را بسیار می بوسید و عایشه آن را خوش نداشت، پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای عایشه ، مرا به آسمان سیر دادند، داخل بهشت شدم و جبرئیل مرا نزدیک درخت طوبی برد و از میوه های آن به من داد و من آن را خوردم ؛ خدا آن را آبی در پشت من گردانید، چون به زمین فرود آمدم با خدیجه نزدیکی کردم ، پس او به فاطمه بار دار شد و من هرگز فاطمه را نبوسیدم مگر این که بوی درخت طوبی را از او یافتم.

حدیث هفتم

علامة مجلسی رحمه الله در بحار الانوار از تفسیر فرات بن ابراهیم از موسی بن علیّ بن موسی بن عبدالرحمن المحاربی به طور معنعن ⁽³⁾از حضرت ابی عبدالله جعفر بن محمّد بن علی علیهم السلام از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت نموده که فرمود:

مَعَاشِرَ النَّاسِ ، أَتَدْرُونَ مِمَّأ خُلِقَتْ فَاطِمَةَ ؟

قَالُوا: اللَّهُ وَ رَسُولُهُ أَعْلَمُ.قَالَ: خُلِقَتْ فَاطِمَةُ حَوْرَاءَ إِنْسِیَّةً لاَ إِنْسِیَّةً . وَ قَالَ خُلِقَتْ مِنْ عَرَقِ جَبْرَئِیلَ وَ مِنْ زَغَبِةِ .قَالُوا یَا رَسُولَ اللَّهِ! اسْتَشْکَلَ ذَلِکَ عَلَیْنَا. تَقُولُ: حَوْرَاءُ إِنْسِیَّهٌ لَا إِنْسِیَّهٌ ثُمَّ تَقُولُ: مِنْ عَرَقِ جَبْرَئِیلَ وَ مِنْ زَغَبِهِقَالَ: إِذاً أُنَبِّئُکُمْ؛ أَهْدَی إِلَیَّ رَبِّی تُفَّاحَهً مِنَ الْجَنَّهِ أَتَانِی بِهَا جَبْرَئِیلُ علیه السلام فَضَمَّهَا إِلَی صَدْرِهِ، فَعَرِقَ جَبْرَئِیلُ وَ عَرِقَتِ التُّفَّاحَةُ، فَصَارَ عَرَقُهُمَا شَیْئاً وَاحِداً ، ثُمَّ قَالَ : السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ. قُلْتُ: وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا جَبْرَئِیلُ. فَقَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَهْدَی إِلَیْکَ تُفَّاحَةً مِنَ الْجَنَّةِ فَأَخَذْتُهَا وَ قَبَّلْتُهَا وَ وَضَعْتُهَا عَلَی عَیْنِی وَ ضَمَمْتُهَا إِلَی صَدْرِی ثُمَّ قَالَ: یَا مُحَمَّدُ کُلهَا قُلْتُ: یَا حَبِیبِی یَا جَبْرَئِیلُ هَدِیَّةُ رَبِّی یُؤْکَل ⁽¹؟ قَالَ: نَعَمْ قَدْ أُمِرْتَ بِأَکْلِهَا. فَلَقْتُهَا فَرَأَیْتُ مِنْهَا نُوراً سَاطِعاً فَفَزِعْتُ مِنْ ذَلِکَ النُّورِ. قَالَ: کُلْ فَإِنَّ ذَلِکَ نُورُ الْمَنْصُورَةِ فَاطِمَة .)قَالَ: جَارِیَةٌ تَخْرُجُ مِنْ صُلْبِکَ وَ اسْمُهَا فِی السَّمَاءِ «مَنْصُورَة» وَ فِی الْأَرْضِ «فَاطِمَة» ⁽². قال : سُمّیت «فاطمة» فی الأرض لِأَنَّها فَطَمَتْ شِیعَتَهَا مِنَ النَّارِ وَ فُطِمُوا أَعْدَاؤُهَا عَن حُبِّهَا ، و فِی السَّمَاء «المَنْصُورَةُ» وَ ذَلِکَ قَوْلُ اللَّهِ عزّ وجلّ : ﴿ وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ یَنصُرُ مَن یَشَاءُ) ⁽³⁾یعنی نصر فاطمة

لمحبّیها. ⁽¹⁾

ای گروه مردمان، آیا می دانید که فاطمه از چه چیز آفریده شده؟ گفتند: خدا و رسول او دانا ترند فرمود : فاطمه در حالتی که حوراء انسیه است آفریده شده است ، نه انسیّه ، و فرمود: از عرق جبرئیل و مو های نازک پَرِ او آفریده شده گفتند: ای رسول خدا فهم آن برای ما مشکل و دشوار شد . تو می گویی حوراء انسیّه است نه انسیّه ، پس از آن می گویی از عرق جبرئیل و از مو های نازک پر او آفریده شده .

فرمود: اینک شما را خبر می دهم؛ پروردگار من سیبی را برای من به هدیه فرستاد و جبرئیل علیه السلام آن را به نزد من آورد در حالی که به سینه خود چسبانیده بود. جبرئیل عرق کرده و سیب هم عرق کرده و این دو عرق با هم یکی شده بود، پس بر من درود و رحمت برکات فرستاد و من هم بر او درود فرستادم جبرئیل گفت: خدا سیبی از سیب های بهشت را برای تو به هدیه فرستاده . آن را گرفتم و بوسیدم و به روی چشم خود گذاردم و به سینه ام چسبانیدم. پس گفت: ای محمّد، آن را بخور. گفتم : ای حبیب من جبرئیل ، هدیه پروردگار من خورده می شود؟ گفت : آری، مأموری به خوردن پس آن را شکافتم، نوری از آن ساطع شد که از آن ترسیدم گفت: بخور که این نور منصوره ، فاطمه است. :گفتم ای جبرئیل، منصوره کیست ؟

گفت : دختری است که از صلب تو بیرون می آید و نام او در آسمان «منصوره» است و در زمین «فاطمه». گفت: در زمین «فاطمه» نامیده شده برای این که او شیعیان خود را از آتش جدا می کند ، و دشمنان او از دوستی او جدا شدند، و در آسمان «منصوره» است و این است قول خدای عزّ وجل : وَ یَوْمَئِذٍ یَفْرَحُ الْمُؤْمِنُونَ * بِنَصْرِ اللَّهِ یَنصُرُ مَن یَشَاءُ یعنی «مؤمنان در روز قیامت به سبب یاری کردن خدا شاد می شوند»، یعنی یاری کردن فاطمه دوستان خود را .

حدیث هشتم

محدث جلیل مرحوم سیّد هاشم بحرینی رحمه الله در کتاب نزهة الابرار از فخرالدین نجفی حدیثی را روایت فرموده پس از آن که در شرح حال ایشان گفته :

و رأیت هذا الشیخ الفاضل کان من الزهّاد فی الوقت و المتورّعین، رأیته بداره فی مشهد مولانا و إمامنا علیّ بن أبی طالب علیه السلام سنة الثالثة و الستین و الألف.

یعنی: این شیخ فاضل را که از زهّاد و اهل ورع وقت بود در خانه اش در مشهد مولی و امام ما علی بن ابی طالب علیه السلام الان در سال هزار و شصت و سه دیدم.

آن شیخ در کتاب خود روایت کرده که حضرت ابی عبدالله الحسین علیه السلام در سنّ سه سالگی از خانه بیرون رفت و به صالح بن رقعه یهودی رسید، او آن حضرت را گرفت و برد و در خانه خود مخفی نمود. پس حضرت زهرا (سلام الله علیها) به علّت نیافتن فرزند خود محزون شد و هفتاد مرتبه از خانه تا درب مسجد پیغمبر صلی لله علیه و آله بیرون آمد و کسی را که به طلب حسینش بفرستد نیافت، زیرا در آن وقت وجود مبارک پیغمبر و امیرالمؤمنین علیهما السلام به غزوه ای از غزوات تشریف برده بودند. پس حضرت امام حسن بر در خانه صالح یهودی به طلب برادر خود رفته و از در عتاب و خطاب به خانه صالح وارد شده و برادر را از او مطالبه می نماید، صالح از جلالت و نبالت و فصاحت و شجاعت آن حضرت متحیّر شده و از آن جناب درباره مادر عالی مقدارش سؤال می کند، حضرت امام حسن در جواب او می فرماید :

اُمیَّ الزَهراءُ بِنتُ مُحَمَّدٍ المُصطَفی ، قَلادَةُ الصِّفوَة، وَ دُرَّةَ صَدفِ العِصمةِ، وَ غُرَّهُ جَمالِ العِلمِ وَ الحِکمَةِ، وَ هِیَ نُقطَةُ دائرةِ المَناقِبِ و المَفاخِر، وَ لُمعةُ مِن أنوارِ المَحامِد وَ المآثِر، خَمِرت طینةُ وجُودِها من تُفاحةٍ من تفاح الجنّة، من تفاحِ الجَنّةِ، وَ کَتَبَ اللهُ فی صَحیفَتِها عِتقَ عُصاةِ الامةِ، و هِیَ أمُ السادَةِ النُجَباءِ، وَ سیدةُ نساءِ

البَتولِ العَذراءِ فاطِمَةُ الزَهراء عَلَیهَا السَّلام.⁽¹)مادر من دختر محمّد مصطفی صلی الله علیه و آله و گردن بند برگزیدگی و یکتا، دُرّ صدف عصمت، و روشنی جمال علم و حکمت است و او مرکز دایره منقبت ها و فخر ها و لمعه ای از نور های محلّ ستایش و آثار ها است . طینت او از سیبی از سیب های بهشت سرشته شده، و خدا در صحیفه او آزاد کردن گناه کاران امّت را نوشته است و او مادر آقایان برگزیده ، و سیّده زن ها، بتول عذرا، فاطمه زهرا است - سلام خدا بر او باد- .### حدیث نهمسید ابن طاوس رحمه الله در کتاب طرایف گفته است:من طرائف ما وجدته فی حدیث سفیان الثوری تألیف سلیمان بن أحمد الطبرانی ، عن هشام بن عروة، عن عایشة ، قال :قالت: کنت أری رسول الله صلی لله علیه و آله لیفعل ⁽²بفاطمة شیئاً من التقبیل و اللطافة ⁽³⁾)فقلت : یا رسول الله ، أراک تفعل بفاطمة شیئا لم أرک تفعل من قبل؟ ⁽⁴)فقال لی: یا حمیراء ، إنّه لیلة أسری بی إلی السماء دخلت الجنّة فوقفت علی شجرة من شجر الجنّة لم أر شجرة فی الجنّة أحسن منها و لا أنضر منها ورقا و لا أطیب منها ثمرا، فتناولت من ثمرها فأکلت منها، فصارت نطفة فی ظهری . فلمّا هبطتّ إلی الأرض واقعت خدیجة، فحملت بفاطمة فأنا إذا اشتقت إلی رائحة الجنّة شممت ریح فاطمة. یا حمیراء ، إنّ فاطمة لیست کنساء الآدمییّن و

لا تعتلّ کما یعتللن.⁽¹)گفت: از طرفه ⁽²چیزی که آن را یافتم، حدیث سفیان ثوری، تألیف سلیمان بن احمد طبرانی از هشام بن عروه از عایشه است که گفت :)عایشه گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله را می دیدم که فاطمه را بسیار می بوسید و با او مهربانی می کرد گفتم ای رسول خدا، می بینم که با فاطمه کاری می کنی که پیش از او با دیگران نمی کردی ؟به من فرمود: ای حمیرا، شبی که مرا به سوی آسمان سیر دادند ، داخل بهشت شدم پس بر درختی از درخت های بهشت واقف شدم که در بهشت درختی نیکو تر از آن و خرم و با نضارت تر ⁽³و خوش برگ تر و پاکیزه و خوش بو تر از حیث میوه ندیدم. برگرفتم و از میوه آن خوردم ، نطفه ای در پشت من شد، چون به زمین فرود آمدم با خدیجه نزدیکی کردم به فاطمه بار دار شد، پس هر وقت مشتاق بوی بهشت می شوم بوی فاطمه را استشمام می کنم.)ای حمیرا، فاطمه مانند زن های آدمیان نیست و علّت نمی بیند هم چنان که سایر زن ها علّت می بینند .### حدیث دهمدر بحار الانوار از کتاب عیون المعجزات از حارث بن قدامه از سلمان از عمّار حدیثی روایت کرده، در ضمن آن حدیث است که حضرت فاطمه علیها السلام به امیر المؤمنین علی علیه السلام گفت :﴿ اعْلَمْ یَا أَبَا الْحَسَنِ! إنَّ اللَّهَ تَعَالَی خَلَقَ نُورِی وَ کَانَ یُسَبِّحُ اللَّهَ جَلَّ جَلَالُهُ ثُمَّ،

أَوْدَعَهُ شَجَرَةً مِنْ شَجَرِ الْجَنَّةِ فَأَضَاءَتْ فَلَمَّا دَخَلَ أَبِی الْجَنَّةَ أَوْحَی اللَّهُ تَعَالَی إِلَیْهِ إِلْهَاماً أَنِ اقْتَطِفِ الثَّمَرَةَ مِنْ تِلْکَ الشَّجَرَةِ وَ أَدِرْهَا فِی لَهَوَاتِکَ فَفَعَلَ فَأَوْدَعَنِی اللَّهُ سُبْحَانَهُ صُلْبَ أَبِی، ثُمَّ أَوْدَعَنِی خَدِیجَةَ بِنْتَ خُوَیْلِدٍ فَوَضَعَتْنِی... . ⁽¹⁾ ای ابا الحسن بدان که خدای تعالی نور مرا آفرید و آن خدای جلّ جلاله را تسبیح می گفت، پس از آن او را به درختی از درخت های بهشت سپرد، آن درخت نورانی شد. چون پدرم داخل بهشت شد خدا به او وحی و الهام کرد که این میوه را از درخت بچین و در دهان خود بگذار و بخور، پس پدرم این کار را کرد، خدای سبحانه مرا به صلب پدرم سپرد، پس مرا به خدیجه، دختر خویلد سپرد و او مرا به زمین گذارد

مؤلّف حقیر گوید: در این فصل نیز به همین ده حدیث اکتفا نمودم، البته اخبار و احادیث در این باب نیز از خاصه و عامه بسیار روایت شده، طالبین به کتب مبسوط رجوع فرمایند .

مطلبی که در این مقام بیانش خالی از فایده نیست این که: آن چه از ظواهر احادیث و اخبار صحیح و معتبر استفاده می شود این است که نطفه طاهره فاطمه زهرا (سلام الله علیها) از سیب، رطب ،بهشتی، عرق جبرئیل و مو های نازک پر او است و از این عالم مادّه ناسُوتی نیست ، بلکه از درخت بهشتی طوبی و سدرة المنتهی است. و اخبار و احادیث مختلف راجع به مادّه نطفه صدّیقه کبری علیها السلام با این بیان قابل جمع است: سیب بهشتی از شجره طوبی بوده، چنان چه در بعضی از اخبار به آن تصریح شده ، و دیگر آن که شجره طوبی دارای اقسام و اصناف میوه های گوناگون می باشد ، چنان چه اخبار و احادیث کثیری که از خاصّه و عامّه روایت شده حاکی از آن است ، و از بعضی از آن ها استفاده می شود که حضرت خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله سیب و رطب ، هر دو را در بهشت تناول فرموده، و از بعضی چنین بر می آید که رطب را در بهشت میل

فرموده و سیب را جبرئیل امین به فرمان ربّ العالمین به رسم هدیه به زمین آورده و در هنگام نزول، در اثر چسبانیدن به سینه خود، جبرئیل عرق کرده و سیب نیز عرق کرده و زغب جبرئیل، یعنی مو های نازک پَرِ او به آن سیب چسبیده و با هم یکی شده ، چنان چه از ظاهر حدیث منقول از تفسیر فرات بن ابراهیم که از بحار الانوار نقل شد فهمیده می شود ، و الله و رسوله و حججه العالمون بحقایق الأمور.

و امّا اختصاص یافتن نطفه آن حضرت از سیب و رطب بهشتی شاید برای امتیازات و خواص و فوائدی است که این دو نوع، از سایر انواع میوه ها دارد، چنان چه سیب و رطب دنیوی در میان میوه های دنیا خواصّ جامع مخصوصی دارد که هیچ یک از آن ها من حیث المجموع این خواص را ندارند. برای پی بردن به بعضی از نکات و لطایفی که از اخبار سیب و رطب بهشتی می توان استفاده کرد، مقتضی دانستم که دقت نظری در خواص و منافع سیب و رطب دنیوی نموده، شاید به یافتن بعضی از لطائف این دو راه یابم و بهره برم.

تحقیق در پیدایش و خواصّ سیب

اشاره

طبق اخبار کثیری که در کتب معتبر خاصّه و عامّه روایت شده، چند میوه است که اصول آن از بهشت به زمین آمده ؛ در این جا به چند حدیث بسط کلام می دهم و پس از آن به خواصّ سیب و رطب که در این مقام محلّ شاهد است، می پردازم.

حدیث اوّل

در کافی شریف از عبدالله بن جعفر از عبد العزیز بن زکریّای لؤلؤئی از سلیمان بن مفضّل روایت کرده که گفت: از ابی الجارود شنیدم که از ابی جعفر علیه السلام نقل می کرد که فرمود:

أَرْبَعَةٌ نَزَلَتْ مِنَ الْجَنَّةِ الْعِنَبُ الرَّازِقِیُّ وَ الرُّطَبُ الْمُشَانِ، وَ الرُّمَّانُ الْإِمْلِیسِیُّ وَ التُّفَّاح الشَیسَقان. ⁽¹⁾ چهار میوه است که از بهشت نازل شده: انگور رازقی و رطب مشان و انار املیسی و سیب شیسقان .

مراد از انگور رازقی انگور ضعیف بی دانه است و رطب مشان - و در بعضی «وشان» بر وزن «غُراب» و «کتاب» هر دو آمده - پاکیزه ترین رطب هاست. و رمّان املیسی ، یعنی انار بی هسته یا انار می خوش⁽²⁾یا انار کوهستانی. و تفّاح شیسقان ، گفته شده آن سیبی است منسوب به محلّی نزدیک مدینه. در بیش تر نسخه های کافی «شیسقان» نوشته شده و در بعضی شیقان که مراد «جبلان» است، یعنی سیب کوهی ، و در بعضی از اخبار سیب اصفهانی است.

حدیث دوم

در کتاب محاسن برقی از پدرش از احمد بن سلیمان کوفی از احمد بن یحیای طحّان از کسی که برای او نقل کرده از حضرت صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمود:

خَمْسٌ مِنْ فَاکِهَةِ الْجَنَّةِ فِی الدُّنْیَا: الرُّمَّانُ الْمَلَاسِیُّ، وَ التُّفَّاحُ الْأَصْفَهَانِیُّ، وَ السَّفَرْجَلُ، وَ الْعِنَبُ، وَ الرُّطَبُ الْمُشَانُ . ⁽³⁾ پنج میوه در دنیا است که از میوه های بهشت است: انار بی هسته یا می خوش یا ا کوهستانی و سیب اصفهانی و گلابی یا بِه و انگور و رطب مشان .

حدیث سوم

در بحار الانوار از مجالس ابن الشیخ از پدرش از هلال از محمّد حفّار از اسماعیل بن علی دعبلی از پدرش از حضرت رضا علیه السلام از پدرانش از امیر المؤمنین علیه السلام روایت کرده که فرمود:

أَرْبَعَةٌ نَزَلَتْ مِنَ الْجَنَّةِ الْعِنَبُ الرَّازِقِیُّ وَ الرُّطَبُ الْمُشَانِ وَ الرُّمَّانُ الْإِمْلِیسِیُّ وَ التُّفَّاحُ الشَّعْشَعَانِیُّ یَعْنِی الشَّامِیَّ وَ فِی خَبَرٍ آخَرَ وَ السَّفَرْجَلُ . ⁽¹⁾ چهار میوه است که از بهشت فرود آمده: انگور رازقی و رطب مشان و انار املسی و سیب شعشعانی، یعنی شامی. و در خبر دیگر: و گلابی یا بِه .

و امّا خواصّ سیب

در کتاب کافی به طور مسند از اسماعیل بن جابر روایت کرده که گفت :

سمعت أبا عبد الله یقول : اَلتُّفَّاحُ نَضُوحُ اَلْمَعِدَهِ. ⁽²⁾

از ابی عبدالله، امام صادق (علیه السلام) شنیدم که می فرمود : سیب خوش بو کننده و شست و شو دهنده معده است.

و نیز به طور مسند از امیر المؤمنین (علیه السلام) مثل آن را روایت کرده که فرمود :

کُلُوا التُّفَّاحَ، فَإنَّهُ نَضُوحُ الْمِعْدَهِ. ⁽³⁾ و در خصال ⁽⁴⁾صدوق نیز مانند همین حدیث را به طور مسند از امیر مؤمنان علیه السلام روایت کرده .

و در کتاب دعائم الاسلام نیز از امیر المؤمنین (علیه السلام) روایت کرده که فرمود :

عَلَیْکُمْ بِالتُّفَّاحِ فَکُلُوهُ فَإِنَّهُ نَضُوحُ لِلْمَعِدَةِ. ⁽¹⁾ و در کتاب مکارم الاخلاق از رسول خدا صلی لله علیه و آله روایت کرده که فرمود:

کُلُوا اَلتُّفَّاحَ عَلَی اَلرِّیقِ ، فَإِنَّهُ نَضُوحُ لِلْمَعِدَةِ ⁽²⁾ سیب را ناشتا بخورید که معده را شست و شو می دهد و پاکیزه می کند.

و نیز در کافی به سند خود از موسی بن جعفر علیهما السلام روایت کرده که می فرمود :

اَلتُّفَّاحُ یَنْفَعُ مِنْ خِصَالٍ: مِنَ اَلسِّحْرِ وَ اَلسَّمِّ وَ اَللَّمَمِ یَعْرِضُ مِنْ أَهْلِ اَلْأَرْضِ وَ اَلْبَلْغَمِ اَلْغَالِبِ وَ لَیْسَ شَیْءٌ أَسْرَعَ مَنفَعَة مِنه .⁽³⁾ سیب برای اموری نفع می دهد سحر و جادو ، و سمّ و چشم بد ، و صرع و جن زدگی که عارض می شود از اهل زمین، و از غالب شدن، بلغم و چیزی که منفعتش سریع تر از آن باشد وجود ندارد.

و در کتاب محاسن برقی به سند خود از حضرت صادق (علیه السلام) روایت کرده که فرمود:

کُلِ اَلتُّفَّاحَ فَإِنَّهُ یُطْفِئُ اَلْحَرَارَةَ وَ یُبَرِّدُ اَلْجَوْفَ وَ یَذْهَبُ بِالْحُمَّی وَ فِی حَدِیثٍ آخَرَ: یَذْهَبُ بِالْوَبَاءِ ⁽⁴⁾ سیب را بخور، برای این که حرارت را فرو می نشاند و اندرون را خنک می کند و تب را می برد و در حدیث دیگر: وبا را می برد.

در وسائل الشیعه از طبّ الائمّه حسین بن بسطام از ابو بصیر روایت کرده که گفت :

سمعت الباقر (علیه السلام) یقول : إِذَا أَرَدْتَ أَکْلَ اَلتُّفَّاحِ فَشَمَّهُ ثُمَّ کُلْهُ فَإِنَّکَ إِذَا فَعَلْتَ

ذَلِکَ أَخْرَجَ مِنْ جَسَدِکَ کُلَّ دَاءٍ وَ غَائِلَهٍ وَ عِلَّهٍ وَ سَکَّنَ مَا یُوجَدُ مِنْ قِبَلِ اَلأَروَاحِ کُلِّهَا . ⁽¹⁾ بیان: در این حدیث مراد از ارواح یا جن و اخلاط چهارگانه بدن همه آن ها است، یا صفرا و سودا به خصوص، زیرا در اخبار بر هر دو اطلاق شده است و این اظهر است، چنان چه مجلسی رحمه الله فرموده و نیز فرموده: علّت آن این است که استیلای جنّ غالباً از ضعف قلب و دماغ ⁽²⁾است و خوردن و بوییدن سیب هر دو را تقویت می کند و دلیل بر این که مراد از ارواح، جن است کلام ابن اثیر در نهایه در حدیث ضمام است که: إِنّی أُعالِجُ مِن هذَه الأَرواحِ. ⁽³⁾ارواح در این جا کنایه از جنّ است و آن ها را ارواح گفتند برای این که دیده نمی شوند.

الحاصل، ظاهر معنای حدیث این است که ابو بصیر گفت : از حضرت باقر (علیه السلام) شنیدم که فرمود: هر وقت خواستی سیب را بخوری، اوّل آن را بو کن و بعد بخور؛ وقتی این کار را کردی، هر درد و شدّت و علّتی که باشد از جسد تو بیرون می رود و آن چه را که از قِبَلِ جنّ یا اخلاط چهار گانه باشد، همه آن ها را ساکن می کند.

در وسائل به طور مسند از حضرت صادق (علیه السلام) روایت کرده که راوی مقابل آن حضرت سیب های سبزی را دید، گفت: به آن حضرت عرض کردم:

أتأکل من هذا و الناس یکرهونه؟

فقال : وُعِکْتُ فِی لَیْلَة هَذِهِ فَبَعَثْتُ فَأُتِیتُ بِهِ فَأَکَلْتُهُ وَ هُوَ یَقْلَعُ اَلْحُمَّی وَ یُسَکِّنُ

الحَراق . ⁽¹⁾ آیا از این سیب های سبز می خوری حال آن که مردمان از خوردن آن کراهت دارند؟ فرمود: در این شب تب کرده بودم، فرستادم این ها را برایم آوردند و خوردم، تب را می برد و سوزش را ساکن می کند.

و در کتاب کافی و محاسن برقی به اسناد خود از درست بن ابی منصور روایت کرده که گفت : مفضّل بن عمر مرا با هدیه هایی به سوی ابی عبد الله علیه السلام فرستاد. پس روزی گرم نزد ایشان رفتم و مقابل رفتم و مقابل آن حضرت طبقی از سیب سبز (یعنی نرسیده) بود. به خدا سوگند که نتوانستم صبر کنم تا این که گفتم :

جعلت فداک ، أتأکل هذا و الناس یکرهونه ؟

قال - کأنَّه لم یزل یعرفنی - : إنّی وُعِکْتُ فِی لَیْلَة هَذِهِ، فَبَعَثْتُ فَأُتِیتُ بِهِ و هذا یَقْلَعُ اَلْحُمَّی وَ یُسَکِّنُ الحَرارة.

فقدّمت فأصبت أهلی محمومین ، فأطعمتهم فأقلعت الحمّی عنهم .⁽²⁾

فدایت شوم ، آیا این ها را می خوری و حال آن که مردمان از خوردن آن کراهت دارند ؟

فرمود - در حالی که گویا با من آشنایی دیرینه داشت - : من در این شب تب کردم فرستادم این ها را آوردند و این تب را نابود می کند و حرارت را تسکین می دهد. پس من برگشتم و رسیدم به کسان خود، دیدم تب کرده اند ، پس از آن سیب سبز به آن ها خورانیدم ، تب از ایشان کنده شد.

کافی به سند خود از زیاد قندی روایت کرده که گفت :

دخلت المدینة و معی أخی سیف فأصاب الناس رعاف، ⁽³⁾فکان الرجل إذا رعف یومین مات . فرجعت إلی المنزل، فإذا سیف یرعف رعافاً شدیداً،

فدخلت علی أبی الحسن علیه السلام ، فقال : یَا زِیَادُ أَطْعِمْ سَیْفاً اَلتُّفَّاحَ فَأَطْعَمْتُهُ إِیَّاهُ فَبَرَأَ. ⁽¹⁾

یعنی: داخل مدینه شدم و برادرم سیف با من بود، پس مردمان دچار خون دماغ شدند و هر مردی که به خون دماغ مبتلا می شد و تا دو روز طول می کشید می مرد ، من بر گشتم به منزل خود، نا گاه برادرم سیف به خون دماغ بینی سختی مبتلا شد، به نزد ابی الحسن - یعنی موسی بن جعفر علیه السلام - رفتم فرمود : ای زیاد ، سیف را سیب بخوران ، پس او را سیب خورانیدم، خون ایستاد و برء ⁽²⁾حاصل شد.

نیز در کافی به سند خود از زیاد بن مروان روایت کرده که گفت :

أصاب الناس وباء بمکة، فکتبت إلی أبی الحسن علیه السلام ، فکتب إلیّ :کُلِ التُفّاحَ. ⁽³⁾

مردمان را در مکّه وبایی فرو گرفت ، به ابی الحسن علیه السلام نوشتم پس در جواب من نوشت: سیب بخور.

و نیز در کافی به اسناد خود روایت کرده است از ابن بکیر که گفت :

رعفت سنة بالمدینة، فسأل أصحابنا أبا عبد الله علیه السلام عن شیء یمسک الرعاف فقال لهم :اِسْقُوهُ سَوِیقَ اَلتُّفَّاحِ فَسَقَوْنِی فَانْقَطَعَ عَنِّی اَلرُّعَافُ ⁽⁴⁾

سالی [در مدینه] خون دماغ شدم، پس اصحاب من از ابی عبدالله علیه السلام پرسیدند درباره چیزی که خون دماغ را باز دارد. فرمود : او را قاووت ⁽⁵⁾سیب بدهید. پس قاووت سیب به من نوشاندند ، خون دماغ من قطع شد.

و نیز در کافی به اسناد خود از احمد بن محمد بن یزید روایت کرده که گفت:

کان علیه السلام إذا لسع إنسانا من أهل الدار حیّة أو عقرب، قال:اِسْقُوهُ سَوِیقَ اَلتُّفَّاحِ ⁽¹⁾

آن حضرت علیه السلام هر گاه مار یا عقرب انسانی را در خانه می گزید، می فرمود: قاووت سیب به او بنوشانید.

و نیز به اسناد خود از مفضّل بن عمر روایت کرده که گفت: هنگامی که درباره تب گفت و گو ،شد حضرت ابی عبدالله علیه السلام فرمود:

إِنَّا أَهْلُ بَیْتٍ لَانَتَدَاوَی إِلَّا بِإِفَاضَةِ الْمَاءِ الْبَارِدِ یُصَبُّ عَلَیْنَا وَ أَکْلِ التُّفَّاحِ. ⁽²⁾ ما خانواده ای هستیم که تب را مداوا نمی کنیم مگر به ریختن آب سرد بر خودمان و خوردن سیب .

و نیز به اسناد خود از حضرت ابی عبد الله علیه السلام روایت کرده که فرمود:

لَوْ یَعْلَمُ النّاسُ ما فِی التُّفّاحِ، ماداوَوْا مَرضاهُمْ اِلاّ بِهِ. ⁽³⁾ اگر مردمان می دانستند چه خواصّی در سیب هست، مریض های خود را جز با آن مداوا نمی کردند.

و روی بعضهم عن أبی عبد الله علیه السلام قال :أَطْعِمُوا مَحْمُومِیکُمُ اَلتُّفَّاحَ فَمَا مِنْ شَیْءٍ أَنْفَعَ مِنَ التُّفاح.⁽⁴⁾

و بعضی اصحاب از ابی عبد الله علیه السلام روایت کرده است که فرمود: به تب داران خود سیب بخورانید که چیزی نفع دهنده تر از سیب نیست.

بیان خواصّی که از این اخبار برای سیب استفاده می شود:

اوّل : دبّاغی کننده و پاک کننده معده از اخلاط فاسد است.

دوم: دافع سحر و جادو از بوینده و خورنده خود است.

سوم: سم را از بدن دفع می کند.

چهارم: اثر جن زدگی ،جنون صرع و چشم بد که از اهل زمین عارض می شود را بر طرف می کند.

پنجم: بلغمی که در مزاج غالب شده باشد دفع می کند.

ششم: حرارت مزاج را فرو می نشاند و اندرون را خنک می کند.

هفتم: تب را زایل می کند.

هشتم: وبا را دفع و رفع می کند.

نهم: دافع شداید و علّت ها است.

دهم: هر دردی که در بدن باشد بیرون می کند.

یازدهم: رعاف ، یعنی خون دماغ را قطع می کند .

دوازدهم: خوردن قاووت آن برای گزیدن مار و عقرب نافع است .

سیزدهم: قلب و دماغ را تقویت می کند.

چون فواید و خواصّ تفّاح دنیوی به نفع اجسام دنیوی بشری تا اندازه ای ذکر شد ، به بیان لطائفی چند راجع به روح انسانی و فوایدی دل پسند که از تفّاح جنّت برای ارواح با قابلیّت اهل ایمان استفاده می شود می پردازم:

لطیفه اوّل: هم چنان که سیب این عالم دنیا پاک کننده اخلاط فاسد از معده و درون انسانی است، همانا محبّت و ولایت تفّاحه بهشت عنبر سرشت، صدّیقه طاهره علیها السلام نیز در آخرت، دافع انواع کثافات گناه و معاصی مهلک از وجود دوستان خود و پدر بزرگوار و شوهر عالی مقدار و فرزندانش می باشد

لطیفه دوم: سیب دنیوی دافع سحر سحره و جادوی جادوگران از خورنده خود است، امّا محبّت و ولایت تفّاحه جنّت در دنیا و آخرت، دافع کید کائدین و

ظلم ظالمین و شرور حاسدین و معاندین است

لطیفه سوم: چنان که سیب این جهان اثر دیوانگی، جن زدگی و گزند چشم بد بینان را از خورنده اش دور می کند ، دوستی و ولایت سیب حبیب حق نیز، وسواس خنّاس و شیطان رجیم حق نشناس را از سینه های دوستان دور می نماید.

لطیفه چهارم: هم چنان که این سیب عالم طبع و مادّه ، سمّ را از بدن خورنده اش دفع می نماید، آن سیب حبیب در روز حساب، سمّ نار سموم را از اجسام دوستان و شیعیان خود دفع و رفع می نماید .

لطیفه پنجم: از خواصّ سیب دنیوی است که بلغم را از مزاج خورنده اش برطرف می نماید، و امّا دوستی و محبّت تفّاحه فاطمیه، اثرش آن است که بلغم شرک و نفاق را از دل دوست مشتاق خود دور و نابود می فرماید.

لطیفه ششم: سیب دنیوی حرارت را فرو می نشاند و اندرون را خنک می سازد، امّا تفّاحه احمدیّه حرارت و سوزندگی محشر را از دوستان و شیعیان خود فرو می نشاند و آن ها را با دل خنک شده وارد زمین محشر می نماید .

لطیفه هفتم: هم چنان که سیب این دنیای نا پایدار حُمّی ( یعنی تب) را از وجود خورنده اش دور می کند ، سیب جنّات عدن تجری من تحتها الانهار، حمیم جحیم را از هوا خواهان و شیعیان خود دور دارد و آن ها را در دار القرار هم جوار خود سازد .

لطیفه هشتم: هم چنان که سیب دنیوی وبا را می برد ، محبت و دوستی تفّاحه شجره طوبی عذاب قیامت و عقوبات آخرت را از دوستان خود دور می نماید .

لطیفه نهم: چنان که سیب دنیا دافع شداید و علل است ، ولایت و محبّت آن سیب بهشتی در صد موقف دافع شداید و اهوال می شود که آسان ترین آن اهوال، حالت سکرات مرگ و هنگام مردن باشد.

لطیفه دهم: هم چنان که سیب دنیوی هر گونه دردی را از بدن دور می کند، مهر

محبّت آن سیب بهشتی هر گونه ذلّت و عذابی را در قیامت از دوستان و علاقه مندان به خودش دور می نماید.

لطیفه یازدهم: هم چنان که از خواصّ سیب دنیوی است که خون دماغ را باز می دارد ، ولایت و محبّت آن سیب بهشتی در روز قیامت، وقتی که حرارت و گرمای محشر بر اهل آن تأثیر کند به نحوی که مغز سر های ایشان از شدّت حرارت به جوش بیاید و خون و چرک از بینی های ایشان جاری گردد، دوستان خود را دست گیری کند و آن ها را از آن ورطه هولناک نجات دهد.

لطیفه دوازدهم: هم چنان که خوردن قاووت سیب دنیا برای گزیدن مار و عقرب نافع است، همانا ضلع شکسته، بازوی ورم کرده و صورت سیاه شده تفّاحه بهشتی، برای گذرانیدن دوستان خود از صراط هنگام گذشتن ایشان از طریق جهنّم، برای دور کردن مار ها و عقرب های جهنّمی نافع است.

لطیفه سیزدهم: هم چنان که سیب دنیوی قلب و دماغ را که از اعضای اصلی بدن هستند، تقویت می کند، و این دو عضو در بدن هر انسانی به منزله پیغمبر و امام می باشند، آن سیب بهشتی در تمام نشئات مقوّی پدر بزرگوار و شوهر عالی مقدار بوده و می باشد ، و به خصوص در قیامت که تا آن بی بی معظّمه قدم به عرصات محشر نگذارد امر شفاعت تمام نگردد.

و امّا خواصّ رطب:

در کتاب «السماء و العالم» بحار الانوار به سند خود از کتاب محاسن برقی از عمرو بن عمیر صوفی روایت کرده که گفت :

هَبَطَ جَبْرَئِیلُ عَلَی رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ، وَ بَیْنَ یَدَیْهِ طَبَقٌ مِنْ رُطَبٍ أَوْ تَمْرٍ فَقَالَ جَبْرَئِیلُ: أَیُّ شَیْءٍ هَذَا؟قَالَ: اَلْبَرْنِیُّ

قَالَ یَا مُحَمَّدُ کُلْهُ فَإِنَّهُ یَهْنّی وَ یَمْرَی وَ یَذْهَبُ بِالْإِعْیَاءِ وَ یُخْرِجُ اَلدَّاءَ وَ لاَ دَاءَ فِیهِ، وَ مَعَ کُلِّ تَمْرَةٍ حَسَنَةٌ ⁽¹⁾ جبرئیل بر رسول خدا صلی لله علیه و آله فرود آمد در حالی که طبقی از رطب یا تمر در مقابل آن حضرت بود، جبرئیل گفت: این چیست؟

فرمود: خرمای برنی است.

گفت: ای محمد، آن را بخور که گوارا است و خستگی را می برد و درد را بیرون می کند و دردی در آن نیست و با هر خرمایی حسنه ای است.

و نیز در همان کتاب به طور مرفوع از حسن بن علی بن ابی عثمان روایت کرده که گفت:

أُهْدِیَ لِرَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ تَمْرٌ بَرْنِیٌّ مِنْ تَمْرِ اَلْیَمَامَةِ فَقَالَ: یَا عُمَیرُ أَکْثِرْ لَنَا مِنْ هَذَا اَلتَّمْرِ فَهَبَطَ جَبْرَئِیلُ فَقَالَ مَا هَذَا؟فَقَالَ تَمْرُ بَرْنِیٍّ أُهْدِیَ لَنَا مِنَ اَلْیَمَامَةِ.فَقَالَ جَبْرَئِیلُ لِلنَّبِیِّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ: اَلتَّمْرُ اَلْبَرْنِیُّ یُشْبِعُ وَ یُهَنِّئُ وَ یُمْرِئُ، و هو الدواء، وَ هُوَ اَلدَّوَاءُ وَ لاَ دَاءَ لَهُ مَعَ کُلِّ تَمْرَهٍ حَسَنَهٌ وَ یُرْضِی الربّ وَ یُسْخِطُ اَلشَّیْطَانَ وَ یَزِیدُ فِی مَاءِ اَلظَّهْرِ.⁽²⁾ خرمای برنیّ که از خرما های یمامه بود به رسول خدا صلی الله علیه و آله هدیه شد ، حضرت فرود : ای عمیر ، از این خرما برای من زیاد بیاور. پس جبرئیل فرود آمد و گفت : این چیست ؟

حضرت فرمود: خرمای برنی است که از یمامه برای ما به هدیه آوردند.

جبرئیل به پیغمبر گفت: تمر برنی سیر می کند و گوارا است و عافیت می دهد و آن دوا است و هیچ دردی برای آن نیست و با هر خرمایی حسنه ای است و پروردگار را خشنود می کند و شیطان را به خشم می آورد و آب پشت را زیاد می کند.

و نیز به طور مسند از صالح بن عقبه روایت کرده که گفت :

سمعت عن أبی عبد الله علیه السلام یقول : أطعِمُوا البَرنِیَّ نِساءَکُم فی نِفاسِهِنَّ تَحلُمُ أولادُکُم. ⁽¹⁾

شنیدم از ابی عبدالله علیه السلام که می فرمود: خرمای برنیّ را در حال نفاس به زن های خود بخورانید تا فرزندان شما عاقل و بردبار شوند.

و در حدیث دیگر از امیرالمؤمنین (علیه السلام) روایت کرده که فرمود :

خَیْرُ تَمَرَاتِکُمُ اَلْبَرْنِیُّ فَأَطْعِمُوا نِسَاءَکُمْ فِی نِفَاسِهِنَّ تَخْرُجْ أَوْلاَدُکُمْ حُلَمَاءَ عُلَماء. ⁽²⁾. بهترین خرما های شما خرمای برنیّ است، به زن های خودتان در حال نفاس شان بخورانید که فرزندان شما عالم و عاقل متولّد شوند.

و نیز در همان کتاب از عدّه ای از اصحاب به طور مسند از ابی بصیر از ابی عبدالله علیه السلام روایت کرده که فرمود:

لَوْ کَانَ طَعَامٌ أَطْیَبُ مِنَ اَلرُّطَبِ لَأَطْعَمَهُ اَللَّهُ مَرْیَمَ.⁽³⁾ اگر طعامی بهتر از رطب بود، خدا به مریم می خورانید.

و نیز در همان کتاب به سند خود به طور مرفوع از امیر مؤمنان علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود:

لِیَکُنْ أَوَّلُ مَا تَأْکُلُ اَلنُّفَسَاءُ اَلرُّطَبَ فأَنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ قَالَ لِمَرْیَمَ بِنْتِ عِمْرَانَ: وَ هُزِّی إِلَیْکِ بِجِذْعِ النَّخْلَةِ تُساقِطْ عَلَیْکِ رُطَباً جَنِیًّا. ⁽⁴⁾ قِیلَ: یَا رَسُولَ اَللَّهِ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ اوانُ اَلرُّطَبِ ؟

قَالَ: سَبْعَ تَمَرَاتٍ مِنْ تَمَرَاتِ اَلْمَدِینَهِ فَإِنْ لَمْ یَکُنْ فَسَبْعَ تَمَرَاتٍ مِنْ تَمْرِات أَمْصَارِکُمْ فَإِنَّ اَللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی قَالَ: وَ عِزَّتِی وَ جَلاَلِی وَ عَظَمَتِی وَ اِرْتِفَاعِ مَکَانِی لاَ تَأْکُلُ نُفَسَاءُ یَوْمَ تَلِدُ اَلرُّطَبَ فَیَکُونُ غُلاَماً إِلاَّ کَانَ حَلِیماً و لا جَارِیَهً الّا تَکونُ حَلِیمَةً ﴾ ⁽¹⁾

باید رطب، اوّلین چیزی باشد که زن نفساء (یعنی زنی که تازه زاییده) می خورد، زیرا که خدای عزّ و جل به مریم دختر عمران فرمود: «شاخه درخت خرما را به طرف خود بجنبان تا برای تو رطب تازه بیفتد».

ای رسول خدا اگر فصل رطب نباشد؟

فرمود: هفت دانه از خرما های مدینه و اگر آن هم نباشد هفت دانه از خرمای شهر های خودتان بخورد زیرا که خدای تعالی فرمود: به عزّت و جلال و بزرگی و بلندی مقام خودم سوگند که زن نفساء در روزی که می زاید رطب را نمی خورد مگر این که اگر فرزندش پسر باشد عاقل و بردبار می شود و اگر دختر باشد عاقل و بردبار می شود.

حاصل کلام: همین قدر از فضیلت رطب که در این کتاب ذکر کردم برای تذکره و تبصره کافی است ، اگر طالبین بخواهند بیش تر از این آگاه شوند به کتب مبسوط صحیح و معتبر رجوع فرمایند.

بیان خواصّی که از این اخبار برای رطب استفاده می شود:

اوّل: خستگی را می برد.

دوم: درد را از بدن بیرون می کند.

سوم: خوردن آن سبب خشنودی خدا است

چهارم: خوردن هر دانه ای از آن حسنه است .

پنجم: خوردن آن شیطان را به غضب می آورد.

ششم هر گاه زن تازه زا روز اوّل زاییدن از آن بخورد، فرزند او عالم و عاقل و بردبار گردد.

هفتم : آب پشت را زیاد می کند .

همانا انعقاد نطفة طیّبة صدّیقة طاهره رحمه الله از رطب بهشتی نیز خالی از لطافت و لطیفه هایی نباشد:

اوّل: هم چنان که رطب دنیوی خستگی را می برد ، ولایت و دوستی انسیّه حورا علیها السلام خستگی و تلخی هنگام جان دادن و سکرات مرگ را می برد.

دوم: هم چنان که رطب دنیوی درد را از بدن بیرون می کند ، ولایت و محبّت این تفّاحه بهشتی ، امراض معاصی و عقوبات اخروی را از جان محبّان و دوستان خود دور می کند.

سوم: هم چنان که خوردن رطب سبب خشنودی خدا است، خشنود ساختن آن بی بی معظّمه میلیارد ها مرتبه بیشتر سبب خشنودی او و خشنودی خدا است ، چنان چه پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرموده:

إِنَّ اَللَّهَ یَغْضَبُ لِغَضَبِ فَاطِمَةَ وَ یَرْضَی لِرِضَاهَا. ⁽¹⁾ چهارم: هم چنان که خوردن رطب شیطان را به غضب می آورد، ولایت و دوستی فاطمه نیز شیطان را بی حساب به غضب در می آورد ، زیرا که نقض غرض برای او حاصل می شود ؛ چه غرض او گمراه نمودن و اغوای اولاد آدم در دنیا، و معذّب شدن و جهنّمی شدن ایشان در آخرت است و لیکن ولایت و دوستی بضعه زکیّة ،احمدیّه، سبب هدایت و نجات ما در دنیا و آخرت است .

پنجم هم چنان که به واسطه رطب خوردن مادر در روز اوّل ولادت ، اولاد

حلیم و عالم می گردند ، شیعیان آن بانوی معظّمه و پدر و شوهر و فرزندان طاهرین او ، چون از فاضل طینت ایشان خلق شده اند بردبار و حلیم و عالم گردند .

فصل سوم: بیان اجمالی از شرح احوال والده ماجده آن حضرت، خدیجه کبری علیها السلام

اشاره

مادر ستوده سیر آن حضرت، امّ المؤمنین خدیجه کبری بنت خویلد بن اسد بن عبد العزّی بن قصیّ الاسدیّة القرشیّة - رضی الله عنها - است که مادر او دختر زائدة بن الاصمّ بن عامر بن لویّ بوده ، و مادر مادر مادرش قلابه دختر عبد مناف و از بنی الحرث بوده .

و خدیجه محترمه ، اوّلین زنی است که رسول خدا صلی الله علیه و آله او را به زوجیّت برگزید و تا زمانی که او زنده بود آن حضرت زن دیگری نگرفت و او اولین زنی است که به رسول خدا ایمان آورد و به شرف اسلام مشرّف شد، و همه مسلمانان بر آن اجماع کرده اند .

و شیخ صدوق رحمه الله در کتاب امالی به سند متّصل ⁽¹⁾از ابن عبّاس روایت کرده که گفت: اوّل کسی از مردان که به رسول خدا ایمان آورد علی علیه السلام بود و اوّل زنی از زن ها که به آن حضرت ایمان آورد خدیجه علیها السلام بود ⁽²⁾

و در نهج البلاغه آمده است که امیر المؤمنین (علیه السلام) فرمود :

وَ لَمْ یَجْمَعْ بَیْتٌ وَاحِدٌ یَوْمَئِذٍ فِی اَلْإِسْلاَمِ غَیْرَ رَسُولِ اَللَّهِ وَ خَدِیجَهَ وَ أَنَا ثَالِثُهُمَا. ⁽¹⁾ در آن روز (یعنی روز بعثت آن حضرت) در اسلام خانواده ای غیر از رسول خدا و خدیجه جمع نشد و من سوم ایشان بودم.

و آن چه از تواریخ و سیر بر می آید آن است که این مخدّره معظّمه قبل از ازدواج با رسول خدا صلی الله علیه و آله دو شوهر دیگر داشته: یکی از آن ها ابی هاله پسر زراره یا هند بن نباش تمیمی ، و دیگری عتیق بن عامر مخزومی بوده است .⁽²⁾و در زمان ازدواج با رسول خدا صلی الله علیه و آله چهل ساله بوده در حالی که آن حضرت - بنا بر اصحّ - بیست و پنج ساله و بنا بر بعضی از اقوال بیست و یک ساله بوده اند . ⁽³⁾

و آن خاتون مکرمه صاحب ثروت و مال و حشم بسیار بوده و تجارت داشته، و بسیاری برای او به مضاربه کسب می کردند و با سرمایه او تجارت می نمدند .

و سبب تزویج او با پیغمبر خدا صلی الله علیه و آله این شد که از دانشمندان و کهنه و رهبان،

قدر و جلالت آن حضرت را مکرّر در مکرّر شنیده بود و به خصوص از پسر عمّخود، ورقة بن نوفل بن اسد که به شریعت مسیح و عالم به کتاب های آسمانی بود، پیوسته سخنان و پیش گویی هایی دالّ بر عظمت مقام و ظاهر شدن رسالت و بلند شدن نام آن حضرت می شنید و این که خدیجه به قید زوجیّت او در خواهد آمد و به علاوه آن حضرت در صفات حمیده و خصال پسندیده و اخلاق حسنه و کمالات مستحسنه ⁽¹⁾و صدق حدیث و عظم امانت، در میان خواص و عوام مشهور و معروف بود.

سینه بی کینه آن مخدّره به نحوی هدف تیر عشق و محبّت آن جناب گردید که آنی از فکر مواصلت با حضرتش بیرون نبود و بیش تر اوقات به تنهایی به یاد او گریه ها می کرد و با خود زمزمه هایی داشت و با خیال وصال او روز را به شب و شب را به روز می آورد و به سوز و ساز می پرداخت و راز درون خود را با کسی اظهار نمی کرد.

عشق آمد و خیمه زد به صحرای دلش *** سودا بفزود بر سویدای دلش

اوّل قدمی پیش بشد پای دلش *** دل رفت و نشست عشق بر جای دلش

تا این که- بنا بر آن چه در کتب مبسوط شرح داده شده - کارش به جایی رسید که از آن حضرت تمنّا نمود که با اموالش تجارت فرماید و آن جناب نیز تمنّای او را پذیرفت و خدیجه به مراتب بیش تر از آن چه که به دیگران پاداش می داد ، بر عطیّت آن حضرت افزود ، و میسره و ناصح، دو نفر غلام مخصوص خود را به خدمت آن جناب بر گماشت و با حضرتش روانه داشت ، و آن حضرت نیز قبول فرمود و با میسره به عزم تجارت به سمت شام رهسپار گردید و آن جناب در این مسافرت

بهره های وافری به دست آورد .

خلاصه کلام: پس از مراجعت آن حضرت از سفر شام ، خدیجه شخصی را به نزد آن حضرت فرستاد و چنین پیغام داد: همانا من - به واسطه قرابتی که با هم داریم و شرافت صدق گفتار و امانتی که در میان قوم خود داری - به مزاوجت و هم سری شما راغبم.

ناگفته نماند که خدیجه محترمه، از اواسط زنان قریش بود و از حیث جمال و کمال و مال و ثروت سر آمد همه آن ها بود، و در مکّه معظّمه خانه ای در نهایت وسعت داشت و بر بام خانه خود قبّه ای از حریر سبز، بسته شده با طناب های ابریشم نصب کرده بود، و ثروت و مال بی اندازه ای داشت ، امّا پس از ازدواج با رسول خدا صلی الله علیه و آله ، تمام اموال خود را در راه خدا برای رواج دین مقدّس اسلام به آن حضرت بذل نمود و برای خدا صدمات و شماتت ها و آزار های قوم خود را تحمّل کرد و این مقام فوق مرتبه و مقامی است که خداوند متعال به او عنایت فرمود .

و او در حسن و جمال، فضل و کمال ، بسط ید ⁽¹⁾و انفاق مال، عفّت و نیکی خصال، در عصر خود در میان اقران و امثال، شبیه و نظیری نداشته و مهارت تامّه ای در علم عروض و ادبیّات و شعر داشته. نگارنده در این مختصر، اندکی از بسیار از اشعار آب دار او را می نگارم و از خود به یادگار می گذارم.

پاره ای از اشعار خدیجه

یکی از آن ها شعری است که پس از توصیفات پسر عمویش ورقة بن نوفل بن اسد از حضرت خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله برای خدیجه ، با نهایت وجد و شوق و شعف

سروده، به نحوی که از شوق وصال آن حضرت نزدیک بود جان از جسدش بیرون رود. در آن حال بدون صبر و قرار درّ شاهوار اشک بی اختیار از دیدّ گهر بار به رخسار خود می بارید و آه سرد از دل پر درد بر کشید و مترنّم به این اشعار آب دار گردید و آتش محبّت و اشتیاق وصال آن حضرت را از کانون دل مشتعل ساخت:

کم أستر الوجد و الأجفان تهتکه *** و أطلق الشوق و الأعضاء تمسکه

جفانی القلب لمّا أن تملّکه *** غیری فوا أسفا لو کنت أملکه

ما ضرّ من لم یدع منّی سوی رمقی *** لو کان یسمح بالباقی فیترکه ⁽¹⁾

در بحار الانوار پس از ذکر این اشعار عبارتی فرموده که ترجمه آن به فارسی این است راوی گفت: عجیب ترین چیزی که در این امر عجیب دیدم این بود که هنوز خدیجه از انشای این اشعار فراغت نیافته بود که صدای کوبه دَر بلند شد ، به کنیز خود فرمان داد: فرود آی و ببین پشت در کیست ، شاید خبری از دوستان برسد ؟ و در همان حال این اشعار را انشا کرد:

أیا ریح الجنوب لعلّ علّم *** من الأحباب یطفی بعض حرّی

و لم لا حمّلوک إلیّ منهم *** سلاما أشتریه و لو بعمری

و حقّ ودادهم إنّی کتوم *** و إنّی لا أبوح لهم بسرّی

أرانا ⁽¹⁾الله وصلهم قریبا *** و کم یسر أتی من مِن بعد عسر

فیوم من فراقکم کشهر *** و شهر من وصالکم کدهر

پس کنیز فرود آمد و گفت: اولاد عبد المطّلب و سادات عربند. خدیجه با نهایت شوق از جا برخاست و به کنیز گفت: در را باز کن و به میسره خبر ده پشتی ها را برای ایشان آماده کند و متّکا ها در پشت هر یک از ایشان بگذارد، امید دارم که حبیب من محمّد را به همراه خود آورده باشند. پس این اشعار را انشا کرد:

ألذ حیاتی وصلکم و لقاؤکم *** و لست ألذّ العیش حتّی أراکم

و ما استخشیت ⁽²⁾عینی من الناس غیرکم *** و لا لذّ فی قلبی حبیب سواکم

علی الرأس و العینین جملة سعیکم *** و من ذا الذی فی فعلکم قد عصاکم

و ها ⁽¹⁾أنا محسوب علیکم بأجمعی *** و روحی و مالی یا حبیبی فداکم

و ما غیرکم فی الحبّ یسکن مهجتی *** و إن شئتم تفتیش قلبی فهاکم ⁽²⁾

زندگی مرا وصل و ملاقات شما لذّت داد، و من از زندگانی لذّت نمی برم مگر این که شما را ببینم.

و از اشعار اوست، پس از آن که ابو طالب فرمود: آمدن ما برای امر پسر برادرم، محمّد است. خدیجه خاتون پس از شنیدن این کلام، یقین کرد که مقصود او حاصل می شود، این اشعار را انشا کرد:

بذکرکم یطفی الفؤاد من الوقد *** و رؤیتکم فیها شفا أعین الرّمد

و من قال إنّی أشتکی من هواکم *** فقد کذبوا لو متّ فیه من الوجد

و مالی لا أملی سروراً بقربکم *** و قد کنت مشتاقاً علیکم من البعد

تشابه سرّی فی هواکم و خاطری *** فأبدی الذی أخفی و أخفی الذی أُبدی ⁽¹⁾

و نیز از اشعار او است، هنگامی که شتر سر به پای مبارک خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله گذارد و به کلام فصیح نطق کرد که: «کیست مثل من و حال آن که سیّد المرسلین پشت مرا لمس کرد» ؟ و زن هایی که نزد خدیجه حاضر بودند ، گفتند: این سحر بزرگی است و بس که از این یتیم ظاهر شده. خدیجه فرمود: همانا این سحر نیست ، خود این آیات و کراماتی است که از این حضرت ظاهر شد، پس این اشعار را انشا کرد:

نطق البعیر بفضل أحمد مخبراً *** هذا الذی شرّفت به أمّ القری

هذا محمّد خیر مبعوث أتی *** فهو الشفیع و خیر من وطأ الثری

یا حاسدیه تمزّقوا من غیظکم *** فهو الحبیب و لا سواه فی الوری ⁽¹⁾

-شتر نطق کرد و به فضیلت احمد خبر داد: این است آن کسی که امّ القری (یعنی زمین مکّه) به او شرافت یافت.

و از اشعار اوست، هنگامی که لباس سفر برای حضرتش مهیّا کرد و آن حضرت در برابر روی او پوشید.

أوتیت من شرف الجمال فنونا *** و لقد فتنت بها القلوب فتوناً

قد کوّنت للحسن فیک جواهر *** فیها دعیت الجوهر المکنوناً

یا من أعار الظبی فی فلواتِهِ *** للحسن جیداً سامیاً و جفوناً

نظر ⁽²⁾إلی جسمی النحیل و کیف قد *** أجریت من دمع العیون عیوناً

سهرت ⁽³⁾عینی فی هواک صبابة *** و ملأت قلبی لوعةً و جنوناً

و از اشعار اوست، هنگامی که حضرت ختمی مرتبت صلی الله علیه و آله خدیجه را وداع فرمود و بر مرکب خود سوار شد، و میسره و ناصح دو غلام خدیجه در مقابل روی آن حضرت می رفتند، خدیجه این اشعار را انشا کرد:

قلب المحبّ إلی الأحباب مجذوب *** و جسمه بید الأسقام منهوب

و قائل کیف طعم الحبّ قلت له *** الحبّ عذب و لکن فیه تعذیب

أفدی الذین علی خدّی لبعدهم *** دمی و دمعی مسفوح و مسکوب

ما فی الخیام و قد صارت ⁽¹⁾رکابهم جمّا *** إلا محبّ له فی القلب محبوب

کأنّما یوسف فی کلّ ناحیة *** و الحزن ⁽²⁾فی کلّ بیت فیه یعقوب ⁽³⁾

و از اشعار او است، هنگام مراجعت آن حضرت از سفر شام ، چون بر خدیجه وارد شد این دو بیت را انشا کرد:

جاء الحبیب الذی أهواه من سفر *** و الشمس قد أثّرت فی وجهه أثرا

عجبت للشمس من تقبیل و جنته *** و الشمس لا ینبغی أن تدرک القمرا ⁽¹⁾

و از اشعار او است وقتی که آن حضرت به خواهش خدیجه به جانب کاروان بر گشت تا با آن ها مراجعت فرماید و آن حضرت از مکّه بیرون رفت و جبرئیل و فرشتگان اطراف آن جناب را گرفتند، خدیجه خوش حال شد و این اشعار را انشا کرد:

نعم لی منکم ملزم أیّ ملزم *** و وصل مدی الأیّام لا یتصرّم

و لو لم یکن قلب المتیّم فیکم *** جریحا لما سالت دموعی بالدم

و لم یخل طرفی ساعة من خیالکم *** و من حبّکم قلبی و من ذکرکم فمی

و لو جبلا حمّلتموه بعادکم *** لمال و ماذا حال جسمی و أعظمی

أشدّ علی کبدی یدی فیردّها *** بما فیه من وجد من الشوق مضرم

طویت الهوی و الشوق ینشر طیّه *** و کتمت أشجانی فلم تتکتّم

فیاربّ قد طالت بنا مدّة النوی *** و أنت قدیر تنظم الشمل فانظم ⁽¹⁾

و از اشعار اوست، در هنگامی که حضرت ختمی مرتبت گزارش سفر تجارت خود را برای خدیجه بیان می فرمود و او اظهار شادی و خوش بختی از ملاقات آن حضرت می نمود ، این رباعی را با نهایت شوق و خوشحالی انشا کرد:

فلو أنّنی أمسیت فی کلّ نعمة *** و دامت لی الدنیا و ملک الأکاسره

فما سویت عندی جناح بعوضة *** إذا لم یکن عینی لعینک ناظره ⁽¹⁾

و از اشعار اوست، بعد از این که آن حضرت خود را از گرد و غبار سفر شست و شو داد و گیسوان عبیر آسای خود را شانه زد و از لباس سفر بیرون آمد و لباس های فاخر در بر نمود و به مشک و غالیه و بوی خوش خود را معطّر فرمود و در کمال جمال و جلال به خانه خدیجه آمد، خدیجه این اشعار را انشا کرد:

دنی فرمی من قوس حاجبه سهما *** فصادفنی حتّی قتلت به ظلما

و أسفر عن وجه و أسبل شعره *** فبات یباهی البدر فی لیلة ظلما

و لم أدر حتّی زار من غیر موعد *** علی رغم واش ما أحاط به علما

و علّمنی من طیب حسن حدیثه *** منادمة یستنطق الصخرة الصمّا ⁽²⁾

و از اشعار اوست هنگامی که از حضرتش درخواست کرد که با او ازدواج کند ، و با نهایت اشتیاق، عشق خود را به آن حضرت اظهار نمود و این اشعار را انشا کرد:

یا سعد إن جزت بوادی الأراک *** بلّغ قلیبا ضاع منّی هناک

و استفت غزلان الفلا سائلاً *** هل لأسیر الحبّ منهم فکاک

و إن تری رکباً بوادی الحما *** سائلهم عنّی و من لی بذاک

نعم سروا و استصبحوا ناظری *** و الآن عینی تشتهی أن یراک

ما فیّ من عضو و لا مفصل *** إلّا و قد رکّب فیه هواک

عذّبتنی بالهجر بعد الوفا *** یا سیّدی ماذا جزاء بذاک

فاحکم بما شئت و ما ترتضی *** فالقلب ما یرضیه إلّا رضاک ⁽¹⁾

نمی پسندد، مگر آن چه را که تو می پسندی.

و از اشعار اوست، در همین مقام پس از آن که آن حضرت به سبب فقر و فاقه خود از ازدواج با او عذر خواهی کرد، او در جواب اعتذار ⁽¹⁾آن جناب گفت : کسی که از جان خود از چون تو جانانی مضایقه نکند ، از مال مضایقه ⁽²⁾نمی کند . تمام هستی و دارایی من از آن شما است و در حکم شما ، و من هرگز از چون تو جانانی مضایقه ای ندارم. و سوگند به کعبه و صفا، بیرون از خواسته و رضایت تو لب نگشایم، و از چون تو آرام جانی چنین گمانی نمی برم که این کنیزک را از خود دور، و از فیض وصال خود مهجور فرمایی.

خدیجه این کلمات را با سوز دل بگفت و قطرات اشک از دیده بر رخسار خود می بارید و با خاطر امیدوار به انشای این اشعار آب دار پرداخت ، در حالتی که مهره دل خود را به نزد محبّت آن بزرگوار می باخت:

و الله ما هبّ نسیم الشمال *** إلّا تذکّرت لیالی الوصال

و لا أضا من نحوکم بارق *** إلّا توهّمت بطیف الخیال

أحبابنا ما خطرت فرقة *** منکم غداة الوصل منّی ببال

جور اللیالی خصّنی بالجفا *** منکم و مَن یؤمن جور اللّیال

رقّوا و جودوا و ارحموا و اعتقوا *** لابدّ لی منکم علی کلّ حال ⁽³⁾

حاصل کلام آن که: بیان فضائل، مناقب و کمالات این بانوی معظّمه از عهده این مختصر بیرون است، لذا در این جا به یک خبر نبوی اکتفا می کنم که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرموده:

إِنَّ خَیْرُ نِسَاءِ الْعَالَمِینَ مَرْیَمُ بِنْت عِمْرَانَ وَ آسِیَةُ بِنْتِ مُزَاحِمٍ وَ خَدِیجَةُ بِنْتُ خویلد وَ فَاطِمَةَ بِنْتِ مُحَمَّدٍ صلی الله علیه و آله. ⁽¹⁾ بهترین زنان جهانیان مریم دختر عمران و آسیه دختر مزاحم و خدیجه دختر خویلد و فاطمه دختر محمّد صلی الله علیه و آله است .

علاقه مندانی که می خواهند از حالات آن بانوی معظّمه بیشتر از این اطّلاع حاصل کنند ، به کتب مبسوط اهل فن حدیث و تاریخ رجوع کنند. فعلاً چیزی که در این مختصر سزاوار تذکّر دادن است، سه امر است که آن را ضمن سه مطلب یاد آوری می کنیم:

مطلب اوّل: در میان خاصّه و عامّه چنین معروف است که حضرت ختمی مآب صلی الله علیه و آله و سلم ، شوهر سوم آن علیا مخدّره بوده و در کتب فریقین از اخبار بسیاری چنین استفاده می شود که تمام زن های آن حضرت بیوه بوده اند اّلا عایشه ، و مخالف این قول قول ابی القاسم کوفی و احمد بلاذری است در دو کتاب ایشان.⁽²⁾

و علم الهدی در شافی و ابو جعفر در تلخیص - بنا بر آن چه علّامه مجلسی رحمه الله در

بحار⁽¹⁾از ایشان حکایت فرموده - معتقدند که خدیجه علیها السلام در زمان ازدواج با پیغمبر صلی الله علیه و آله عذرا و بکر بوده. و مؤیّد این قول است آن چه در بحار ⁽²⁾از کتاب انوار و بدع روایت نموده که رقیّه و زینب فرزندان بطنی هاله، خواهر خدیجه بوده اند ، و ابو القاسم کوفی - بنا بر آن چه از کتاب استغاثه نقل شده - استدلال کرده که خدیجه غیر از رسول خدا صلی الله علیه و آله احدی را به زوجیّت خویش برنگزید. و بالا ترین دلیلی که آورده اند، اجماع خاص و عام از اهل آثار و راویان اخبار است بر اینکه از اشراف و سادات و صاحبان مجد و بزرگواری قریش باقی نماند الا این که برای خواستگاری خدیجه پیش قدم شد و آتش این آرزو را در کانون دل خود مشتعل نموده و خدیجه آب سرد بر آتش هوای ایشان ریخته و ایشان را جواب گفته و خواستگاری ایشان را رد کرده و نپذیرفته و از همین جهت بوده که پس از ازدواج او با رسول خدا صلی الله علیه و آله بر خدیجه غضب نمودند و از او دوری کردند و گفتند: همانا اشراف و امنای قریش به خواستگاری تو قدم گذارده و هیچ یک را به زوجیّت خود نپذیرفتی و برای محمّد یتیم ابی طالب که فقیر است و مالی ندارد سر فرود آوردی و او را به شوهری خود ستودی. ⁽³⁾

پس اهل فهم و دانش چگونه این مطلب را قبول کنند که خدیجه با عربی از تمیم تن در دهد و از سادات قریش و اشراف آن ها ممانعت نماید ، با اوصافی که در فضایل و کمالات آن بی بی معظّمه گفته شده!

مناقشه: در مورد این برهان ممکن است چنین گفته شود: چه مانعی دارد که

خدیجه علیها السلام پیش از رسول خدا صلی الله علیه و آله دو شوهر دیگر داشته و پس از آن که آن دو شوهر بدرود جهان گفته اند، اموال خدیجه از میراث آن دو شوهر زیاد شده ، آن گاه سادات قریش از او خواستگاری کرده اند این احتمال نه عقلاً و نه عادتاً مانعی ندارد ، به خصوص در صورتی که وضعیت ابا هاله یا عتیق واضح نشده باشد که از عرب های پست بوده اند؛ شاید هر یک از آن ها از اشراف اقوام خود بوده اند، یعنی

ابا هاله از اشراف تمیمی ، و عتیق از اشراف مخزومی بوده اند، و هر دو نفر صاحب قبیله و عشیره و سزاوار نیست که از تمیمی به اعرابی تعبیر کرد و چنین مطلبی ثابت نشده است .

همین طور، این احتمال هیچ منافاتی با عذرا و بکر بودن در زمان ازدواج با پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم ندارد. چه بسا با آن دو نفر ازدواج کرده باشد و به واسطه عنن ⁽¹⁾یا مثل آن نتوانسته باشند با او نزدیکی کنند ، نظیر زلیخا زوجه عزیز مصر که در اختیار او بود و به واسطه عنن نتوانست او را تصرف کند تا آن که بعد از او حضرت یوسف او را به عقد خود در آورد، در حالتی که عذرا بود. بلی اگر ثابت شود که رقیّه و زینب ، دختران خدیجه بوده اند ، نه از خواهر او ، هاله ، مطلوب کسی که گفته خدیجه عذرا نبوده - و العلم عند الله - به هر حال نتیجه ای برای این نزاع حاصل نیست.

مطلب دوم: کتب فریقین مشحون ⁽²⁾است از این که خدیجه چهار دختر از

رسول خدا صلی الله علیه و آله به دنیا آورده زینب و امّ کلثوم و رقیّه و فاطمه ، و سه پسر : قاسم طیّب و طاهر ، و از این جهت آن حضرت به پسر بزرگش قاسم کنیه داده شد و او را ابوالقاسم می گفتند .

و فرزندان ذکور آن حضرت که از خدیجه بودند ، پیش از اسلام از دنیا رحلت کردند. و بعضی گفته اند که آن حضرت از خدیجه پسری غیر از قاسم نداشته ، و امّا دختران آن حضرت اسلام را درک کردند و با پیغمبر هجرت کردند و متابعت آن بزرگوار را نموده ، ایمان آوردند.

مطلب سوم: وفات خدیجه علیها السلام را اهل سیر در ماه رمضان پنج سال و به روایتی چهار سال و به روایتی سه سال پیش از هجرت دانسته اند و در کتاب اسد الغابة ⁽¹⁾قول اخیر را به صواب نزدیک تر دانسته و مدفن آن معظّمه در مکّه در حَجُون ⁽²⁾است و مدّت عمر او در دنیا شصت و پنج سال بوده چهل ساله بود که با رسول خدا صلی الله علیه و آله و سلم ازدواج کرد و با پیغمبر صلی الله علیه و آله بیست و پنج سال و به قولی بیست و چهار سال زندگانی کرد ، و قول اوّل اشهر ، و ثانی اظهر است، و الله عالم بحقائق الامور.

فصل چهارم: تاریخ ولادت فاطمه سلام الله علیها و چگونگی آن

اشاره

ولادت صدّیقه طاهره علیها السلام بنا بر اصحّ اقوال ، پنج سال بعد از بعثت رسول خدا صلی الله علیه و آله، مطابق با سال چهل و پنجم عام الفیل در زمان سلطنت یزدجرد ⁽¹⁾بن شهریار از پادشاهان عجم در ساعت آخر از شب جمعه ، بیستم ماه جمادی الثانیه سال شش هزار و دویست و هشت شمسی، بعد از هبوط ⁽²⁾آدم صفی الله علیه السلام ، بنا بر مشهور. در میان خاصه و عامه در مورد روز و ماه ولادت آن سیّده زنان جهانیان اختلافی نیست. هشت سال با پدر بزرگوارش در مکّه معظّمه و پس از آن به مدینه طیّبه هجرت فرموده و ده سال هم نیز با آن حضرت در مدینه طیّبه بوده، چنان چه اخبار متواتری که از فریقین روایت شده بر آن دلالت دارد.

و امّا در سال ولادت آن حضرت اخبار مختلفی به چشم می خورد؛ جمعی در سال پنجم بعثت و بعضی دو سال بعد از بعثت و قلیلی از عامّه پنج سال قبل از بعثت روایت کرده اند ، چنان چه در کتب کافی، مناقب ابن شهر آشوب، کشف الغمه ،اربلی، دروس شهید اوّل، دلائل الامامة محمّد بن جریر طبری، جدول مصباح کفعمی، روایتی از مصباحین و جامع عبّاسی و جمعی دیگر از مورّخین و نسّابه ⁽³⁾پنج سال بعد

از بعثت گفته اند، ⁽¹⁾و سیّد ابن طاوس در کتاب اقبال خود به سند خود از شیخ مفید رضی الله عنه از کتاب حدائق الریاض او در ذکر ماه جمادی الآخره فرموده:

یَوْمُ اَلْعِشْرِینَ مِنْهُ کَانَ مَوْلِدَ اَلسَّیِّدَةِ اَلزَّهْرَاءِ عَلَیْهَا السَّلاَمُ سَنَةَ اِثْنَتَیْنِ مِنَ اَلْمَبْعَثِ وَ هُوَ یَوْمٌ شَرِیفٌ یَتَجَدَّدُ فِیهِ سُرُورُ اَلْمُؤْمِنِینَ وَ یُسْتَحَبُّ صِیَامُهُ وَ اَلتَّطَوُّعُ فِیهِ بِالْخَیْرَاتِ وَ اَلصَّدَقَةُ عَلَی أَهْلِ اَلْإِیمَانِ ⁽²⁾ روز بیستم از جمادی الآخر سال دوم بعثت، روز ولادت سیّده زهرا (سلام الله علیها) است ؛ و آن روز روزی شریف است که شادی مؤمنین در آن تازه می شود و روزه گرفتن و خیرات کردن و صدقه دادن بر اهل ایمان در آن روز مستحب است.

و خود سیّد در همان کتاب فرموده:

یوم ولادة سیدتنا الزهرا البتول ابنة أفضل رسول صلی الله علیه و آله و هو یوم عظیم الشأن من أعظم أیّام أهل الإسلام و الإیمان لأمور:منها : إنّ نسب رسول الله صلی الله علیه و آله انقطع إلا منها .و منها : إنّ أئمّة المسلمین و الدعاة إلی ربِّ العالمین من ذرّیّتها و صادر عن مقدس ولادتها.و منها : إنّها أفضل من کلّ امرأة کانت أو تکون فی الوجود، و هذا فضل عظیم السعود .و منها : إنّها المزوّجة فی السماء، و المختصّة بالطهارة و المباهلة ، و هی، المختارة من سائر النساء.

و منها : إنّها المشرّفة بنزول المائدة علیها من السماء و هذا مقام عظیم من مقامات الأنبیاء . ⁽¹⁾ روز ولادت سیّده ما زهرای بتول دختر برترین رسول صلی الله علیه و آله روزی است که شان آن بزرگ و از بزرگ ترین روز های اهل اسلام و ایمان است ، به علّت چند امر که :

و از جمله آن ها است: این که: نسب رسول الله صلی الله علیه و آله قطع شد مگر از او .

و از جمله آن امور این که: پیشوایان مسلمانان و دعوت کنندگان به سوی پروردگار جهانیان از ذریّه اویند و از ولادت پاک و پاکیزه او صادر شده اند .

و از جمله آن امور این که: او افضل از تمام زن هایی است که در عالم هستی بوده اند یا خواهند بود و این فضلی است که سعادت آن بزرگ است.

و از جمله آن امور این است: که ازدواج او در آسمان واقع شده و به طهارت و مباهله مخصوص می باشد و او برگزیده زنان است.

و از جمله امور این است: که او به سبب این که از آسمان برایش مانده فرود آمده، شرافت یافته است، و این مقام بزرگی از مقامات پیغمبران است.

و بعضی از علمای عامّه چنین گفته و روایت کرده اند که ولادت آن سیّده جهانیان پیش از بعثت ، در هنگامی که قریش خانه کعبه را بنا می کردند بوده، ⁽²⁾و علّامه مجلسی رحمه الله از برخی کتب مخالفین به طور مسند روایت کرده که : چهل و یک سال از سنّ مبارک پیغمبر صلی الله علیه و آله گذاشته بود که فاطمه زهرا متولّد شد ، یعنی یک سال بعد از بعثت.⁽³⁾و در روایتی از حافظ ابی منصور دیلمی از ابی علی حدّاد از حافظ ابی نعیم در کتاب معرفة الصحابه روایت کرده که گفته است: فاطمه کوچک ترین دختر های پیغمبر بوده ؛ وقتی تولّد یافت که قریش خانه کعبه را بنا می کردند ، و

پیش از بعثت کنیه او «أمّ أسماء» بوده. ⁽¹⁾و نیز بعضی از ایشان ولادت آن حضرت را پنج سال پیش از بعثت روایت کرده اند.

مؤلّف ناچیز گوید: اصحّ از همه این اقوال و روایات ، چنان چه ذکر شد آن است که ولادت آن ولیّة الله علیها سلام در سال پنجم ⁽²⁾بعثت بوده ، و لازمه قول به این که پنج سال قبل از بعثت متولّد شده باشد آن است که گفته شود حضرت زهرا (سلام الله علیها) هنگام هجرت هجده سال داشته و هنگام رحلت پیغمبر بیست و هشت ساله بوده ، و اگر دو سال بعد از بعثت هم گفته شود هنگام هجرت یازده ساله و هنگام رحلت پیغمبر بیست و یک ساله بوده. قول به پنج سال قبل از بعثت قطعاً باطل است و هکذا قول به یک سال بعد از بعثت هم مقرون به صحّت نیست.

و امّا بطلان مصادف بودن ولادت او با زمانی که قریش خانه کعبه را بنا می گذاردند، از آفتاب روشن تر است. زیرا هنگام بنای خانه کعبه به هیچ وجه سازشی با ولادت آن بی بی معظّمه ندارد ، چه این که در آن وقت سنّ نازنین پیغمبر ، بنا بر بعضی اخبار بیست و پنج سال و بنا بر بعضی سی و پنج سال بوده و طبق ظاهر عبارت علّامه حلّی - اعلی الله مقامه - در کتاب تذکره، چنان چه صاحب کتاب مصباح الحرمین از آن نقل نموده ، ده سال قبل از بعثت بوده، نتیجه این قول آن است که سنّ زهرای مرضیّه هنگام رحلت پدر، سی و سه باشد و هرگز چنین نبود. و جای تردید نیست که قول به تولّد آن جناب پنج سال بعد از بعثت، اصحّ و اتقن و اقوم و اشهر سایر اقوال است.

و امّا کیفیت ولادت آن حضرت

در کتاب اللمعة البیضاء در شرح خطبه زهرا (سلام الله علیها) روایتی را به طور مرسل ⁽¹⁾نقل نموده و گفته است:

روی أنّه لمّا کانت وقت حملها نزل جبرئیل بأمر الله تعالی، فأمر رسول الله أن یترک المخالطة مع الناس ، و یختار الخلوة والعزلة، و یشتغل بعبادة الله سبحانه، و لا یأکل من طعام أهل الدنیا و لو لقمة ، و لا یشرب من میاههم و لو شربة ، بل یکون صائماً أبداً و یفطر برطب الجنّة أو تینها أو تفّاحها إلی أن انعقد النطفة من طعام الجنّة، بعد أن تکوّن أصل تلک النطفة فی لیلة الإسراء بأکل هذه الطیّبات، علی ما مرّ فی تسمیتها بالإنسیّة الحوراء .

و فی اللیلة المتمّمة للأربعین قارب صلی الله علیه و آله مع خدیجة أمّ المؤمنین قبل عشاء الآخرة، فانعقد تلک النطفة النوریّة ، فولدتها بعد تسعة أشهر من الحمل فی متمّم العشرین من جمادی الآخرة. و کان حملها و ولادتها بمکّة فی دار خدیجة و هی دار کریمة معروفة، و نزلت فیها حوّا و مریم و آسیة مع جمع کثیر من الملائکة.⁽²⁾.

صاحب لمعه گوید: روایت شده که چون حمل فاطمه علیها السلام نزدیک شد جبرئیل به امر خدا بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد و آن حضرت را امر کرد که رفت و آمد با مردم را ترک کند و خلوت و گوشه گیری اختیار کند و به عبادت خدای سبحانه مشغول شود و از طعام اهل دنیا و لو این که یک لقمه باشد نخورد و از آب های ایشان هر چند یک جرعه باشد نیاشامد بلکه همه روزه روزه دار باشد و به رطب یا انجیر یا سیب بهشتی افطار کند، تا

این که نطفه از طعام بهشتی بسته شود بعد از این که اصل آن در شب معراج به سبب خوردن این طعام های پاکیزه به وجود آمده، بنا بر آن چه قبلاً در وجه تسمیه آن بی بی معظّمه به انسیّه حورا ذکر شد.

و در شبی که تمام کننده اربعین بود ، پیش از نماز عشا با خدیجه، مادر مؤمنین نزدیکی کرد. پس آن نطفه نوریّه در رحم او بسته شد و پس از نه ماه که از مدّت حمل گذشت در تمام کننده روز بیستم جمادی الآخره او را به دنیا آورد. و مدّت حمل و ولادت او در مکّه در خانه خدیجه بود، و آن خانه با کرامت و آشنا است و در همان خانه حوّا و مریم و آسیه با گروهی بسیار از فرشتگان فرود آمدند.

صدوق رحمه الله در کتاب امالی از احمد بن محمّد خلیلی از محمّد بن ابی بکر فقیه از احمد بن محمّد نوفلی از اسحاق بن یزید از حمّاد بن عیسی از ذرعة بن محمّد از مفضّل بن عمر روایت کرده :

قال : قلت لأبی عبدالله علیه السلام : کیف کان ولادة فاطمة علیها السلام؟

قال : نعم ، إنّ خدیجة لمّا تزوج بها رسول الله صلی الله علیه و آله هجرتها نسوة مکّة، فکنّ لا یدخلن علیها و لا یسلّمن علیها و لا یترکن امرأة تدخل علیها، فاستوحشت خدیجة لذلک ، و کان جزعها و غمّها حذراً علیه .

فلمّا حملت بفاطمة کانت فاطمة تحدّثها من بطنها و تصبّرها. و کانت تکتم ذلک من رسول الله صلی الله علیه و آله ، فدخل رسول الله صلی الله علیه و آله یوماً فسمع خدیجة تحدّث فاطمة، فقال لها یا خدیجة ! من تحدّثین ؟

قالت : الجنین الذی فی بطنی یحدّثنی و یؤنسنی .

قال : یا خدیجة ، هذا جبرئیل یخبرنی ( یبشّرنی) أنّها أنثی و أنّها النسلة الطاهرة المیمونة و أنّ الله تبارک و تعالی سیجعل نسلی منها، و سیجعل من نسلها أئمة و یجعلهم خلفاءه فی أرضه بعد انقضاء وحیه .

فلم تزل خدیجة علی ذلک إلی أن حضرت ،ولادتها، فوجهّت إلی نساء قریش و بنی هاشم أن تعالین لتلین منّی ما تلی النساء، فأرسلن إلیها : أنت عصیتنا و لم تقبلی قولنا و تزوّجت محمّداً صلی الله علیه و آله یتیم أبی طالب فقیراً لا مال له، فلسنا نجیء و لانلی من أمرک شیئاً، فإغتمّت خدیجة لذلک .

فبینا هی کذلک، إذ دخل علیها أربع نسوة سمر طوال کأنّهنّ من نساء بنی هاشم، ففزعت منهنّ لمّا رأتهنّ ، فقالت :إحداهنّ: «لا تحزنی یا خدیجة فإنّا رسل ربّک إلیک و نحن أخواتک : أنا سارة، و هذه آسیة بنت مزاحم و هی رفیقتک فی الجنّة، و هذه مریم بنت عمران و هذه کلثوم ⁽¹⁾أخت موسی بن عمران ، بعثنا الله إلیک لنلی منک ما تلی النساء من النساء.» فجلست واحدة عن یمینها و أخری عن یسارها و الثالثة بین یدیها و الرابعة من خلفها فوضعت فاطمة طاهرة مطهّرة، فلمّا سقطت إلی الأرض أشرق منها النور حتّی دخل بیوتات مکّة ، و لم یبق فی شرق الأرض و لا فی غربها موضع إلّا أشرق فی ذلک النور.

و دخل عشر من الحور العین کلّ واحدة منهنّ معها طست من الجنة و إبریق من الجنّة ، و فی الإبریق ماء من الکوثر ، فتناولتها المرأة التی کانت بین یدیها ، فغسّلتها بماء الکوثر ، و أخرجت خرقتین بیضاوتین أشدّ بیاضاً من اللّبن و أطیب ریحاً من المسک والعنبر ، فلفّتها بواحدة ، و قنّعتها بالثانیة، ثمّ استنطقتها فنطقت فاطمة بالشهادتین و قالت : « أشهد أن لا إله إلّا الله ، و أشهد أن أبی رسول الله صلی الله علیه و آله سیّد الأنبیاء ، و أنّ بعلی سیّد الأوصیاء، و ولدی سادة الأسباط» . ثمّ سلّمت علیهنّ و سمّت کلّ واحدة منهنّ باسمها. و أقبلن یضحکن

إلیها، و تباشرت الحور العین ، و بشّر أهل السماء بعضهم بعضاً بولادة فاطمة، و حدث فی السماء نور زاهر لم تره الملائکة قبل ذلک .

و قالت النسوة : «خذیها یا خدیجة، طاهرة مطهّرة زکیّة میمونة، بورک فیها و فی نسلها». فتناولتها فرحة مستبشرة و ألقمتها ثدیها قدرّ علیها. فکانت فاطمة تنمی فی الیوم کما ینمی الصبیّ فی الشهر و تنمی فی الشهر کما تنمی⁽¹⁾الصبّی فی السنة .⁽²⁾

مفضّل گفت : به ابی عبد الله علیه السلام گفتم : ولادت فاطمه علیها السلام چگونه بوده است؟

فرمود : آری ، چون خدیجه با رسول خدا صلی الله علیه و آله ازدواج کرد، زن های مکّه از او دوری کردند و نزد او نمی رفتند و به او سلام نمی کردند و نمی گذاردند که زنی نزد او رود، پس خدیجه بدین جهت به تنهایی افتاد، و جزع⁽³⁾و غم او برای ترس از آزار رساندن قریش به پیغمبر بود تا وقتی که به فاطمه حامل شد. و او در شکم مادر با وی سخن می گفت و او را به صبر و شکیبایی امر می فرمود، و خدیجه حدیث کردن او را از رسول خدا صلی الله علیه و آله مخفی می داشت [ روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله وارد شد پس شنید که آن حضرت با فاطمه سخن می گوید،] فرمود: ای خدیجه! با کی سخن می گویی؟

عرض کرد: جنینی که در شکم دارم با من حدیث می کند و انیس من است.

فرمود: ای خدیجه، اینک جبرئیل حاضر است و مرا بشارت می دهد که همانا او دختری است پاکیزه و فرخنده که زود باشد خدای تعالی نسل مرا از او قرار دهد و از نسل او امام هایی به وجود آورد و پس از انقضای وحی از جانب او، آن ها را خلیفه خود در روی زمین قرار دهد.

پس خدیجه همیشه با طفلی که در شکم او بود انس داشت تا هنگامی که آثار ولادت او

ظاهر شد پس کسی را به نزد زنان قریش و بنی هاشم فرستاد که به نزد من بیایید و در این وقت مرا یاری کنید، هم چنانی که زنان در چنین وقتی یک دیگر را یاری می کنند. برای او جواب فرستادند که: چون تو نا فرمانی ما کردی و گفته ما را نشنیدی و به محمّد یتیم ابو طالب که فقیر و بی مال است شوهر کردی، ما به نزد تو نمی آییم و با تو همراهی نمی کنیم.

پس خدیجه از جواب ایشان غمناک و اندوهگین شد که نا گاه چهار زن بلند قامتِ گندم گون شبیه زن های بنی هاشم بر او وارد شدند. خدیجه از ورود و دیدن ایشان ترسید، پس یکی از ایشان گفت: ای خدیجه محزون مباش، ما فرستاده های پروردگارت به سوی توایم و ما خواهرهای تو هستیم: من ساره هستم و این آسیه دختر مزاحم [دوست تو در بهشت] و این مریم دختر عمران ، و این کلثوم خواهر موسی بن عمران است. خدا ما را به سوی تو فرستاده تا تو را یاری کنیم آن گونه که زنان، زنان را یاری می کنند.

پس یکی از آن ها به طرف راست خدیجه و یکی به طرف چپ او و دیگری رو به روی او و دیگری در پشت سر او نشستند، در آن حال فاطمه علیها السلام در حالی که پاک و پاکیزه بود متولّد شد. چون روی زمین قرار گرفت چنان نوری از او تابید که به تمام خانه ها [ی مکّه ] داخل شد و در مشرق و مغرب زمین جایی نماند مگر این که همه را روشن کرد و در آن جا تابید در آن حال ده نفر حور العین وارد شدند که در دست هر یک از آن ها طشت و ابریق بهشتی بود که در آن ابریق ها آب کوثر بود و آن زنی که رو به روی خدیجه نشسته بود او را در آغوش گرفت، پس زهرا (سلام الله علیها) را به آب کوثر شست و شو داد و دو جامه سفید بیرون آورد که از شیر سفید تر و از مشک و عنبر خوش بو تر ،بود زهرا را به یکی از آن ها پیچید و دیگری را مقنعه ای قرار داد، پس او را استنطاق⁽¹⁾نمود، پس فاطمه به شهادتین لب گشود و گفت: شهادت می دهم خدایی جز الله نیست و پدرم، رسول خدا آقای همهانبیا است و شوهرم آقای تماتم اوصیا، و فرزندانم آقایان همه سبط ها. پس بر هر یک از آن زن ها سلام

کرد و نام هر یک از آن ها را بر زبان جاری کرد و زنان به روی او خندید ، و حور العین به هم بشارت دادند و اهل آسمان یک دیگر را به ولادت آن بی بی معظّمه مژده دادند. و در آسمان نوری [درخشنده] ظاهر شد که [ ملائکه ] پیش از این هرگز آن را ندیده بودند . و زن ها به خدیجه گفتند: این مولود را بگیرای خدیجه، در حالی که پاک و پاکیزه و فرخنده و مبارک است او و نسل او .

پس خدیجه او را گرفت در حالی که خوش حال بود و پستان در دهان او گذارد، شیر جاری شد. و فاطمه در هر روزی به قدر یک ماه که بچه های دیگر نموّ می کنند نموّ می کرد و در هر ماهی به قدر یک سال که اطفال دیگر نموّ کنند.

چند نکته در فضیلت حضرت زهرا از این حدیث شریف استفاده می شود:

اوّل: سخن گفتن حضرت زهرا (سلام الله علیها) در شکم مادر پیش از آن که از مادر متولّد شود.

دوم: عالم بودن آن درّه دریای عصمت در شکم مادر، به این دلیل که مادر خود را در برابر صدمات و زخم زبان ها و شماتت ها و آزار های زنان قریش، امر می نمودند و در مورد اتفاقاتی که از زمان ازدواج مادر با پدر بزرگوارش رخ داده بود، به او دلداری می داد.

سوم: در رحم مادر متخلّق به اخلاق الله بوده و هم چنان که ذات اقدس کبریایی به حکم کریمة :فَاصْبِرْ کَمَا صَبَرَ أُوْلُوا الْعَزْمِ مِنَ الرَّسُلِ ⁽¹⁾پدر بزرگوارش را به صبر امر فرموده ، این ولیّة الله هم مادر بزرگوار خود را به صبر امر فرمود .

چهارم: پیش از این که آن بی بی معظّمه از مادر متولّد شود، جبرئیل پدر بزرگوارش را بشارت داده و خبر دار نموده که او نسل پاک و پاکیزه و میمون است، و وجود مبارک پیغمبر صلی الله علیه و آله نیز به خدیجه بشارت و خبر داده.

پنجم: هم چنین جبرئیل از جانب خدا به پدر بزرگوارش خبر داده که نسل پیغمبر از این دختر قرار داده می شود و از غیر او نسلی برای پیغمبر نخواهد بود.

ششم: خدای تعالی امامت را در نسل این دختر قرار می دهد ، چنان چه یازده امام از نسل این بضعه زکیّه بوجود آمده.

هفتم: چهار نفر زن های نامی - که به نصّ خود پیغمبر صلی الله علیه و آله بهترین زنان این جهان هستند - برای یاری و مددکاری خدیجه هنگام وضع حمل آن مکرّمه، از بهشت به زمین فرستاده شدند تا به خدمت گزاری و قابله گری او قیام نمایند، و آن چهار زن: یکی ساره ، زوجه ابراهیم خلیل الرحمن ، و دوم: آسیه ، زن فرعون ، و سوم: مریم ، دختر عمران ، و چهارم: صفورا، دختر شعیب پیغمبر یا کلثوم خواهر موسی بن عمران بوده.

هشتم: فاطمه طاهر و مطهّر از مادر متولّد شده و آلوده به هیچ گونه پلیدی نبود.

نهم: چون از مادر بر زمین قرار گرفت ، چنان نوری از او ساطع شد که در تمام خانه های مکّه تابید.

دهم: در مشرق و مغرب زمین جایی نمانده که نور آن خاتون قیامت در آن جا نتابیده باشد.

یازدهم: در زمانی که از مادر تولّد یافت ، ده تن از حور العین بهشتی به زمین آمده و در آن جا حاضر شدند که در دست هر یک از آن ها طشت و ابریقی بوده و همهابریق ها از آب کوثر پر بوده و آن ها را به دست زنی که در مقابل خدیجه نشسته بوده دادند.

دوازدهم: پس از ولادت آن معظّمه ، برای مزید شرافت - هر چند طاهره و مطهّره بود آن زن ها او را به آب کوثر شست و شو و غسل دادند.

سیزدهم: لفاف و مقنعه مخصوص از بهشت برای او آورده و بر او پیچیده و پوشانیدند .

چهار دهم: در ابتدای تولّد به معارف حقّه تکلّم کرد ، و اوّل به یکتایی و یگانگی خدا شهادت داد و پس از آن به رسالت پدر بزرگوارش و اقرار نمود که پدر بزرگوارش آقای تمام پیغمبران است و سپس شهادت به این که شوهرش آقای همه اوصیا است و فرزندانش آقایان همه سبط های پیغمبرانند. و این ها نیز دلیل عالم بودن آن صدّیقه طاهره به همه انبیا و اوصیا و سبط های ایشان است.

پانزدهم: آن بزرگوار با چهار زن نام برده در همان حین تولّد سخن گفت .

شانزدهم: او به هر یک از آن چهار زن به تحیّت اسلام، سلام کرد و تحیّت گفت ، و نام هر یک را به زبان آورد.

هفدهم: حور العین هم دیگر را به ولادت آن حضرت بشارت دادند.

هجدهم: اهل آسمان ها یک دیگر را به ولادت آن سیّده دنیا و آخرت بشارت دادند.

نوزدهم: هنگام ولادت آن حضرت نوری در آسمان ظاهر شد که ملائکه پیش از ولادتش ندیده بودند.

بیستم: آن حضرت در هر روز به اندازه رشد یک ماه سایر بچّه ها ، و در هر ماهی به اندازه یک سال بچّه های دیگر رشد و نمو کرد.

مؤلف گوید: مراد از نموّ و رشد کردن ، رشد و نمو جسمی نیست ، بلکه مراد رشد عقلی و روحی است.

فصل پنجم: نام ها، کنیه ها و لقب های فاطمه علیها السلام

اشاره

همانا برای این نوریّه سماویّه و مثل اعلای الهیّه، در کتب اخبار و احادیث و آثار ، نام های متعدّد و کنیه ها و لقب های بسیار ذکر شده که هر یک از آن ها نکات، اسرار و حقایقی را در بر دارد که دلیل هایی بر عظمت شأن و علوّ مقام آن بضعة زکیّة احمدیّه علیها السلام است که در این فصل به قدر میسور، مختصری از مفصّل آن، در ضمن سه مبحث ذکر می شود.

مبحث اوّل: نام هایی که برای آن حضرت ذکر شده

شیخ صدوق، ابن بابویه رحمه الله در کتاب امالی و کتاب علل الشرایع از ابن متوکّل از سعد آبادی از برقی از حضرت عبد العظیم حسنی از حسن بن عبد الله بن یونس از یونس بن ظبیان روایت کرده که گفت:

قال أبو عبد الله علیه السلام :لِفَاطِمَةَ الْعِلَاجِ تِسْعَةً أَسْمَاءِ عِنْدَ اللَّهِ عَزَّ وَ جِلَّ : فَاطِمَةَ وَ الصِّدِّیقَةِ وَ الْمُبَارَکَةِ وَ الطَّاهِرَةِ وَ الزَّکِیَّةِ وَ الرَّاضِیَةِ وَ الْمَرْضِیَّةِ وَ الْمُحْدَثَةَ وَ

الزَّهْرَاءُ . ⁽¹⁾ ابو عبد الله علیه السلام فرمود: در نزد خدا برای فاطمه علیها السلام نُه اسم است: فاطمه و صدیقّه و مبارکه و طاهره و زکیّه و راضیه و مرضیّه و محدّثه و زهرا

و در خبر ابی جعفر قمی چنان که ابن شهر آشوب در مناقب ⁽²⁾نقل کرده هفت نام دیگر اضافه شده: بتول و حصان و حُرّه و سیّده و عذراء و حوراء و مریم کبری.

تحقیق در پیرامون نام های مقدّسه

نام اوّل

بدان که اعظم نام های آن حضرت لفظ «فاطمه» است ، و این نامی است که خدای عزّ و جل پیش از آن که او در این عالم قدم گذارد به او عطا فرموده و آن را از نام «فاطر» خود مشتق ساخته، چنان چه اخبار این باب در محل خود ذکر می شود. و در این مقام چنان سزاوار دیدم که پیرامون «اشتقاق» بسط کلام دهم که برای خوانندگان تذکره و تبصره ای باشد.

بدان - نوّر الله قلبک- که اشتقاق بر سه قسم است: صغیر و کبیر و اکبر. و در وجه تقسیم آن به سه قسم چنین گفته شده: فرع یا مشتمل بر حروف اصل است یا نه ، و آن که مشتمل بر حروف اصل است یا ترتیب حروف اصل در آن لحاظ شده یا نه ، پس اگر مشتمل بر حروف اصل باشد و ترتیب نیز در آن ملحوظ باشد ، آن را صغیر یا اصغر گویند، مثل: «یضرب» و «ضارب» و «مضروب» و مانند این ها که مشتق از «ضَرْب» که مصدر است می باشند.

و اگر مشتمل بر حروف اصل است ، ولی ترتیب حروف در آن لحاظ نشده ، آن را کبیر یا صغیر گویند مثل: «جذب» و «جَبْذ»، «حمد» و «مدح»، «غرد» و «رغد» و مانند این ها.

و اگر مشتمل بر هیچ یک از این دو نباشد ، و لیکن بعضی از حروف اصل در آن لحاظ شده ، و در معنا چنان مناسبتی داشته باشد که صلاحیّت رجوع معنی به آن باشد، آن را مشتق کبیر یا اکبر گویند، مانند لفظ: «ثلم» و «ثلب»، «قصم» و «فصم»، «خصم» و «هضم»، «حزّ» و «جزّ»، «نبع» و «نیع»، «نزح» و «نزف»، «فطر» و «فطم» و مانند این ها.

در این جا محلّ کلام قسم اخیر است و قسم اوّل و دوم از مقصد ما خارج است ، زیرا که لفظ «فَطَرَ» به معنای «شقّ» و «ابتدأ» و «أنشأ» و امثال این ها آمده است، و «فطم» به معنای «فصل» و «قطع» و «منع» آمده و هر یک مستلزم دیگری هستند. پس می گوییم اشتقاق فاطمه از فاطر اشتقاق کبیر یا اکبر است. و این اشاره است به این که حضرت زهرا (سلام الله علیها) مظهر صفت فاطرّیت حق - جلّ و علا - و متأدّب به آداب الله و متخلّق به اخلاق الله می باشد و اگر به اعتبار معنای فاطر به خالق هم بگوییم، باز وجه مناسبتی بین مشتق و مشتق منه ظاهر، و خالی از وجه نباشد؛ چه آن بضعه احمدیّه و دوحه ⁽¹⁾محمّدیّه - صلّی الله علیهما و آلهما - در مقام اطاعت حضرت احدّیت - جلّت عظمته- کار را به جایی رسانید که مَثَل او مَثَل حدیده محماة ⁽²⁾و مثل اعلای الهیّه گردید و به مقام منیع «عبدی أطعنی حتّی أجعلک مثلی إذا قلت لشیء کن فیکون» ⁽³⁾رسید ، زیرا در مقام فنای فی الله و قیام به امر الله کار را به جایی رسانید

که با فقر و عنا، دارای سلطنت و غنا گردید، و به ولایت عظمی رسید که : مَنْ ذَا الَّذِی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ ⁽¹⁾خدای تعالی اذن او را اذن خود خوانده ، بنا بر آن چه در بعضی از اخبار صادره از مصادر وحی و ترتیل رسیده که در ضمن احادیث آتیه در این کتاب به محلّ خود تذکّر داده خواهد شد.)و آن عصمت کبری این مرتبه عظمی را جز به واسطه از خود گذشتن و از خودی رستن حائز نشده، چنان چه فرموده اند:﴿ الْعُبودِیَّةُ جَوْهَرَةٌ کُنْهُهَا الرُّبوبِیَّةُ وَ ما فُقِدَ فِی الْعُبُودِیَّةِ أصیب فِی الرُّبُوبِیَّةِ وَ ما خَفِیَ من الرُّبُوبِیَّةِ وجد فِی الْعُبُودِیَّةِ. ⁽²⁾

بنده در چنین حالی سر تا پا مجلای تامّ و تمام صفات جلال و جمال ربوبیّت می شود و آن چه که در عبودیّت از انانیّت از دستش رفته، به جای آن صفت ربوبیّت را یافته، و هر چه در ربوبیّت از شؤون مختفی بوده، بروز و ظهور آن در عبودیّت شده ، و چون به این مقام رسید:

کَانَ اللَّهُ سَمْعَهُ وَ بَصَرَهُ وَ یَدَهُ وَ رِجْلَهُ. ⁽³⁾ شعر:

زبس بستم خیال تو *** تو گشتم پای تا سر من

روغنی کو شد فدای گُل به گِل *** خواه روغن بوی کن خواهی تو گل

پس به سبب آن چه از آثار و افعال و اقوال که شایسته ربوبیّت است از او صادر

شود ، تطیعه مادّة الکائنات و تتصرف فیها کیف یشاء بما یشاء کالحدیدة المحماة تفعل فعل النار.

می نشاید پرده مر تحقیق را *** قوّه می بشکند ابریق را

معنای لفظ «فاطمه»

لفظ «فاطمه» مشتق از «فَطم» است به معنای فصل و جدایی ، چنان چه مطلق فصل را فطم گویند. و تمام وجوهی که پس از این در اخبار این باب ذکر می شود ، با این معنی سازگار است و ایرادی وارد نشود که لفظ ، بر خلاف قواعد ظاهری لفظی در اکثر از معنای واحد استعمال شده، زیرا «فاطمه» مشتق از «فطم» است و فِطام طفل از شیر، به معنای فصال است. چنان چه در آیه شریفه است که خدای تعالی فرمود: وَ حَمْلُهُ وَ فِصَالُهُ ثَلاثُونَ شَهْراً .⁽¹⁾و گفته شده : فَطَمتْ المُرضعة الرضیعَ از باب «ضرب یضرب» یعنی فَصَلته عنه ، یعنی: زن شیر دهنده طفل شیر خوار را از شیر خوردن جدا کرد و یا باز داشت و منع کرد. و فطم الرجل عن عادته إذا مُنِعَ عنها ، یعنی: مرد از عادتی که داشت منع شد. و فطمتُ الحَبْل، أی قطعتهُ ، یعنی: ریسمان را بریدم و «فَطَمَ» از باب «نَصَرَ» به معنای «قَطَعَ» و از باب «ضرب» هر دو استعمال شده.

و علّت اختلاف معانی برای این لفظ و اسم شریف در اخباری که روایت شده و بعداً در همین فصل ذکر می شود، شاید بر حسب حکمت ها و مصلحت ها ، یا به سبب اختلاف حالات شنوندگان در زمان ها و مکان های مختلف بوده. و هر معنایی که برای این اسم بیان شده، همگی به فصل باز می گردد و یا متفرّع بر معنای آن

است ، و در حقیقت برگشت همه آن ها به یک معنی است.

و اما احادیث راجع به وجوه این نام

حدیث اول

حدیثی است که شیخ صدوق رحمه الله در کتاب معانی الأخبار و علل الشرایع به اسناد خود از حضرت صادق (علیه السلام) روایت نموده و گفته است که آن حضرت فرمود :

أتدری أیّ شیء تفسیر فاطمة ؟

قلت : أخبرنی یا سیّدی .

قال: فطمت من الشرّ . ⁽¹⁾

آیا می دانی که تفسیر فاطمه چیست؟ عرض کردم: مرا خبر ده ای آقای من.

فرمود: یعنی بریده شده از هر بدی.

حدیث دوم

و نیز صدوق رحمه الله در کتاب عیون اخبار الرضا روایت کرده به اسناد خود از دارم که گفت:

حدثنا علی بن موسی الرضا و محمّد بن علیّ ، قالا : سمعنا المأمون یحدّث عن الرشید ، عن المهدی عن المنصور، عن أبیه ، عن جدّه ، قال:

قال ابن عبّاس لمعاویة : أتدری لم سمّیت فاطمة «فاطمة» ؟

قال : لا .

قال : لأنّها فطمت هی و شیعتها من النار ؛ سمعت رسول الله صلی الله علیه و آله یقوله ⁽¹⁾

حدیث کرد مرا علی بن موسی الرضا و محمّد بن علی علیهم السلام که فرمودند: از مأمون شنیدم که حدیث می کرد از هارون الرشید از مهدی عبّاسی از منصور دوانیقی از پدرش از جدّش که گفت : ابن عبّاس به معاویه گفت: آیا می دانی برای چه فاطمه «فاطمه» نامیده شد ؟ گفت: نه گفت : برای آن که او و شیعیان او از آتش بریده شده اند ؛ شنیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله این را می فرمود.

حدیث سوم

نیز در کتاب عیون روایت کرده به سه سند از حضرت رضا علیه السلام از پدران خود از رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمود:

إِنَّی سُمِّیَتْ اِبْنَتِی فَاطِمَةَ لِأَنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَطَمَهَا وَ فَطَمَ مَنْ أَحَبَّهَا مِنَ اَلنَّارِ. ⁽²⁾ من دخترم را فاطمه نام گذاردم برای این که خدای عزّ و جل او را و کسانی را که او را دوست بدارند از آتش باز داشته است.

حدیث چهارم

و نیز در علل الشرایع به اسناد خود از عبد الله بن حسن بن حسن علیه السلام روایت کرده که گفت : ابوالحسن علیه السلام به من گفت:

لِمَ سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ «فاطمة»؟

قُلْتُ: فَرْقاً بَیْنَهُ وَ بَیْنَ الْأَسْمَاءِ

قَالَ: إِنَّ ذَلِکَ لَمِنَ الْأَسْمَاءِ وَ لَکِنَّ الأسماء التی سُمِّیَتْ بِهِ؛ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ

تعَالَی عَلِمَ مَا کَانَ قَبْلَ کَوْنِهِ، فَعَلِمَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله یَتَزَوَّجُ فِی الْأَحْیَاءِ وَ هُمْ یَطْمَعُونَ فِی وِرَاثَةِ هَذَا الْأَمْرِ مِنْ قِبَلِهِ فَلَمَّا وُلِدَتْ فَاطِمَة سَمَّاهَا اللَّهُ تَعَالَی فَاطِمَة لِمَا أَخْرَجَ مِنْهَا وَ جَعَلَ فِی وُلْدِهَا فَفَطَمَهُمْ ⁽¹⁾عَمَّا طَمِعُوا فَبِهَذَا سُمِّیَتْ فَاطِمَة «فَاطِمَة» لِأَنَّهَا فَطَمَتْ طَمَعَهُمْ. وَ مَعْنَی فَطَمَتْ قَطَعَتْ. ⁽²⁾

برای چه فاطمه «فاطمه» نامیده شد؟ گفتم تا فرق باشد میان او و میان اسم ها فرمود: این هم از همان اسما است و لیکن نام هایی که به آن ها نام گذارده شده است ؛ خدای تبارک و تعالی آن چه را بوده، پیش از هست شدنش می دانست، پس خدا می دانست که رسول خدا صلی الله علیه و آله از قبیله هایی زن خواهد گرفت و ایشان در وارث شدن این امر از جانب او طمع می کنند، لذا چون فاطمه متولّد شد، خدا او را «فاطمه» نامید به خاطر آن چه که از او بیرون می آورد و در فرزندان او قرار می دهد، پس طمع ایشان را از آن چه در آن طمع کرده اند می برد، (یعنی خلافت و امامت را) برای همین فاطمه «فاطمه» نامیده شد، زیرا که او طمع آن ها را قطع کرد. و «فَطَمَت» به معنای «قَطَعَتْ» است، یعنی برید.

حدیث پنجم

و نیز در علل الشرایع به سند متّصل از یزید بن عبد الملک از حضرت باقر (علیه السلام)روایت کرده که فرمود:

لَمَّا وُلِدَتْ فَاطِمَةُ عَلَیْهَا اَلسَّلاَمُ أَوْحَی اَللَّهُ - عَزَّ وَ جَلَّ - إِلَی مَلَکٍ فَأَنْطَقَ ⁽³به لِسَانَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ سَلَّمَ فَسَمَّاهَا «فَاطِمَةَ» ، ثُمَّ قَالَ: إنّی فَطَمتکِ بِالْعِلْمِ وَ فَطَمَتکِ عَنِ اَلطَّمْثِ.)ثُمَّ قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ عَلَیْهِ اَلسَّلاَمُ: وَ اَللَّهِ لَقَدْ فَطَمَهَا اَللَّهُ تَبارَک وَ تَعَالَی بِالْعِلْمِ وَ عَنِ اَلطَّمْثِ

فِی اَلْمِیثَاقِ﴾. ⁽¹⁾

چون فاطمه علیها السلام متولّد شد، خداوند - عزّ و جل - به فرشته ای وحی فرستاد ، پس زبان محمّد صلی الله علیه و آله را به آن وحی جاری کرد ( یا به سخن در آورد) و او را «فاطمه» نام گذارد. پس از آن فرمود: تو را منقطع کردم به سبب علم (یعنی از سایر زن ها) و از حائض شدن باز داشتم.

پس حضرت باقر (علیه السلام) فرمود : سوگند به ذات خدا که هر آینه خدای تبارک و تعالی او را در عالم میثاق به سبب علم منقطع ساخت و از حائض شدن باز داشت.

علّامه مجلسی رحمه الله نیز در بحار از کتاب مصباح الانوار مانند همین حدیث را نقل فرموده است.

حدیث ششم

نیز در کتاب علل الشرایع و در بحار از مصباح الانوار به سند خودشان از حضرت جعفر بن محمّد بن علیّ بن الحسین از پدرش علیهم السلام روایت کرده اند که:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: یا فاطمة ، أتدرین لم سمّیت «فاطمة» ؟

فقال علی علیه السلام: لم سمّیت «فاطمة»؟

قال : لأنها فطمت هی و شیعتها من النار .⁽²⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: ای فاطمه، آیا می دانی که برای چه تو را «فاطمه» نام گذاردند؟ پس علی علیه السلام عرض کرد: چرا «فاطمه» نامیده شده است؟ فرمود: برای این که او و شیعیانش از آتش جدا شده اند.

حدیث هفتم

در بحار الانوار از امالی شیخ طوسی به سند متّصل از حضرت ابی الحسن ثالث از پدرش از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود :

إِنَّمَا سُمِّیَتْ اِبْنَتِی «فَاطِمَةَ» لِأَنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ فَطَمَهَا وَ فَطَمَ مَنْ أَحَبَّهَا مِنَ اَلنَّارِ ⁽¹⁾ جز این نیست که دخترم را «فاطمه» نامیدم برای این که خدای عزّ و جل او و دوستان او را از آتش جدا می کند.

حدیث هشتم

در علل الشرایع به سند متّصل از محمّد بن مسلم ثقفی روایت کرده که گفت:

سمعت عن أبی جعفر علیه السلام یقول : لِفَاطِمَةَ وَقْفَةً عَلَی بَابِ جَهَنَّمَ ، فَإِذَا کَانَ یَوْمُ اَلْقِیَامَةِ کُتِبَ بَیْنَ عَیْنَیْ کُلِّ رَجُل مُؤْمِنٌ أَوْ کَافِرٌ؛ ؛ فَیُؤْمَرُ بِمُحِبٍّ قَدْ کَثُرَتْ ذُنُوبُهُ إِلَی اَلنَّارِ، فَتَقْرَأُ فَاطِمَة بَیْنَ عَیْنَیْهِ مُحِبّاً، فَتَقُولُ: إِلَهِی وَ سَیِّدِی، سَمَّیْتَنِی«فاطمة» وَ فَطَمْتَ بِی مَنْ تَوَلاَّنِی وَ تَوَلَّی ذُرِّیَّتِی مِنَ اَلنَّارِ ، وَ وَعْدُکَ اَلْحَقُّ وَ أَنْتَ لا تُخْلِفُ اَلْمِیعادَ.فَیَقُولُ اَللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ: صَدَقْتِ یَا فَاطِمَة، إنّی سمّیتک «فاطمة» وَ فَطَمْتُ بِکِ مَنْ أَحَبَّکِ وَ تَوَلاَّکِ وَ أَحَبَّ ذُرِّیَّتَکِ وَ تَوَلاَّهُمْ مِنَ اَلنَّارِ وَ وَعْدِیَ اَلْحَقُّ وَ لاَ أُخْلِفُ اَلْمِیعَادَ، وَ أَنَّما أَمَرْتُ بعَبْدِی إِلَی اَلنَّارِ لِتَشْفَعِی فِیهِ ،فَأُشَفِّعَکِ لِیَتَبَیَّنَ مَلاَئِکَتِی وَ أَنْبِیَائِی وَ رُسُلِی وَ أَهْلِ اَلْمَوْقِفِ مَوْقِفَکِ مِنِّی وَ مَکَانَکِ عِندی، فَمَن قَرَأتِ بَینَ عَینَیهِ مُؤْمِناً فَخُذِی بِیَدِهِ وَ أَدْخِلِیهِ الْجَنَّةَ.⁽²⁾

از ابی جعفر علیه السلام شنیدم که می فرمود: برای فاطمه توقفی است بر دَرِ جهنّم ، چون روز

قیامت شود میان دو چشم هر مردی نوشته می شود که مؤمن است یا کافر، پس فرمان می دهند که دوستداری که گناهانش زیاد شده به آتش برند ، پس فاطمه میان دو چشم او را می خواند که دوست دارنده است، آن گاه فاطمه می گوید: خدای من و آقای من ، مرا فاطمه نامیدی و کسانی را که مرا و ذرّیّه مرا دوست دارند به سبب من از آتش جدا گردانیدی و منع کردی ، و وعده تو ثابت و حق است و تو خلف وعده نمی کنی.

پس خدای عزّ و جل می فرماید : راست گفتی ای فاطمه، من تو را «فاطمه» نام گذاردم و کسانی را که تو و ذرّیّه تو را دوست می دارند به سبب تو از آتش جدا کردم ، و وعده من ثابت و حق است و خلف وعده نمی کنم غیر از این نیست که من به این سبب امر کردم بنده خود را به سوی آتش تا تو در حقّ او شفاعت کنی، و من تو را شفیع قرار دهم و موقف تو را از من و جایگاه تو را در نزد خودم برای فرشتگان من و پیغمبران من و فرستادگان من و اهل موقف ظاهر کنی، پس هر که را در میان دو چشمش بخوانی که مؤمن است دستش را بگیر و او را داخل بهشت کن.

تحقیق در بیان نکات و توجیهات احادیث مذکور

اشاره

پیرامون هشت حدیث گذشته راجع به علل نامیده شدن صدّیقه طاهره علیها السلام نکاتی در نظر گرفته شده که ذکر آن ها خالی از فایده نیست.

وجه اوّل

آن که ممکن است در جمله فرموده حضرت صادق (علیه السلام) : «فطمت من الشرّ» ، لفظ «فطم» از افعال لازم باشد بمعنی «فَصَلَ» ، و الف و لام «الشرّ» برای استغراق یا جنس هر کدام گرفته شود اشکالی ندارد. و این خود علاوه بر دلائلی که پس از این گفته می شود نیز، دلیل بر عصمت کلّیّه آن بزرگوار است. بنا بر این معنی حدیث چنین می شود: «جدا شده از هر گونه شرّ».

چنان چه علّامه مجلسی رحمه الله نیز آن را از افعال لازم گرفته و مشتق دانسته از: أفطم

الطفل إذا حان زمان فطمه عن الرضاع ، و جمله حدیث: «فطمتک بالعلم» را چنین معنی کرده و گفته یعنی : أرضعتک بالعلم حتی استغنیت و فطمت. ⁽¹⁾

و چون برای تحقق فصل چهار چیز لازم است یکی فاصل، یکی مفصول، دیگری مفصولٌ عنه و دیگری مفصولٌ به، پس در این مقام هم می گوییم ،فاصل ذات اقدس احدیّت - جلّت عظمته - است؛ - چنان چه از نصّ آیه شریف تطهیر این معنی ظاهر است - و مفصول ، وجود مبارک صدّیقه طاهره ، و مفصول عنه ، هر گونه شرّ و بدی یا حقیقت و ماهیّت آن ، و مفصول به، روح قدسی است که در وجود محترم آن معصومه معظّمه علیها السلام بوده که آن سبب بریده شدن آن حضرت از هر گونه شر و بدی بوده این مطلب را به گونه گسترده تر - ان شاء الله تعالی - پس از این شرح خواهم داد.

وجه دوم

نیز ممکن است گفته شود که لفظ «فطم» متعدّی است و «فاطمه» به معنای فاصله است ، یعنی فصلت نفسّها عن الشرّ ، یعنی نفس خود را از هر گونه شرّ و بدی برید ، و به این تقریب می گوییم: فاصل ، خود وجود مبارک فاطمه است و مفصول ، نفس قدسیّه آن حضرت ، و مفصول عنه ، هر گونه شرّ و بدی، و مفصول به، استعداد اصلی و اقتضای ذاتی آن معظّمه علیها السلام است. پس آن بزرگوار در همه حال از هر گونه شرّی بریده شده است و بنا بر این معنی، احتیاجی به جعل فاعل ندارد و نظایر آن در محاورات اهل فن بسیار است، چنان چه از مکتوم به کاتم ، و از معمور به عامر ، و از اَعجاز نخل مخویّه به خاویه ، و از عیشةً مرضیّه به راضیه و امثال این ها بنابراین تقریب نیز، بریده شدن آن معصومه از هر گونه شرّی دلیل عصمت او

است.

و اما از حدیث دوم، سوم ششم، هفتم و هشتم که در وجوه تسمیه آن حضرت به فاطمه ذکر شد و در خبر تفاحیّه نبویّه که پیش تر از آن ها سبق ذکر یافت ، استفاده می شود که وجه تسمیه آن دوحه نبوّیه به فاطمه، آن است که در روز قیامت، خود و شیعیان و ذریّه و دوستان ایشان و دوستان دوستان ایشان از آتش جهنّم رها می شوند.

وجه سوم

از وجوه تسمیه آن نوریّه سماویّه به فاطمه؛ بنا بر آن چه از حدیث چهارم ظاهر است، آن است که باز دارنده و قطع کننده طمع دشمنان خود از وراثت و خلافت نبویّه صلی الله علیه و آله می باشد.

و از این حدیث شریف نیز نکاتی استفاده می شود از آن جمله:

نکته اوّل: خداوند عالم آن عصمت کبری را فاطمه نامیده به سبب آن چه در علم او بوده که رسول اکرم صلی الله علیه و آله از طوایفی از عرب زن خواهد گرفت و آن ها به طمع از وراثت و خلافت به آن حضرت دختر می دهند. چون خدا فاطمه را به آن حضرت عنایت فرمود ، طمع آن ها بریده شد و خدا خلافت و وراثت را در اولاد فاطمه قرار داد.

نکته دوم: از عبارت: «لما أخرج منها و جعل فی ولدها» استنباط می شود که امر خلافت و نصب آن از جانب خدا است نه با مردمان چنان چه خدای تعالی فرموده : إِنِّی جَاعِلٌ فِی الأَرْضِ خَلِیفَة ⁽¹⁾و نیز درباره ابراهیم فرموده: إِنِّی جَاعِلُکَ للنَّاسِ

إمَاماً ⁽¹⁾و درباره داود علیه السلام هم فرمود : إِنَّا جَعَلْنَاکَ خَلِیفَةً فِی الْأَرْضِ. ⁽²⁾ نکته سوم: اگر چه قبل از ولادت آن بی بی معظّمه زنانی چند فاطمه نام داشته اند، ولی آن ها را کسان شان به این نام نامیده بودند، امّا آن حضرت را خدا به این نام نامیده؛ برای بیرون کردن وراثت رسالت از طوایفی که به آن طمع داشتند و قرار دادن در اولاد فاطمه علیها السلام

وجه چهارم و پنجم

از وجوه تسمیه آن حضرت به فاطمه ؛ بنا بر آن چه از ظاهر حدیث استفاده می شود ، آن بزرگوار به سبب علم و دانش از دیگران ممتاز گشته ، و از طمث بریده شده است.

علّامه مجلسی رحمه الله در توجیه عبارت «فطمتک بالعلم» بیانی دارد :

«فطمتک بالعلم» أی : أرضعتک بالعلم حتّی استغنیت و فطمت؛ یعنی: تو را به علم شیر دادم تا این که بی نیاز شدی و باز گرفته شدی.

و وجه دیگر گفته : قطعتک عن الجهل بالعلم ؛ یعنی: به سبب علم تو را از جهل بریدم .

وجه دیگر : جعلت فطامک من اللبن [مقروناً ] بالعلم، کنایة عن کونها فی بدو فطرتها عالمة بالعلوم الربّانیّة ؛ یعنی: بازداشته شدن تو از شیر را به سبب علم قرار دادم، کنایه از این که در ابتدای خلقت، عالم به علوم ربّانیّه بوده است.

پس از بیان این سه وجه فرموده آن چه را که مضمونش این است: بنا بر تقادیری که گفته شد، فاعل به معنای مفعول است، مانند دافق که به معنای مدفوق

است

وجه دیگر: «فطمت» را به صیغه تفعیل احتمال داده، یعنی: جعلتک قاطعة الناس من الجهل؛ یعنی تو را جدا کننده مردمان از نادانی قرار دادم. یا به این معنی باشد : لمّا فطمها من الجهل فهی تفطّم الناس منه ؛ یعنی: هنگامی که او را از نادانی جدا ساخت، پس او هم مردم را از آن جدا می سازد.

و پس از بیان این دو وجه فرموده: و جاری نمودن این دو وجه در قول او: «فطمتک من الطمث» مشکل است مگر به تکلّف به این که «طمث» کنایه از اخلاق و افعال ذمیمه قرار گیرد.

یا [بنا بر توجیه سوم ] گفته شود: لمّا فطمتک من من الأدناس الروحانیّة و الجسمانیّة فأنت تفطم الناس عن الأدناس المعنویّة ؛ یعنی: هنگامی که تو را از چرک ها و پلیدی های روحانی و جسمانی جدا ساختم، پس تو هم مردمان را از چرک ها و پلیدی های معنوی جدا می سازی. ⁽¹⁾

در بیان اعراب کلمه «فاطمه»

هر گاه فاطمه بدون الف و لام باشد ، چون به سبب علمیّت و تأنیث، غیر منصرف است ، در حالت نصب و جرّ به فتحه خوانده می شود ، چنان چه نحویّین گفته اند ، و از جمله ابن مالک که در الفیّه گفته است: «و جُرَّ بالفتحة ما لا ینصرف»، و امّا اگر دارای الف و لام باشد یا به اسم دیگری اضافه شده باشد ، در حالت جرّ به کسره خوانده می شود و امّا اگر اسم و لقب با هم باشند ، اگر لقب مفرد است و اسم هم مفرد، فاطمه که به لقب اضافه شود، مانند «فاطمة الزهراء» نیز، در حالت جرّ به کسر باید خواند ، زیرا مسلّم است که «زهراء» لقب است نه صفت ، و امّا اگر لقب

جمله باشد، مانند «فاطمة سیّدة النساء» این جا در حالت جرّ به فتح خوانده می شود.

نام دوم

ام دوم آن حضرت صدّیقه» است، یعنی بسیار راست گو و همیشه راست گو و تصدیق کننده هر آن چه که حق و ثابت است و عادتی در گفتار جز راست گویی ندارد و ملازم با شکر گزاری و ملازم با شرافت همیشگی است. و خداوند متعال از همین جهت، مریم مادر عیسی علیهما السلام را در کلام خود «صدّیقه» نامیده و فرموده است : وَ أُمُّهُ صِدِّیقَة ⁽¹⁾یعنی: او مانند سایر زنانی است که با راست گویی ملازمند و جمیع پیغمبران و آن چه که از جانب خدا آورده اند را تصدیق کرده اند. و در حدیث وارد شده که:

فاطمة علیها السلام صِدِّیقَةٌ وَ لَمْ یَکُنْ یَغْسِلُهَا إِلَّا صِدِّیقٌ.⁽²⁾ و مراد از صدّیق در این حدیث و احادیث بسیار دیگری که وارد شده ، حضرت امیر المؤمنین علی علیه السلام است و آن حضرت صدّیق اعظم نامیده شده، و در تفسیر آیه مبارکه :کُونُوا مَعَ الصَّادِقِینَ ⁽³⁾در مجمع البحرین از حضرت باقر (علیه السلام) روایت کرده که فرمود: یعنی:

کُونُوا مَعَ آلِ مُحَمَّد صلی الله علیه و آله. ⁽⁴⁾

و از حضرت رضا علیه السلام روایت کرده که فرمود: صادقین ائمّه علیهم السلام هستند .⁽¹⁾

پس بدون تردید ، صدّیقه طاهره علیها السلام هم از صادقین است ، و ایشان کسانی هستند که در دین خدا، در گفتار و کردار به تمام معنی ثابت و صادقند. صدق نقطه مقابل کذب است و صدّیق مبالغه در راست گویی است.

نام سوم

نام سوم آن حضرت «مبارکه» است و آن مشتق از برکت به معنی نفع زیاد است و آن حضرت مبارکه نامیده شده و بدان مدح شده. چنان نفعی که هر که او را دست آویز خود قرار دهد و دست توسّل به دامان او زند در دنیا و آخرت رستگار خواهد شد و نفع بسیار خواهد برد و خیر کثیر شامل حال او می شود.

و دیگر آن که خدای تعالی ربوبیّت خود را به سبب او اظهار فرموده، چنان چه در تفسیر آیه مبارکه : بُورِکَ مَنْ فِی النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَهَا ⁽²⁾چنین گفته شده که مراد از من فی النار، ابراهیم خلیل الله علیه السلام است و چنین معنی شده که من فی النار یعنی: فی مکان النار. و من حولها یعنی: و من حول مکان ها که مراد بقعه مبارکه است و مراد از برکت حدوث امر دینی است که به وسیله انبیا در آن مکان و اطراف آن ظاهر شده، هم چنین بروز و ظهور تمامیّت دین خدا به برکت وجود مبارک صدّیقه طاهره علیها السلام بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله ظاهر شده و تا قیام قیامت به وسیله اولاد طیّبین و طاهرین او که حجج بالغة احدیّت و امنای وحی خدا و معادن علم او و مظاهر صفات جلال و جمال اویند به منتهی مرتبه کمال ظاهر خواهد شد. و همه این برکات در اثر وجود

با هر الجود آن بی بی معظّمه علیها السلام می باشد. ⁽¹⁾

نام چهارم

نام چهارم آن حضرت «زکیّه» است، یعنی پاکیزه از خباثت نفس، کینه، بخل، حسد و هر گونه پلیدی ظاهری و باطنی. گفته شده: زَکی عملُه أی: طهُر عملُه و وَقَرُه؛ یعنی: عمل او و وقار و سنگینی او پاک و پاکیزه شد، و قول خدای تعالی که فرموده: غُلاماً زَکِیّاً ⁽²⁾أی: طاهراً من الذنوب؛ یعنی زکی به معنای پاک و پاکیزه از گناهان است و گفته شده: یعنی تام و تمام در کار های خیر ، و قول خدای تعالی: أَقَتَلْتَ نَفْسَاً زَکِیَّةٌ ⁽³⁾یعنی: «طاهرة لم تجن ما یوجب قتلها» ⁽⁴⁾یعنی پاک و پاکیزه ای که جنایتی نکرده که کشتن او واجب باشد. و «زکیّه» به معنای پاکیزه از محبّت دنیا و شرک و کلیّه اخلاق ذمیمه و شرّ شکم و بد گویی و حبّ جاه و تکبّر و عجب نیز آمده است، و حضرت زهرا (سلام الله علیها) به تمام معنی منزّه از همه آن ها می باشد.

نام پنجم

نام پنجم آن بزرگوار «طاهره» است، یعنی ذاتاً پاک و پاکیزه؛ این که کسی نتواند او را مس کند، جز کسی که ذات او پاک و پاکیزه باشد. و در این راستا است حدیث شریفی که فرموده اند:

لَوْ لاَ علیّ لما کانت لِفاطِمَةَ کُفوٌ مِن آدَمَ إلی خاتَم. ⁽¹⁾

ب: عن أبی عبد الله علیه السلام، قال : لَوْ لاَ أَنَّ اَللَّهَ تَعَالَی خَلَقَ أَمِیرَ اَلْمُؤْمِنِینَ، لَمْ یَکُنْ لِفَاطِمَةَ کُفْؤٌ فِی وَجهِ اَلْأَرْضِ، آدَمَ فَمَن دُونَهُ مناقب : ج 2، ص 29؛ بحار الانوار: ج 43 ، ص 107.

ج : لَوْ لَمْ یَخْلُقِ عَلِیَّ مَا کَانَ لِفَاطِمَةَ کُفْوٌ : ینابیع المودّة لذوی القربی : ج 2، ص 67 ؛ بحار الانوار: ج 40 ، ص 77 ؛ الصحیح من السیرة : ج 5، ص 272

یعنی: اگر علی علیه السلام نبود، برای فاطمه همسر و جفتی پیدا نمی شد، از آدم تا خاتم .

یعنی: احدی لیاقت همسری با آن حضرت را نداشت ، چنان چه شیخ ابو علی طبرسی رحمه الله در تفسیر آیه شریفه رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ یَتْلُو صُحُفَاً مُطَهَّرَةٌ ⁽²⁾گفته است: «مطهّرة فی السماء لا یمسّها إلّا الملائکة المطهّرون من الأنجاس» ⁽³⁾یعنی: محمّد صلی الله علیه و آله فرستاده ای از جانب خدا است که کتاب های با استقامت عادله ای را که هیچ گونه کجی ندارد و حق را از باطل واضح می کند بخواند مس نمی کند آن را مگر فرشتگان پاک و پاکیزه؛ نیز فاطمه علیها السلام هم کسی جز امیر المؤمنین علی (علیه السلام) لیاقت کفویّت او را نداشته. و آن معانی که در نام «زکیه» گفته شد در نام «طاهره» نیز می باشد.

نام ششم و هفتم

نام ششم و هفتم آن معظّمه «راضیه» و «مرضیّه» است. امّا راضیه یکی از معانی آن قانعه است، یعنی قناعت کننده به خدا از غیر او ، چنان چه در مجمع البحرین گفته است: «رضیت بالله ربّاً : قنعت به و لم أطلب معه غیره» ⁽⁴⁾یعنی به خدا

قناعت کرده ام و با او غیر او را نمی طلبم و دیگر آن که راضی و راضیه مرد و زنی را گویند که از آن چه برای شان مقدّر شده خشمناک نشوند و به عمل کم برای خدا قانع نشوند و نیز زنی را راضیه گویند که اختیار کننده رضا و خشنودی خدا بر رضا و خشنودی خود باشد. در بعضی از دعا ها وارد شده که:

خُذ لِنَفْسِکَ رِضًا مِنْ نَفْسِی؛ أی: اجْعَلْ نَفْسِی رَاضِیَةُ لِکُلِّ مَا یُرِیدُ عَلَیْهَا مِنْکَ .⁽¹⁾ یعنی: نفس مرا خشنود به هر چیزی که از جانب تو بر آن وارد می شود قرار ده.

و راضیه به معنای مرضیّه نیز تفسیر شده، چنان چه در مجمع البحرین در تفسیر آیة مبارکة : فِی عِیشَةٍ راضِیَةٍ ⁽²⁾آن را مرضیه معنی کرده است ⁽³⁾. و امّا مرضیّه، به این جهت نامیده شده که رضایت او رضایت خداست، هم چنان که غضب او غضب خدا است و رضایت خدا از او به جهت کمال جدیّت او در ستایش و سپاس گزاری و قطع شکر نکردن بعد از حصول رضای خدا بوده.

نام هشتم

نام هشتم آن سیّده زنان دنیا و آخرت «مُحدّثه» است ، یعنی کسی که با او سخن گفته می شود، چنان چه در مجمع البحرین حدیثی را روایت کرده و گفته است:

فی الحدیث : انَّ أَوْصِیَاءَ مُحَمَّدٍ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مُحَدَّثُونَ ⁽⁴⁾، أی: تُحَدِّثُهُمْ الملائکة و فیهِم جبرئیل علیه السلام مِن غَیْر مُعاینةٍ. ⁽⁵⁾

اوصیای محمّد صلی الله علیه و آله محدّث هستند. یعنی فرشتگان با ایشان حدیث می کنند بدون این که آن ها ، یعنی فرشتگان را ببینند و جبرئیل هم در میان ایشان است.

و مانند آن است قول امام علیه السلام:

اِنَّ فی کُلِّ أُمَّةٍ مُحدِّثینَ مِن غَیرِ نُبُوَّةٍ ⁽¹⁾ در هر امّتی محدّث هایی هستند که نبوّت ندارند و از فرشتگان حدیث می شنوند.

و در وصف فاطمه فرموده:

أَیَّتُها المُحَدَّثَةُ العَلِیلةُ.⁽²⁾ و احادیث راجع به محدَّث بودن فاطمه علیها السلام در طیّ فصول آینده بیان خواهد شد، ان شاء الله تعالی.

نام نهم

اشاره

نام نهم آن بزرگوار «زهراء» است و آن که معنای نورانی و نور دهنده و شفّاف و درخشنده است و به چند حدیث در بیان علت نامیده شدن آن بی بی معظّمه به «زهراء» اکتفا می شود.

حدیث اوّل

شیخ صدوق رحمه الله در کتاب علل الشرایع به اسناد خود از ابان بن تغلب روایت کرده که گفت:

قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اَللَّهِ عَلَیْهِ السَّلاَمُ: یَا اِبْنَ رَسُولِ اَللَّهِ لِمَ سُمِّیَتِ اَلزَّهْرَاءُ عَلَیْهَا السَّلاَمُ «زَهْرَاءَ» ؟قَالَ: لِأَنَّهَا تَزْهَرُ لِأَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فِی اَلنَّهَارِ ثَلاَثَ مَرَّاتٍ بِالنُّورِ کَانَ یَزْهَرُ نُورُ وَجْهِهَا صَلاَةَ اَلْغَدَاةِ وَ اَلنَّاسُ فِی فُراشِهِمْ فَیَدْخُلُ بَیَاضُ ذَلِکَ اَلنُّورِ إِلَی

حُجُرَاتِهِمْ بِالْمَدِینَةِ فَتَبْیَضُّ حِیطَانُهُمْ فَیَعْجَبُونَ مِنْ ذَلِکَ فَیَأْتُونَ اَلنَّبِیَّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَیَسْأَلُونَهُ عَمَّا رَأَوْا فَیُرْسِلُهُمْ إِلَی مَنْزِلِ فَاطِمَةَ ، فَیَأْتُونَ مَنْزِلَهَا فَیَرَوْنَهَا قَاعِدَةً فِی مِحْرَابِهَا تُصَلِّی وَ اَلنُّورُ یَسْطَعُ مِنْ مِحْرَابِهَا و مِنْ وَجْهِهَا فَیَعْلَمُونَ أَنَّ اَلَّذِی رَأَوْهُ کَانَ مِنْ نُورِ فَاطِمَةَ علیه السلامفَإِذَا نَصَفَ اَلنَّهَارُ وَ تَرَتَّبَتْ لِلصَّلاَةِ زَهَرَ نور وَجْهُهَا بِالصُّفْرَةِ فَتَدْخُلُ اَلصُّفْرَةُ حُجُرَاتِ اَلنَّاسِ فَتَصْفَرُّ ثِیَابُهُمْ وَ أَلْوَانُهُمْ فَیَأْتُونَ اَلنَّبِیَّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ فَیَسْأَلُونَهُ عَمَّا رَأَوْا فَیُرْسِلُهُمْ إِلَی مَنْزِلِ فَاطِمَةَ عَلَیْهَا السَّلاَمُ فَیَرَوْنَهَا قَائِمَةً فِی مِحْرَابِهَا وَ قَدْ زَهَرَ نُورُ وَجْهِهَا - صَلَواتُ اللهِ عَلَیهَا وَ عَلَی أبیها وَ بَعلِهَا وَ بَنیهَا - بِالصُّفْرَةِ، فَیَعلَمونَ أنَّ الَّذی رَأَوْا کانَ مِنْ نُورِ وَجْهِهَا .فَإِذَا کَانَ آخِرُ اَلنَّهَارِ وَ غَرَبَتِ اَلشَّمْسُ اِحْمَرَّ وَجْهُ فَاطِمَةَ فَأَشْرَقَ وَجْهُهَا بِالْحُمْرَةِ فَرَحاً وَ شُکْراً لِلَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَکَانَ یَدْخُلُ حُمْرَةُ وَجْهِهَا حُجُرَاتِ اَلْقَوْمِ تَحْمَرُّ ⁽¹حِیطَانُهُمْ فَیَعْجَبُونَ مِنْ ذَلِکَ وَ یَأْتُونَ اَلنَّبِیَّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ یَسْأَلُونَ عَنْ ذَلِکَ ، فَیُرْسِلُهُمْ إِلَی مَنْزِلِ فَاطِمَةَ فَیَرَوْنَهَا جَالِسَةً تُسَبِّحُ اَللَّهَ وَ تُمَجِّدُهُ وَ نُورُ وَجْهِهَا یَزْهَرُ بِالْحُمْرَةِ فَیَعْلَمُونَ أَنَّ اَلَّذِی رَأَوْا کَانَ مِنْ نُورِ وَجْهِ فَاطِمَةَ)فَلَمْ یَزَلْ ذَلِکَ اَلنُّورُ فِی وَجْهِهَا حَتَّی وُلِدَ اَلْحُسَیْنُ عَلَیْهِ السَّلاَمُ فَهُوَ یَتَقَلَّبُ فِی وُجُوهِنَا إِلَی یَوْمِ اَلْقِیَامَةِ فِی اَلْأَئِمَّةِ مِنَّا أَهْلَ اَلْبَیْتِ.⁽²⁾ به ابی عبد الله علیه السلام : گفتم: چرا زهراء «زهراء» نامیده شد؟

فرمود : برای آن که نور او روزی سه مرتبه برای امیرمؤمنان می درخشید: وقت نماز صبح نور روی او می درخشید در حالی که مردمان در فراش خود بودند. سفیدی آن نور در حجره های ایشان در مدینه می تابید به نحوی که دیوار های ایشان سفید می شد و ایشان از

آن تعجّب می کردند ، پس به نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله می آمدند و از آن حضرت درباره آن چه دیده بودند سؤال می کردند، پس آن حضرت ایشان را به خانه فاطمه می فرستاد، چون می آمدند درِ منزل آن حضرت، او را می دیدند که در محراب خود نشسته، نماز می گزارد ، در حالتی که آن نور از محراب و روی آن بانو بالا می رود، آن گاه می دانستند که آن نوری که دیده اند از نور فاطمه علیها السلام بوده.

و چون نیمه روز می شد و آن بی بی معظّمه برای نماز مهیّا می شد ، نور زردی از روی او می درخشید که زردی آن در حجره های مردمان می تابید به نحوی که لباس ها و رنگ های ایشان زرد می شد خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله می آمدند و درباره آن چه که دیده بودند می پرسیدند ، آن حضرت ایشان را به منزل فاطمه علیها السلام می فرستاد، آن بانوی معظّمه را می دیدند که در محراب خود ایستاده و نور روی او می درخشد - صلوات خدا بر او و بر پدر او و شوهر او و فرزندان او باد -.

و چون آخر روز می شد و آفتاب غروب می کرد - از روی شادی و سپاس گزاری برای خدای عزّ وجل - رخسار- فاطمه سرخ می گشت و نور سرخی از روی او تابان می شد که سرخی آن نور در حجره های آن مردمان می تابید و دیوار های ایشان سرخ می شد به نحوی که تعجّب می کردند و خدمت پیغمبر صلی الله علیه و آله می آمدند و از آن حضرت می پرسیدند ، و آن بزرگوار ایشان را به خانه فاطمه می فرستاد . می دیدند که آن مکرّمه نشسته است و خدا را تسبیح و تمجید می کند در حالتی که نور روی او به سرخی می درخشد ، پس می فهمیدند آن چه را که دیده اند از نور روی فاطمه است.

و همیشه این نور در روی آن معظّمه بود تا وقتی که حسین علیه السلام متولّد شد ، به او انتقال پیدا کرد و آن در نور های ما امامان که از اهل بیت می باشیم، تا روز قیامت هست.

حدیث دوم

و نیز در کتاب علل الشرایع به اسناد خود از جابر از ابی عبد الله علیه السلام روایت کرده:

قال : قلت :لِمَ سُمِّیَتِ فاطمة اَلزَّهْرَاءُ «زَهْرَاءُ »؟

فَقَالَ: لِأَنَّ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ خَلَقَهَا مِنْ نُورِ عَظَمَتِهِ ، أَضَاءَتِ اَلسَّمَاوَاتُ وَ اَلْأَرْضُ بِنُورِهَا وَ غَشِیَتْ أَبْصَارَ اَلْمَلاَئِکَة، وَ خَرَّت المَلائِکَة الله سَاجِدِینَ وَ قَالُوا: إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا! مَا هَذَا اَلنُّورُ؟

فَأَوْحَی اَللَّهُ إِلَیْهِمْ: هَذَا نُورٌ مِنْ نُورِی، أَسْکَنْتُهُ فِی سَمَائِی،خَلَقْتُهُ مِنْ عَظَمَتِی،أُخْرِجُهُ مِنْ صُلْبِ نَبِیٍّ مِنْ أَنْبِیَائِی، أُفَضِّلُهُ عَلَی جَمِیعِ الأَنْبِیَاء ، وَ أُخْرِجُ مِنْ ذَلِکَ اَلنُّورِ أَئِمَّهً یَقُومُونَ بِأَمْرِی، یَهْدُونَ إِلَی خَلقی، وَ أَجْعَلُهُمْ خُلَفَائی فِی أَرْضِی بَعْدَ اِنْقِطَاعِ اَلْوَحْییِ﴾. ⁽¹⁾

جابر گفت : گفتم: چرا فاطمه زهرا «زهراء» نامید شد؟

فرمود: برای این که خدای عزّ و جل او را از نور عظمت خود آفرید، پس چون تابید آسمان ها و زمین را به نور خود روشن نمود و چشم های فرشتگان را پر کرد و فرشتگان برای خدا به سجده افتادند و گفتند: خدای ما و آقای ما این نور چیست؟

پس خدا به ایشان وحی فرستاد که این نوری است از نور من که او را در آسمان خودم ساکن گردانیدم، او را از بزرگی خودم آفریدم، او را از صلب پیغمبری از پیغمبران خودم که آن پیغمبر را بر تمام پیغمبران برتری می دهم، بیرون می آورم ، و از این نور امام هایی را بیرون می آورم که به امر من قیام کنند و خلق مرا راهنمایی کنند ، و آن ها را جانشین های خود در روی زمینم پس از انقضای وحی (یعنی پس از پیچیده شدن طومار نبوّت) قرار می دهم.

مانند این حدیث را علّامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار ⁽²⁾از مصباح الانوار نقل

حدیث سوم

شیخ صدوق رحمه الله نیز در کتاب معانی الأخبار و علل الشرایع به اسناد خود از ابن عمّاره از پدرش روایت کرده که گفت:

سألت أبا عبد الله علیه السلام عن فاطمة لِمَ سمّیت «زهراء» ؟فقال : لأَنَّهَا کَانَتْ إِذَا قَامَتْ فِی مِحْرَابِهَا زَهَرَ نُورُهَا لأَهْلِ السَّمَاءِ کَمَا یَزْهَرُ نُورُ الْکَوَاکِبِ لأَهْلِ الْأَرْضِ. ⁽¹⁾ از ابی عبدالله علیه السلام درباره فاطمه پرسیدم که : چرا «زهراء» نامیده شد؟

فرمود: برای آن که چون در محراب خود می ایستاد نور او برای اهل آسمان ها چنان می درخشید که نور ستارگان برای اهل زمین می درخشد.

حدیث چهارم

علّامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار از شیرویه در کتاب فردوس نقل کرده است از ابی هاشم عسکری که گفته است:

سَأَلْتُ عَن صَاحِبَ اَلْعَسْکَر : لِمَ سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ «اَلزَّهْرَاءَ» (سلام الله علیها؟)فقَالَ: کَانَ وَجْهُهَا یَزْهَرُ لِأَمِیرِ اَلْمُؤْمِنِینَ علیه السلام مِنْ أَوَّلِ اَلنَّهَارِ کَالشَّمْسِ اَلضَّاحِیَةِ وَ عِنْدَ اَلزَّوَالِ کَالْقَمَرِ اَلْمُنِیرِ وَ عِنْدَ اَلْغُرُوبِ غُرُوبِ اَلشَّمْسِ کَالْکَوْکَبِ اَلدُّرِّی ⁽²⁾ از صاحب عسکر (یعنی امام حسن عسکری علیه السلام ) پرسیدم: چرا فاطمه «زهراء» نامیده شد؟

فرمود : برای این که روی زهرا در اوّل روز برای امیرالمؤمنین (علیه السلام) مانند آفتاب تابان، و در هنگام زوال مانند ماه تابان نور دهنده، و در هنگام غروب آفتاب مانند ستاره درخشان

می درخشید

حدیث پنجم

و نیز از حسن بن یزید روایت کرده که گفت :

قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ: لِمَ سُمِّیَتْ فَاطِمَةُ «الزَّهْرَاءَ»؟قَالَ لِأَنَّ لَهَا فِی الْجَنَّةِ قُبَّةً مِنْ یَاقُوتَةٍ حَمْرَاءَ ارْتِفَاعُهَا فِی الْهَوَاءِ مَسِیرَةُ سَنَةٍ مُعَلَّقَةٍ بِقُدْرَةِ الْجَبَّارِ لَا عِلَاقَةَ لَهَا مِنْ فَوْقِهَا فَتُمْسِکَهَا وَ لَا دِعَامَةَ لَهَا مِنْ تَحْتِهَا فَتَلْزَمَهَا لَهَا مِأةُ أَلْفِ بَابٍ عَلَی کُلِّ بَابٍ أَلْفٌ مِنَ الْمَلَائِکَةِ یَرَاهَا أَهْلُ الْجَنَّةِ کَمَا یَرَی أَحَدُکُمُ الْکَوْکَبَ الدُّرِّیَّ الزَّاهِرَ فِی أُفُقِ السَّمَاءِ فَیَقُولُونَ هَذِهِ الزَّهْرَاءُ لِفَاطِمَةَ ⁽¹⁾ به ابی عبد الله علیه السلام گفتم: برای چه فاطمه «زهراء» نامیده شده؟

فرمود : برای این که برای او در بهشت قبّه ای از یک دانه یاقوت سرخ است که بلندی آن در هوا به قدر سیر کردن یک سال است، در حالی که به قدرت خدای جبّار آویزان است ، بدون هیچ نگه دارنده ای که از بالا آن را نگاه دارد، و نه پایه ای در زیر که بر روی آن قرار گیرد. صد هزار دَر دارد و بر هر دَری هزار دربان از فرشتگان اهل بهشت آن را می بینند هم چنان که یکی از شما ها ستاره درخشنده را در کرانه آسمان می بیند، پس می گویند که این قبّه درخشنده مخصوص فاطمه است.

نام دهم

یکی از نام های آن بی بی معظّمه علیها السلام «بتول» است که اشتقاق آن از «بَتل» است

به معنای قطع و بریدن . در کتاب معانی الأخبار و علل الشرایع به اسناد علوی از امیر مؤمنان علی علیه السلام از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت نموده است که فرمود:

سُئِلَ عن اَلنَّبِیَّ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه: مَا اَلْبَتُول ؟ فَإِنَّا سَمِعْنَاکَ یَا رَسُولَ اَللَّهِ تَقُولُ: إِنَّ مَرْیَمَ بَتُولٌ وَ فَاطِمَةَ بَتُولفَقَالَ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِه: اَلْبَتُولُ اَلَّتِی لَمْ تَرَ حُمْرَةً قَطُّ، أی: لَمْ تَحِضْ، فَإِنَّ اَلْحَیْضَ مَکْرُوهٌ فِی بَنَاتِ اَلْأَنْبِیَاء.⁽¹⁾ از پیغمبر صلی الله علیه و آله سؤال کردند که مراد از «بتول» چیست؟ ما شنیده ایم از تو ای رسول خدا که می گویی مریم بتول است و فاطمه هم بتول است.

فرمود : بتول آن چنان زنی است که هرگز سرخی ندیده است، یعنی حیض ندیده است ، زیرا حیض در دختر های پیغمبران نا پسند است.

علّامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار از ابی صالح مؤذّن در اربعین روایت کرده است که آن حضرت به عایشه فرمود:

یَا حُمَیْرَاءُ إِنَّ فَاطِمَةَ لَیْسَتْ کَنِسَاءِ الْآدَمِیِّینَ لَا تَعْتَلُّ کَمَا تُعتلنَ.⁽²⁾ ای حمیرا ، فاطمه مانند زن های آدمیان نیست علّت نمی بیند ( یعنی حیض نمی شود) آن چنان که زنان علّت می بینند و حیض می شوند

مؤلف گوید: «بتول» آن زنی را گویند که خود را از ازدواج بریده و به حال بکارت باقی مانده باشد، و یا زنی است که ترک دنیا کرده باشد، و فاطمه زهرا (سلام الله علیها) «بتول» نامیده شده برای این که دل از دنیا و اهل دنیا بریده و حالت انقطاع الی الله را داشته و یا از زنان زمان خود و زنان امّت از جهت حسب و دین بریده و جدا ساخته، و یا از حیض و نفاس و استحاضه و انواع کثافات متداوله در میان سایر زن ها پاک و

پاکیزه و برکنار بوده و همیشه به حال بکارت باقی بوده که بدین جهت حضرتش «عذراء» نیز نامیده شده، یا به واسطه فضل و علم و متّصف بودن به جمیع کمالات صوریّه و معنویّه ، ظاهریّه و باطنیّه ، و داشتن مقام ولایت کلیّه ای مانند پدر بزرگوار و شوهر عالی مقدار خود ، از سایر زنان جهانیان ممتاز و جدا بوده ، روحی و أرواح العالمین لکِ الفداء یا فاطمة الزهراء.

بهر زائیدن همتای تو ای دُرّ یتیم *** تا صف حشر بود مادر ایّام عقیم

همه انبیا در پناه تواند *** مقیم در بارگاه تواند

تو خورشیدی و آن همه اخترند *** تو سلطانی و آن همه لشکرند

ملایک همه تحت فرمان تو *** خلایق همه غرق احسان تو

به تو جلوه ها کرده ذات خدا *** بود از تو پیدا صفات خدا

مبحث دوم:کنیه های آن بزرگوار

بدان که کنیه اسمی است که برای تعظیم و بزرگ داشتن شخص بر او اطلاق می شود ، مانند: «ابوالقاسم» و «ابوالحسن» ، و جمع آن «کُنی» است . و در حقیقت و مجاز ، هر دو استعمال می شود. و از اقسام عَلَم و قسیم اسم است، چنان چه از کلمات اهل لغت و علمای علم نحو فهمیده می شود و کنیه آن لفظی است که با «اَب» و «اُمّ» آغاز شود، در مردان مانند «ابی محمّد» ، و در زنان مانند: «اُمّ لیلی» ، و بعضی لفظی را که با «ابن» و «بنت» آغاز شود هم کنیه گفته اند و برخی دیگر الفاظ شروع شده با «اخ» و «اُخت را نیز کنیه دانسته اند و اکثر در تعظیم شخص استعمال

می کنند و بعضی در تحقیر هم استعمال کرده اند، و حق این است که استعمال آن بر سه وجه است: اوّل: برای تعظیم و مدح ؛ دوم: برای تحقیر و ذمّ ؛ سوم: به عنوان اسم.

چون این معنی دانسته شد، نیز بدان ، بنا بر قول اوّل که مشهور تر است ، برای حضرت زهرا (سلام الله علیها) کنیه هایی در احادیث و اخبار خاصّه و عامّه روایت شده اوّل: اُمّ الحسن ؛ دوم : اُمّ الحسین ؛ سوم : اُمّ الحسنین ؛ چهارم : اُمّ السبطین ؛ پنجم : اُمّ الأئمّه ؛ ششم : اُمّ الخِیَرَة ؛ هفتم : اُمّ المحسن ؛ هشتم : اُمّ ابیها .

اکنون تذکر داده می شود که وجه تناسب هر یک از کنیه های آن بی بی معظّمه علیها السلام واضح و روشن است، مگر هشتمین از آن ها که «أُمّ ابیها» باشد ، لذا سزاوار چنان دیدم که در تشریح وجه این کنیه بسطی داده شود.

مقدمه: معانی و اطلاقات «اُمّ»

برای لفظ «اُمّ» معانی و اطلاقاتی گفته شده :

اوّل: متبادر و مشهور تر از همه اطلاقات در زبان های رایج آن است که مادر را اُم می گویند .

دوم: اصل و ریشه هر چیز را گویند ، چنان چه در معنای امّ الکتاب ، به معنای اصل کتاب که لوح محفوظ باشد یا سوره حمد، گفته شده.

سوم: در برگیرنده اصل مقاصد و اهداف را عرب اُمّ می گوید.

چهارم: پوست نازک جمع کننده مغز را اُمّ الرأس و أمّ الدماغ گویند.

پنجم: وسط زمین و مکّه معظّمه را امّ القری گویند، برای این که زمین از زیر آن گسترده شده.

ششم: بر مقصد و مقصود نیز اطلاق شده، چنان چه یکی از وجوه امّ القری این

است ، لأنّها قبلة الناس یأمونها .

هفتم: جهت تقویت و تربیت شیء را گویند و این در اصطلاح اهل حکمت است.

هشتم: بر شیء عظیم الشأن اطلاق می شود و یکی از وجوه امّ القری متفرّع بر آن است ، لأنّها أعظم شأناً من القری .

نهم: هر آیه محکمی از آیات شرایع و احکام را امّ گویند

دهم: بر رئیس قوم نیز اطلاق اُمّ شده ، چنان چه خادم قوم را نیز اُمّ گفته اند .

بعضی معانی و اطلاقات دیگر نیز برای معنای «اُمّ» ذکر شده که بیان آن در این مقام متناسب نیست ، لذا از آن صرف نظر شد.

از آن چه شرح داده شده وجوهی برای کنیه قرار دادن امّ ابیها برای عصمت کبری علیها السلام احتمال داده می شود بر وجه استحسان نه قطع و تسجیل ، و الله و رسوله و اوصیاء الرسول اعلم .

وجه اوّل: کنیه قرار دادن پیغمبر صلی الله علیه و آله آن بانوی گرامی را به این کنیه ، محض اظهار محبّتی است که حضرتش به او داشته، زیرا بسا می شود شخص فرزند خود یا دیگری را بسیار دوست می دارد و می خواهد غایت محبّت خود را در حقّ او اظهار کند ، اگر دختر است از او به مادر تعبیر می کند و اگر پسر است به پدر ، و او را نازل منزله مادر یا پدر خود قرار می دهد چنان چه این معنی در عرف عرب و عجم از وضیع و شریف شایع است که از فرزند خود مجازاً تعبیر به مادر یا پدر کنند. و مؤیّد این مطلب است آن چه صاحب کشف الغمّه در فضل شفیعه امّت گفته است: «أَنَّ النَّبِیَّ کَانَ یُحِبُّهَا وَ یُکنیها بأُمُّ أَبِیهَا».⁽¹⁾و الحق اشکالی در این توجیه نیست ، بلکه

وجهی است نیکو و خالی از هر گونه تکلف و تعسّف ⁽¹⁾.

وجه دوم: بنا بر اطلاق دوم ممکن است وجه این که آن حضرت صلی الله علیه و آله امّ ابیها را کنیة فاطمه علیها السلام قرار داده، اعتبار ویژگی ای باشد که جهت اصل بودنی برای آن حضرت نسبت به دیگران داشته مانند جمله ای که در حقّ ریحانه خود، حضرت ابی عبد الله الحسین علیه السلام بیان فرموده: «حسین منّی و أنا من حسین».⁽²⁾با این که حسین علیه السلام فرع و شاخه ای از شجره رسالت است، به اعتباری خود را فرع حسین خوانده، نظر به وجوهی که برای آن در محلّ خود ذکر شده .

و امّا مؤیّد آن چه که اکنون در مقام بیان آن هستم و محلّ شاهد است، قسمتی از حدیث شریفی است که علّامه مجلسی رحمه الله در بحار الانوار از کتاب مصباح الانوار شیخ طوسی رحمه الله به اسناد خود از انس بن مالک، از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده و مؤلّف فقیر نیز در فصل اوّل این کتاب، حدیث هشتم، از بحار الانوار نقل کرد ، که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

ثُمَّ فَتَقَ نُورَ ابْنَتِی فَاطِمَةَ فَخَلَقَ مِنْهُ السَّمَاواتِ و الْأَرْضِ من نُورِ ابْنَتِی فَاطِمَةَ وَ نُورُ ابْنَتِی فَاطِمَةَ مِن نُورِ الله، وَ ابْنَتِی فاطِمَة أَفْضَلُ مِن السَّمَاواتِ و الْأَرْضِ... . ⁽³⁾ پس از آن ، نور دختر من فاطمه را شکافت و از آن آسمان ها و زمین را آفرید ، پس آسمان ها و زمین از نور دختر من فاطمه است، و نور دختر من فاطمه از نور خدا است و دختر من، فاطمه افضل از آسمان ها و زمین است.

از این جمله حدیث به طور روشن چنین استفاده می شود که خلقت آسمان ها و زمین از نور زهرا (سلام الله علیها) است، یعنی اگر نور فاطمه نبود، آسمان و زمینی نبود ، بنا بر این آسمان ها و زمین مولود نور زهرا است، پس می گوییم: آن چه از زمین به وجود آمده و می آید ، از جماد و نبات و حیوان و انسان ، همه موالید زمین است ، و زمین مولود نور زهرا است، پس چنین نتیجه می گیریم که همه موالید زمین، مولود های نور آن حضرت می باشند حتّی ابدان همه پیغمبران، که از جمله آن ها بدن عنصری پدر بزرگوارش حضرت خاتم الانبیاء علیها السلام است ، فلذا از این جهت اگر گفته شود که آن بی بی معظّمه مادر پدر خود می باشد هیچ مانعی ندارد.

وجه سوم: به اعتبار آن که صدّیقه طاهره در برگیرنده اصل مقاصد پدر بزرگوار خود می باشد و عنصر شجره مبارکه رسالت و ولایت و مجمع البحرین این دو می باشد که اصل مقاصد آن حضرت بوده و می باشد ، اطلاق این کنیه مبارکه بر آن بی بی معظّمه خالی از حقیقت نیست. چنان چه طریحی رحمه الله در مجمع البحرین، در لغت شجر از حضرت باقر (علیه السلام) روایت کرده:

الشَّجَرَةُ الطَّیِّبَةُ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله وَ علیٌّ فَرْعُهَا وَ عُنْصُرُ الشَّجَرَةِ فَاطِمَةُ وَ ثَمَرَتُهَا أَوْلَادُهَا وَ أَغْصَانُهَا وَ أَوْرَاقُهَا شِیعَتُهَا ⁽¹⁾ شجره طیّبه رسول خدا صلی الله علیه و آله است که اصل آن است و علی علیه السلام فرع آن و فاطمه مادّة اصلی آن و ائمّه علیهم السلام میوه آن و شیعیان شاخه ها و برگ های آنند.

و قریب به همین مضمون با قید سلسله سند در کتاب بصائر الدرجات و بحار الانوار و بعض دیگر از کتب معتبر نیز روایت شده.

جای تردید نیست که رشد و ترقّی و میوه دادن درخت به عنصر آن است، و از

این راه است که لفظ «اُمّ» به معنای عنصر استعمال شده ، و استعمال امّهات اربعه به معنای عناصر اربعه شایع است.

وجه چهارم: بنا بر اطلاق «اُمّ» بر پوست نازک روی مغز یا آن چه که مغز در آن جای دارد؛ ممکن است پس از بیان مقدّمه ای وجه مناسبتی برای این کنیه شریف گفته شود و آن مقدّمه این است: چون مغز از اشرف اعضای اصلی و لطیف ترین اجزا و به منزله مصباح و چراغی نورانی و مرکز عقل و حواس باطنی و مبدأ و منشأ حواس ظاهری و بزرگ ترین مایه حیات آدمی است، و از شدّت لطافت در معرض انواع حوادث است، لذا حکیم علی الاطلاق بر وفق حکمت ، برای محفوظ ماندن آن از حوادث ، به بدیع صنعت و صنیع فطرت خود ، بر وجه اتقان جایگاه و کُوَه ⁽¹⁾و مشکات ⁽²⁾و غشاوه ای ⁽³⁾برای آن قرار داده تا این سراج ⁽⁴⁾منیر ، از تند باد حوادث مصون و محفوظ بماند و از انواع آسیب ها و خطر ها در امان باشد ، تا هر یک از حواس باطنی و ظاهری - به تقدیر عزیز علیم - به وظیفه خود مشغول باشند.

می گوییم: در صورتی که سُرُج عقول جزئی محتاج به فانوس و مردنگی ⁽⁵⁾می باشد ، سراج منیر رسالت و مصباح وجود مقدّس عقل کلّ و خاتم رسل صلی الله علیه و آله به طریق اولی مردنگی و مشکات عصمتی لازم دارد ، لذا بدین اعتبار می توان گفت که وجود مبارک صدّیقه طاهره - سلام الله علیها - مشکات و مسرجه ⁽⁶⁾یگانه نبوی، و

زجاجة ⁽¹⁾مصباح ⁽²⁾خاتمیّت ، و امّ الدماغ هیکل ما سوی الله در تمام نشئات و ادوار و اکوار و اطوار بوده و می باشد. و مؤیّد این که آن بانوی معظّمه مشکات مصباح رسالت است، خبری است شریف و اثری است لطیف که در تفسیر علیّ بن ابراهیم قمّی با قید سلسله سند از سهل همدانی روایت کرده:

سمعت أبا عبدالله علیه السلام یقول فی قول الله : اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَ الْأَرْضِ مَثَلُ نُورِهِ کَمِشْکَاةٍ ⁽³⁾: هی فاطمة ... ⁽⁴⁾

از ابی عبدالله علیه السلام شنیدم که در تفسیر فرموده خدا: «خدا روشن کننده آسمان ها و زمین است، مثل نور او مانند مشکات (چراغ دان) است» مراد از مشکات فاطمه است.

و نیز اخبار در این باره که مشکات فاطمه است بسیار است، چنان چه به محلّ خود در این کتاب ذکر می شود ؛ ان شاء الله تعالی.

بنابراین اطلاق معنای امّ ابیها بی مناسبت نخواهد بود.

وجه پنجم: بنابر اطلاق «اُمّ» بر وسط؛ به اعتبار این که عصمت کبری - سلام الله علیها - دارای مقام عصمت کلّیه ، و حدّ وسط بین مرتبه رسالت و ولایت، و دارای رتبة جمع الجمعی می باشد. چنان چه در آیه شریفه مباهله: فَقُلْ تَعَالَوْا نَدْعُ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکُمْ وَ نِسَاءَنَا وَ نِسَاءَکُمْ وَ أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَکُمْ ⁽⁵⁾و در حدیث قدسی مبارک کسا فرموده: «فاطِمَة وَ اَبوها وَ بَعْلِها وَ بَنوها» ⁽⁶⁾و از القاب او «واسطة قلادة الوجود» است ،

چنان چه در کتاب کشف الغمّه ⁽¹⁾نقل نموده. مراد از قلادة الوجود، وجود مبارک حضرت خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله است، و زینت قلاده به آن چیزی است که در وسط آن قرار داده شده، و طبق فرموده آن حضرت: فاطمة رُوحِیَ اَلَّتِی بَیْنَ جَنْبَیَّ ⁽²⁾و روح واسطه بین نفس آن حضرت و جسد نازنین او که نور مجسّد است می باشد، به این اعتبار اطلاق امّ ابیها بر وجود مبارک آن معظّمه بی مناسبت نیست

وجه ششم: به اعتبار اطلاق «أُمّ» بر مقصد و مقصود ؛ از این راه نیز امّ ابیها در کنیه نهادن بر آن حضرت بی مناسبت نیست، چنان چه روایت شده:

کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی اللَّهِ علیه وَ آلِهِ إِذَا أَرَادَ سَفَراً یَؤمٌ فَاطِمَةَ علیها السَّلَامُ ، وَ کَانَ آخِرُ النَّاسِ عَهْداً بِهَا ، وَ إِذَا قَدمَ عَنْ سَفَرِهِ ، کَانَ یؤمها أَیْضاً وَ هُوَ أَوَّلُ النَّاسِ عَهْداً بِهَا ⁽³⁾ رسول خدا صلی الله علیه و آله هر وقت می خواست به سفری برود، هنگام بیرون [رفتن ] به سوی فاطمه قصد می کرد، یعنی از خانه فاطمه حرکت می کرد و هنگام باز گشتن ، اوّل قصد خانه فاطمه می نمود، یعنی بر فاطمه وارد می شد.

پس به این اعتبار ، اگر از امّ ابیها مقصد ابیها اراده شود ، ضرری ندارد .

وجه :هفتم بنا بر اطلاق «أمّ» به جهت تقویت شیء و مظهر و منشأ شیء یا محلّ تفاصیل امور بودن به طور اجمالی و حتی نسبی در اصطلاح و مذاق علمای حکمت ؛ پس می گوییم که صدّیقه طاهره - صلوات الله علیها - نسبت حقیقی ذاتی با پدر بزرگوار خود داشته، به نحوی که این نسبت در میان همه خلق برای احدی اتّفاق نیفتاده . زیرا این بی بی معظّمه دختر و بضعه و جزء و لطیفه سرّ او و روح میان

دو پهلوی او بوده ، و جمیع آثار نبّوت و ولایت از او ظاهر شده و اگر نبود ، آن آثار ظاهر نمی شد. و چون همه آثار از او به سبب اولاد او - صلوات الله علیهم - به تدریج ظاهر شد و تحمّل اثقال پدر بزرگوار خود را - که آثار نبوّت و ولایت است - نمود ، آن چنان که مادر متحمّل اثقال فرزند می شود و تحمّل زحمات او را می کند ، که اگر مادر نبود ، فرزند به وجود نمی آمد ، لذا به امّ ابیها کنیه داده شده.

وجه هشتم: بنا بر اطلاق «اُم» بر شیء عظیم الشأن ؛ اخبار و احادیث بسیاری از شیعه و سنّی در عظمت شأن آن بی بی معظّمه روایت شده، به نحوی که دوست و دشمن به عظمت مقام او اذعان دارند و او را به عظمت می ستایند ، و وجود مبارک پدر بزرگوارش با او به گونه ای رفتار می نموده که فرزند با مادر خود رفتار می کند، چنان چه از جانب خدا مأمور بوده دست او را ببوسد و سلام خدا را به او برساند و سر تا پا مقابل او بایستد و هر وقت بر پدر وارد می شود او را استقبال کند و هر گاه خارج می شود او را بدرقه کند و به او خطاب «سیّده» کند ، چنان چه از کتاب فضائل العتره ، تألیف ابی السعادات و کتاب اربعین ابن مؤذّن حکایت و روایت شده از عکرمه از ابن عبّاس و ابی ثعلبه حسنی و از نافع و از عبد الله بن عمر بن الخطّاب که گفته اند:

کان النبیّ صلی الله علیه و آله إذا أراد سفراً ، کان آخر الناس عهداً بفاطمة ، و إذا قدم، کان أوّل الناس عهداً بفاطمة .⁽¹⁾

و اگر فاطمه علیها السلام نزد خدا دارای فضل عظیم نبود، پدر بزرگوارش با او این طور رفتار نمی فرمود. پس به این اعتبار نیز اطلاق امّ ابیها بر حضرتش سزاوار است و وجهی است نیکو .

وجه نهم : : بنا بر اطلاق «اُم» بر آیة محکم و نشانة استوار نیز ، می توان گفت که چون از آیات محکمات و علامات واضحات بر فضیلت و شرافت حضرت خاتم الانبیا صلی الله علیه و آله، یکی وجود مبارک حضرت زهرا - سلام الله علیها- است ، از جهات متعدّد از علم و حلم و زهد و حیا و عفّت و صبر ، و جود و سخاوت و فصاحت و بلاغت و شجاعت و سماحت، و خلق و خلق ، به خصوص در صورتی که آیه شریفه : مُحْکَمَاتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتَابِ ⁽¹⁾به ذوات مقدّس اهل البیت و ائمّه طاهرین - صلوات الله علیهم أجمعین - تأویل شده ⁽²⁾از این جهت اطلاق امّ ابیها بر حضرتش خالی از وجه نیست.

وجه دهم: بنا بر اطلاق «امّ» بر رئیس و خادم قوم ؛ به اعتباراتی وجوهی می توان گفت، لکن بیان آن موقوف به ذکر مقدّماتی است ؛ چون بنای نگارنده بر اختصار است ، لذا به همین مقدار اکتفا شد.

مبحث سوم: القاب آن حضرت علیها السلام

و امّا القاب مقدّس آن حضرت بسیار است ، بعضی از آن ها را مؤلّف حقیر به نظم درآورده ام و پاره ای را به نصر نثر خاطر نشان می نمایم.

القابُ بِنْتِ المُصْطَفی کثیرة *** نَظَمْتُ مِنْهَا نَبْدَةً یَسیرَةً

نَفْسی فِداها وَ فِدا أبیها *** و بعلِهَا الولیّ مَعْ بَنیها

سَیَّدةٌ 1 إنْسِیَّةٌ 2 حَوْراء 3 *** نُوْرِیَّةٌ 4 حانِیَةٌ 5 عَذراءٌ 6

کَریمَةٌ 7 رَحیمَةٌ 8 شَهِیدَةٌ 9 *** عَفیفَةٌ 10 قانِعَةٌ 11 رشیدة 12

شَریفَةٌ 13 حَبیبَةُ 14 مُحْتَرَمَةٌ 15 *** صابِرَةٌ 16 سَلیمَةٌ 17 مُکَرَّمَةٌ 18

صَفِیَّةٌ 19 عالِمَةٌ 20 عَلیمَةٌ 21 *** مَعْصُومَةٌ 22 مَغْصُوبَةٌ 23 مَظْلُومَةٌ 24

مَیْمُونَةٌ 25 مَنْصُورَةٌ 26 مُحْتَشَمَةٌ 27 *** جَمیلَةٌ 28 جَلیلَةٌ 29 مُعَظَمَةٌ 30

حامِلَةُ البَلوی بِغَیْرِ شَکوی 31 *** خَلیفَةُ العِبَادَةِ و التَّقوی 32

حَبیبَةُ اللهِ 33 وَ بِنْتُ الصَّفْوَةِ 34 *** رُکْنُ الهُدی 35 وَ آیَةُ النُّبُوَّةِ 36

شَفیَعةُ العُصاةِ 37 أُمُّ الخِیَرَةِ 38 *** تُفَاحَةُ الْجَنَّةِ 39 وَ المُطَهَّرَةِ 40

سَیِّدَةُ النِّساءِ 41 بِنْتُ المُصْطَفی 42 *** صَفْوَةُ رَبِّها 43 وَ مَوْطِنُ 44 الْهُدی

قرَةُ عَیْنِ الْمُصْطَفَی 45 وَ بَضْعَتُهُ 46 *** مُهْجَهُ قَلْبِه 47 کَذا بِقَیَّتُهُ 48

حَکیمَةٌ 49 فَهِیمَةٌ 50 عَقِیلَةٌ 51 *** مَحْزُونَةٌ 52 مَکْرُوبَةٌ 53 عَلیلَةُ 54

غابِدَهٌ 55 زاهِدَةٌ 56 قَوّامَةٌ 57 *** باکِیَةٌ 58 صابِرَةٌ 59 صَوَّامَةٌ 60

عَطُوفَةٌ 61 رَؤوفَةٌ 62 حَنّانَةٌ 63 *** البَرَّةُ 64 الشفیقة 65 الأنانة 66

والدة السّبطیْنِ 67 دَوْحَةُ النَّبِیِّ 68 *** نُورٌ سَماوی 69 وَ زَوْجَةُ الوَصی 70

بَدْرُ 71 تمامٍ غُرَةٌ 72 غَرَاء 73 *** رُوْحُ أبیه 74 دُرّةٌ 75 بَیْضاء 76

واسِطَةٌ قلادة الوُجُودِ 77 *** دُرَّةُ بَحْرِ الشَّرَفِ وَالْجُودِ 78

ولیة الله 79 وَ سِرُّ الله 80 *** أمینَةُ الْوَحْیِ 81 وَ عَیْنُ اللهِ 82

مَکْینَةٌ فی عالمِ السَّماءِ 83 *** جمالُ الآبا 84 شَرَفُ الأبناء 85

دُرَّةٌ بَحْرِ العِلْمِ وَ الْکَمال 86 *** جَوْهَرَةُ العِزَّةِ وَ الجَلالِ 87

قطب رحی المفاخِرِ السَّنیَّة 88 *** مَجْمُوعَةُ المآثرِ العَلیَّة 89

مِشْکاةُ نُوْرِ اللهِ 90 وَ الزُّجاجَةٍ 91 *** کَعْبَةُ الآمالِ لِأهْلِ الحَاجَةِ 92

لَیْلَةٌ قَدْرٍ 93 لَیْلَةٌ مُبارَکَةُ 94 *** ابْنَةُ مَنْ صَلَّتْ بِهِ الْمَلائِکَةَ 95

قَرارُ قَلْبِ أُمِّهَا المُعَظَّمَةَ 96 *** عالیَة المَحَلِّ 97 سِرُّ العَظَمة 98

مَکْسُوْرَةُ الضّلع 99 رضیض الصَّدْرِ 100 *** مَغْصُوبَةُ الْحَقِّ 101 خَفِیُّ الْقَبْرِ 102

و امّا القاب شریف او به نثر بنا بر آن چه ابن شهر آشوب در مناقب نقل کرده است از این قرار است:

الصدّیقة بالأقوال ، و المبارکة بالأحوال، و الطاهرة الأفعال و الزکیّة بالعدالة، و الرضیّة بالمقالة ، و المرضیّة بالدلالة، و المحدّثة بالشفقة ، و الحرّة بالنفقة، و السیّدة بالصدقة، و الحصان بالمکان، و البتول فی الزمان و الزهراء بالإحسان، مریم الکبری بالستر، و فاطم بالسرّ، و فاطمة بالبرّ، و النوریّة بالشهادة، و السماویّة بالعبادة و الحانیة بالزهادة و العذرا بالولادة، الزاهدة الصفیّة، العابدة الرضیّة ، المرضیّة الراضیة ، المتهجّدة الشریفة، القانتة العفیفة ، سیّدة النسوان، حبیبة حبیب الرّحمن ، و المحتجبة عن خزّان الجنان، ابنة خیر المرسلین، و قرّة عین سیّد الخلایق أجمعین، و واسطة العقد بین سیدات نساء العالمین، و المتظلّمة بین یدی العرش یوم الدین.

ثمرة النبوّة ، و أمّ الأئمّة ، و زهرة فؤاد شفیع الأمة ، الزهراء المحترمة ، و الغراء المحتشمة ، المکرّمة تحت القبّه الخضراء و الإنسیّة الحوراء، و البتول العذرا، ستّ النساء ، وارثة سیّد الأنبیاء ، و قرینة سیّد الأوصیاء، فاطمة الزهراء ، الصدّیقة الکبری، راحة روح المصطفی، حاملة البلوی من غیر فزع و لا شکوی، و صاحبة شجرة طوبی، و من أنزل فی شأنها و شأن زوجها و أولادها سورة هل أتی، ابنة النبیّ، و صاحبة الوصی، و أمّ السبطین، وجدّة الأئمّة، و سیّدة نساء الدنیا و الآخرة.

زوجة المرتضی، و والدة المجتبی، و ابنة المصطفی، السیدة المفقودة، الکریمة المظلومة، الشهیدة الرشیدة، شقیقة مریم، و ابنة محمّد الأکرم، المفطومة من کلّ شرّ، المعلومة بکلّ خیر، المنعوتة فی الإنجیل الموصوفة

بالبرّ و التبجیل، درّة صاحب الوحی و التنزیل، جدّها الخلیل، و مادحها الجلیل، و خاطبها المرتضی بأمر المولی جبرئیل، و أولادها: الحسن و الحسین و المحسن سقط، و زینب و أمّ کلثوم. ⁽¹⁾

و در کتاب کشف الغمّه اربلی بعضی از القاب آن جناب را چنین نگاشته است:

هی سلیلة النبوة، و رضیعة درّ الکرم و الأبوّة، و درّة صدف الفخار، و غرّة شمس النهار ، و ذبالة مشکاة الأنوار، و صفوة الشرف و الجود ، و واسطة قلادة الوجود ، نقطة دائرة المفاخر، قمر هالة المآثر ، الزهرة الزهراء، و الغرّة الغراء، العالیة المحلّ ، الحالة فی رتب العلی، السامیة المکانة، المکینة فی عالم السماء، المضیئة النور، المنیرة البیضاء، المستغنیة باسمها عن حدّها و رسمها، قرّة عین أبیها ، و قرار قلب أمّها، الحالیة بجواهر علاها، العاطلة من زخرف دنیاها .

أمة الله ، سیّدة النساء، جمال الآباء، شرف الأبناء ، یفخر آدم بمکانها، و یبوح نوح بشدّة شأنها، و یسمو إبراهیم بکونها من نسله، و ینجح إسماعیل علی إخوانه إذ هی فرع أصله ، و کانت ریحانة محمّد من بین أهله ، فما یجار بها فی مفخر إلّا مغلب، و لا یباریها فی مجد إلّا مؤنب، و لا یجحد حقّها إلّا مأفون، و لا یصرف عنها وجه إخلاصه إلّا مغبون.⁽²⁾

مؤلّف حقیر گوید: به مناسبت بیان القاب مقدّس صدّیقه طاهره - سلام الله علیها - خوش داشتم که حدیث مفاخره آن بی بی معظّمه را با حضرت امیر مؤمنان علیه السلام که شاذان بن جبرئیل قمی رحمه الله در کتاب فضائل روایت نموده - چون

محتوی بعضی از القاب آن علیا جناب است - در این جا نقل نمایم تا خوانندگان بیش تر بهرمند گردند و این مؤلّف عاصی را از دعا های خیر خود فراموش نفرمایند .

کتاب شاذان بن جبرئیل رحمه الله : إنّه روی أنّ الإمام علیّ بن أبی طالب کان ذات یوم هو و زوجته فاطمة یأکلان تمراً فی الصحراء إذ تداعیا بینهما بالکلام ، فقال لها علیّ : یا فاطمة ، إنّ النبیّ یحبّنی أکثر منک .

فقالت : واعجباه! یحبّک أکثر منّی و أنا ثمرة فؤاده و عضو من أعضائه و لیس له ولد غیری!

فقال لها علیّ: یا فاطمة، إن لم تصدّقنی، فامضی بنا إلی أبیک محمّد

قال : فمضینا إلی حضرته ، فتقدّمت فاطمة فقالت : یا رسول الله، أیّنا أحبّ إلیک ، أنا أم علیّ ؟

قال النبی: أنت أحبّ ، و علیّ أعزّ منک .

فعندها قال الإمام علیّ بن أبی طالب : ألم أقل لک إنّی ولد ذات التقی؟ قالت فاطمة : و أنا بنت خدیجة الکبری .

قال علیّ: و أنا ابن الصفا . قالت : و أنا بنتُ سدرة المنتهی

قال علیّ: و أنا فخر اللوی . قالت فاطمة : أنا ابنة من دنی فتدلّی و کان من ربّه کقاب قوسین أو أدنی .

قال علیّ : أنا ولد المحصنات . قالت فاطمة: أنا بنت الصالحات .

قال علیّ : أنا خادمی جبرئیل . قالت فاطمة : و أنا خاطبنی فی السماء راحیل و خدمتنی الملائکة جیلاً بعد جیل.

قال علیّ : ولدت فی المحلّ البعید المرتقی . قالت فاطمة : و أنا زوّجت فی الرفیع الأعلی و کان ملاکی فی السماء.

قال علیّ : أنا حامل اللواء . قالت فاطمة : و أنا بنت من عرج به إلی السماء .

قال علیّ : و أنا صالح المؤمنین . قالت فاطمة : و أنا بنت خاتم النبیین .

قال علیّ : و أنا الضارب علی التأویل . قالت فاطمة : و أنا جنّة التأویل .

قال علیّ : و أنا شجرة تخرج من طور سیناء. قالت فاطمة : و أنا الشجرة التی تأتی أکلها کلّ حین .

قال علیّ : و أنا مکلّم الثعبان . قالت فاطمة : و أنا ابنة النبی الکریم .

قال علیّ : و أنا النبأ العظیم. قالت فاطمة : و أنا ابنة الصادق الأمین .

قال علیّ : و أنا حبل الله المتین . قالت فاطمة : و أنا بنت خیر الخلق أجمعین .

قال علیّ : و أنا لیث الحروب . قالت فاطمة : أنا بنت من یغفر الله به الذنوب .

قال علیّ : و أنا المتصدق بالخاتم . قالت فاطمة : و أنا بنت سیّد العالم .

قال علیّ : و أنا سیّد بنی هاشم . قالت فاطمة : و أنا بنت محمد المصطفی .

قال علیّ : أنا سید الوصیین . قالت فاطمة : أنا بنت النبی العربی .

قال علیّ : و أنا الشجاع المکیّ . قالت فاطمة : و أنا ابنة أحمد النبی .

قال علیّ : أنا البطل الأورع . قالت فاطمة : أنا ابنة الشفیع المشفّع .

قال علیّ : أنا قسیم الجنّة و النار . قالت فاطمة : أنا ابنة محمّد المختار .

روایت کرده است که: امام علیّ بن ابی طالب روزی با همسر خود، فاطمه در صحرا خرما می خوردند؛ بین ایشان سخنی در میان آمد، پس علی علیه السلام فرمود: ای فاطمه ، پیغمبر مرا بیشتر از تو دوست می دارد .

فاطمه فرمود: عجب است تو را بیش تر از من دوست می دارد و حال آن که من میوه دل او و عضوی از اعضای او هستم و فرزندی غیر از من ندارد .

علی علیه السلام فرمود: ای فاطمه، اگر سخن مرا تصدیق نمی کنی بیا نزد پدرت محمّد صلی الله علیه و آله برویم.

گفت : پس به پیشگاه آن حضرت رفتیم و فاطمه در سخن گفتن پیشی گرفت و گفت: ای رسول خدا کدام یک از ما دو نفر را بیشتر دوست می داری ، مرا یا علی را ؟

فرمود: تو نزد من محبوب تری، و علی از تو عزیز تر است.

پس علی علیه السلام فرمود: آیا به تو نگفتم؟ من فرزند زن صاحب تقوایی هستم فاطمه گفت : منم دختر خدیجه کبری

علی گفت: منم فرزند صفا . فاطمه گفت : منم دختر سدرة المنتهی .

علی گفت : منم فخر کننده به پرچم داری. فاطمه گفت: منم دختر کسی که به مقام قرب نزدیک تر و نزدیک تر شد تا آن که فاصله اش به اندازه فاصله دو کمان یا کم تر شد .

علی گفت: منم فرزند زن های با عفّت. فاطمه گفت: منم دختر زن های شایسته .

علی گفت : منم کسی که جبرئیل خدمت گزار من است فاطمه گفت: منم آن که راحیل در آسمان خطبه ازدواج مرا خواند و دسته دسته فرشتگان خدمت گزار من بودند

علی گفت: من در جای دور دست بلندی زاییده شدم فاطمه گفت: من را در آسمان چهارم ، در مقام شریف بالا تر تزویج کردند و تزویج من در آسمان بود.

علی گفت: منم در بر دارنده پرچم. فاطمه گفت: منم دختر کسی که به آسمان بالا برده شد.

علی گفت: منم صالح مؤمنین فاطمه گفت: منم دختر خاتم پیغمبران .

علی گفت: منم زننده به شمشیر طبق تأویل قرآن . فاطمه گفت: منم سپر حفظ کننده تأویل

علی گفت: منم درختی که از طور سینا بیرون می آید. فاطمه گفت: منم آن درختی که همیشه روزی و میوه می دهد

علی گفت: منم که با اژدها سخن می گویم فاطمه گفت: منم دختر پیغمبر کریم

علی گفت: منم خبر بزرگ. فاطمه گفت: منم دختر پیغمبر راست گوی استوار .

علی گفت: منم طناب محکم خدا. فاطمه گفت: منم دختر بهترین همه خلق .

علی گفت: منم شیر غرنده درنده در جنگ ها. فاطمه گفت: منم دختر کسی که خدا به سبب او گناهان را می آمرزد

علی گفت: منم تصدّق دهنده خاتم در حال نماز. فاطمه گفت: منم دختر سیّد عالم .

علی گفت: منم سیّد بنی هاشم فاطمه گفت: منم دختر محمّد مصطفی

علی گفت: منم آقای همه اوصیا فاطمه گفت : منم دختر پیغمبر عربی .

علی گفت: منم شجاع مکّی. فاطمه گفت: منم دختر احمد پیغمبر .

علی گفت: منم دلاور پرهیز کار فاطمه گفت: منم دختر شفاعت کننده ای که شفاعت او پذیرفته شده.

علی گفت: منم قسمت کننده بهشت و جهنّم. فاطمه گفت: منم دختر محمّد ، برگزیده خدا

و قال علیّ : أنا قاتل الجانّ. قالت فاطمة: أنا ابنة رسول الله الملک الدیّان.

قال علیّ : أنا خیرة الرحمن. و قالت فاطمة: أنا خیرة النسوان.

قال علیّ: و أنا مکلّم أصحاب الرقیم . قالت فاطمة : و أنا ابنة من أرسل رحمة للمؤمنین و بهم رؤوف رحیم.

قال علیّ : و أنا الذی جعل الله نفسی نفس محمّد حیث یقول فی کتابه العزیز: أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَکُمْ ⁽¹⁾. قالت فاطمة : وَ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکُمْ ⁽²⁾.

قال علیّ : أنا من شیعتی من علمی یسطرون. قالت فاطمة : أنا بحر من علمی یغترفوننّ.

قال علیّ : أنا اِشْتَقَّ اَللَّهُ تَعَالَی اِسْمِی مِنْ اِسْمِهِ فَهُوَ اَلْعَالِی وَ أَنَا عَلِیٌّ. قالت فاطمة : و أنا کذلک ، فهو الفاطر و أنا فاطمة .

قال علیّ: أنا حیاة العارفین . قالت فاطمة : أنا فلک نجاة الراغبین.

قال علیّ : أَنَا اَلْحَوَامِیمُ قَالَتْ فَاطِمَهُ وَ أَنَا اِبْنَهُ اَلطَّوَاسِینِ.

قال علیّ : أنا کنز الغنی. قالت فاطمة : و أنا کلمة الحسنی

قال علیّ : أنا بی تاب الله عَلَی آدَمَ فِی خَطِیئَتِهِ قَالَتْ فَاطِمَهُ وَ أَنَا بِی قَبِلَ اَللَّهُ تَوْبَتَهُ.

قال علیّ : أنا کسفینة نوح من رکبها نجی . قالت فاطمة: و أنا أشارکه فی دعوته .

قال علیّ : و أنا طوفانه . قالت فاطمة : و أنا مسورته .

قال علیّ : و أنا النسیم إلی حفظه . قالت فاطمة : و أنا منّی أنهار الخمر و العسل فی الجنان .

قال علیّ : أنا علمی علم النبیّین . قالت فاطمة: و أنا بنت سیّد المرسلین الأوّلین و الآخرین.

قال علیّ : أَنَا اَلْبِئْرُ وَ اَلْقَصْرُ اَلْمَشِیدُ قَالَتْ فَاطِمَهُ أَنَا مِنِّی شَبَّرُ وَ شَبِیرٌ

قال علیّ : أنا بعد الرسول خیر البریّة قالت فاطمة : أنا البرّة الزکیة .

فعندها قال النبیّ : لا تکلّمی علیّاً فإنّه ذو برهان قالت فاطمة : أنا ابنة من أنزل إلیه القرآن .

قال علیّ : أنا الأمین الأصلع . قالت فاطمة : أنا الکوکب الذی یلمع .

قال النبیّ : فهو صاحب الشفاعة یوم القیامة. قالت فاطمة: أنا خاتون یوم القیامة

فعند ذلک قالت فاطمة لرسول الله : یا رسول الله ، لا تحامی لابن عمّک و دعنی و إیّاه.

و قال علیّ : یا فاطمة ، أنا من محمّد عصبته و نجیبه . قالت فاطمة : و أنا لحمه دمه

قال علیّ : و أنا الصحف . قالت فاطمة: و أنا الشرف.

قال علیّ : و أنا ولیّ الزلفی . قالت فاطمة : و أنا الخمصا الحسنی .

قال علیّ : و أنا نور الوری قالت فاطمة : و أنا فاطمة الزهراء.

فعندها قال النبیّ : یا فاطمة، قومی و قبّلی رأس ابن عمّک ؛ هذا جبرئیل و میکائیل و إسرافیل و عزرائیل مع أربعة آلاف من الملائکة یحامون مع علیّ، و هذا أخی راحیل و روائیل مع أربعة آلاف من الملائکة ینظرون.

قال : فقامت فاطمة الزهراء ، فقبلت رأس الإمام علیّ بن أبی طالب بین یدی النبیّ و قالت : : یا أبا الحسن ، بحقّ رسول الله معذرة إلی الله عزّ و جلّ و إلی ابن عمّک . فوهبها الإمام . ⁽¹⁾

علی گفت: من کشنده جنّیانم. فاطمه گفت: من دختر رسول خداوند پادشاه جزا دهنده ام .

علی گفت: من برگزیده خدای بخشنده ام. فاطمه گفت: من برگزیده زنانم.

علی گفت: منم سخن گوینده با اصحاب رقیم. فاطمه گفت: من دختر کسی هستم که فرستاده شده تا برای مؤمنان رحمت باشد، و با ایشان رؤوف و مهربان باشد.

علی گفت: خدا مرا نفس محمّد قرار داده، در آن جایی که در کتاب خود فرموده:

أَنْفُسَنَا وَ أَنْفُسَکُمْ⁽²⁾. فاطمه گفت : وَ أَبْنَاءَنَا وَ أَبْنَاءَکُمْ .⁽³⁾)علی گفت: من کسی هستم که شیعیان من از علم من می نویسند. فاطمه گفت: من دریایی هستم که از علم من کف کف بر می دارند.علی گفت : من کسی هستم که خدا نام مرا از نام خود گرفته او عالی است و منم علی.فاطمه گفت : من نیز چنین هستم، او فاطر است و منم فاطمه.علی گفت: منم حیات عارفان. فاطمه گفت: منم کشتی نجات راغبان .علی گفت: منم حا میم های قرآن فاطمه گفت: منم دختر طا سین های آن .

علی گفت: منم گنج بی نیازی فاطمه گفت: منم کلمه نیکو.علی گفت: منم آن که خدا توبه آدم را به سبب من قبول کرد. فاطمه گفت : منم آن که خدا توبه آدم را به سبب من قبول کرد.علی گفت: منم چون کشتی نوح که هر کسی بر آن سوار شد نجات یافت . فاطمه گفت: منم آن که در دعای او شریک شدم.علی گفت: منم طوفان او. فاطمه گفت: منم دست آویز و شراع کشتی او.علی گفت: منم آن نسیمی که آن را حفظ کرد. فاطمه گفت: منم آن کسی که نهر های شراب طهور و عسل در بهشت از من است.علی گفت: علم من، علم پیغمبران است. فاطمه گفت: منم دختر آقای همه پیغمبران از اوّلین و آخرین .علی گفت : منم بئر معطّله و رها شده و قصر محکمی که در قرآن است . فاطمه گفت : منم آن که حسن و حسین از من هستندعلی گفت: من پس از پیغمبر بهترین همه خلقم. فاطمه گفت : منم آن نیکوی نیکوکار نیکی کنندهآن گاه پیغمبر به فاطمه فرمود: با علی سخن مگوی که او صاحب دلیل و برهان است فاطمه گفت: منم دختر کسی که قرآن بر او نازل شده.علی گفت: منم امانت دار استواری که به واسطه نداشتن موی پیش ملقب به اصلع شدم فاطمه گفت: منم آن ستاره ای که می درخشد.پیغمبر فرمود: او (یعنی علی در روز قیامت صاحب شفاعت است. فاطمه گفت: منم خاتون روز قیامت.)پس فاطمه به رسول خدا عرض کرد: ای رسول خدا، از پسر عمّت حمایت مکن ، مرا با او واگذارعلی گفت: ای فاطمه من نسبت به محمّد به منزله بند های مفاصل او و برگزیده اویم. فاطمه گفت: من گوشت و خون اویم.

علی گفت : منم صحف. فاطمه گفت : منم شرف .علی گفت: منم ولیّ رستگاری. فاطمه گفت: من سبب آرامش و سکونم.علی گفت: من روشنی دهنده مردمانم. فاطمه گفت: من فاطمه زهرایم.پس پیغمبر فرمود: ای فاطمه، برخیز و سر پسر عمّ خود را ببوس، اینک جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل با چهار هزار فرشتگان از علی حمایت می کنند و با علی هستند و این برادر من راحیل است با روائیل و چهار هزار فرشتگان نگاه می کنند.راوی گفت: پس فاطمه زهرا برخاست و در مقابل پیغمبر سر علیّ بن ابی طالب را بوسید و گفت: ای ابوالحسن ، به حقّ رسول الله ، از خدای عزّ و جل و پسر عمّت معذرت می طلبم پس امام او را بخشید.

## فصل ششم: خصیصه های فاطمه علیها السلامبدان که حضرت زهرا - سلام الله علیها - را خصیصه هایی است که بر عصمت، طهارت، عظمت، ولایت و بزرگواری آن حضرت دلالت دارد که بخشی از آن ها را در این کتاب یاد آوری می نمایم.للمؤلّف الحقیر :فضل زهرا را بشر کی می توان احصا کند *** قطره را قدرت نباشد وصف از دریا کندگر قلم گردد همه اشجار و دریا ها مداد *** ور خدا ارض و سما را دفتری انشا کنددر نوشتن جن و انس و حاملین عرش و فرش ***عاجزند الّا که حق توصیف از زهرا کنداوّل: خدای تعالی نور مقدّس او را چندین هزار سال پیش از آفرینش آسمان و زمین آفریده ، چنان چه بعضی از اخبار آن قبلاً ذکر شد ، و از جمله آن ها است که در کافی وکتب صدوق و بحار الانوار و عوالم و کتب بحرینی و تفسیر علی بن ابراهیم و تفسیر صافی و تفسیر برهان و سایر کتب معتبر حدیث و اخبار از خاصّه و عامّه روایت شده.

دوم: پس از پدر بزرگوار و شوهر عالی مقدارش پیش از خلقت تمام پیغمبران مرسل و غیر مرسل ، ایمان به خدا داشته و در عالم انوار و اشباح و اظلّه و ارواح ، خدا را تسبیح و تمجید و تقدیس و تهلیل می نموده و سپاس گزار بوده.سوم: خلقت نور مقدّس او بر خلقت تمام انبیا و مرسلین و ملائکه مقرّبین - غیر از پدر و شوهرش - مقدّم بوده.چهارم: تمام انبیا و مرسلین و ملائکه مقرّبین ، مأمور به معرفت و ولایت او و پدر و شوهر و یازده فرزند طیّبین و طاهرین او بوده اند.پنجم: خدای تعالی عرش عظیم خود را به نام او و نام های پدر و شوهر و فرزندان او - که حجّت های خدا و اُمنای وحی اویند - زینت داده.ششم: چون خدای تعالی خواست در این نشأه او را به وجود آورد، مادّه طینت او را از سیب و رطب بهشتی قرار داد و پیش از این که نطفه طاهره او در صلب پدر بزرگوارش قرار گیرد ، خدای عزّ و جل به خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله امر فرمود تا چهل روز در خانه فاطمه دختر اسد اعتکاف کند و روز ها را روزه بگیرد و جز به طعام بهشتی و شراب طهور افطار نکند، و شب ها را به عبادت برخیزد و در خانه خدیجه وارد نشود مگر بعد از چهل روز برای انعقاد نطفه طیّبه آن حضرت. و این فضیلت برای احدی از اوّلین و آخرین حتّی انبیا و مرسلین و ائمّه طاهرین - صلوات الله علیهم اجمعین - اتّفاق نیفتاده.هفتم: پدر بزرگوارش پس از بازگشت از معراج از جانب خدا مأمور بوده که بلافاصله برای انعقاد نطفه پاک و پاکیزه او با مادرش خدیجه کبری نزدیکی کندهشتم: خداوند برای وضع حمل و کمک و یاری خدیجه، مادر ستوده سیرش، چهار زن برجسته ای که از همه زن های دنیا بهتر و بالا تر بوده اند - که یکی از آن ها ساره ، همسر ابراهیم خلیل الرحمن و دیگری آسیه ، زن فرعون زمان موسی و

دیگری مریم، مادر عیسی و دیگر کلثم ، خواهر موسی و به روایتی صفورا ، دختر شعیب و به روایتی حوّا ، مادر آدمیان- را به زمین فرستاده تا حضرت زهرا - سلام الله علیها - متولّد شود، که برای هیچ یک از زنان دنیا چنین پیش آمدی نبوده و به چنین فضیلتی سرافراز نشدند.نهم: تابش و اشراق نور آن بی بی معظّمه هنگام تولّد او از مادر در همه خانه های مکّه و در تمام روی زمین از مشرق تا مغرب، به گونه ای که هیچ جایی از زمین نمانده که نور مقدّس آن بانوی گرامی در آن جا نتابیده باشد.دهم: ده تن حور العین به زمین آمدند که در دست هر یک طشت و ابریقی از بهشت، مملوّ از آب کوثر بوده و آن ها را به دست زنی که در مقابل خدیجه نشسته دادند ، و او آن حضرت را شسته و دو پارچه سفیدی که از شیر سفید تر و از مشک و عنبر خوش بو تر بوده بیرون آورد و فاطمه را به یکی از آن دو پیچید ، و دیگری را مقنعه برای او قرار داد. پس آن زن او را استنطاق کرد و آن مولود گرامی به شهادت دادن به یگانگی خدا و رسالت پدرش سیّد انبیا و امامت شوهرش سیّد اوصیا و امامت فرزندانش سادات همه سبط ها سخن گفت. و به هر یک از آن چهار زن سلام کرد ، و هر یک از آن ها را به نامش نام برد.یازدهم: بشارت اهل آسمان به یک دیگر به ولادت آن سیّده زنان ، و ظاهر شدن نوری تازه در آسمان که ملائکه پیش تر آن را ندیده بودنددوازدهم: سخن گفتن آن معظّمه با مادر خود از درون شکم پیش از آن که متولّد شود، و دل داری دادن و امر به صبر نمودن او از جور زنان قریش .سیزدهم: خلق شدن هفت آسمان و زمین از نور زهرا و افضل بودن او از هفت آسمان و زمین، چنان چه از عامّه و خاصّه از حضرت رسول صلی الله علیه و آله روایت شده و بعضی از آن ها پیش از این در یکی از وجوه تکنیه آن بزرگوار به «امّ ابیها» ذکر شد .

چهاردهم: چون خدا خواست ملائکه را امتحان کند ابر تیره ای بر آن ها فرستاد که از شدّت تاریکی هم دیگر را نمی دیدند، پس گفتند:﴿ إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا مُنْذُ خَلَقْتَنَا مَا رَأَیْنَا مِثْلَ مَا نَحْنُ فِیهِ فَنَسْأَلُکَ بِحَقِّ هَذِهِ الْأَنْوَارِ إِلَّا مَا کَشَفْتَ عَنَّا فَقَالَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ لَأَفْعَلَنَّ فَخَلَقَ نُورَ فَاطِمَهَ الزَّهْرَاءَ یَوْمَئِذٍ کَالْقِنْدِیلِ وَ عَلَّقَهُ فِی قُرْطاء الْعَرْشِ فَزَهَرَتِ السَّمَاوَاتُ السَّبْعُ وَ الْأَرَضُونَ السَّبْعُ مِنْ أَجْلِ ذَلِکَ سُمِّیَتْ فَاطِمَهُ «الزَّهْرَاءَ»... .⁽¹⁾ خدای ما و آقای ما، از آن وقتی که ما آفریده شده ایم، مانند آن چه (از تیرگی) را که در آن هستیم ندیده ایم، پس به حقّ این نور ها ( یعنی انوار خمسه طیّبه) از تو می خواهیم که این تیرگی را از ما برداری. خدای تعالی فرمود: «هر آینه البتّه این کار را می کنم» پس نور فاطمه را در آن هنگام مانند قندیلی آفرید و در گوشه عرش آویخت ، پس آسمان های هفت گانه و زمین های هفت گانه روشن شد، و از همین جهت است که فاطمه «زهراء» نامیده شده... .

پانزدهم: فاطمه علیها السلام از تمام انبیا و مرسلین و ملائکه مقرّبین - غیر از پدر بزرگوار و شوهر عالی مقدارش - افضل است ، و همه آن ها به شفاعت زهرا نیازمندند ، طبق اخبار و احادیث مستفیض صادره از مصادر وحی و تنزیل.

شانزدهم: ملائکه، حتی جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و عزرائیل هم بی اذن، بر او داخل نمی شدند و از اطاعت او بیرون نیستند و خدای عزّ و جل عهد ولایت او را از آن ها گرفته.

هفدهم: آن حضرت - به نصّ آیه تطهیر و اخبار و احادیث نبوی بسیار که از خاصّه و عامّه روایت شده - دارای مقام عصمت کلّیّه و معصومه به عصمت حقیقیّه است ، و از او مکروهی و ترک اولایی نه در حال کودکی و نه در حال بزرگی سر نزده،

تا چه رسد به گناه و معصیت.

هجدهم: اگر خدای عزّ و جل، امیر مؤمنان علی علیه السلام را نیافریده بود ، همتا و کفو و همسری برای آن بی بی معظّمه از آدم تا خاتم و تا روز قیامت پیدا نمی شد ، و این یکی از دلایل افضلیّت او بر همه انبیا و مرسلین غیر از پدر بزرگوارش است .

نوزدهم: رضایت و خشنودی او رضایت خدا است و خشم و غضب او خشم و غضب خدا است چنان چه احادیث متواتر از فریقین روایت شده و هر گاه آن معظّمه، معصومه نبود، لازم نمی شد که خدا به هر چه او راضی می شد راضی باشد و به خشم و غضب او نیز خدا خشمناک و غضبناک باشد ، و بطلان آن واضح و آشکار است

بیستم: چهار نهری که در بهشت جاری است، سرچشمه هر چهار از زیر چهار ستون قبّه زهرا - سلام الله علیها - می باشد، چنان چه در کتاب بشارة المصطفی لشیعة المرتضی ، تألیف محمّد بن ابی القاسم از عمر بن ابراهیم علوی و سعید بن محمّد ثقفی از محمّد بن علی بن عبد الرحمن از پدرش از احمد بن علی مرهبی از علی بن مجالد از جعفر بن حفص از سوادة بن محمّد از ابی العبّاس ضریر از ابی الصباح از همام از ابی علی روایت کرده که گفت:

قلت لکعب الحبر : ما تقول فی هذه الشیعة ، شیعة علی بن أبی طالب علیه السلام ؟

قال : یا همام، إنّی لأجد صفتهم فی کتاب الله المنزل أنّهم حزب الله ، و أنصار دینه ، و شیعة ولیه ، و هم خاصّة الله من عباده و نجباؤه من خلقه، اصطفاهم لدینه و خلقهم لجنّته و مسکنهم الجنّة إلی الفردوس الأعلی فی خیام الدرّ و غرف اللؤلؤ ، و هم فی المقرّبین الأبرار.

یشربون من الرحیق المختوم، و تلک عین یقال لها: «تسنیم» لایشرب منها غیرهم، و إنّ تسنیماً عین وهبها الله لفاطمة بنت محمّد زوجة علیّ بن

أبی طالب ، تخرج من تحت قائمة قبّتها علی برد الکافور و طعم الزنجبیل و ریح المسک ، ثمّ تسیل فیشرب منها شیعتها و أحباؤها.

و إنّ لقبتها أربع قوائم: قائمة من لؤلؤ بیضاء تخرج من تحتها عین تسیل فی سبیل أهل الجنّة یقال لها : «السلسبیل»، و قائمة من درّة صفراء تخرج من تحتها عین یقال لها: «طهور»، و قائمة من زمرّدة خضراء تخرج من تحتها عینان نضّاختانِ من خمر و عسل، فکلّ عین منها تسیل إلی أسفل الجنان إلّا التسنیم ، فإنّها تسیل إلی علیّین، فیشرب منها خاصّة أهل الجنّة و هم شیعة علیّ و أحبّاؤه، و تلک قول الله عزّ و جلّ فی کتابه :یُسْقَوْنَ مِن رَحِیقٍ مَختُومٍ * خِتَامُهُ مِسْکٌ وَ فِی ذلِکَ فَلْیَتَنَافَسِ الْمُتَنَافِسُونَ * وَ مِزَاجُهُ مِن تَسْنِیمٍ * عَیْناً یَشْرَبُ بِهَا الْمُقَرَّبُونَ ⁽¹⁾فهنیئا لهم

ثمّ قال کعب : و الله لا یحبّهم إلّا من أخذ الله عزّ و جلّ منه المیثاق . ⁽²⁾

به کعب گفتم: در حقّ طایفه شیعه شیعیان علیّ بن ابی طالب علیه السلام چه می گویی؟

گفت ای همام، من صفت ایشان را در کتاب الهی که نازل شده می یابم که ایشان حزب خدا و یاوران دین او و شیعیان ولیّ اویند و ایشانند مخصوصین خدا از بندگانش و برگزیدگانش از میان آفریدگانش که ایشان را برای دین خود اختیار کرده است و ایشان را برای بهشت خود آفریده است، محلّ سکونت ایشان در بهشت، فردوس اعلی است، در خیمه هایی از دُرّ و غرفه هایی از لؤلؤ، و ایشان در میان نزدیک شدگان نیکانند.

از شراب خالصی که ظرف های آن با مشک مُهر شده باشد می آشامند، و آن چشمه ای است که «تسنیم» گفته شده که غیر از ایشان از آن نمی آشامند، و تسنیم چشمه ای است که خدا آن را به فاطمه بخشیده که دختر پیغمبر و زن علی بن ابی طالب است. آن چشمه از

زیر پایه قبه آن حضرت به سردی کافور و طعم زنجبیل و بوی مشک خارج می شود.

سپس جاری می شود و شیعیان و دوستان او از آن می آشامند.

و برای قبّه فاطمه چهار پایه است: یک پایه آن از مروارید سفید است که از زیر آن چشمه ای به طرف پایین بهشت جاری می شود که به آن «سلسبیل» گفته می شود، و یک پایه آن از دُرّ زرد است که از زیر آن چشمه ای بیرون می آید که به آن طهور گفته می شود، و یک پایه آن از زمرّد سبز است که از زیر آن دو چشمه از شراب و عسل بیرون می آید که مانند فوّاره می جهد و همه این چشمه ها به طرف پایین بهشت جاری است، مگر چشمه تسنیم که به طرف بالای علیّین جاری است که خواصّ اهل بهشت از آن می آشامند و ایشان شیعیان علی و دوستان اویند. این است گفته خدای عزّ و جل در کتاب خود که می فرماید: «سیراب می شوند از شراب خالصی که ظرف های آن به مشک مهر زده شده. و در آن باید مشتاقان بر یک دیگر پیشی گیرند. و آن شراب خالص با تسنیم ممزوج شده است (که آن بهترین شراب از شراب های بهشت است) چشمه ای است که بندگان مقرّب خدا می آشامند». پس گوارا باد بر ایشان.

پس از آن کعب گفت: به ذات خدا قسم که دوست نمی دارد ایشان را مگر کسی که خدای عز و جل از او عهد گرفته باشد.

مؤلّف کتاب بشارة المصطفی پس از نقل این خبر گفته:

یحرّی أن تکتب الشیعة هذا الخبر بالذهب لا بمائه، و تحفظه و تعمل بما فیه بما تدرک به هذه الدرجات العظیمة لا سیّما روایة روتها العامّة، فتکون أبلغ فی الحجّة و أوضح فی الصحّة. رزقنا الله العلم و العمل بما أدّوا إلینا الهداة الأئمّة - علیهم الصلاة و السلام -. ⁽¹⁾.

سزاوار است که شیعه این خبر را با طلا بنویسد نه آب طلا و آن را حفظ کند و نگاه دارد و عمل کند به آن چه در آن است تا این درجه های بزرگ را دریابد، به خصوص چنین خبری که عامّه روایت کرده که در غلبه بر خصم رساتر است و در صحّت روشن تر است. خدا دانستن و عمل کردن به آن چه که امام های هدایت کننده علیهم السلام به ما رسانیده اند را روزی ما کند.

بیست و یکم : واجب بودن طاعت آن بی بی معظّمه بر همه خلق خدا از جنّ و انس، پرندگان و حیوانات و پیغمبران و فرشتگان، به نصّ فرمایش امام باقر (علیه السلام) در ضمن حدیث صحیفه آن حضرت ، بنا بر آن چه در کتاب دلائل الامامة طبری به طور مسند روایت شده که فرموده:

وَ لَقَدْ کَانَتْ صَلَوَاتُ الله عَلَیْهَا طَاعَتُهَا مَفْرُوضَةً عَلَی جَمِیعِ مَنْ خَلَقَ اللَّهُ مِنَ الْجِنِّ، وَ الْإِنْسِ، وَ الطَّیْرِ، وَ الْبَهَائِمِ، وَ الْأَنْبِیَاءِ، وَ الْمَلَائِکَةِ . ⁽¹⁾ تمام حدیث را در فصل مصحف فاطمه - سلام الله علیها - نقل خواهم کرد .

بیست و دوم: کشیده شدن چادر صدّیقه طاهره بر صراط در روز قیامت ، که یک طرف آن در بهشت به دست خود آن حضرت است و یک طرف آن بر روی صراط کشیده می شود در عرصات قیامت و منادی پروردگار ندا می کند که ای دوستان فاطمه! به ریشه های آن بیاویزید. پس احدی از دوستان فاطمه باقی نمی ماند مگر آن که هر کدام از ایشان به ریشه ای از ریشه های چادر آن حضرت می آویزند؛ بیش تر از هزار فئام جمعیّت که هر فئآمی هزار هزار نفرند، چنان چه شیخ صدوق در ضمن خبر طویلی در کتاب معانی الاخبار از حضرت امام عسکری از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده.⁽²⁾

بیست و سوم: پس از این که آدم و حوّا در بهشت به حسن زیبایی خود می بالیدند، جبرئیل به امر پروردگار ، فاطمه را در بهشت فردوس به آن ها می نمایاند.

چنان چه علّامه مجلسی - اعلی الله مقامه - در بحار الانوار از ابن خالویه در کتاب آل از ابی عبد الله حنبلی از محمّد بن احمد بن قضاعه از عبد الله بن محمّد از حضرت امام حسن عسکری روایت کرده از پدرانش از رسول خدا صلی الله علیه و آله که فرمود:

لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَ حَوَّاءَ تَبَخْتَرَا فِی الْجَنَّهِ فَقَالَ آدَمُ لِحَوَّا، مَا خَلَقَ اللَّهُ خَلْقاً هُوَ أَحْسَنُ مِنَّا. فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَی جَبْرَئِیلَ ائْتِ بِعَبْدَیَّ الْفِرْدَوْسَ الْأَعْلَی فَلَمَّا دَخَلَا الْفِرْدَوْسَ نَظَرا إِلَی جَارِیَةٍ عَلَی دُرْنُوکٍ مِنْ دَرَانِیکِ الْجَنَّةِ وَ عَلَی رَأْسِهَا تَاجٌ مِنْ نُورٍ وَ فِی أُذُنَیْهَا قُرْطَانِ مِنْ نُورٍ قَدْ أَشْرَقَتِ الْجِنَانُ مِنْ حُسْنِ وَجْهِهَا

فَقَالَ آدَمُ: حَبِیبِی جَبْرَئِیلُ مَنْ هَذِهِ الْجَارِیَهُ الَّتِی قَدْ أَشْرَقَتِ الْجِنَانُ بحُسْنِ وَجْهِهَا

فقَالَ: هَذِهِ فَاطِمَةُ بِنْتُ مُحَمَّدٍ نَبِیٍّ مِنْ وُلْدِکَ یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ

قَالَ: فَمَا هَذَا التَّاجُ عَلَی رَأْسِهَا؟

قَالَ: بَعْلُهَا عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ.

(قَالَ ابْنُ خَالَوَیْهِ: الْبَعْلُ فِی کَلَامِ الْعَرَبِ خَمْسَةُ أَشْیَاءَ: الزَّوْجُ، وَ الصَّنَمُ مِنْ قَوْلِهِ: أَتَدْعُونَ بَعْلاً ⁽¹⁾، وَ الْبَعْلُ اسْمُ امْرَأَةٍ وَ بِهَا سُمِّیَتْ بَعْلَبَکَ وَ الْبَعْلُ مِنَ النَّخْلِ مَا شَرِبَ بِعُرُوقِهِ مِنْ غَیْرِ سَقْیٍ وَ الْبَعْلُ السَّمَاءُ وَ الْعَرَبُ یَقُولُ السَّمَاءُ بَعْلُ الْأَرْضِ)

قَالَ: فَمَا الْقُرْطَانِ اللَّذَانِ فِی أُذُنَیْهَا؟

قَالَ وَلَدَاهَا الْحَسَنُ وَ الْحُسَیْنُ

قَالَ آدَمُ: حَبِیبِی جَبْرَئِیلُ، أَخُلِقُوا قَبْلِی؟

قَالَ هُمْ مَوْجُودُونَ فِی غَامِضِ عِلْمِ اللَّهِ قَبْلَ أَنْ تُخْلَقَ بِأَرْبَعَةِ آلَافِ سَنَهٍ.﴾⁽¹⁾

چون خدا آدم و حوّا را آفرید ، در بهشت به خود بالیدند ، آدم به حوّا گفت : خدا آفریده ای نیکو تر از ما نیافریده خدا وحی فرمود به جبرئیل علیه السلام که: دو بنده مرا به فردوس اعلی بیاور. چون داخل فردوس شدند، دختری را دیدند بالای قطیفه ای یا فرشی از فرش های بهشت ، و بر سر او تاجی از نور است، و در دو گوش او دو گوشواره است از نور در حالی که از خوش رویی او تمام بهشت روشن شده است.

آدم گفت : حبیب من جبرئیل! این دختر که نور روی او همه بهشت را روشن کرده کیست؟

گفت: این فاطمه است دختر محمّد که پیغمبری از فرزندان تو است ، و در آخر زمان می باشد .

آدم گفت: این تاجی که بر سر او است ، چیست؟

جبرئیل گفت: شوهر او علی بن ابی طالب است .

(ابن خالویه گفته : پنج چیز را در کلام عرب بَعْل می گویند: شوهر، وقت از قول خدا که فرموده: أَتَدْعُونَ بَعْلاً ⁽²⁾یعنی: «آیا بت را می خوانید» ، و اسم زنی است که بعلبک به نام او است و بعل از درخت خرما، آن چیزی است که آب می خورد با ریشه هایش بدون آن که آن را آب دهند، و آسمان را عرب بعل می گوید، چنان چه می گویند: السماء بعل الأرض).

آدم گفت: این دو گوشواره ای که در دو گوش او است چیست ؟

جبرئیل گفت : دو فرزندش حسن و حسین اند .

آدم گفت: حبیب من جبرئیل! آیا پیش از من آفریده شدند؟

جبرئیل گفت : ایشان چهار هزار سال (مؤلّف حقیر گوید: شیخ ولیّ بن نعمت الله حسینی رضوی همین خبر را بعینه در کتاب منهاج الحق و الیقین نقل کرده با این تفاوت که جمله آخر را چنین آورده: «قبل أن تخلق بأربعین ألف عام». یعنی : چهل هزار سال پیش از این که تو آفریده شوی) پیش از این که تو آفریده شوی، در علم مشکل خدا موجود بوده اند.

بیست و چهارم: ندا کردن ندا کننده ای در روز قیامت از باطن عرش که همه اهل محشر سر های خود را فرو بیندازند و چشم های خود را فرو اندازند تا فاطمه - سلام الله علیها - بر صراط بگذرد ، پس او در حالی که هفتاد هزار کنیز از حور العین با او است می گذرد ، چنان چه عامّه و خاصّه روایت کرده اند. ⁽¹⁾

و در خبر دیگر چنین آمده: چون خواهد وارد محشر شود، بر ناقه ای از نور که زمام آن از مروارید تر است و ملکی به نام زوقائیل مهار آن را می کشد ، سوار است، در حالتی که هفتاد هزار حور العین به همراه او هستند که هر یک از آن ها پرچم حمدی در دست دارد و چون قدری راه رود هفتاد هزار حور العین دیگر به نزد او آیند که بر سر هر یک از ایشان تاجی از جواهر مرصّع ⁽²⁾به زبرجد سبز باشد ، و در دست هر یک مجمره ای از عود و عنبر باشد و آن ها از طرف راست آن حضرت روانه شوند و باز چون قدری دیگر راه طی کند، مریم، مادر عیسی با هفتاد هزار حور العین دیگر به نزد او آیند و بر او سلام کنند و از طرف چپ او روانه شوند. و

چون مقداری دیگر راه بگذرد ، مادرش خدیجه کبری با هفتاد هزار حور العین دیگر به استقبال او آیند که در دست هر یک از آن ها پرچم تکبیری باشد، همه الله اکبر گویان از پیش روی او روانه شوند و چون به نزدیک محشر رسد ، آسیه، زن فرعون با هفتاد هزار حور العین دیگر به نزد او آیند و با او روانه شوند، و چون وارد زمین محشر شود خطاب می شود به همه اهل محشر که چشم های خود را فرو اندازید که فاطمه صدّیقه می گذرد، در آن وقت جز جدّ او ابراهیم خلیل الله و پدر و شوهر و فرزندان معصومین او - صلوات الله علیهم - کسی او را نخواهد دید ⁽¹⁾.

بیست و پنجم: در روز قیامت برای او منبری از نور نصب می شود که هفت پایه داشته باشد، و در میان پایه های آن ملائکه با حور العین صف می کشند ، و آن معظّمه بر منبر بالا رفته و قرار گیرد، آن گاه جبرئیل امین از جانب ربّ العالمین به نزد او آید و گوید ای فاطمه، حاجت خود را طلب کن⁽²⁾

بیست و ششم: در بحار الانوار نیز از کتاب آل روایت کرده از نافع بن ابی الحمراء که گفت:

شهدت رسول الله صلی الله علیه و آله ثمانیة أشهر إذا خرج إلی صلاة الغداة مرّ بباب فاطمة، فقال: السلام علیکم أهل البیت و رحمة الله و برکاته، الصلاة : إِنَّمَا یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطهیراً ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

حاضر بودم که می دیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله مدّت هشت ماه ، هر گاه برای نماز صبح از خانه بیرون می آمد، بر در خانه فاطمه می رفت و می فرمود: تحیّت و رحمت و برکات خدا بر

شما اهل بیت باد هنگام نماز است، جز این نیست که خدا می خواهد هر پلیدی ای را از شما اهل بیت ببرد و شما را پاک گرداند پاک کردنی از هر گونه پلیدی.

بیست و هفتم: چون فاطمه علیها السلام می خواهد وارد بهشت شود، جبرئیل ناقه ای از ناقه های بهشت را می آورد که دو پهلوی آن به دیباج زینت کرده شده و مهار آن از مروارید درخشنده است و بر پشت آن زینی از مرجان است. رکاب آن را می گیرد و فاطمه سوار می شود و با او روانه می شود صد هزار فرشته از طرف راست او و صد هزار فرشته از طرف چپ او و صد هزار فرشته دیگر او را به بال های خود بر می دارند و بر در بهشت می رسانند. چون فاطمه به در بهشت می رسد، توقّف می کند. خدای تعالی می فرماید : ای حبیب من، چرا توقّف کردی؟ من تو را امر کردم که ، داخل بهشت شوی.

فاطمه می گوید: ای پروردگار من، دوست دارم که در مثل این روز، قدر من شناخته شود.

پس خدای تعالی می فرماید: ای دختر حبیب من، برگرد و نگاه کن هر که را ، محبّت تو و ذرّیّه تو در دل او می باشد ، دست او را بگیر و داخل بهشت کن . پس فاطمه یکی یکی شیعیان و دوستان خود را جدا می کند، مانند مرغی که دانه های خوب را از میان دانه های بد جدا کند، پس چون شیعیان و دوستان او با او بر دَرِ بهشت رسند، خدا به دل های آن ها میاندازد که توقّف کنند.

خدای تعالی می فرماید: ای دوستان من ، چرا توقّف کرده اید ؟ من شفاعت فاطمه دختر حبیب خود را در حقّ شما پذیرفتم.

عرض می کنند: خدایا ! می خواهیم امروز قدر ما شناخته شود. خدای تعالی می فرماید: ای دوستان من، برگردید و نگاه کنید ، هر کسی که برای دوستی فاطمه شما را دوست می دارد و هر کسی که برای دوستی فاطمه شما را اطعام کرده و هر

کسی که برای دوستی فاطمه شما را پوشانیده و هر کسی که برای دوستی فاطمه شما را شربت آبی داده و هر کسی که در محبّت فاطمه ردّ غیبتی از شما کرده، دست او را بگیرید و داخل بهشت کنید .

مؤلّف گوید: اصل این حدیث را علّامه مجلسی در بحار الانوار از تفسیر فرات ابراهیم به طور مسند از امام باقر (علیه السلام) روایت کرده است. ⁽¹⁾

بیست و هشتم: دوستی فاطمه در صد موضع برای دوستانش نفع می دهد که کمترین آن مواضع هنگام مردن و وقت در قبر گذاردن و وقت سنجش اعمال و وقت محشور شدن در قیامت و وقت گذشتن از صراط و وقت حساب است. (ضمن حدیث سلمان در منتخب طریحی.)

بیست و نهم: استقبال کردن پیغمبر هنگام داخل شدن فاطمه بر او و بوسیدن آن بزرگوار دست فاطمه را و مشایعت کردن آن حضرت فاطمه را، چنان چه از ابی بکر روایت شده که گفت :

إنّ فاطمة دخلت یوماً علی أبیها ، فاستقبلها و قبّل یدیها، ثمّ لمّا ودّعت و مشت شیّعها النبیّ و قبّل یدیها أیضاً، فقلت : یا رسول الله ، ما رأیت مثل هذا فی أحد من النساء و لا یناسب لمثلک

فقال : ما فعلته إلّا بأمر ربّی. ⁽²⁾

روزی فاطمه بر پدر خود داخل شد، پس پیغمبر او را استقبال کرد و دو دست او را بوسید و چون پدر را وداع کرد و رفت باز پیغمبر او را مشایعت کرد و دست او را بوسید . گفتم : ای رسول خدا، هرگز چنین چیزی را در احدی از زن ها ندیدم و چنین کاری که کردی برای تو مناسب نیست.

فرمود: این کار را نکردم مگر به امر پروردگار خودم.

این عمل پیغمبر و جواب او حجّتی برای ابوبکر نیز بوده .

سی ام: خدای تعالی ازدواج با زن ها را تا زمانی که فاطمه - سلام الله علیها- در قید حیات بود، بر امیر مؤمنان علیه السلام حرام فرمود .

سی و یکم: حضرت فاطمه - سلام الله علیها - در روز قیامت حکومت دارد و شفاعت کننده گناه کاران شیعیان و دوستان خود است و احدی از مرد ها و زن ها داخل بهشت یا جهنّم نمی شوند مگر به حکم و اذن او ، چنان چه اخبار آن را علامه مجلسی در بحار با مصادر آن نقل فرموده.

سی و دوم: فاطمه زهرا (سلام الله علیها) محدّثه بوده و ملائکه به خدمت او مشرّف می شدند و با او درباره آن چه در گذشته واقع شده بود و آن چه در آینده واقع می شد سخن می گفتند، چنان چه در بصائر الدرجات و کتب صدوق و مختصر بصائر سعد بن عبد الله قمّی و عوالم و غیر آن ها روایت شده.

سی و سوم: آن بی بی معظّمه علّت وجود ائمّه یازده گانه، اوصیای رسول خدا صلوات الله علیهم اجمعین - می باشد و ذریّه پیغمبر تا قیامت، همه از نسل اویند طبق اخبار و احادیث رسیده که از جمله آن ها است حدیث طارق بن شهاب در صفات امام که محلّ شاهد از آن حدیث این است که امیر المؤمنین (علیه السلام) فرموده:

فَهُمُ الْکَوَاکِبُ الْعُلْوِیَّهُ، الْمُشْرِقَهُ مِنْ شَمْسِ الْعِصْمَهِ الْفَاطِمِیَّهِ، فِی سَمَاءِ الْعَظَمَهِ الْمُحَمَّدِیَّهِ، وَ الْأَغْصَانُ النَّبَوِیَّهُ الثَّابِتَهُ فِی الدَّوْحَهِ الْأَحْمَدِیَّه ⁽¹⁾

سی و چهارم: آن حضرت ولیّة الله و دارای مقام ولایت کلیّه است و برای همه امّت، والدة حقیقیه است، چنان چه از اخبار کثیر استفاده می شود و در این کتاب به تفصیل شرح داده خواهد شد، ان شاء الله تعالی.

سی و پنجم: خدا صحیفه ای به فاطمه عطا فرموده که علوم اوّلین و آخرین در آن است، حتّی خسارت خراش و هر رویدادی که برای هر کسی و هر چیزی از گذشته و آینده رخ دهد، که آن سبب افتخار ائمّه علیهم السلام است و هر کدام از ائمّه به آن فخر می کردند و آن اکنون در نزد امام زمان - عجّل الله تعالی فرجه - می باشد، که در فصل مخصوصی از این کتاب شرح داده می شود.

سی و ششم: خدای عزّ و جل چون از نور وجه کریم خود بهشت را آفرید ، آن نور را گرفت و سه قسمت فرمود: یک قسمت آن را به پیغمبر ، و یک قسمت آن را به فاطمه ، و یک قسمت آن را به امیر مؤمنان و سایر ائمّه اختصاص داد و این اشاره است به جلالت صدّیقه کبری - سلام الله علیها - زیرا خدای عزّ و جل آن معظّمه معصومه را مقابل نبوّت پدر بزرگوار او و امامت ائمه علیهم السلام قرار داد و وجود مبارک آن معظّمه در میان ایشان سمت قطبی دارد، چنان چه از فقره مبارک حدیث کساء:

«فاطمة و أبوها و بعلها و بنوها» نیز چنین استفاده می شود.

سی و هفتم: خداوند تبارک و تعالی ثواب صلوات بر آن حضرت را آمرزش گناهان صلوات فرستنده بر او قرار داده و صلوات فرستنده را در بهشت به آن بانوی دو جهان ملحق خواهد ساخت، چنان چه از امیر مؤمنان علیه السلام از پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله روایت شده.

سی و نهم: : عقد ازدواج او با علی علیهما السلام در عرش اعلی بسته شده و ملائکه و حور العین شاهد عقد او بوده اند، به شهادت اخبار کثیر

چهلم: «راحیل» ملک که فصیح ترین ملائکه است خطیب انشای عقد به امر

خدا در آسمان چهارم بوده و خطبه غرّایی در مجمع ملائکه انشا کرده

چهل و یکم: در هنگام ازدواج او با علی، خدای تعالی امر فرمود همه ملائکه هفت آسمان در آسمان چهارم نزد بیت المعمور حاضر و اجتماع کردند و خطبه راحیل را استماع نمودند و در آن حال همه ایشان از فرط سرور و شادی به تسبیح و تمجید و تقدیس و تهلیل پروردگار پرداختند.

چهل و دوم: خدای تعالی امر فرمود برای تزویج فاطمه با علی علیهما السلام بهشت را زینت کردند و به کمال زینت آراستند و همه حور العین بهشت زینت کردند.

چهل و سوم: خدای عزّ و جل فرمان داد تا درخت طوبی تمام حلی و حلل ⁽¹⁾خود را با خود حمل کند

چهل و چهارم: خدا رضوان، خازن بهشت را امر فرمود که منبر کرامت را بر دَرِ بیت المعمور نصب کند، و آن منبری از نور است که در روز عرض اسما بر ملائکه، آدم بالای آن رفت و خطبه خواند.

چهل و پنجم: اوّل کسی که عقد بست فاطمه را برای علی ، ذات اقدس احدیّت بود که وحی نمود به جبرئیل: عقد نکاح را در مجمع ملائکه ببند ، که من کنیز خود فاطمه، دختر حبیبم محمّد صلی الله علیه و آله را برای بنده خود علی بن ابی طالب تزویج کردم ، پس جبرئیل فاطمه را برای علی عقد بست و تمامی ملائکه را شاهد گرفت و شهادت آن ها را در پارچه حریری نوشت ، و جبرئیل آن را آورد و به نظر مبارک پیغمبر صلی الله علیه و آله رسانید ، پس آن را به مهری از مشک مهر زد و به رضوان خازن بهشت سپرد، چنان چه پس از این به طور مفصل ذکر می شود.

چهل و ششم: پس از آن که جبرئیل ملائکه را بر ازدواج فاطمه با علی شاهد

گرفت درخت طوبی را امر کرد تا حلی و حلل خود را نثار کند، پس همه حلی و حلل خود را نثار کرد و ملائکه و حور العین همه آن ها را جمع کردند و آن ها را برای یک دیگر به هدیه می برند تا روز قیامت و افتخار می کنند.

چهل و هفتم: از جمله چیزهایی که خدا برای زهرا (سلام الله علیها) صداق قرار داده ، شفاعت گناه کاران از شیعیان و دوستان او در قیامت است، چنان چه در کتاب عوالم روایت کرده، و از کتاب معراج النبوّه نیز نقل شده که از جمله وصیّت هایی که فاطمه علیها السلام به علی علیه السلام کرده این بوده:

إذا دفنتنی فادفن معی هذا الکاغذ الذی فی الحقّة.

فقال لها سیّد الوصیّین : بحقّ النبیّ أخبرینی بما فیه.

قالت : حین أراد أن یزوّجنی أبی منک ، قال لی : زوّجتک من علیّ صداق أربعمأة درهم.

قلت : رضیت علیّاً و لا أرضی بصداق أربعمأة درهم.

فجاء جبرئیل فقال: یا رسول الله ، یقول الله عزّ وجلّ : الجنّة و ما فیها صداق فاطمة .

قلت : لا أرضی .

قال : أیّ شیء تریدین ؟

قلت : أرید أمّتک لأنّک مشغول بأمتک .

فرجع جبرئیل، ثمّ جاء بهذا الکتاب مکتوب: شفاعة أمّة محمّد صداق فاطمة، فإذا کان یوم القیامة أقول : إلهی هذه قبالة شفاعة أمّة محمّد صلی الله علیه و آله. ⁽¹⁾

وقتی که مرا دفن کردی این کاغذی را که در حُقّه است با من دفن کن.

پس سیّد اوصیا به او فرمود [تو را به حقّ پیامبر سوگند که ] مرا به آن چه در این کاغذ است خبر ده

گفت: وقتی که پدرم خواست مرا با تو تزویج کند، به من فرمود: تو را با علی تزویج می کنم به صداق چهار صد درهم.

گفتم: به علی راضیم اما به صداق چهار صد درهم راضی نیستم.

آن گاه جبرئیل نازل شد و گفت: یا رسول الله ، خدای عزّ و جل می فرماید: بهشت با آن چه در آن است صداق فاطمه است.

گفتم: راضی نیستم

گفت: چه چیز می خواهی؟

گفتم : امّت تو را می خواهم ، زیرا تو به امّت خود مشغولی.

پس جبرئیل برگشت و این کتاب نوشته شده را آورد که در آن نوشته شده است: «شفاعت امّت محمّد صداق فاطمه است» پس چون روز قیامت شود می گویم: خدای من! این قباله شفاعت امّت محمّد صلی الله علیه و آله است .

چهل و هشتم: در تزویج فاطمه با علی علیهما السلام خدای تعالی به رضوان خازن بهشت امر فرمود که درخت طوبی را بجنباند تا رقعه هایی به عدد دوستان اهل بیت بردارد و فرشتگانی از نور را ایجاد کرد و هر یک از آن ها رقعه ای را بردارد که چون قیامت برپا شود و همه مردگان زنده شوند و همه آن ها اجتماع کنند ، آن فرشتگان در میان خلایق ندا کنند، پس دوستی از دوستان اهل بیت باقی نمی ماند مگر آن که چک تضمین شده آزادی از آتش جهنّم به او داده می شود که در آن چک نوشته شده:

بَرَاءَةٌ مِنَ اَلْعَلِیِّ اَلْجَبَّارِ لِشِیعَةِ عَلِیٍّ وَ فَاطِمَةَ مِنَ اَلنَّارِ. ⁽¹⁾

چهل و نهم: درخت طوبی نیز جزء صداق فاطمه زهرا - سلام الله علیها - است، و اصل و ریشه همه نعمت های بهشت از درخت طوبی است، و احدی از اوّلین و آخرین از آن نمی خورد مگر به اذن فاطمه، زیرا صداق آن بزرگوار است.

پنجاهم: خمس دنیا از زمین و آسمان، و بیابان و دریا ها ، و کوه ها و صحرا ها نیز جزء صداق فاطمه زهرا - سلام الله علیها - است.

پنجاه و یکم: هنگام زفاف آن بی بی معظّمه و بردن او به خانه علی علهما السلام جبرئیل امین با هفتاد هزار ملک و میکائیل با هفتاد هزار ملک ، همه تکبیر گویان به زمین آمدند تا فاطمه - سلام الله علیها - را وارد خانه علی علیه السلام نمودند.

پنجاه و دوم: بنا بر خبری که از تفسیر ثعلبی نقل شده ، خدا عقد کننده بوده و جبرئیل طرف قبول، و راحیل خطبه خواننده، و حاملین عرش شهود ، و رضوان صاحب نثار، و درخت طوبی طبق نثار ، و نثار دُرّ و یاقوت و مرجان بوده .

پنجاه و سوم: از جمله خدمت گزاران فاطمه در بهشت، دختر سلیمان حشمت الله است ، چنان چه در کتاب مصابیح القلوب روایت کرده و گفته است:

إن رسول الله صلی الله علیه و آله کان یحدّث ذات یوم : إنّ سلیمان النبیّ قد جهّز لإبنته جهازاً عظیماً و أشیاءً، قد صوّغ لصهره تاج من الذهب مکلّلاً بسبعمأة جوهرة، و کان علیّ بن أبی طالب حاضراً فی ذلک المجلس، فلمّا أتی إلی منزله أخبر فاطمة بما استمع من رسول الله من حدیث جهاز ابنة سلیمان، فخطر فی قلبها عسی أن یکون خطر فی قلب علیّ بن أبی طالب بأنّه سلیمان کان نبیّاً عظیماً جلیلاً و نبیّنا محمّد أجلّ قدراً و أعظم شأناً منه ، ابنة سلیمان النبیّ کان لها مثل ذلک الجهاز و تاج ذلک الصهر بتلک الصفة و هذا الصهر فی هذا الفقر و الحاجة لکن فاطمة البتول أخفته فی قلبها و ما أظهرت به لأحد حتّی قبضت.

فرآها علیّ بن أبی طالب بعض اللیالی فی المنام إنّها فی الجنّة قاعدة علی

سریر و حوالی سریرها الحور العین واقفات فی خدمتها، منتظرون لأمرها، و جاریة فی غایة الحسن و کمال الجمال و تمام الدلال، مزیّنة بالحلل الرائقة علی یدها طبقتین لنثارها واقفة بین یدیها، منتظرة لأمرها، فقال لها علیّ بن أبی طالب: یا فاطمة ، ابنة من هذه الجاریة؟

قالت : هی ابنة النبی سلیمان، أوقفوها فی خدمتی . و اعلم یا علیّ ، إنّی ذلک الیوم الذی ذکرت لی عن أبی حدیث جهازها، خطر فی قلبی همّه، فلذلک أوقفوها بین یدیّ کرامة لی، وعوّض لک من ذلک التاج الذی صاغه سلیمان لصهره أن جعل بیدک لواء الحمد فی القیامة. ⁽¹⁾

روزی رسول خدا صلی الله علیه و آله حدیث می کرد که: سلیمان پیغمبر جهازی تهیّه کرد برای دخترش که جهاز بزرگی بود با چیز های دیگری، و برای دامادش تاجی از طلا مکلّل ⁽²⁾به هفت صد دانه جواهر ریخته شده بود. در آن حال علیّ بن ابی طالب در آن مجلس حاضر بود، چون به منزل آمد، آن چه را که راجع به جهاز دختر سلیمان از پیغمبر خدا شنیده بود، به فاطمه خبر داد پس در قلب فاطمه چنین خطور کرد که شاید در قلب علی گذشته باشد که سلیمان پیغمبر بزرگ با جلالتی بوده و پیغمبر ما که قدر او بالاتر و شأن او از سلیمان بزرگ تر است؛ دختر سلیمان نبی مانند چنین جهازی داشته و برای دامادش چنین تاجی بوده به صفتی که ذکر شد و این داماد با فقر و احتیاج می باشد و لیکن فاطمه بتول این را که در دلش خطور کرد پنهان نمود و آشکار نکرد برای احدی تا وقتی که از دنیا رحلت فرمود.

پس علی بن ابی طالب علیه السلام شبی او را در خواب دید که در بهشت بالای تختی نشسته و اطراف تخت او حور العین به خدمت او ایستاده، منتظر فرمان اویند و دختری در نهایت حسن و کمال زیبایی و فرح و شادی و گشاده رویی در حالی که به زیور های با صفا و به

عجب درآورنده زینت کرده است و دو طبق بر روی دست گرفته که بر سر فاطمه نثار کند، در مقابل او ایستاده است و منتظر فرمان او است. علی بن ابی طالب فرمود : ای فاطمه، این دختر کیست؟

گفت: این دختر سلیمان پیغمبر است که او را به خدمت من واداشته اند، و بدان ای علی که آن روزی که حدیث پدرم را راجع به جهاز این دختر ذکر کردی ، در قلب من چیزی گذشت که آن را با خود حدیث نفس کردم برای این است که او را برای گرامی داشتن من در مقابلم برای خدمت و اداشته اند؛ و امّا برای تو ، عوض آن تاجی که سلیمان برای دامادش ریخته و ساخته بود، چنین قرار داده شده که پرچم حمد در روز قیامت به دست تو باشد.

پنجاه و چهارم: حرام بودن زن ها بر امیر المؤمنین (علیه السلام) تا زمانی که فاطمه زنده بود ، برای بزرگ داشت فاطمه - سلام الله علیها. ⁽¹⁾

پنجاه و پنجم: شریک بودن در نزول سوره «هل اتی» با امیر المؤمنین و حسنین

پنجاه و ششم: یاد کردن خدا همه نعمت های بهشتی را در سوره «هل اتی» غیر از حور العین، که برای احترام فاطمه نامی از آن برده نشده.

پنجاه و هفتم: اوّل دیوانی که در روز قیامت گشوده می شود ، دیوان فاطمه علیها السلام است با کسانی که در حقّ او و اولاد او ظلم کرده اند، و اوّل انتقامی که کشیده می شود از ظلم هایی است که بر آن حضرت و اولاد او وارد شده.

پنجاه و هشتم: لیلة القدر و لیله مبارکه در قرآن به وجود مبارک زهرا تفسیر و تأویل شده، چنان چه از حضرت صادق (علیه السلام) روایت شده که فرمود:

اللَّیْلَةُ هی فَاطِمَةُ وَ الْقَدْرُ هو اللهُ.⁽¹⁾ یعنی: فاطمه خدا، بنابراین فاطمه از حیث عظمت مقامی که دارد، اضافه تشریفی به خدا شده.

پنجاه و نهم: نزول مائده آسمانی از قبیل مرغ بریان، انار، انگور، سیب، گلابی و بِهْ و چیز هایی از اطعمه و اشربه بهشتی که دیگران بعد از هبوط آدم و حوّا تا زمان آن حضرت، از خوردن آن محروم بودند.

شصتم: وقتی که آن بی بی معظّمه در محراب خود بود، هفتاد هزار ملک از ملائکه مقربین می آمدند و بر او سلام می کردند و او را ندا می کردند به آن چیزی که مریم، مادر عیسی را به آن ندا می کردند و می گفتند:

یا فاطمة : إِنَّ اللهَ اصْطَفَاکِ وَ طَهَّرَکِ وَ اصْطَفَاکِ عَلَی نِسَاءِ الْعَالَمِینَ ⁽²⁾. ⁽³⁾

فصل هفتم: مصحف فاطمه علیها السلام

اشاره

راجع به مصحف فاطمه - سلام الله علیها - روایات متعدّدی از مصادر وحی و تنزیل روایت شده که در ضمن این فصل تذکّر داده می شود.

حدیث اوّل:

طبری در کتاب دلائل الامامه گفته است:

حدّثنی أبو الحسین محمّد بن هارون بن موسی التلعکبری ، قال ⁽¹⁾: حدّثنا جعفر بن محمّد بن مالک الفزاری ، قال : حدّثنا محمد بن أحمد بن حمدان ، قال : حدّثنی علیّ بن سلیمان و جعفر بن محمّد، عن علیّ بن أسباط ، عن الحسن بن أبی العلا و علیّ بن أبی حمزة ، عن أبی بصیر ، قال : سألت أباجعفر محمّد بن علیّ عن مصحف فاطمة ، فقال : أنزل علیها بعد موت أبیها.

قلت: ففیه شیء من القرآن ؟

فقال : ما فیه شیء من القرآن .

قلت : فصفه لی .

قال : له دفّتان من زبر جدتین علی طول الورق و عرضه، حمراوین.

قلت : جعلت فداک ! فصفه لی ورقه.

قال: ورقه من درّ أبیض، قیل له : کن ، فکان.

قلت: جعلت فداک ! فما فیه ؟

قال : فیه خبر ما کان و خبر ما یکون إلی یوم القیامة، و فیه خبر سماء سماء ، و عدد ما فی السماواتِ من الملائکة و غیر ذلک، وعدد کلّ خلق الله مرسلاً و غیر مرسل، و أسماؤهم، و أسماء من أرسل إلیهم ، و أسماء من کذّب و من أجاب و أسماء جمیع من خلق الله جمیع من خلق الله من المؤمنین و الکافرین من الأوّلین و الآخرین ، و أسماء البلدان ، و صفة کلّ بلد فی شرق الأرض و غربها، و عدد ما فیها من المؤمنین، و عدد ما فیها من الکافرین و صفة کلّ من کذّب ، و صفة القرون الأولی و قصصهم ، و من ولّی من الطواغیت و مدة ملکهم و عددهم و أسماء الأئمة و صفتهم، و ما یملک کلّ واحد واحد و صفة کبرائهم، و جمیع من تردّد فی الادوار.

قلت : جعلت فداک ! و کم الأدوار؟

قال : خمسون ألف عام، و هی سبعة أدوار، فیه أسماء جمیع ما خلق الله آجالهم ، و صفة أهل الجنّة ، و عدد من یدخلها، و عدد من یدخل النار و أسماء هؤلاء و هؤلاء، و فیه علم القرآن کما أنزل ، و علم التوراة کما أنزلت ، و علم الإنجیل کما أنزل ، و علم الزبور ، و عدد کلّ شجرة و مدرة فی جمیع البلاد.

قال أبو جعفر علیه السلام: و لما أراد الله تعالی أن ینزل علیها أمر جبرئیل و میکائل و إسرافیل أن یحملوه فینزلون به علیها، و ذلک فی لیلة الجمعة الثلث الثانی من اللیل، فهبطوا به و هی قائمة تصلّی، فما زالوا قیاماً حتّی قعدت، و لمّا فرغت

من صلاتها سلّموا علیها، و قالوا : السلام یقرؤک السلام. و وضعوا المصحف فی حجرها ، فقالت : لله السلام و منه السلام و إلیه السلام و علیکم یا رسل الله السلام . ثمّ عرجوا إلی السماء. فما زالت بعد صلاة الفجر إلی زوال الشمس تقرؤه حتّی أتت علی آخره. و لقد کانت علیها السلام مفروضة الطاعة علی جمیع من خلق الله من الجنّ و الإنس و الطیر و الوحش ، و الأنبیاء و الملائکة.

قلت : جعلت فداک! فلمن صار ذلک المصحف بعد مضیها؟

قال : رفعته إلی أمیر المؤمنین ، فلمّا مضی صار إلی الحسن ، ثمّ إلی الحسین ثمّ عند أهله حتّی یدفعوه إلی صاحب هذا الأمر.

فقلت : إنّ هذا العلم لکثیر. ⁽¹⁾

قال: یا أبا محمّد ، إنّ هذا الذی و صفته لک لفی و رقتین من أوّله ، و ما و صفت لک بعد ما فی الورقة الثالثة ، و لا تکلّمت بحرف منه. ⁽²⁾.

به سند مذکور از ابی بصیر روایت کرده که گفت : از ابی جعفر (یعنی امام باقر علیه السلام ) درباره مصحف فاطمه سؤال کردم، فرمود: پس از مردن پدرش بر او فرستاده شد.

گفتم: در آن چیزی از قرآن است؟

فرمود: چیزی از قرآن در آن نیست.

گفتم: آن را برای من وصف کن.

فرمود : برای آن دو جلد است که هر دو از زبرجد سرخ اند به قدر طول ورق و عرض آن .

گفتم: فدایت شوم! ورق آن را برای من وصف کن.

فرمود: ورق آن از درّ سفید است که به آن گفته شد: باش، پس هست شد.

گفتم فدایت شوم! در آن چه چیز هست؟

فرمود: در آن است خبر آن چه که گذشته است و آن چه که تا روز قیامت خواهد بود، و خبر یکایک آسمان ها و شماره آن چه از ملائکه و غیر آن ها در آسمان ها است ، و عدد هر پیغمبر مرسل و غیر مرسلی که خدا آفریده و نام های ایشان و نام های کسانی که به سوی ایشان فرستاده شدند و نام های کسانی که آن ها را تکذیب کردند و کسانی که آن ها را اجابت کردند ، و نام های همه آن چه که خدا آفریده از مؤمن ها و کافر ها ، از پیشینیان و پسینیان ، و نام های همه شهر ها و صفت هر شهری که در مشرق زمین و مغرب آن است ، و عدد آن چه در آن است از مؤمنین و عدد آن چه کافر که در آن است ، و صفت هر که تکذیب کند ، و صفت قرن های اولیّه و قصه های آنان ، و کسانی که حکومت می کنند و از حدّ خود تجاوز می کنند و مدّت پادشاهی ایشان و عدد ایشان و نام های پیشوایان و صفت های ایشان و آن چه را که یک یک آن ها مالک می شوند و صفت بزرگان شان و همه آن هایی که رفت و آمد کردند در ادوار.

گفتم : فدایت شوم! ادوار چند است؟

فرمود: پنجاه هزار سال و آن هفت دور است و در آن است نام های همه خلق و مدّت های ایشان، و صفت اهل بهشت و عدد کسانی که داخل آن می شوند، و عدد کسانی که داخل آتش می شوند و نام های این گروه و آن گروه. و در آن است علم قرآن هم چنان که نازل شده و علم تورات همان طوری که نازل شده و علم انجیل به نحوی که نازل شده و علم زبور و عدد هر درختی و خاک و کلوخی.

چگونگی نزول مصحف

اشاره

حضرت امام محمّد باقر (علیه السلام) فرمود: چون خدای تعالی اراده فرمود که صحیفه را بر او نازل فرماید ، جبرئیل و میکائیل و اسرافیل را امر کرد که مصحف را با خود بردارند و بر او نازل شوند و نزول آن ها در ثلث دوم شب جمعه ای بود. پس با مصحف فرود آمدند در حالی که آن حضرت ایستاده نماز می گذارد. بر پا ایستادند تا این که نشست و نماز خود را تمام کرد. مصحف را کنار او گذاردند و گفتند: خدایِ سلام، تو را سلام می رساند.

فرمود: سلام برای خدا است و از اوست سلام و بازگشت سلام به سوی او است ، و سلام بر شما باد ای فرستادگان خدا پس به جانب آسمان بالا رفتند . پس آن حضرت بعد از نماز صبح تا هنگام زوال آفتاب، تا آخر آن را قرائت فرمود.

و هر آینه آن بی بی معظّمه طاعتش بر همه خلق خدا - از جنّ و انس ، و مرغ ها و وحشی ها و پیغمبران و ملائکه - واجب شده .

گفتم: فدایت شوم! آن مصحف پس از رحلت فاطمه چه طور شد؟

فرمود: آن را به امیر مؤمنان داد و چون امیر مؤمنان از دنیا رفت به حسن رسید و پس از او به حسین رسید و بعد از او نزد اهل آن است تا این که آن را به دست صاحب این امر (یعنی امام زمان) دهند.

گفتم: این است علم بسیار؟

فرمود: ای ابا محمّد همه این ها که برای تو وصف کردم در دو ورق اوّل آن مصحف بود و هنوز برای تو از آن چه در ورق سوم آن است وصف نکرده ام و حرفی از آن را نگفتم.

حدیث دوم

در باب چهار دهم از جزء سوم کتاب بصائر الدرجات صفّار از احمد بن محمّد از علی بن حکم از حسین بن ابی العلا، حدیثی از حضرت صادق (علیه السلام) روایت کرده که در ضمن آن است که حضرت فرمود:

وَ مُصْحَفُ فَاطِمَةَ مَا أَزْعُمُ أَنَّ فِیهِ قُرْآناً وَ فِیهِ مَا یَحْتَاجُ اَلنَّاسُ إِلَیْنَا وَ لاَ نَحْتَاجُ إِلَی أَحَدٍ أنَّ فِیهِ اَلْجَلْدَةَ وَ نِصْفَ اَلْجَلْدَةِ وَ ثُلُثَ اَلْجَلْدَةِ وَ رُبُعَ اَلْجَلْدَةِ وَ أَرْشَ اَلْخَدْشِ. ⁽¹⁾ مصحف فاطمه، گمان نمی کنم که چیزی از قرآن در آن باشد و در آن است همه آن چه که همه مردمان محتاج به ما هستند و ما محتاج به احدی از ایشان نیستیم. در آن است حکم

یک تازیانه و نصف تازیانه و ثلث تازیانه و ربع تازیانه و دیه خراشی که در پوست رسد.

حدیث سوم

نیز در کتاب بصائر به طور مسند از ابی بصیر روایت کرده از حضرت صادق (علیه السلام) در ضمن حدیث طویلی که فرمود:

إِنَّ عِنْدَنَا لَمُصْحَفَ فَاطِمَةَ وَ مَا یُدْرِیهِمْ مَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ قَالَ: مُصْحَفٌ فِیهِ مِثْلُ قُرْآنِکُمْ هَذَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مَا فِیهِ مِنْ قُرْآنِکُمْ حَرْفٌ وَاحِدٌ وَ إِنَّمَا هُوَ شَیْ ءُ أُمَّهَا اللَّهِ وَ أَوْحَی إِلَیْهَاقَالَ : قلت : وَ اللَّهُ هَذَا هُوَ الْعِلْمِ ... ⁽¹⁾ مصحف فاطمه نزد ما است و چه می دانند ایشان که مصحف فاطمه چیست. فرمود: مصحفی است که در آن است سه برابر مانند قرآن ،شما که یک حرف از قرآن شما در آن نیست ، و آن چیزی است که خدا آن را املا فرموده و به سوی او وحی فرستاده است.

ابو بصیر گفت : گفتم : این است و الله علم...

حدیث چهارم

نیز در کتاب بصائر از آن حضرت در ضمن حدیث دیگری روایت کرده که فرمود:

وَ خَلَّفَتْ فَاطِمَةُ مُصْحَفاً مَا هُوَ قُرْآنٌ وَ لَکِنَّهُ کَلاَمٌ مِنْ کَلاَمِ اَللَّهِ أُنْزِلَ عَلَیْهَا إِمْلاَءُ رَسُولِ اَللَّهِ وَ خَطُّ عَلِیّ ⁽²⁾ فاطمه مصحفی را باقی گذارد که قرآن نیست و لیکن کلامی است از کلام خدا که بر او

نازل فرمود ، پیغمبر املا کرد و علی نوشت.

حدیث پنجم

نیز در کتاب بصائر به طور مسند از ابی عبد الله علیه السلام روایت کرده که چون ابی عبیده (راوی حدیث) ضمن سؤالاتی از آن حضرت از مصحف فاطمه پرسیده، حضرت در جواب او فرمودند:

إِنَّکُمْ لَتَبْحَثُونَ عَمَّا تُرِیدُونَ وَ عَمَّا لاَ تُرِیدُونَ، إِنَّ فَاطِمَةَ مَکَثَتْ بَعْدَ رَسُولِ اَللَّهِ خَمْسَةً وَ سَبْعِینَ یَوْماً، وَ قَدْ کَانَ دَخَلَهَا حُزْنٌ شَدِیدٌ عَلَی أَبِیهَا وَ کَانَ جَبْرَئِیلُ یَأْتِیهَا فَیُحْسِنُ عَزَاهَا عَلَی أَبِیهَا وَ یُطَیِّبُ نَفْسَهَا، وَ یُخْبِرُهَا عَنْ أَبِیهَا وَ مَکَانِهِ وَ یُخْبِرُهَا بِمَا یَکُونُ بَعْدَهَا فِی ذُرِّیَّتِهَا وَ کَانَ عَلِیٌّ یَکْتُبُ ذَلِکَ فَهَذَا مُصْحَفُ فَاطِمَةَ.⁽¹⁾ شما کاوش می کنید از آن چه می خواهید و از آن چه نمی خواهید . فاطمه پس از پدرش هفتاد و پنج روز زنده بود و حزن شدیدی بر مفارقت پدر داشت. جبرئیل به نزد او می آمد و نیکو در عزای پدرش او را تسلیت می داد و غم و غصّه را از نفس او دور می کرد و از پدرش به او خبر می داد و از جایگاه پدر، او را آگاه می کرد ، و به او خبر می داد به آن چه که پس از او بر ذریّة اش وارد می آید و علی آن ها را می نوشت، این است مصحف فاطمه.

فصل هشتم: بیان ازدواج فاطمه با علی و چگونگی آن

اشاره

طبری - علیه الرحمه - در کتاب دلائل الامامه به سند خود از امام صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارش از جدّش از ابن عبّاس چنین روایت کرده که گفت :

چون پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله از مکّه به سوی مدینه هجرت کرد و در آن جا مسجدی بنا کرد و اهل مدینه با او انس گرفتند و کلمه و کار او بالا گرفت و مردمان برکت او را شناختند و از دور و نزدیک سواران و پیادگان به نزد او می آمدند و ایمان ظاهر شد و پادشاهان از او حدیث می کردند و اکابر و اشراف از شمشیر عذاب او می ترسیدند ، فاطمه با امیر مؤمنان و زن های مهاجرین، همه با هم دیگر هجرت کردند ، و عایشه از جمله مهاجرین بود پس پیغمبر صلی الله علیه و آله او را در خانة مادر ابو ایّوب انصاری فرود آورد .

پیغمبر صلی الله علیه و آله از زن هایی خواستگاری کرد ، و اوّل دخول خود در مدینه ، سوده را تزویج کرده بود فاطمه را به نزد او نقل .داد پس از آن امّ سلمه دختر ابی امیّه را تزویج کرد و امر فاطمه را به او واگذار کرد. بر حسب ظاهر امّ سلمه او را ادب می آموخت، ولی امّ سلمه می گفت: به خدا سوگند ادب فاطمه از من زیادتر بود و هر چیزی را بهتر از من می دانست و می شناخت و چگونه چنین نباشد و حال آن که

او سلاله انبیا است - صلّی الله علیها و علی ابیها و بعلها و بنیها. ⁽¹⁾

خواستگار های فاطمه علیها السلام

در مناقب به سند خود از امّ سلمه و سلمان فارسی و علی بن ابی طالب علیه السلام نقل کرده که این هر سه نفر گفته اند:

چون فاطمه علیها السلام به حدّ بلوغ و رشد رسید و آن چه را که زنان درک می کنند درک کرد بزرگان قریش از اهل فضل و سابقه در اسلام و اهل شرف و مال او را از رسول خدا صلی الله علیه و آله خواستگاری کردند. هر کدام از آن ها که قدم پیش گذاردند ، پیغمبر اکرم نمی پذیرفت و روی خود را از او می گرداند به نحوی که آن خواستگار گمان می کرد که آن حضرت بر وی خشمناک شده یا این که در این موضوع وحی آسمانی بر او نازل شده. و از جمله خواستگاران ابوبکر بود حضرت در جواب او فرمود: امر ازدواج فاطمه با پروردگار او است. و پس از ابوبکر، عمر خواستگار شد ، حضرت همان جوابی که به ابی بکر داده بود به او گفت. ⁽²⁾.

و در کتاب دلائل الامامه ، طبری به سند متّصل روایت کرده از انس بن مالک که گفت:

عبد الرحمن بن عوف زهری و عثمان بن عفّان بر پیغمبر صلی الله علیه و آله وارد شدند. عبدالرحمن به آن حضرت عرض کرد: یا رسول الله ، فاطمه دخترت را با من تزویج کن ، صد ناقه سیاه زاغ چشم که بار های آن جامه های سفید نازک مصری باشد و ده هزار دینار به او بذل می کنم، یعنی صداق او می دهم و در میان اصحاب پیغمبر از

عبد الرحمن ثروتمند تر کسی نبود و عثمان هم مانند او بود. پس عثمان عرض کرد: یا رسول الله ، من مانند این صداق را می دهم و من مقدّم ترم از عبدالرحمن از حیث اسلام آوردن

پس پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله از سخنان این دو نفر خشمگین شد و غضب فرمود و کفی از سنگ های ریزه را برداشت و پاشید به طرف عبدالرحمن و فرمود: تو به کثرت مال خود بر من می بالی، پس آن سنگ ها همه دُرّ گران بها شد که یک دانه از آن ها قیمت شد، به قدر همة دارایی عبدالرحمن بود. ⁽¹⁾

نزول وحی برای ازدواج فاطمه با علی

[ ادامه حدیث]:

پس جبرئیل در همان ساعت فرود آمد و عرض کرد: یا احمد، خدا تو را سلام می رساند و می فرماید:

قُمْ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ، فَإِنَّ مَثَلَهُ مَثَلُ الْکَعْبَةِ یُحَجُّ إِلَیْهَا، وَ لاَ تَحُجُّ إِلَی أَحَدٍ. إِنَّ اللَّهَ أَمَرَنِی أَنْ آمُرَ رِضْوَانَ خَازِنَ الْجَنان أَنْ یُزَیِّنَ الْأَرْبَعَ جِنَانٍ، وَ أَمَرَ شَجَرَةَ طُوبَی وَ سِدْرَةَ الْمُنْتَهَی أَنْ تَحْمِل الْحُلِیَّ وَ الْحُلَلَ، وَ أَمَرَ الْحُورَ الْعِینَ أَنْ یَتَزَیَّنَ، وَ أَنْ یَقِفْنَ تَحْتَ شَجَرَةِ طُوبَی وَ سِدْرَةِ الْمُنْتَهَی وَ أَمَرَ مَلَکاً مِنَ الْمَلاَئِکَةِ، یُقَالُ لَهُ «رَاحِیلُ» - وَ لَیْسَ فِی الْمَلاَئِکَةِ أَفْصَحُ مِنْهُ لِسَاناً، وَ لاَ أَعْذَبُ مَنْطِقاً، وَ لاَ أَحْسَنُ وَجْهاً - أَنْ یَحْضُرَ إِلَی سَاقِ الْعَرْشِفَلَمَّا حَضَرَتِ الْمَلاَئِکَةُ وَ الْمَلَکُ أَجْمَعُونَ، أَمَرَنِی أَنْ أَنْصِبَ مِنْبَراً مِنَ النُّورِ، وَ

آمر راحیل أن یرقی ، فخطب خطبة بلیغة من خطب النکاح، و زوّج علیّاً من فاطمة بخمس الدنیا لها و لولدها إلی یوم القیامة، وکنت أنا و میکائیل شاهدین ، و کان ولیّها الله تعالی ، و آمر شجرة طوبی أن تنثر (و سدرة المنتهی أن تنثرا) ما فیهما من الحلیّ و الحلل و الطّیب، و آمر الحور العین أن یلقطن ذلک ، و أن یفتخرن به إلی یوم القیامة .

و قد أمرک الله أن تزوّجه بفاطمة فی الأرض ، و أن تقول لعثمان : أما سمعت قولی فی القرآن : مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ * بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لا یَبْغِیَانِ ⁽¹⁾و قولی فیه : وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرَاً فَجَعَلَهُ نَسَبَاً وَ صِهْراً ⁽²⁾

برخیز به سوی علی بن ابی طالب، زیرا مَثَل او مانند کعبه است که آن را قصد می کنند و او احدی را قصد نمی کند خدا مرا امر کرد تا رضوان خزینه دار بهشت را فرمان دهم که چهار جانب بهشت را زینت کند و درخت طوبی و سدرة المنتهی را فرمان دهد که زینت و زیور های خود را حمل کنند و حور العین را فرمان دهد که خود را بیارایند و در زیر درخت طوبی و سدرة المنتهی بایستند و فرشته ای از فرشتگان را که «راحیل» گفته می شود و در میان فرشتگان فصیح زبان تر و شیرین سخن تر و نیکو رو تر از او نیست امر کند که نزد ساق عرش حاضر شود.

پس هنگامی که ملائکه حاضر شدند، خدا مرا امر فرمود تا منبری از نور برپا کنم و راحیل را فرمان دهم تا بر منبر بالا رود و خطبه رسایی از خطبه های نکاح را بخواند و علی را با فاطمه تزویج کند به صداق یک پنجم دنیا که تا روز قیامت برای او و فرزندان او باشد. و من و میکائیل دو شاهد باشیم و ولیّ فاطمه خدای تعالی است ، و درخت طوبی و سدرة المنتهی را امر کنم تا آن چه زینت و زیور و بو های خوش دارند، همه را نثار کنند. و حور العین را امر کنم که از آن ها برچینند و به آن فخر کنند تا روز قیامت.

و خدا تو را امر فرموده که علی را با فاطمه در روی زمین تزویج کنی و به عثمان بگویی: آیا گفته مرا در قرآن نشنیده ای مَرَجَ الْبَحْرَیْنِ یَلْتَقِیَانِ * بَیْنَهُمَا بَرْزَخٌ لا یَبْغِیَانِ یعنی «دو دریا را با هم جفت کرد و پرده ای در میان آن ها قرار داد تا یکی از آن ها بر دیگری غلبه نکند» و گفته مرا در آن: وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرَاً فَجَعَلَهُ نَسَبَاً وَ صهراً یعنی: «و او است که بشری را از آب آفرید و او را نسب و داماد قرار داد.»

[ادامه حدیث]:

فَلَمَّا سَمِعَ النَّبِیُّ کَلاَمَ جَبْرَئِیلَ وَجَّهَ خَلْفَ عَمَّارِ بْنِ یَاسِرٍ وَ سَلْمَانَ وَ الْعَبَّاسِ، فَأَحْضَرَهُمْ، ثُمَّ قَالَ لِعَلِیٍّ: إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَمَرَنِی أَنْ أُزَوِّجَکَ

فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّی لاَ أَمْلِکُ إِلاَّ سَیْفِی وَ فَرَسِی وَ دِرْعِی..

فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ: اذْهَبْ فَبِعِ الدِّرْعَ.

فَخَرَجَ عَلِیٌّ فَنَادَی عَلَی دِرْعِهِ، فَبَلَغَتْ أَرْبَعَمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ دِینَارٍ، فَاشْتَرَاهَا دِحْیَةُ بْنُ خَلِیفَةَ الْکَلْبِیُّ، وَ کَانَ حَسَنَ الْوَجْهِ، لَمْ یَکُنْ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ أَحْسَنُ مِنْهُ وَجْهاً.

فَلَمَّا أَخَذَ عَلِیٌّ الثَّمَنَ وَ تَسَلَّمَ دِحْیَةُ الدِّرْعَ عَطَفَ دِحْیَةُ عَلَی عَلِیٍّ، و قَالَ له: أَسْأَلُکَ یَا أَبَا الْحَسَنِ أَنْ تَقْبَلَ مِنِّی هَذِهِ الدِّرْعَ هَدِیَّةً، وَ لاَ تُخَالِفَنِی

فأخذها منه و حَمَلَ الثمن و الدِّرْعَ، وَ جَاءَ بِهِمَا إِلَی النَّبِیِّ، وَ نَحْنُ جُلُوسٌ بَیْنَ یَدَیْهِ و قال: یَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنِّی بِعْتُ الدِّرْعَ بِأَرْبَعِمِائَةِ دِرْهَمٍ وَ دِینَارٍ، وَ قَدِ اشْتَرَاهُ دِحْیَةُ، و سألنی أن أقبل الدرع هدیّة ، فما تأمرنی ، أَقْبَلُهَا مِنْهُ أَمْ لاَ؟

فَتَبَسَّمَ النَّبِیُّ وَ قَالَ: لَیْسَ هُوَ دِحْیَةَ، لَکِنَّهُ جَبْرَئِیلُ، وَ إِنَّ الدَّرَاهِمَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ لِیَکُونَ شَرَفاً وَ فَخْراً لاِبْنَتِی فَاطِمَةَ. وَ زَوَّجَهُ النَّبِیُّ بِهَا، وَ دَخَلَ بَعْدَ ثَلاَثٍ.

قَالَ: وَ خَرَجَ عَلَیْنَا عَلِیٌّ وَ نَحْنُ فِی الْمَسْجِدِ، إِذْ هَبَطَ الْأَمِینُ جَبْرَئِیلُ وَ قَدْ أَهْبَطَ بِأُتْرُجَّةٍ مِنَ الْجَنَّةِ، فَقَالَ لَهُ: یَا رَسُولَ اللَّهِ، إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکَ أَنْ تَدْفَعَ هَذِهِ الْأُتْرُجَّةَ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ

فَدَفَعَهَا النَّبِیُّ إِلَی عَلِیٍّ، فَلَمَّا حَصَلَتْ فِی کَفِّهِ انْقَسَمَتْ قِسْمَیْنِ مکتوب عَلَی قِسْمٍ «لاَ إِلَهَ إِلاَّ اللَّهُ، مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ، عَلِیٌّ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ»، وَ عَلَی الْقَسْمِ الْآخَرِ: «هَدِیَّةٌ مِنَ الطَّالِبِ الْغَالِبِ إِلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ» .

چون پیغمبر کلام جبرئیل را شنید، دنبال عمّار بن یاسر و سلمان و عبّاس فرستاد و آن ها را احضار کرد و به علی گفت که: خدا مرا امر فرموده که تو را تزویج کنم. علی گفت: من مالک چیزی جز شمشیر و اسب و زرهم .نیستم پیغمبر به او فرمود: برو زره را بفروش. علی بیرون رفت و برای فروش زره خود ندا کرد قیمت آن به چهارصد درهم و دینار رسید. دحیة بن خلیفه کلبی آن را خرید و او بسیار خوب رو بود، کسی با پیغمبر خوب رو تر از او نبود چون علی پول زره را گرفت و زره را تسلیم دحیه کرد ، دحیه به علی رو کرد و گفت: ای ابوالحسن ، از تو خواهش می کنم که این زره را از من به عنوان هدیه قبول کنی و مخالفت نکنی. علی زره را از او گرفت و پول و زره را آورد و در پیش روی پیغمبر گذارد و گفت : ای رسول خدا، زره را به چهاررصد درهم و دینار فروختم و دحیه آن را از من خرید و از من خواهش کرد که آن را به عنوان هدیّه از او قبول کنم چه امر می فرمایی؟ آیا از او قبول کنم یا نه ؟

پیغمبر تبسّم کرد و فرمود: او دحیه نبود و لیکن جبرئیل بود و درهم ها هم از جانب خدا بوده تا شرافت و فخری برای دختر من فاطمه باشد و علی را با او تزویج فرمود و پس از سه روز داخل شد.

راوی گفت: علی از مسجد خارج شد و ما در مسجد بودیم که جبرئیل با ترنجی از بهشت فرود آمد و عرض کرد: ای رسول خدا، خدا تو را امر می فرماید که این ترنج را به علیّ بن ابی طالب بدهی. پیغمبر آن را به علی داد چون در کف علی قرار گرفت دو قسمت شد، بر یک قسمت آن نوشته بود: «لا اله الّا الله، محمّدالله ، علیّ امیرالمؤمنین» و بر قسمت دیگر نوشته بود: «هدیه ای است از طلب کننده غلبه کننده به علی بن ابی طالب».

و نیز در کتاب بصائر ⁽¹⁾به سند متّصل از جعفر بن محمّد از پدرش از جدّش از پدرش از جدّش علی بن ابی طالب روایت کرده که فرمود :

هممت بتزویج فاطمة حیناً و لم أجسر أن أذکر ذلک لرسول الله صلی الله علیه و آله و کان ذلک یختلج فی صدری لیلاً و نهاراً حتّی دخلت یوماً علی رسول الله فقال: یا علی!

قلت : لبیّک یا رسول الله .

فقال : هل لک فی التزویج؟

فقلت : الله و رسوله أعلم . فظننت أنّه یرید أن یزوّجنی بعض نساء قریش و قلبی خائف من فوت فاطمة، ففارقته علی هذا ، فوالله ما شعرت حتّی أتانی رسول الله فقال : أجب یا علیّ و أسرع.

فأسرعت المضیّ إلیه ، فلمّا دخلت و نظرت إلیه ، فما رأیته أشدّ فرحاً من ذلک الیوم، و کان فی حجرة أمّ سلمة . أبصرنی فتهلّل و تبسّم حتّی نظرت إلی بیاض أسنانه و لها بریق و قال : یا علیّ، إنّ الله قد کفانی ما همّنی فیکَ من أمر تزویجک.

فقلت : وکیف ذلک یا رسول الله ؟

قال : أتانی جبرئیل و معه قرنفل الجنّة و سنبلها قطعتان، فناولنیها فأخذتهما و شممتهما فسطع منهما رائحة المسک ، ثمّ أخذهما منّی . فقلت : یا جبرئیل، ما شأنهما ؟

فقال : إنّ الله أمر سکّان الجنّة أن یزیّنوا الجنان کلّها بمفارشها و نضودها و أنهارها و أشجارها، و أمر ریح الجنّة التی یقال لها: «المثیرة» فهبّت فی الجنّة بأنواع العطر و الطیب ، و أمر الحور العین بقراءة سورتی «طه» و «یس»

فرفعوا أصواتهنّ بهما . ثمّ نادی مناد : ألا إنّ الیوم یوم ولیمة فاطمة بنت محمّد، و علی بن أبی طالب رضی منّی بهما . ثمّ بعث عالی سحابة بیضاء ، فمطرت علی أهل الجنّة من لؤلؤها و زبرجدها، و أمر خدّام الجنان أن یلتقطوها ، و أمر راحیل، فخطب خطبة لم یسمع أهل السماء بمثلها . ثمّ نادی تعالی : یا ملائکتی و سکّان جنّتی ، بارکوا علی نکاح فاطمة بنت محمّد و علیّ بن أبی طالب، فإنّی زوّجت أحبّ النساء إلیّ من أحبّ الرجال إلیّ بعد محمّد.

وقتی که همّ من تزویج با فاطمه بود، جسارت نکردم که آن را با پیغمبر صلی الله علیه و آله ذکر کنم ، و این مطلب در سینه من شب و روز خلجان داشت تا این که روزی بر رسول خدا وارد شدم، فرمود: ای علی! عرض کردم: بلی ای رسول خدا.

فرمود: میل به تزویج (یعنی زن گرفتن) داری؟

گفتم : خدا و رسول او داناترند و گمان کردم که می خواهد مرا با بعضی از زنان قریش تزویج کند و دل من ترسناک بود که مبادا فاطمه از دستم برود، پس از آن با همین اندیشه از حضرت جدا شدم، و به ذات خدا قسم نمی دانستم تا این که پیغمبر به نزد من آمد و فرمود: اجابت و شتاب کن بیا .

من با شتاب به نزد او رفتم وقتی که بر او وارد شدم و به او نظر کردم، هرگز مثل آن روز، او را خوش حال ندیده بودم- و آن روز در حجره امّ سلمه بود - چون چشمش به من افتاد ، به گشاده رویی لبخندی زد ، به نحوی که سفیدی دندان او برق می زد و فرمود: ای علی ، خدا هم مرا درباره تو و امر زن گرفتنت کفایت کرد

گفتم: این چگونه است ای رسول خدا ؟

فرمود:جبرئیل به نزد من آمد و با او دو قطعه از قرنفل و سنبل بهشت بود ، به من داد ، آن را گرفتم و بوییدم، بوی مشک از آن ها ساطع شد، پس آن دو را از من گرفت.

گفتم : ای جبرئیل ، این دو برای چیست ؟

گفت: خدا ساکنین بهشت را امر کرد که همه بهشت را با فرش ها و زیرانداز های بر هم نهاده آن زینت کردند به روی هم انداختن آن ها و نهر های آن و درخت های آن ، و باد بهشتی را - که به آن «مثیره» گفته می شود - امر فرمود با انواع عطر ها و بو های خوش در بهشت بوزد، و همه حور العین را به خواندن دو سوره «طه» و «یس» امر فرمود، پس صدا های خود را به خواندن آن ها بلند کردند آن گاه ندا کننده ای ندا کرد که امروز روز ولیمه فاطمه دختر محمّد ، و علی بن ابی طالب است در حالی که به ازدواج این دو راضی و خشنودم

پس خدای تعالی ابر سفیدی را برانگیخت تا این که بر اهل بهشت از مروارید و زبرجد و یاقوت های خود بارید و خدمت گزاران بهشت را امر فرمود که آن ها را برچینند و راحیل را امر فرمود تا خطبه ای خواند که اهل آسمان ها مانند آن را نشنیده بودند، پس منادی خدای تعالی ندا کرد که ای فرشتگان من و ساکنین بهشت من، بر نکاح فاطمه دختر محمّد و علی بن ابی طالب مبارک باد بگویید من محبوب ترین زن ها نزد خود را با محبوب ترین مرد ها - پس از محمّد - نزد خود تزویج کردم

[ادامه حدیث:]

ثم قال صلی الله علیه و آله: یا علیّ، ابشر ابشر ! فإنّی زوّجتک ابنتی فاطمة علی ما زوّجک الرّحمن من فوق عرشه، و قد رضیت لها و لک ما رضی الله لکما، فدوّنک أهلک و کفی. یا علیّ برضای رضی فیک.

فقال علیّ علیه السلام : یا رسول الله ! أو بلغ من شأنی أن أذکر فی أهل الجنّة و یزوّجنی الله تعالی فی ملائکته؟

فقال صلی الله علیه و آله : یا علیّ ! إنّ الله إذا أحبّ عبداً أکرمه بما لا عین رأت و لا أذن سمعت، و لا خطر علی قلب بشر .

فقال علیّ : یا ربّ أوزعنی أن أشکر نعمتک التی أنعمت علیّ .

فقال النبیّ : آمین !

و قال علیّ: لمّا أتیت رسول الله خاطباً ابنته فاطمة، قال: و ما عندک

لتسعدنی ؟

قلت : لیس عندی إلّا بعیری و فرسی و درعی .

فقال : أمّا بعیرک فحامل أهلک ، و أمّا فرسک فلا بدّ لک منه تقاتل علیه، و أمّا درعک فزوّجک الله بها.

قال : فخرجت من عنده و الدرع علی عاتقی الأیسر، و ذهبت إلی سوق اللیل قبعتها بأربع مأة درهم سود هجریّة ، ثمّ أتیت بها إلی النبیّ فصببتها بین یدیه ، فوالله ما سألنی عن عددها، و کان رسول الله سرّی الکفّ، فدعا بلالاً و ملأ قبضته و قال : یا بلال! ابتع بها طیباً لابنتی فاطمة . ثمّ دعی أمّ سلمة و قال لها : یا أمّ سلمة ! ابتاعی لابنتی فراشاً من حلس مصر و أحشیه لیفاً، واتّخذی لها مدرعة و عبائة قطوانیة ، و لا تتّخذی أکثر من ذلک فیکونا من المسرفین .

و صبرت أیّاماً لا أذکر فیها شیئاً لرسول الله صلی الله علیه و آله من أمر ابنته حتّی دخلت علی أمّ سلمة فقالت لی: لم لا تقول لرسول الله یدخلک علی أهلک ؟

قلت : أستحیی منه أن أذکر له شیئاً من هذا .

فقالت أمّ سلمة : ادخل علیه ، فإنّه سیعلم ما فی نفسک .

قال : فدخلت علیه ، ثمّ خرجت ، ثم دخلت ، ثمّ خرجه

فقال : أحسبک إنّک تشتهی الدخول علی أهلک ؟

قلت : نعم فداک أبی وأمّی یا رسول الله !

فقال : غداً إن شاء الله . ⁽¹⁾

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی! تو را بشارت باد تو را بشارت باد که من دختر خود

فاطمه را با تو تزویج می کنم بر آن چه خدای بخشنده بالای عرش خود تزویج کرده است ، و برای او و برای تو خشنودم به آن چه خدا برای هر دو نفر شما خشنود است . پس اهل تو به تو نزدیک تر است و کفایت می کند یا علی رضایت تو رضایت من است .

علی علیه السلام عرض کرد : یا رسول الله! کار من به جایی رسیده که در میان اهل بهشت مرا یاد کنند و خدا در میان فرشتگان خود مرا تزویج کند ؟

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: یا علی! وقتی که خدا بنده ای را دوست بدارد، او را به چیزی که هیچ چشمی ندیده و هیچ گوشی نشنیده و در دل هیچ کسی خطور نکرده اکرام می کند. پس علی علیه السلام عرض کرد: خدایا مرا الهام کن که نعمتی که تو بر من انعام کردی را سپاس گزاری کنم. پیغمبر آمین گفت.

علی گفت: هنگامی که نزد رسول خدا آمدم که دختر او فاطمه را خواستگاری کنم، :فرمود چه چیز داری که مرا خوش بخت کنی؟

گفتم: من چیزی جز شتر و اسب و زرهم ندارم

فرمود: اما شترت، که بردارنده اهل تو است و امّا اسبت، که ناچاری با آن قتال کنی ، امّا زرهت خدا تو را به آن تزویج کرده .

گفت : پس از نزد او بیرون رفتم و زره را روی شانه چپم انداختم و به سوق اللیل رفتم و آن را به چهار صد در هم پول سیاه هجری فروختم و نزد پیغمبر آوردم و پیش روی او ریختم به خدا سوگند که از من نپرسید چند عدد است و رسول خدا مشت پر بود پس بلال را پیش خواند و دست او را پر کرد و فرمود: ای بلال این ها را برای دخترم فاطمه بوی خوش بگیر. پس امّ سلمه را پیش خواند و فرمود: ای امّ سلمه برای دخترم فرشی از گلیم های مصر بخر و آن را از لیف خرما پر کن، و پیراهن سفید کوتاهی از پارچه های قطوانیه - که نام محلّی است - بخر و بیش تر از این ها نخر که هر دو اسراف کننده شوند و از اسراف کنندگان باشند.

و چند روزی صبر کردم و چیزی به رسول خدا راجع به امر دخترش نگفتم تا این که بر امّ سلمه وارد شدم به من گفت: چرا با پیغمبر خدا سخن نمی گویی که تو را بر اهلت وارد

کند ؟

گفتم: از او حیا می کنم که به او چیزی بگویم.

گفت: بر او وارد شو و قطعاً او آن چه را که در نفس تو است می داند.

علی گفت علیه السلام : پس نزد آن حضرت رفتم و بیرون آمدم ، باز رفتم و بیرون آمدم.

فرمود: گمان می کنم که می خواهی بر اهلت داخل شوی؟

گفتم: آری پدر و مادرم فدای تو باد ای رسول خدا !

فرمود: فردا اگر خدا بخواهد.

خطبه هایی که در این ازدواج خوانده شده

اشاره

خطبه هایی که برای ازدواج فاطمه با علی علیهما السلام در عرش اعلا و آسمان ها و زمین خوانده شده به شرح زیر تذکّر داده می شود :

خطبه اوّل

در کتاب مناقب ابن شهر آشوب گفته است:

قد جاء فی بعض الکتب أنّه خطب راحیل فی بیت المعمور فی جمع من أهل السماوات السبع، ، فقال : الحمد لله الأوّل قبل أوّلیّة الأوّلین ، الباقی بعد فناء العالمین. نحمده إذ جعلنا ملائکة روحانیّین، و بربوبیّته مذعنین ، و له علی ما أنعم علینا شاکرین ، حجبنا عن الذنوب، و سترنا من العیوب ، أسکننا فی السّماوات، و قرّبنا إلی السّرادقات، و حجب عنّا النّهم للشهوات، و جعل نهمتنا و شهوتنا فی تقدیسه و تسبیحه، الباسط رحمته، الواهب نعمته، جلّ عن إلحادِ أهل الأرض من المشرکین ، و تعالی بعظمتِهِ عَنْ إِفْکِ المُلحِدینِ .

ثمّ قال بعد کلام : اختار الملک الجبّار صفوة کرمه و عبد عظمته لأمته، سیّدة النساء بنت خیر النبیّین و سیّد المرسلین و إمام المتّقین، فوصل حبله بحبل

رجل من أهله و صاحبه، المصدّق ،دعوته المبادر إلی کلمته علیّ الوصول بفاطمة البتول، ابنة الرسول .

و روی أنّ جبرئیل روی عن الله تعالی عقیبها قوله عزّ و جلّ : الحمد ردائی، و العظمة کبریائی ، و الخلق کلّهم عبیدی و إمائی زوّجت فاطمة أمتی من علیّ صفوتی أشهدوا ملائکتی .⁽¹⁾

در بعضی از کتاب ها آمده است که راحیل در بیت المعمور در میان جمعی از اهل آسمان های هفت گانه خطبه ای خواند پس گفت: ستایش مخصوص خدایی است که اوّلیّت او پیش از اوّلیّت کسانی است که اوّلیّت داشته اند، خدایی که بعد از نابود شدن جهانیان باقی خواهد بود. او را ستایش می کنیم که ما را از فرشتگان روحانییّن قرار داده که به پروردگاری او اقرار کننده و معتقدیم و مطیع و فرمان بردار ،اوییم، و در برابر نعمی که به ما داده سپاس گزار او می باشیم خدایی که ما را از گناهان محجوب و از عیب ها مستور داشته. ما را در آسمان ها ساکن گردانیده است و به سرادقات عظمت و جلال خود نزدیک کرده است ، و از افراط در شهوات و هر گونه شهوتی دور کرده است ، و شهوت ما را فقط در تسبیح و تقدیس خود قرار داده خدایی که رحمت خود را گستراننده است و نعمت خود را بخشنده است جلالت او از الحاد مشرکین اهل زمین کاسته نمی شود و بلندی عظمت و بزرگی او از دروغ و افترای ملحدین متأثّر نگردد .

پس از سخنی گفت: پادشاه صاحب جبروت، صفوت کرم خود و بنده بزرگی خود را برای سیّده زن ها و کنیز خود، دختر بهترین پیغمبران و آقای فرستاده شدگان و پیشوای پرهیزکاران اختیار فرمود. ریسمان او را به ریسمان مردی از کسان او و یار و تصدیق کننده دعوت او وصل فرمود، علی را که وصل شونده است با فاطمه بتول ، دختر رسول خدا. و روایت شده که جبرئیل بعد از این خطبه گفته خدای عزّ و جل را از او تعالی روایت کرد:

حمد ردای من است. و بزرگی کبریایی من است و همه خلق بندگان و کنیزان منند.

فاطمه ، کنیز خود را با علی که برگزیده من است تزویج کردم؛ ای فرشتگان من، گواه باشید.

خطبه دوم

خطبه رسول خدا صلی الله علیه و آله در مجمع مهاجرین و انصار در مدینه طیّبه است ، چنان چه طبری در کتاب دلائل الامامه به سند متّصل از حضرت صادق (علیه السلام) از پدر بزرگوارش از جدّش علیهم السلام از جابر روایت کرده که گفت:

لمّا أراد رسول الله أن یزوّج فاطمة علیّا، قال له : اخرج یا أبا الحسن إلی المسجد فإنّی خارج أثرک و مزوّجک بحضرة الناس و ذاکر من فضلک ما تقرّ به عینک.

قال علی: فخرجت من عند رسول الله و أنا ممثلی فرحاً و سروراً، فاستقبلنی أبوبکر و عمر فقالا : ما وراک یا أبا الحسن ؟

فقلت: یزوّجنی رسول الله فاطمة، و أخبرنی أنّ الله زوّجنیها، و هذا رسول الله خارج فی أثری لیذکر بحضرة الناس . ففرحا و سرّا و دخلا معی المسجد . فو الله ما توسّطنا حتّی لحق بنا رسول الله ، و إنّ وجهه لیتهلّل فرحاً و سروراً.

فقال صلی الله علیه و آله : أین بلال؟

فقال : لبّیک و سعدیک.

فقال : و أین المقداد ؟ فلبّاه.

فقال : و أین سلمان ؟ فلبّاه .

فلمّا مثّلوا بین یدیه ، قال : انطلقوا بأجمعکم إلی جنبات المدینة ، و اجمعوا المهاجرین و الأنصار و المسلمین . فانطلقوا لأمره. فأقبل حتّی جلس علی أعلی درجة منبره ، فلمّا حشد المسجد بأهله قام صلی الله علیه و آله ، فحمد الله و أثنی علیه و

قال :

الحمد لله الذی رفع السماء فبناها و بسط الأرض و دحاها، و أثبتها بالجبال فأرساها و تجلّل عن تحبیر لغات الناطقین ، و جعل الجنّة ثواب المتّقین ، و النار عقاب الظالمین ، و جعلنی رحمة للمؤمنین ، و نقمة علی الکافرین

عباد الله ! إنّکم فی دار أمل، بین حیاة و أجل ، و صحّة و علل، دار زوال، متقلّبة الحال، جعلت سبباً للارتحال ، فرحم الله امرأ أقصر من أمله ، و جدّ فی عمله و أنفق الفضل من ماله و أمسک الفضل من قوته ، فقدّمه لیوم فاقته، یوم تحشر فیه الأموات، و تخشع فیه الأصوات ، و تنکر الأولاد و الأمّهات وَ تَرَی النَّاسَ سُکارئ وَ مَا هُمْ بِسُکَاری ⁽¹⁾یوم یُوَفِّیهِمُ اللَّهُ دِینَهُمُ الْحَقُّ وَ یعْلَمُونَ أَنَّ اللهَ هُوَ الْحَقُّ الْمُبِینُ ⁽²⁾یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ مَا عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوَ أَنَّ بَیْنَهَا وَ بَیْنَهُ أَمَدَاً بَعِیدَاً ⁽³⁾و مَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ * وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرّاً یَرَهُ ⁽⁴⁾و یوم تبطل فیه الأنساب، و تقطع الأسباب ، و یشتدّ فیه علی المجرمین الحساب ، و یدفعون فی العذاب، فَمَنْ زُحْزِحَ عَنِ النَّارِ وَ أُدْخِلَ الْجَنَّةَ فَقَدْ فَازَ وَ مَا الْحَیَاةُ الدُّنْیَا إِلَّا مَتَاعُ الْغُرُور.⁽⁵⁾

أیّها الناس ! إنّما الأنبیاء حجج الله فی أرضه، الناطقون بکتابه، العاملون بوحیه . و إنّ الله تعالی أمرنی أن أزوّج کریمتی فاطمة بأخی و ابن عمّی و أولی

الناس بی ، علیّ بن أبی طالب، و الله عزّ شأنه قد زوّجه بها فی السماء، و أشهد الملائکة، و أمرنی أن أزوّجه فی الأرض و أشهدکم علی ذلک .⁽¹⁾

چون رسول خدا خواست که فاطمه را با علی تزویج کند، به او فرمود: ای ابو الحسن! به مسجد برو ، من هم به دنبال تو بیرون می آیم و در حضور مردمان تو را با (فاطمه) تزویج می کنم و فضل و برتری تو را ذکر می کنم تا چشم تو روشن شود.

علی گفت : پس من در حالی که مملو از شادی و خوش حالی بودم از نزد رسول خدا بیرون رفتم . ابوبکر و عمر مرا استقبال کردند و گفتند: یا ابا الحسن! چه در پیش داری؟

فرمود: رسول خدا فاطمه را با من تزویج می کند، و به من فرمود که خدا او را با من تزویج کرده و این رسول خدا است که بیرون آمده، دنبال ما می آید تا پیغام خدا را در حضور مردمان ذکر کند. پس هر دو خوش حال و شاد شدند و با من داخل مسجد گردیدند. به خدا سوگند که به وسط مسجد نرسیده بودیم که رسول خدا با صورتی گشاده و خوش حال به ما ملحق شد، پس فرمود: بلال کجا است؟ بلال گفت: لبّیک ای رسول خدا ، آماده ام برای اطاعت شما.

فرمود: مقداد کجا است؟ مقداد نیز جواب او را گفت.

فرمود : سلمان کجا است؟ او هم جواب گفت. پس هنگامی که هر سه نفر در مقابل آن حضرت ایستادند، فرمود: هر سه به محلّه های مدینه بروید و مهاجرین و انصار و مسلمانان، همه را جمع و حاضر کنید. ایشان رفتند و فرمان آن حضرت را انجام دادند. پس بر منبر بالا رفت و بر بلند ترین درجه آن نشست. وقتی که مسجد از اهل مدینه پر شد، حضرت ایستاد و حمد و ثنای خدا را به جای آورد و فرمود:

ستایش مخصوص خدایی است که آسمان را بلند کرد و آن را بنا نمود ، و زمین را گسترد و جای سکونت قرار داد و آن را به سبب کوه ها ثابت و استوار نمود و بالا تر و والا تر است از سخن پردازی سخن گویان. و بهشت را ثواب اهل تقوی و پرهیزکاری قرار داده است، و

آتش را عقوبت ستم کاران، و مرا برای مؤمنان رحمت قرار داد و برای کافران، عذاب .

بندگان خدا! شما در خانه امید و آرزو هستید، در میان زندگی و مرگ، و تن درستی و بیماری ، در خانه ای که رو به زوال است و به یک حال نیست و آن را سبب کوچ کردن قرار دادند پس خدا رحمت کند کسی را که آرزو های خود را در آن کم کند و در کار بندگی کوشش کند، و زیادی مال خود را در راه خدا انفاق کند و زیادی قوت خود را امساک کند و آن را برای روز احتیاج خود (یعنی قیامت) پیش بفرستد، و آن روزی است که مردگان آن از خاک بر می خیزند و صدا های ایشان خاشع و لرزان است، و فرزندان و مادر ها منکر یک دیگرند ، و مردمان را می بینی که مست اند و حال آن که مست نیستند . روزی است که خدا مزد و جزای اعمال آن ها را به حق می دهد و می دانند که خدا بر حق و واضح کننده است و روزی است که هر نفسی آن کار های خوبی را که در دنیا کرده است حاضر می بیند، و دوست دارد که میان او و آن کار های بدی که کرده مسافت بسیار دوری باشد. و هر کس هم وزن یک ذرّه کار خوب بکند، آن را می بیند و هر کس هم وزن یک ذرّه کار بد بکند، آن را می بیند. در آن روز نسب ها باطل می شود و سبب ها بریده می شود و در حساب بر گناه کاران سخت گیری می شود و آن ها را در عذاب می اندازند، پس کسی که از آتش دور شود و داخل بهشت شود رستگار می شود و زندگی دنیا جز متاع فریب دهنده ای نیست

ای مردمان! همانا پیغمبران حجّت های خدا در زمین اویند، که به کتاب او سخن گویند و به وحی او عمل کنند، و خدای تعالی مرا امر فرموده که دختر با اصل و نسب خود، فاطمه را با برادر و پسر عمّ و سزاوار ترین مردمان به من، علی بن ابی طالب تزویج کنم ، و خداوند - که شأن او عزیز است - این دو را در آسمان با یک دیگر تزویج فرموده و فرشتگان را گواه گرفته و مرا امر فرموده که او را تزویج کنم و شما را بر آن گواه گیرم.

خطبة سوم

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله پس از خواندن خطبه ای که از آن حضرت ذکر شد، نشست و فرمود:

قُم [ یا علیّ ] و اخطُب لِنَفسِکَ.

فقال علیّ : أأخطب یا رسول الله و أنتَ حاضِرٌ ؟

:اُخطُب،فَهکَذا أمَرَنی جَبرَئیلُ أن آمُرَکَ أن تَخطُبَ لِنَفسِکَ،ولَولا أنَّ الخَطیبَ فِی الجِنان داود لَکُنتَ أنتَ یا عَلِیُّ. ثم قال : أیُّهَا النّاسُ ! اسمَعوا قَولَ نَبِیِّکُم،إنَّ اللّهَ بَعَثَ أربَعَهَ آلافِ نَبِیٍّ، لِکُلِّ نَبِیٍّ وصِیٌّ،و أنا خَیرُ الأَنبِیاءِ،و وَصِیّی خَیرُ الأَوصِیاءِ.

ثُمَّ أمسَکَ رَسولُ اللّهِ صلی الله علیه و آله،وَابتَدَأ عَلِیٌّ علیه السلام فَقالَ :

الحَمدُ للّهِ الَّذی ألهَمَ بِفَواتِحِ عِلمِهِ النّاطِقینَ،و أنارَ بِثَواقِبِ عَظَمَتِهِ قُلوبَ المُتَّقینِ ، وأوضَحَ بِدَلائِلِ أحکامِهِ طُرُقَ السّالِکینَ،وأبهَجَ بِابنِ عَمِّی المُصطَفی العالَمینَ، حَتّی عَلَت دَعوَتُهُ دَعوَهَ المُلحِدینَ،وَ استَظهَرَت کَلِمَتُهُ عَلی بَواطِلِ المُبطِلینَ، وجَعَلَهُ خاتَمَ النَّبِیّینَ،و سَیِّدَ المُرسَلینَ،فَبَلَّغَ رِسالَهَ رَبِّهِ،وصَدَعَ بِأَمرِهِ، و أنار من اللّهِ آیاتِهِ. فَالحَمدُ للّهِ ِ الَّذی خَلَقَ العِبادَ بِقُدرَتِهِ،و أعَزَّهُم بِدینِهِ، و أکرَمَهُم بِنَبِیِّهِ مُحَمَّدٍ، و رَحِمَ و کَرَّمَ،و شَرَّفَ و عَظَّمَ،وَالحَمدُ للّهِ ِ عَلی نَعمائِهِ وأیادیهِ .

و أشهَدُ أن لا إلهَ إلَّااللّهُ شَهادَهَ إخلاصٍ تُرضیهِ،وصَلَّی اللّهُ عَلی مُحَمَّدٍ صَلاهً تُزلِفُهُ و تُحظیهِ.

وبَعدُ:فَإِنَّ النِّکاحَ مِمّا أمَرَ اللّهُ تَعالی بِهِ،وأذِنَ فیهِ،و مَجلِسُنا هذا مِمّا قَضاهُ و رَضِیَهُ،و هذا مُحَمَّدُ بنُ عَبدِ اللّهِ رَسولُ اللّهِ زَوَّجَنِی ابنَتَهُ فاطِمَهَ،عَلی صَداقِ أربَعِمِئَهِ دِرهَمٍ ودینارٍ،وقَد رَضیتُ بِذلِکَ،فَاسأَلوهُ وَ اشهَدوا

فَقالَ المُسلِمونَ:زَوَّجتَهُ یا رَسولَ اللّهِ؟

قال : نعم .

قال المسلمون : بارک الله لهما و علیهما و جمع شملهما. ⁽¹⁾

یا علی، برخیز و برای خودت خطبه بخوان. علی عرضه داشت: یا رسول الله ، آیا من خطبه بخوانم و حال آن که شما حاضرید ؟! فرمود: خطبه بخوان ، جبرئیل مرا چنین امر کرده که به تو امر کنم که برای خودت خطبه بخوانی، و اگر در بهشت داود ، خطیب نبود، هر آینه تو خطیب بودی ای علی. پس فرمود: ای مردمان، سخن پیغمبر خودتان را بشنوید. خدا چهار هزار پیغمبر را به نبوّت برانگیخت و برای هر نبیّی وصیّی قرار داد و من بهترین پیغمبرانم و وصیّ من بهترین اوصیا است.

پس آن حضرت از سخن گفتن خود داری کرد و علی علیه السلام سخن آغاز کرد و فرمود :

ستایش مختصّ خدایی است که سخن گویان را به گشایش های علم خود الهام فرمود و به نور های بزرگی خود که سوراخ کننده است دل های اهل تقوی و پرهیز کاران را روشن کرد، و به دلیل های احکام ،خود راه های روندگان به سوی حق را واضح فرمود، و به پسر عموی من مصطفی، همه جهانیان را شاد و مسرور گردانید، تا این که دعوت او بر دعوت بدکیشان و مشرکان برتری یافت و سخن او بر باطن های اهل باطل غلبه کرد ، و او را آخر همه پیغمبران قرار داد و آقای همه فرستادگان خود گردانید ، پس او رسالت پروردگار خود را رسانید و امر او را ظاهر کرد و از جانب خدا نشانه های او را روشن نمود. پس ستایش مختصّ خدایی است که بندگان را به قدرت خود آفرید و آن ها را به دین خود غلبه داد و ایشان را به نبیّ ،خود محمّد گرامی داشت و مهربانی کرد و کرم فرمود و شرافت و بزرگی داد و ستایش مختصّ خداست بر نعمت ها و بخشش های او.

و شهادت می دهم از روی اخلاص که خدایی جز خدای یکتا نیست، شهادتی که او پسندد . و بر پیغمبر او درود می فرستم درودی که قدر و منزلت او را بالا برد و او را بهره مند گرداند

پس از ستایش بر خدا و درود بر پیغمبر صلی الله علیه و آله محقّقاً نکاح از اموری است که خدای تعالی

به آن امر فرموده و اذن داده است، و این مجلس ما از چیز هایی است که خدای تعالی به آن حکم فرموده و رضایت دارد، و این محمّد پسر عبد الله رسول خدا است که دختر خود فاطمه را به صداق چهار صد درهم و دینار به ازدواج من درآورده است ، و من هم به آن راضی شدم، از او بپرسید و گواه باشید.

پس مسلمانان گفتند: ای رسول خدا، او را به زوجیّت زهرا درآوردی؟

فرمود: آری.

مسلمانان گفتند: خدا بر ایشان مبارک گرداند و ایشان را متّحد سازد.

خطبه چهارم

خطبه جبرئیل در جمع ملائکه است، چنان چه فاضل دربندی در کتاب اکسیر العبادات از کتاب مشاهد الانوار شیخ احمد بن محمّد علی مکّنی به ابی الحسن بکری ، استاد شهید ثانی، شارح لمعه، در ضمن حدیثی مفصّل راجع به تزویج امیر المؤمنین علیه السلام با فاطمه زهرا - سلام الله علیها - نقل کرده:

أوحی الله تعالی إلی الأمین جبرئیل أن ارق منبر الکرامة. فرقی حتّی استوی علی المنبر واقفا، فقال خطیبا : الحمد لله الذی خلق الأرواح و فلق الإصباح ، و صوّر علی عرشه خمسة الأشباح، محیی الأموات و جامع الشتات، و مخرج النبات ، و منزل البرکات... بارئ الأنام ، و منشئ الغمام، لا تشتبه علیه الأصوات، و لا تخفی علیه اللغات ، لا یأخذه نوم و لا نسیان .

...و نشهد أن لا إله إلّا الله وحده لا شریک له ، و نشهد أنّ محمداً عبده و رسوله، و نشهد أنّ علیّ بن أبی طالب خلیفة نبیّه و اشهدوا یا معاشر الملائکة المقرّبین و الملائکة الراکعین و الملائکة المسبّحین و جمیع أهل السماوات و الأرضین، بأنّی زوّجت سیّدة نساء العالمین، بنت محمّد الأمین، فاطمة الزهراء بعلیّ بن أبی طالب سیّد الوصیین، علی أنّ لها بأمر ربّ العالمین،

خمس الدنیا أرضها و سمائها و برّها و بحرها و جبالها و سهلها.

و أوحی الله تعالی إلیهم : إنّی قد زوّجت ولیّی و وصیّ رسولی علیّاً ابن أبی طالب بسیّدة نساء العالمین فاطمة الزهراء . ... ⁽¹⁾

خدا به جبرئیل امین وحی فرستاد که بر منبر کرامت بالا رو. پس جبرئیل بر آن بالا رفت و راست ایستاد و توقّف کرد و خطبه خواند و گفت: ستایش مخصوص خدایی است که روح ها را آفرید و عمود صبح را شکافت و پنج شبح نور (یعنی خمسه طیّبه) را ظاهر نمود، و زنده کننده مردگان و گرد آورنده پراکنده ها و بیرون آورنده روییدنی ها و نازل کننده برکت ها... آفریننده مردمان و ایجاد کننده ابرها است صدا ها بر او اشتباه نمی شود، و لهجه ها بر او پنهان نمی ماند. او را خواب و فراموشی نمی گیرد.

... و گواهی می دهیم که خدایی نیست جز خدای یکتا که برای او شریک و انبازی نیست ، و گواهی می دهیم که محمّد بنده او و فرستاده او است و گواهی می دهیم که علی بن ابی طالب جانشین پیغمبر او است.

و گواهی بدهید و شاهد باشید ای گروه فرشتگان مقرّب و فرشتگان رکوع کننده، و فرشتگان تسبیح گو و همه اهل آسمان ها و زمین ها که من سیّده زن های جهانیان، دختر محمّد امین، فاطمّ زهرا را با علی بن ابی طالب، آقای اوصیا تزویج کردم ، بر این که به امر پروردگار جهانیان، یک پنجم همه دنیا برای او باشد ، زمین آن و آسمان آن و بیابان آن و دریای آن و کوه های آن و هموارهای آن.

و خدا به ایشان وحی فرستاد که من ولیّ خود و وصیّ پیغمبر خود علی بن ابی طالب را با سیّده زن های جهانیان فاطمه زهرا - سلام الله علیها - تزویج کردم

خطبه پنجم

در کتاب ذخائر العقبی فی مناقب ذوی القربی ، تألیف علّامه حافظ محبّ الدین احمد بن عبد الله طبری شیخ الحرم مکّی - متولّد سال 615 و متوفّای سال 694

هجری قمری - در باب این که تزویج فاطمه با علی به امر خدای عزّ و جل بوده ، چنین روایت کرده:

عن أنس بن مالک رضی الله عنه قال : خطب أبوبکر رضی الله عنه إلی النبیّ صلی الله علیه و آله ابنته فاطمة، فقال النبی صلی الله علیه و آله: یا أبا بکر ، لم ینزل القضاء بعد.

ثمّ خطبها عمر رضی الله مع عدّة من قریش، کلّهم یقول له مثل قوله لأبی بکر. فقیل لعلیّ : لو خطبت إلی النبیّ صلی الله علیه و آله ، لخلیق أن یزوّجکها.

قال : و کیف وقد خطبها أشراف قریش فلم یزوّجها؟

قال : فخطبتها ، فقال النبیّ صلی الله علیه و آله: قد أمرنی ربّی عزّ و جلّ بذلک.

قال أنس : ثم دعانی النبیّ صلی الله علیه و آله بعد أیّام، فقال لی: یا أنس، اخرج ادع لی أبابکر الصدّیق و عمر بن الخطّاب و عثمان بن عفّان و عبد الرحمن بن عوف و سعد بن أبی وقّاص و طلحة و الزبیر و بعدّة من الأنصار .

قال : فدعوتهم ، فلمّا اجتمعوا عنده کلّهم و أخذوا مجالسهم، و کان علیّ غائبا فی حاجة للنبیّ صلی الله علیه و آله، فقال النبیّ صلی الله علیه و آله.

الحمد لله المحمود بنعمته المعبود بقدرته ، المطاع بسلطانه، المرهوب من عذابه و سطواته ، النافذ أمره فی سمائه و أرضه، الذی، خلق الخلق بقدرته ، و میّزهم بأحکامه، و أعزّهم بدینه، و أکرمهم بنبیّه محمّد صلی الله علیه و آله إنّ الله تبارک اسمه و تعالت عظمته، جعل المصاهرة نسباً لاحقاً، و أمراً مفترضاً، أوشج به الأرحام ، و ألزم الأنام، فقال عزّ من قائل : وَ هُوَ الَّذِی خَلَقَ مِنَ الْمَاءِ بَشَرَاً فَجَعَلَهُ نَسَبَاً وَ صِهْرَا وَ کَانَ رَبُّکَ قَدِیراً ⁽¹⁾فأمر الله یجری إلی قضائه، و قضاؤه یجری إلی قدره، و لکلّ قضاء قدر ، و لکلّ قدر أجل ، و لکلّ أجل کتاب ، یمحو

الله ما یشاء و یثبت ، و عنده أمّ الکتاب .

ثمّ إنّ الله أمرنی أن أزوّج فاطمة بنت خدیجة من علیّ بن أبی طالب، فاشهدوا أنّی قد زوّجته علی أربعمأة مثقال فضّة، إن رضی بذلک علیّ بن أبی طالب .

ثمّ دعا بطبق من بسر فوضعت بین أیدینا، ثمّ قال : انتهبوا ، فانتهبنا، فبینا نحن ننتهب إذ دخل علیّ رضی الله عنه علی النبیّ صلی الله علیه و آله فتبسّم صلی الله علیه و آله فی وجهه ثمّ قال : إنّ الله قد أمرنی أن أزوّجک فاطمة علی أربعمأة مثقال فضّة إن رضیت بذاک.

فقال : قد رضیت بذلک یا رسول الله.

فقال النبی صلی الله علیه و آله: جَمَعَ اللهُ شَمْلَکُمَا وَ أَسْعَدَ جَدَّکُمَا وَ بَارَکَ عَلَیْکُمَا وَ أَخْرَجَ مِنْکُمَا کَثِیراً طَیِّباً.

قال أنس : فوالله لقد أخرج منهما الکثیر الطیب. ⁽¹⁾

(أخرجه أبو الخیر القزوینی الحاکمی .)

از انس بن مالک رضی الله عنه روایت کرده که گفت : ابوبکر فاطمه را از پیغمبر صلی الله علیه و آله خواستگاری کرد ، پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود : ای ابوبکر، هنوز حکم جاری نشده . پس از آن عمر با چندین نفر دیگر از قریش او را از آن حضرت خواستگاری کردند، به ایشان همان جوابی را داد که به ابی بکر فرموده بود. پس به علی گفته شد: اگر تو از پیغمبر خواستگاری کنی، شایسته است که شما را با هم تزویج کند در جواب فرمود: چگونه می شود و حال آن که اشراف قریش او را خواستگاری کردند امّا او را با ایشان تزویج نکرد؟

علی گفت : پس من او را از پیغمبر صلی الله علیه و آله خواستگاری کردم. آن حضرت فرمود: خدا مرا امر فرموده است که او را با تو تزویج کنم.

انس گفت : پس پیغمبر صلی الله علیه و آله مرا پیش خواند و فرمود: ای انس ، بیرون رو و ابوبکر صدّیق و عمر بن الخطّاب و عثمان بن عفّان و عبدالرحمن بن عوف و سعد بن ابی وقّاص

و طلحه و زبیر و چند نفر از انصار را به نزد من دعوت کن.

گفت: آن ها را دعوت کردم، چون همه آن ها در نزد او جمع شدند و جای گرفتند، علی غائب بود و در پی حاجتی برای پیغمبر رفته بود ، پس پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود :

ستایش مخصوص خدایی است که به خاطر نعمتش ستایشش کنند ، و به واسطه قدرت و توانایی اش پرستشش کنند و به سبب پادشاهی اش اطاعتش کنند، و از عذاب و سطوتش بترسند. خدایی که امر او در آسمان و زمینش نافذ است. همان خدایی که آفریدگان را به قدرت خود آفریده است و ایشان را به احکام خویش امتیاز داده و به سبب دینش غلبه داده است و به پیغمبر خویش صلی الله علیه و آله گرامی داشته است.

خداوند که نام او مبارک است و بزرگی او بلند مرتبه است - داماد شدن را نسب ملحق شونده [و کاری واجب ] قرار داده و بعضی را به بعض دیگر پیوسته و مردمان را به آن ملزم کرده و گفته است و گوینده غالبی است - : «او است خدایی که آب مخصوص آفرید و او را نسب و سبب قرار داد ، و پروردگار تو بر هر چیزی توانا است».

پس فرمان خدا به سوی حکم او، و حکم او به سوی قدر او جاری می شود ، و برای هر حکمی اندازه ای است و برای هر اندازه ای مدّتی است و برای هر مدّتی نوشته ای است. خدا آن چه را که می خواهد نابود می کند و آن چه را که می خواهد ثابت می دارد ، و ریشه هر کتابی نزد او است.

پس از آن فرمود: خدا مرا امر فرموده است که فاطمه دختر خدیجه را با علی پسر ابی طالب ، به صداق چهار صد مثقال نقره تزویج کنم ، اگر علی به آن راضی شود.

آن گاه آن حضرت طَبَق خرمایی خواست و در میان ما گذارد و فرمود: در خوردنش پیشی گیرید، ما هم شتافتیم همین طور که مشغول خوردن بودیم، علی رضی الله بر پیغمبر صلی الله علیه و آله وارد شد ، و آن جناب به روی علی تبسّم نمود و فرمود: خدا مرا امر فرمود که فاطمه را با تو به صداق چهار صد مثقال نقره تزویج کنم، اگر به آن راضی باشی.

علی گفت: به آن راضی شدم ای رسول خدا.

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: خدا شما را متّحد کند و کوشش شما را سعادت بخشد، و

برکت بر شما دهد و از شما اولاد پاکیزه بسیاری را بیرون آورد.

انس گفت: به خدا سوگند که خداوند از آن دو نفر اولاد پاکیزه زیادی بیرون آورد.

صاحب ذخایر نوشته است: این خبر را ابوالخیر قزوینی حاکمی روایت کرده .

221

مؤلّف حقیر گوید: این خبر را نیز محمّد بن یوسف گنجی شافعی در کتاب کفایة الطالب ، چاپ نجف ، صفحه 163 و 164 نقل کرده و گفته است : این حدیث حسن و عالی است. ابن سویده تکریتی در مناقب علی علیه السلام در کتاب اشراف ، و عبّاس بن نجیح در جزء دوم کتاب فوائد خود آن را با اندک تغییری در بعضی از الفاظ روایت نموده . ⁽¹⁾

مهر و صداق فاطمه

اشاره

راجع به کمیّت مهر فاطمه - سلام الله علیها - در احادیث خاصّة و عامّه اخبار مختلفی ذکر شده که در این جا به بعضی از آن ها اشاره می شود.

خبر اوّل

در کتاب دلائل الامامة طبری - اعلی الله مقامه - چنین آورده: ابوالحسین محمّد بن هارون بن موسی بن احمد بن ابراهیم بن سعد تلعکبری ، برای من نقل کرد که پدرم مرا خبر داد و گفت : ابو علی احمد بن محمّد بن جعفر صولی ، برای ما روایت کرد که محمّد بن زکریّا بن دینار الغلابی برای ما نقل نمود که جعفر بن محمّد بن عمارة برایمان روایت نمود که حسن بن عمارة از منهال بن عمرو از ابی ذرّ برای ما نقل کرد:

قال رسول الله صلی الله علیه و آله : ضَجَّتِ الْمَلاَئِکَةُ إِلَی اللَّهِ، فَقَالُوا: إِلَهَنَا وَ سَیِّدَنَا، أَعْلِمْنَا مَا مَهْرُ فَاطِمَةَ، لِنَعْلَمَ وَ نَتَبَیَّنَ أَنَّهَا أَکْرَمُ الْخَلْقِ عَلَیْکَ. ؟

فَأَوْحَی اللَّهُ إِلَیْهِمْ: یَا مَلاَئِکَتِی، وَ سُکَّانَ سَمَاوَاتِی، أُشْهِدُکُمْ أَنَّ مَهْرَ فَاطِمَةَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ نِصْفُ الدُّنْیَا ⁽¹⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود : فرشتگان به خدا ضجّه و فریاد زدند و گفتند : خدای ما و آقای ما! ما را از مهر فاطمه آگاه کن تا بدانیم و واضح شود و روشن شویم که او گرامی ترین خلق بر تو است؟ پس خدا به ایشان وحی فرستاد که: ای فرشتگان من و ساکنین آسمان های من، شاهد می گیریم شما را که مهر فاطمه، دختر محمّد نصف همه دنیا است.

خبر دوم

نیز در کتاب دلائل الامامة به سند متّصل از امام محمّد باقر (علیه السلام) حدیثی روایت کرده که در تفسیر قول خدای تعالی: وَ إِذِ اسْتَسْقَی مُوسَی لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاکَ الْحَجَرَ فَانفَجَرَتْ مِنْهُ اثنتا عَشْرَةَ عَیْناً قَدْ عَلِمَ کُلُّ أُناسٍ مَشْرَبَهُمْ کُلُوا وَ اشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللهِ وَلَا تَعْثَوْا فِی الْأَرْضِ مُفْسِدِینَ ⁽²⁾فرمود:

إنّ قوم موسی شکوا إلی ربهم الحرّ و العطش، فاستسقی موسی الماء و شکی إلی ربّه تعالی مثل ذلک ، و قد شکی المؤمنون إلی جدّی رسول الله صلی الله علیه و آله فقالوا : یا رسول الله ، عرّفنا من الأئمّة بعدک ، فما مضی نبیّ إلّا و له أوصیاء و أئمّة بعده، و قد علمنا أنّ علیّاً وصیّک ، فمن الأئمّة بعده؟

فأوحی الله تعالی إلیه : إنّی قد زوّجت علیّاً بفاطمة فی سمائی تحت ظلّ عرشی ، و جعلت جبرئیل خطیبها ، و میکائیل ولیّها ، و إسرافیل القابل عن علیّ ، و أمرت شجرة طوبی فنثرت علیهم اللؤلؤ الرطب و الدرّ و الیاقوت و

الزبرجد الأحمر حمر و الأخضر و الأصفر، و المناشیر المخطوطة بالنور ، فیها أمان للملائکة مذخور إلی یوم القیامة.

و جعلت نحلتها من علیّ خمس الدنیا، و ثلثی الجنة ، و أربعة أنهارٍ فی الأرض: الفرات و دجلة و النیل و نهر بلخ، فزوّجها یا محمّد بخمسمأة درهم، تکون سنّة لأمّتک ، فإنّک إذا زوّجت علیّاً من فاطمة جری منهما أحد عشر إماماً من صلب علیّ سیّد کلّ أمّة إمامهم فی زمنه، فیعلمون کما علم قوم موسی مشربهم.

و کان بین تزویج أمیر المؤمنین بفاطمة فی السماء و بین تزویجها فی الأرض أربعون یوماً . ⁽¹⁾

قوم موسی به پروردگارشان از گرمی و تشنگی شکایت کردند ، پس موسی طلب آب کرد و به پروردگار خود مانند آن شکایت کرد، و مؤمنان نزد جدّم رسول خدا صلی الله علیه و آله شکایت کردند و گفتند: ای رسول خدا، به ما بشناسان که چه کسانی امام های پس از تو می باشند، زیرا هیچ پیغمبری نگذشته است مگر آن که پس از او اوصیا و امام هایی بوده اند و ما دانسته ایم که وصیّ پس از تو علی است، بعد از علی امامان کیانند؟

پس خدای تعالی به او وحی فرستاد که من علی را با فاطمه در آسمان خود، در زیر سایه عرشم تزویج کردم و جبرئیل را خطیب او و میکائیل را ولیّ او و اسرافیل را قبول کننده از جانب علی قرار دادم، و درخت طوبی را امر کردم تا بر ایشان مروارید تر و دُرّ و یاقوت و زیر جد سرخ و سبز و زرد و ورقه هایی نوشته شده با نور که در آن ها امان است برای فرشتگان که ذخیره شده است تا روز قیامت، نثار کند.

و مهر فاطمه را یک پنجم دنیا و دو سوم بهشت و چهار نهر در زمین قرار دادم: فرات و دجله و نیل و نهر بلخ، پس او را به پانصد درهم تزویج کن ای محمّد تا برای امّت تو سنّت باشد. چون تو فاطمه را با علی تزویج کردی، از آن دو یازده امام از صلب علی

جاری می شود [که هر یک از آن ها ] بزرگ هر امّت و امام ایشان در زمان خود است ، پس می دانند هم چنان که قوم موسی آبش خور خود را دانستند. فاصله میان تزویج امیر مؤمنان با فاطمه در آسمان و تزویج شان در زمین چهل روز بود.

خبر سوم

در بحار الانوار از امالی شیخ مفید از حسین بن ابراهیم قزوینی از محمّد بن وهبان از علی بن حبیش از عبّاس بن محمّد بن الحسین از پدرش از صفوان از حسین بن ابی غندر از اسحاق بن عمّار و ابی بصیر از ابی عبد الله علیه السلام روایت کرده که فرمود:

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی أَمْهَرَ فَاطِمَه رُبُعَ الدُّنْیَا، فَرُبُعُهَا لَهَا وَ أَمْهَرَهَا الْجَنَّه وَ النَّارَ، تُدْخِلُ أَعْدَاءَهَا النَّارَ وَ تُدْخِلُ أَوْلِیَاءَهَا الْجَنَّه وَ هِیَ الصِّدِّیقَهُ الْکُبْرَی، وَ عَلَی مَعْرِفَتِهَا دَارَتِ الْقُرُونُ الْأُولَی. ⁽¹⁾ خدای تعالی ربع دنیا را مهر فاطمه قرار داد پس ربع دنیا برای او است و بهشت و آتش را مهر او قرار داد که دشمنان خود را داخل آتش کند و دوستان خود را داخل بهشت کند و او صدّیقه کبری است و پیامبر پیشین بر شناسایی او قرار یافته اند.

کیفیت ازدواج فاطمه علیها السلام به نقل علمای بزرگ عامّه

[خبر اوّل]

ابوالمؤیّد ، موفّق بن احمد بن محمّد بکری مکّی حنفی اخطب خوارزم، متولّد سال 484 هجری و متوفّای سال 568 در کتاب مناقب چاپ نجف، صفحه 243، به سند متّصل از عبد الله بن مسعود از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که فرمود:

یَا فَاطِمَه، زَوَّجْتُکِ سَیِّداً فِی اَلدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی اَلْآخِرَه لَمِنَ اَلصّالِحِینَ لَمَّا أَرَادَ اَللَّهُ

أَنْ أُمْلِکَکِ مِنْ عَلِیٍّ أَمَرَ اَللَّهُ جَبْرَئِیلَ علیه السلامفَقَامَ فِی السَّمَاءِ الرَّابِعَةِ وَ صَفَّ الْمَلَائِکَةَ صُفُوفاً ثُمَّ خَطَبَ عَلَیْهِمْ فَزَوَّجَکِ مِنْ عَلِیٍّ ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ شَجَرَة الْجِنَانِ فَحَمَلَتِ الْحُلِیَّ وَ الْحُلَلَ ثُمَّ أَمَرَهَا فَنَثَرَتْ عَلَی الْمَلَائِکَةِ فَمَنْ أَخَذَ مِنهُم شَیْئاً أَکْثَرَ مِمَّا أَخَذَهُ غَیْرُهُ افْتَخَرَ بِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ. ⁽¹⁾ ای فاطمه تو را با سیّدی در دنیا که در آخرت از شایستگان است تزویج کردم. چون خدا خواست تو را با علی تزویج کند، جبرئیل را امر فرمود که در آسمان چهارم به پا ایستد، پس فرشتگان صف کشیدند و جبرئیل بر ایشان خطبه خواند و تو را با علی تزویج کرد ، پس از آن درخت بهشتی را امر فرمود تا زینت و زیور های خود را برداشت، پس امر فرمود تا بر فرشتگان نثار کرد، هر کدام از ایشان که بیش تر [از دیگری ] برداشت تا روز قیامت به آن فخر کند.

خبر دوم

نیز در همان کتاب و همان صفحه به سند متّصل از ابن عبّاس روایت کرده که گفت:

کانت فاطمة تذکر لرسول الله صلی الله عیله و آله فلا یذکرها أحد إلّا صدّ عنه رسول الله حتّی یئسوا منها، فلقی سعد بن معاذ علیّاً علیه السلام فقال : إنّی وَ اَللَّهِ مَا أَرَی رَسُولَ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ یَحْبِسُهَا إِلاَّ عَلَیْکَ

فقال علیّ علیه السلام : فلم تری ذلک ؟ فوالله ما أنا بواحد الرجلین : مَا أَنَا بِصَاحِبِ دُنْیَا یُلْتَمَسُ مَا عِنْدِی وَ قَدْ عَلِمَ مَا لِی صَفْرَاءُ وَ لَا بَیْضَاءُ، و ما أنا بالکافر الذی یترفّق بها عن دینه یعنی یتألّفه ؛ إنّی أوّل من أسلم.

قال سعد : فإنّی أعزم علیک لتفرجها عنّی فإنّ لی فی ذلک فرحاً.

قال : فأقول ماذا ؟

قال : تقول : جئت خاطباً إلی الله و إلی رسوله فاطمة بنت محمّد

قال : فانطلق علی علیه السلام بعض للنبیّ صلی الله علیه و آله و هو یقیل علی حصیر.

فقال له النبیّ صلی الله علیه و آله: کان لک حاجة یا علیّ ؟ قلت : أجل ، جئتک خاطباً إلی الله إلی رسوله فاطمة بنت محمّد.

فقال النبی صلی الله علیه و آله: «مرحباً . » بکلمة ضعیفة ثمّ سکت .

فجاء علیّ علیه السلام، فأخبر سعدا.

فقال : أنکحک ، و الذی بعثه بالحق إنّه لا خلف الآن و لا کذب عنده. أعزم علیک لتأتینّه غداً و لتقولنّ له : یا نبیّ الله متی ننبّئ ؟

قال علیّ : هذه - والله - أشدّ علیّ من الأولی، أو لا أقول یا رسول الله حاجتی .

قال : قل کما أمرتک

فانطلق علیّ علیه السلام، فقال: یا رسول الله، متی ننبّئ؟

قال : اللیلة إن شاء الله.

برای خواستگاری فاطمه از اطراف به پیغمبر صلی الله علیه و آله تذکّر داده می شد و احدی خواستگار فاطمه نشد مگر آن که آن حضرت او را ردّ می کرد تا این که خواستگار ها مأیوس شدند. سعد پسر معاذ علی علیه السلام را ملاقات کرد و گفت: به خدا سوگند بر این باورم که پیغمبر صلی الله علیه و آله فاطمه را جز برای تو نگاه نداشته.

علی علیه السلام فرمود: از چه روی بر این باوری؟ به خدا سوگند من هیچ یک از دو مرد نیستم ، نه دنیا داری ام که دارایی ام را خواهد و حال آن که می داند که من نه طلایی دارم و نه نقره ای، و نه آن کافری هستم که با او مدارا کند و برای دین خود الفت بیندازد. من اوّل کسی هستم که مسلمان شدم.

سعد گفت: تو را سوگند می دهم تا راه خود را نزد من به سوی او باز کنی، چون در این کار برای من خوشحالی است.

فرمود: چه بگویم؟ گفت : می گویی آمده ام از خدا و فرستاده او فاطمه ، دختر محمّد را خواستگاری کنم.

راوی گفت: پس علی برای عرض حاجت خود به نزد پیغمبر روانه شد ، در حالی که آن حضرت برای خواب قیلوله روی حصیری بود. پیغمبر به او فرمود: حاجتی داری یا علی ؟

عرض کرد : آری، آمده ام از خدا و رسول او فاطمه، دختر محمّد صلی الله علیه و آله را خواستگاری کنم. آهسته فرمود: «خوش آمدی» و ساکت شد. علی علیه السلام برگشت و به سعد خبر داد ، سعد گفت: قسم به آن کسی که او را به حق برانگیخت، اکنون خلاف و دروغی در ایشان نیست تو را سوگند می دهم که فردا نزد او روی و به او بگویی: ای رسول خدا، در این خواستگاری که کرده ام کی خبردار شویم؟

علی گفت: به خدا سوگند! رفتن این دفعه برای من از دفعه اوّل سخت تر است، یا این که نگویم: «ای رسول خدا، حاجت من به کجا رسید .»؟

سعد گفت: همین طور که به تو می گویم بگو.

پس علی علیه السلام روانه شد و گفت: ای رسول خدا کی خبردار شویم؟

فرمود: امشب ان شاء الله .

[ادامه حدیث :]

ثُمَّ دَعَا بِلَالًا فَقَالَ یَا بِلَالُ إِنِّی قَدْ زَوَّجْتُ ابْنَتِی مِنِ ابْنِ عَمِّی وَ أَنَا أُحِبُّ أَنْ یَکُونَ مِنْ سُنَّهِ أُمَّتِیَ الطَّعَامُ عِنْدَ النِّکَاحِ فَأْتِ المغنَمَ، فَخُذْ شاة وَ أَرْبَعَهَ أَمْدَادٍ أو خَمسَةَ فَاجْعَلْ لِی قَصْعَهً لَعَلِّی أَجْمَعُ عَلَیْهَا الْمُهَاجِرِینَ وَ الْأَنْصَارَ فَإِذَا فَرَغْتَ مِنْهَا فَآدنِّی بِهَا.

فَانْطَلَقَ فَفَعَلَ مَا أَمَرَ بِهِ ثُمَّ أَتَاهُ بِقَصْعَهٍ فَوَضَعَهَا بَیْنَ یَدَیْهِ

فَطَعَنَ رَسُولُ اللَّهِ فِی رَأْسِهَا ثُمَّ قَالَ: أَدْخِلْ عَلَیَّ النَّاسَ زُفَّهً زُفَّهً و لَا تُغَادِرْ زُفَّهً إِلَی غَیْرِهَا - یَعْنِی إِذَا فَرَغَتْ زُفَّهٌ لَمْ تَعُدْ ثَانِیَهً - فَجَعَلَ النَّاسُ یَزِفُّونَ کُلَّمَا

فَرَغَتْ زُرفَّهٌ، وَرَدَتْ أُخْرَی حَتَّی إذا فَرَغَ النَّاسُ عَمَدَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله إِلَی ما فضّل منهَا فَتَفَلَ فِیهِ وَ بَارَکَ.

پس بلال را خواند و فرمود: ای بلال، من دختر خود را با پسر عمّم تزویج کردم و دوست دارم که طعام دادن زمان ازدواج از سنّت امّت من باشد، برو به جایگاه گوسفندان و گوسفندی با چهار مد ⁽¹⁾یا پنج مد بگیر و آن را در کاسه ای قرار ده ، شاید مهاجرین و انصار را بر آن جمع کنم و چون فارغ شدی آن را نزدیک بیاور.

پس بلال رفت و آن چه را که حضرت امر فرموده بود بجا آورد و آن را با کاسه ای آورد و در مقابل آن حضرت گذارد و رسول خدا بر سر آن رفت و فرمود: دسته دسته مردمان را بر من وارد کن و هیچ دسته ای را باقی مگذار یعنی یک دسته که فارغ شدند دو مرتبه آن ها را برنگردان، پس مردمان دسته دسته وارد می شدند، هر دسته ای که فارغ می شد ، دسته دیگر می آمد تا این که مردمان فارغ شدند حضرت به آن چه که از آن ها زیاد آمده بود رو آورد ، بر آن ها دمید به نحوی که کمی از آب دهان در آن ریخته شد و برکت یافت.

[ادامه حدیث ]

اشاره

وَ قَالَ یَا بِلَالُ احْمِلْهَا إِلَی أُمَّهَاتِکَ وَ قُلْ لَهُنَّ کُلْنَ وَ أَطْعِمْنَ مَنْ عَشِیّکُنَّ ثُمَّ إِنَّ النَّبِیَّ صلی الله علیه و آله قَامَ حَتَّی دَخَلَ عَلَی النِّسَاءِ فَقَالَ: إِنِّی زَوَّجْتُ ابْنَتِی فاطمة من ابْنَ عَمِّی علیّ ، وَ قَدْ عَلِمْتُنَّ مَنْزِلَتَهَا عندی وَ إِنِّی اِدافِعُهَا إِلَیْهِ أَلآن فَدُونَکُنَّ ابْنَتَکُنَّ فَقَامَ النِّسَاءُ فَعَلَقتَها مِنْ طِیبِهِنَّ وَ حُلِیِّهِنَّ. ثُمَّ إِنَّ النَّبِیَّ دَخَلَ فَلَمَّا رَأتهُ النِّسَاءُ ضَربْنَ وَ بَیْنَهُنَّ وَ بَیْنَ النَّبِیِّ ص سُتْرَه وَ تَخَلَّفَتْ أَسْمَاءُ بِنْتُ عُمَیْسٍ فَقَالَ لَهَا النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: کَمَا أَنْتِ عَلَی رِسلِکِ مَنْ أَنْتِ؟

قَالَتْ: أَنَا الَّتِی أَحْرِسُ ابْنَتَکَ إِنَّ الْفَتَاة لَابُدَّ لَهَا مِنِ امْرَأَهٍ تَکُونُ قَرِیبَهً مِنْهَا إِنْ عُرِضَتْ لَهَا حَاجَهٌ أَوْ أَرَادَتْ شَیْئاً أَفْضَتْ بِذَلِکَ إِلَیْهَا

قال : فإنّی أسأل إلهی أن یحرسک من بین یدیک و من خلفک و عن یمینک و عن شمالک من الشیطان الرجیم.

ثمّ صرخ بفاطمة ، فأقبلت ، فلمّا رأت علیّاً علیه السلام جالساً إلی جنب النبیّ، حصرت و بکت ، فأشفق النبی صلی الله علیه و آله أن یکون بکاؤها لأنّ علیّاً لا مال له، فقال لها النبیّ صلی الله علیه و آله: ما یبکیک ؟ ما آلوتک عن نفسی ، فوالله لقد أصبت لک خیر أهلی، و أیم الذی نفسی بیده لقد زوّجتک سیّداً فی الدنیا و إنّه فی الآخرة لمن الصالحین .

فدنا منها و قال : یا أسماء ، ایتینی بالمخضب و أملیه ماء، فآتیته بالمخضب و ملأته ماء، فمجّ النبیّ فیه و غسل فیه وجهه و قدمیه ، ثمّ دعا بفاطمة فأخذ کفّاً من ماء علی رأسها، و کفّاً بین ثدییها، ثمّ رشّ جلده و جلدها، ثمّ التزمها، فقال : اللهم إنّها منّی و أنا منها، اللهمّ کما أذهبت عنّی الرجس و طهّرتنی فأذهب عنها الرجس و طهّرها، ثمّ دعا بمخضب آخر فدعی علیّاً علیه السلام فصنع به کما صنع بها ، ثمّ دعی له کما دعی لها ، ثمّ قال: قوماً إلی بیتکما، جمع الله بینکما و بارک فی سرکما و أصلح بالکما . ثمّ قام فأغلق بابه بیده.

قال ابن عبّاس فأخبرتنی أسماء بنت عمیس: إنّها رمقت رسول الله صلی الله علیه و آله فلم یزل یدعو لهما خاصّة لایشرکهما فی دعائه أحدا حتّی تواری فی حجرته. ⁽¹⁾

فرمود: ای بلال ، این ها را بردار نزد مادر هایت ببر و به آن ها بگو از شام خودتان بخورید و اطعام کنید. پس از آن پیغمبر صلی الله علیه و آله برخاست و بر زن ها داخل شد و فرمود: من دخترم فاطمه را با پسر عمّم علی تزویج کردم و محقّقاً شما منزلت و مقام او را نزد من دانسته اید ، و الآن فاطمه را به سوی او می فرستم این شما و این دختر شما، پس زن ها برخاستند و از زینت هایی که داشتند بر او آویختند و به بو ها و یا جامه های خوب

آراستند ، آن گاه پیغمبر داخل شد. چون زن ها پیغمبر را دیدند پرده ای میان خود و پیغمبر زدند. اسما بنت عمیس در پس پرده نرفت ، پیغمبر صلی الله علیه فرمود : تو هم برو پس پرده [تو کیستی؟ ]

گفت: من دخترت را محافظت می کنم؛ زیرا که دختر جوان ناچار است از این که زنی نزدیک او باشد که اگر حاجتی برای او روی داد یا چیزی خواست به او بدهد.

حضرت فرمود: من هم از خدای خود می خواهم که تو را از پیش رو و پشت سر و از طرف راست و طرف چپ از شیطان رجیم حفظ کند.

پس آن حضرت فاطمه را صدا زد. فاطمه پیش آمد، چون دید علی علیه السلام پهلوی پیغمبر نشسته ، ناراحت شد و گریه کرد. پیغمبر صلی الله علیه و آله ترسید که مبادا گریه او برای این باشد که علی مالی ندارد، به او فرمود: چرا گریه می کنی؟ من در پیش نفس خود در حقّ تو کوتاهی نکردم. به خدا قسم تو را به بهترین کسان خود رسانیدم! و به حقّ آن خدایی که جان من در دست قدرت او است قسم یاد می کنم که تو را با آقایی در دنیا و کسی که هر آینه در آخرت از شایستگان است تزویج کردم.

پس نزدیک فاطمه آمد و فرمود: ای اسما، طشت را پر از آب کن و بیاور. آن را پر از آب کرد و آورد. آن حضرت قدری از آن در دهان کرد و در آن طشت ریخت و روی خود و دو پاهایش را در آن شست. پس فاطمه را صدا زد و کفی از آب بر سر او ریخت و کفی هم در میان دو پستان او ریخت و بر پوست بدن خود و پوست بدن او پاشید و او را در بر گرفت و گفت: خدایا ! این دختر از من است و من هم از اویم! خدایا هم چنان که پلیدی ها را از من برده ای و مرا طاهر گردانیده ای از او هم پلیدی ها را ببر و او را طاهر گردان.

پس طشت دیگری آب خواست و علی را صدا زد، همان عملی را که با فاطمه انجام داد با علی هم کرد و هم چنان که در حقّ فاطمه دعا کرد در حق علی هم دعا نمود و فرمود: برخیزید به خانه خودتان بروید خدا میان شما جمع کند و سرّ شما را برکت دهد و حال شما را اصلاح فرماید! و برخاست دَرِ خانه خود را به دست خود بست.

ابن عبّاس گفت : اسما بنت عمیس مرا خبر داد که من خوابیده بودم که رسول خدا صلی الله علیه و آله

پیوسته برای آن دو به خصوص دعا می کرد و در دعای ایشان احدی را شریک نکرد تا وقتی که در حجره خود پنهان شد.

خبر سوم

نیز در مناقب خوارزمی به سند متّصل از حضرت امام صادق (علیه السلام) از پدرانش از امیر مؤمنان علیه السلام روایت کرده که فرمود:

بینا رسول الله صلی الله علیه و آله فی بیت أمّ سلمة إذ هبط علیه ملک له عشرون رأسا ، فی کلّ رأس ألف لسان یسبّح الله و یقدّسه بلغة لا یشبه الأخری ، راحته أوسع من سبع سماوات و سبع أرضین، فحسب النبیّ صلی الله علیه و آله أنّه جبرئیل ، فقال : یا جبرئیل! لم تأتنی فی مثل هذه الصورة قطّ!

قال : ما أنا جبرئیل ، أنا صرصائیل، بعثنی الله إلیک تزوّج النّور من النّور.

فقال النبی صلی الله علیه و آله: من و إلی من؟

قال : ابنتک فاطمة من علیّ علیه السلام.

فزوّج النبی صلی الله علیه و آله فاطمة من علیّ بشهادة میکائیل و جبرئیل و صرصائیل

قال : فنظر النبیّ فإذا بین کتفی صرصائیل: «لا إله إلا الله . محمّد رسول الله .علیّ بن أبی طالب مقیم الحجّة»

فقال النبی صلی الله علیه و آله یا صرصائیل ، منذ کم هذا بین کتفیک ؟

فقال : من قبل أن یخلق الله الدنیا بإثنی عشر ألف سنة.⁽¹⁾

روزی پیغمبر صلی الله علیه و آله در خانه امّ سلمه بود که فرشته ای فرود آمد که بیست سر داشت و در هر سری هزار زبان، خدا را تسبیح و تقدیس می کرد به زبان هایی که شبیه یک دیگر نبودند. کف او وسیع تر از آسمان های هفت گانه و زمین های هفت گانه بود. پیغمبر صلی الله علیه و آله گمان کرد که او جبرئیل است، فرمود: ای جبرئیل! من هرگز تو را به این صورت ندیده ام.

گفت : من جبرئیل نیستم ، من صرصائیلم که خدا مرا به سوی تو فرستاده تا نور را با نور تزویج کنی .

پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود : کی را با کی؟

گفت: دخترت فاطمه را با علی.

پس پیغمبر صلی الله علیه و آله، فاطمه را با علی به شهادت میکائیل و جبرئیل و صرصائیل تزویج فرمود.

علی علیه السلام گفت : آن گاه پیغمبر نگاه کرد در میان دو شانه صرصائیل که نقش است : «لا إله إلّا الله محمّد رسول الله . علیّ بن أبی طالب مقیم الحجّة.» یعنی: خدایی جز الله نیست. محمّد پیغمبر خداست علی برپا دارنده حجّت است.

پیغمبر فرمود: ای صرصائیل، چه مدّتی است که در میان دو شانه ات این نقش نوشته شده؟

گفت: دوازده هزار سال پیش از این که خدا این دنیا را بیافریند.

خبر چهارم

و نیز در کتاب مناقب به سند متّصل از سلمان و امّ سلمه و امیر مؤمنان علی علیه السلام روایت کرده که همه آن ها گفته اند:

لمّا أدرکت فاطمة بنت رسول الله مدرک النساء، خطبها أکابر قریش من أهل السابقة و الفضل فی الإسلام و الشرف و المال، و کان کلّما ذکرها أحد من قریش، أعرض رسول الله عنه بوجهه حتّی کان یظنّ الرجل منهم فی نفسه أنّ رسول الله ساخط علیه، أو قد نزل علی رسول الله صلی الله علیه و آله فیه وحی من السماء ، و لقد خطبها من رسول الله صلی الله علیه و آله أبوبکر بن ابی قحافة فقال له رسول الله : یا أبا بکر ، أمرها إلی ربّها . ثمّ خطبها بعد أبی بکر عمر ، فقال له مثل مقالته لأبی بکر.

و إنّ أبابکر و عمر کانا ذات یوم جالسین فی مسجد رسول الله و معهما سعد بن

معاذ الأنصاری ثمّ الأوسی، فتذاکروا أمر ،فاطمة، فقال أبوبکر: لقد خطبها من رسول الله الأشراف فردّهم رسول الله و قال : إنّ أمرها إلی ربّها، إن شاء أن یزوّجها زوّجها . و إنّ علیّ بن أبی طالبِ لم یخطبها من رسول الله و لم یذکرها له ، و إنّ علیّاً لا أراه یمنعه من ذلک إلّا قلّة ذات یده ، و إنَّه لیقع فی نفسی أنّ الله و رسوله إنّما یحبسانها علیه

قال: ثم أقبل أبو بکر علی عمر و علی سعد بن معاذ فقال: هل لکما فی القیام إلی علیّ بن أبی طالب تذکّراً له ، فإن منعه من ذلک قلّة ذات الید واسیناه و أسعفناه ؟

فقال سعد بن معاذ : وفّقک الله یا أبا بکر ! فما زلت موفّقاً، قوموا . قالا : قم علی برکة الله و یمنه .

قال سلمان الفارسی: فخرجوا من المسجد فالتمسوا علیّاً فی منزله فلم یجدوه ، و کان ینضح ببعیر کان له علی نخل رجل من الأنصار بأجرة، فانطلقوا نحوه، فلمّا رآهم علیّ علیه السلام قال لهم: ما بدا لکم و ما الذی جئتم له ؟

فقال له أبو بکر : یا أبا الحسن ، إنّه لم یبق خصلة من خصال الخیر إلّا و لک فیها سابقة و فضل، و أنت من رسول الله صلی الله علیه و آله بالمکان الذی قد عرفت من القرابة و الصحبة و السابقة ، و قد خطب الأشراف من قریش إلی رسول الله ابنته فاطمة فردّهم و قال : إنّ أمرها إلی ربّها، إن شاء أن یزوّجها زوّجها، فما یمنعک أن تذکرها لرسول الله و تخطبها منه ، تخطبها منه ، فإنّی أرجو أن یکون الله سبحانه و تعالی و رسوله إنّما یحبسانها علیک.

چون فاطمه دختر رسول خدا آن چه را که زنان در می یابند ،دریافت ، بزرگان قریش که از اهل سابقه و فضل در اسلام و دارای شرافت و مال بودند ، او را خواستگاری کردند و هر یک از قریش او را خواستگار شدند، رسول خدا صلی الله علیه و آله از او رو می گردانید تا اندازه ای که

آن مرد در پیش خود چنین گمان می کرد که رسول خدا بر او غضبناک است، یا این که درباره او از جانب خدا به رسول خدا وحیی از آسمان نازل شده. ابوبکر بن ابی قحافه او را از رسول خدا خواستگاری کرد ، رسول خدا فرمود: امر او با پروردگار او است. پس از ابوبکر، عمر خواستگاری کرد، همان جوابی که به ابوبکر فرموده بود به او فرمود.

روزی ابابکر و عمر در مسجد رسول خدا با هم دیگر نشسته بودند و سعد بن معاذ انصاری اوسی با ایشان بود و در امر فاطمه مذاکره می کردند ابوبکر گفت: اشراف قریش او را خواستگاری کردند، رسول خدا آن ها را رد کرد و فرمود: امر او با پروردگار او است ، اگر بخواهد او را تزویج کند تزویج می کند و علی بن ابی طالب او را از رسول خدا خواستگاری نکرده و باور دارم که علی را چیزی جز دست تنگی از این امر منع نمی کند، و در پیش نفس خود می پندارم که خدا و رسولش، او را برای علی نگاه داشته اند.

راوی گفت: پس ابوبکر رو کرد به عمر و سعد بن معاذ و گفت : آیا حاضر هستید برخیزیم و برویم نزد علی برای یادآوری کردن به او که اگر برای در دست نداشتن چیز است ، با او مواسات کنیم و او را کمک کنیم و حاجت او را برآوریم؟

سعد گفت: خدا تو را توفیق دهد ای ابابکر که همیشه موّفق بوده ای ! برخیزید . آن دو نفر هم به سعد گفتند: تو هم برخیز به برکت خدا و میمنت او .

سلمان گفت: از مسجد بیرون آمده و در طلب علی بر در منزل او رفتند ، او را نیافتند و او با شتر خود در نخلستان برای مردی از انصار به مزدوری آب کشی می کرد به جانب او رفتند، چون علی علیه السلام آن ها را دید به ایشان فرمود: چه پیش آمدی برای شما شده و برای چه این جا آمده اید؟

ابوبکر گفت: ای ابوالحسن ، محقّق است که خصلتی از خصال نیکو باقی نمانده است الّا این که همه آن ها در تو هست و سابقه و فضل تو در آن ها مسلّم است و تو نسبت به رسول خدا از حیث خویشاوندی و مصاحبت و سابقه، جایگاهی داری که خود می دانی، و اشرافی از قریش فاطمه را از رسول خدا خواستگاری کرده اند و همه آن ها را رد کرده و

فرموده است: «امر او با پروردگار او است، اگر بخواهد او را تزویج کند ، تزویج می کند».

چه چیز تو را از یادآوری کردن به رسول خدا و خواستگاری کردن فاطمه از او مانع است ؟ من امیدوارم که خدای سبحانه و تعالی و رسولش او را برای تو نگاه داشته اند.

ادامه خبر:

قال : فَتَغَرْغَرَتْ عَیْنَا عَلِیٍّ بِالدُّمُوعِ وَ قَالَ یَا أَبَا بَکْرٍ لَقَدْ هَیَّجْتَ مِنِّی سَاکِناً وَ أَیْقَظْتَنِی لِأَمْرٍ کُنْتُ عَنْهُ غَافِلًا وَ اللَّهِ إِنَّ فَاطِمَهَ لَمَوْضِعُ رَغْبَهٍ وَ مَا مِثْلِی قَعَدَ عَنْ مِثْلِهَا غَیْرَ أَنَّهُ یَمْنَعُنِی مِنْ ذَلِکَ قِلَّهُ ذَاتِ الْیَدِ

فَقَالَ أَبُو بَکْرٍ لَا تَقُلْ هَذَا یَا أَبَا الْحَسَنِ فَإِنَّ الدُّنْیَا وَ مَا فِیهَا عِنْدَ اللَّهِ تَعَالَی وَ رَسُولِهِ کَهَبَاءٍ مَنْثُورٍ

قال :ثُمَّ إِنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ حَلَّ عَنْ نَاضِحِهِ وَ أَقْبَلَ یَقُودُهُ إِلَی مَنْزِلِهِ فَشَدَّهُ فِیهِ وَ لَبِسَ نَعْلَهُ وَ أَقْبَلَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ فَکَانَ رَسُولُ اللَّهِ فِی مَنْزِلِ زَوْجَتِهِ أُمِّ سَلَمَهَ ابْنَهِ أَبِی أُمَیَّهَ بْنِ الْمُغِیرَهِ الْمَخْزُومِیِّ فَدَقَّ عَلِیٌّ الْبَابَ.

فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَهَ مَنْ بِالْبَابِ ؟

فقَالَ لَهَا رَسُولُ اللَّهِ صلی لله علیه و آله - قَبْلِ أَنْ یَقُولَ عَلِیٌّ: أَنَا عَلِیٌّ - : قُومِی یَا أُمَّ سَلَمَهَ فَافْتَحِی لَهُ الْبَابَ وَ مُرِیهِ بِالدُّخُولِ فَهَذَا رَجُلٌ یُحِبُّهُ اللَّهُ وَ رَسُولُهُ وَ یُحِبُّهُمَا .

فَقَالَتْ أُمُّ سَلَمَهَ فِدَاکَ أَبِی وَ أُمِّی وَ مَنْ هَذَا الَّذِی تَذْکُرُ فِیهِ هَذَا وَ أَنْتَ لَمْ تَرَهُ ؟

فقال : یا أمّ سلمة ، هذا رَجُلٌ لَیْسَ بِالْخَرِقِ وَ لَا بِالنَّزِقِ هَذَا أَخِی وَ ابْنُ عَمِّی وَ أَحَبُّ الْخَلْقِ إِلَیَّ .

قَالَتْ أُمُّ سَلَمَةَ فَقُمْتُ مُبَادِرَةً أَکَادُ أَنْ أَعْثُرُ بِمِرْطِی فَفَتَحْتُ الْبَابَ فَإِذَا أَنَا بِعَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام وَ وَ اللَّهِ مَا دَخَلَ حِینَ فَتَحْتُ حَتَّی عَلِمَ أَنِّی قَدْ رَجَعْتُ إِلَی خِدْرِی

قالت : ثُمَّ إِنَّهُ دَخَلَ عَلَی رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله فَقَالَ السَّلَامُ عَلَیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ رَحْمَةُ اللَّهِ وَ بَرَکَاتُهُ

فَقَالَ لَهُ النَّبِیُّ : وَ عَلَیْکَ السَّلَامُ یَا أَبَا الْحَسَنِ.

قالت أمّ سلمة : فَجَلَسَ عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ علیه السلام بَیْنَ یَدَیْ رَسُولِ اللَّهِ صلی اللّٰه علیه و آله وَ جَعَلَ یَنْظُرُ إِلَی الْأَرْضِ کَأَنَّهُ قَصَدَ الْحَاجَةَ وَ هُوَ یَسْتَحْیِی أَنْ یُبْدِیَهَا فَهُوَ مُطْرِقٌ إِلَی الْأَرْضِ حَیَاءً مِنْ

فقالت أمّ سلمة : فکان رسول الله صلی الله علیه و آله علم ما فی نفس علیّ فَقَالَ یَا أَبَا الْحَسَنِ إِنِّی أَرَی أَنَّکَ أَتَیْتَ لِحَاجَةٍ فَقُلْ حَاجَتَکَ وَ أَبْدِ مَا فِی نَفْسِکَ فَکُلُّ حَاجَةٍ لَکَ عِنْدِی مَقْضِیَّةٌ

قال علی علیه السلام : فَقُلْتُ فِدَاکَ أَبِی وَ أُمِّی إِنَّکَ لَتَعْلَمُ أَنَّکَ أَخَذْتَنِی مِنْ عَمِّکَ أَبِی طَالِبٍ وَ مِنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ ، وَ أَنَا صَبِیٌّ لَا عَقْلَ لِی فَغَذَّیْتَنِی بِغَذَائِکَ وَ أَدَّبْتَنِی بِأَدَبِکَ فَکُنْتَ إِلَیَّ أَفْضَلَ مِنْ أَبِی طَالِبٍ وَ مِنْ فَاطِمَةَ بِنْتِ أَسَدٍ فِی الْبِرِّ وَ الشَّفَقَةِ وَ إِنَّ اللَّهَ تَعَالَی هَدَانِی بِکَ وَ عَلَی یَدَیْکَ وَ اسْتَنْقَذَنِی مِمَّا کَانَ عَلَیْهِ آبَائِی وَ أَعْمَامِی مِنَ الْحَیْرَةِ وَ الشَّکِّ وَ إِنَّکَ وَ اللَّهِ یَا رَسُولَ اللَّهِ ذُخْرِی وَ ذَخِیرَتِی فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ یَا رَسُولَ اللَّهِ فَقَدْ أَحْبَبْتُ مَعَ مَا شَدَّ اللَّهُ مِنْ عَضُدِی بِکَ أَنْ یَکُونَ لِی بَیْتٌ وَ أَنْ یَکُونَ لِی زَوْجَةٌ أَسْکُنُ إِلَیْهَا وَ قَدْ أَتَیْتُکَ خَاطِباً رَاغِباً أَخْطُبُ إِلَیْکَ ابْنَتَکَ فَاطِمَةَ فَهَلْ أَنْتَ مُزَوِّجِی یَا رَسُولَ اللَّهِ ؟

گفت: اشک در چشمان علی حلقه زد و گفت: ای ابابکر ! آن چه را که در دل من ساکن بود به هیجان آوردی و مرا برای امری که از آن غافل بودم بیدار کردی. من به فاطمه راغبم و مانند منی از مثل او ساکت نمی نشیند الّا این که مانع من تنگ دستی من است.

پس ابوبکر به او گفت: این سخن را مگو ای ابوالحسن ، زیرا دنیا و آن چه در آن است نزد خدای تعالی و نزد رسولش مانند غباری پراکنده است.

راوی گفت: علی بن ابی طالب شتر آب کش را باز کرد و آن را به منزل خود برد و در آن جا بست و کفش خود را گرفت و رو آورد به سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله، رسول خدا در منزل اُمّ سلمه دختر ابی امیّه پسر مغیره مخزومی بود. علی در را کوبید ، امّ سلمه گفت: پشت در کیست ؟ رسول خدا صلی الله علیه و آله - پیش از آن که علی بگوید : «منم علی» - به امّ سلمه فرمود : ای امّ سلمه ، برخیز در را بر روی او باز کن و به او بگو داخل شود. این مردی است که خدا و رسولش او را دوست می دارند و او هم آن ها را دوست می دارد.

امّ سلمه گفت: گفتم پدر و مادرم فدای تو باد! این مرد کیست که تو او را ندیده ای و درباره او چنین می گویی؟

فرمود: ای امّ سلمه، این مردی است که بی عقل و نادان نیست، و از جای جسته و چسبنده هم نیست. این برادر من و پسر عمّ و محبوب ترین خلق نزد من است

امّ سلمه گفت : به شتاب برخاستم به نحوی که نزدیک بود ردایم به پایم بپیچد و بلغزم در را باز کردم دیدم علی بن ابی طالب علیه السلام است. به خدا قسم! چون در را باز کردم، داخل خانه نشد تا وقتی که دانست من در ستر و پرده خود رفتم.

گفت : پس او نزد رسول خدا رفت و سلام کرد و گفت: سلام و رحمت و برکات خدا بر تو باد ای پیغمبر خدا! پیغمبر فرمود: سلام بر تو باد ای ابوالحسن!

امّ سلمه گفت: علی در مقابل رسول خدا صلی الله علیه و آله نشست و سر خود را به زیر انداخت و به زمین نگاه می کرد گویا حاجتی داشت و حیا می کرد از این که آن را برای رسول خدا صلی الله علیه و آله اظهار کند.

امّ سلمه گفت : رسول خدا صلی الله علیه و آله آن چه را علی در نفس خود اراده داشت می دانست ، پس فرمود: ای ابوالحسن ، چنین می بینم که برای حاجتی آمده ای، حاجت خود را بگو و آن چه را پیش خود اراده کرده ای ظاهر کن هر حاجتی که باشد نزد من برآورده است.

علی علیه السلام گفت: گفتم : پدر و مادرم فدای تو باد! تو می دانی که مرا از عمویت ابی طالب و فاطمه دختر اسد گرفتی و من کودکی بودم و عقلی نداشتم ، مرا به غذای خود غذا دادی و به ادب خود ادب آموختی و برای من در نیکی و مهربانی افضل از ابی طالب و فاطمه

بنت اسد بودی ، و خدای عزّ و جل مرا به وسیله تو راهنمایی کرد و به دست تو هدایت شدم، و مرا از سرگردانی و شرکی که پدران و عمو هایم داشتند نجات داد و دستگیری کرد، و به خدا سوگند، تو ای رسول خدا در دنیا و آخرت اندوخته و ذخیره منی! من دوست داشتم اکنون که خدا بازوی مرا به تو محکم کرده، برای من خانه ای باشد و زنی داشته باشم که به آن سکونت و آرامشی پیدا کنم. اکنون با کمال میل آمده ام که دختر تو فاطمه را خواستگاری کنم، آیا او را با من تزویج می کنی ای رسول خدا؟

ادامه خبر:

قالت أمّ سلمة: فرأیت وجه رسول الله صلی الله علیه و آله یتهلّل فرحاً و سروراً، ثمّ تبسّم فی وجه علیّ علیه السلام و قال له : یا أبا الحسن ، فهل معک شیء أزوّجک به ؟

فقال : فداک أبی و أمّی و الله ما یخفی علیک من أمری شیء، لا أملک إلّا سیفی ، و درعی و ناضحی ؛ ما أملک شیئاً غیر هذا.

فقال له رسول الله : یا علیّ ، أمّا سیفک فلا غناء بک عنه، تجاهد به فی سبیل الله و تقاتل به أعداء الله ، و أما ناضحک، فتنضح به علی نخلک و أهلک و تحمل علیه رحلک فی سفرک ، لکنّی قد زوّجتک بالدرع و رضیت بها منک. یا أبا الحسن أبشّرک ؟

قال علیّ علیه السلام: فقلت : نعم ، فداک أبی و أمّی یا رسول الله ، بشّرنی ، فإنّک لم تزل میمون النقیبة ، مبارک الطائر، رشید الأمر صلّی الله علیک .

فقال لی رسول الله : أبشر یا أبا الحسن، فإنّ الله عزّ وجلّ قد زوّجکها فی السماء من قبل أن أزوّجکها فی الأرض ، و لقد هبط علیّ فی موضعی من قبل أن تأتینی ملک له وجوه شتّی و أجنحة لم أر قبله من الملائکة مثله ، فقال لی : السلام علیک و رحمة الله و برکاته ، أبشر یا محمّد باجتماع الشمل و طهارة النسل.

فقلت : و ما ذاک أیّها الملک؟

فقال : یا محمّد، أنا سیطائیل الملک الموکّل بإحدی قوائم العرش ، سألت ربّی عزّ و جلّ أن یأذن لی فی بشارتک ، و هذا جبرئیل فی أثری یخبرک عن ربّک عزّ و جلّ بکرامة الله عزّ و جلّ لک.

قال النبیّ : فما استتمّ الملک کلامه حتّی هبط علیّ جبرئیل فقال لی : «السلام علیک و رحمة الله و برکاته یا نبیّ الله!» ثمّ إنّه وضع فی یدی حریرة بیضاء من حریرة الجنّة ، و فیها سطران مکتوبان بالنور.

فقلت: حبیبی جبرئیل: ما هذه الحریرة ؟ و ما هذه الخطوط؟

فقال جبرئیل : یا محمّد، إنّ الله اطّلع إلی الأرض اطّلاعة، فاختارک من خلقه و ابتعثک برسالاته، ثمّ اطّلع ثانیة فاختار لک منها أخا و وزیرا و صاحبا و ختنا، فزوّجه ابنتک فاطمة.

فقلت : حبیبی جبرئیل ، و من هذا الرجل؟

فقال لی: یا محمّد، أخوک فی الدین و ابن عمّک فی النسب، علیّ بن أبی طالب . و إنّ الله أوحی إلی الجنان تزخرفی، فتزخرفت الجنان، و أوحی إلی شجرة طوبی أن أحملی الحلّی و الحلل ، فحملت شجرة طوبی الحلّی و الحلل ، و تزخرفت الجنان و تزیّنت الحور العین ، و أمر الله الملائکة أن تجتمع فی السماء الرابعة عند البیت المعمور.

قال : فهبط جمیع الملائکة من ملائکة الصفیح الأعلی و ملائکة السماء الخامسة إلی السماء الرابعة و رقت ملائکة السماء الدنیا و ملائکة السماء الثانیة و ملائکة السماء الثالثة إلی الرابعة. و أمر الله عزّ و جلّ رضوان فنصب منبر الکرامة علی باب البیت المعمور ، و هو المنبر الذی خطب فوقه آدم یوم علّمه الله الأسماء و عرضه علی الملائکة، و هو منبر من نور، فأوحی الله

عزّ و جلّ إلی ملک من ملائکة حجبه یقال له: «راحیل» أن یعلو ذلک المنبر ، و أن یحمده بمحامده و أن یمجده بتمجیده ، و أن یثنی علیه بما هو أهله ، و لیس فی الملائکة کلّها أفصح منه و أحسن منطقاً، و لا أحلی لغة من راحیل الملک ، فعلا راحیل المنبر و حمد ربّه و مجّده و قدّسه و أثنی علیه بما هو أهله فارتجّت السماوات فرحاً و سروراً.

قال جبرئیل : ثم أوحی إلیّ أن أعقد عقدة النکاح، فإنّی قد زوّجت أمتی فاطمة ابنة حبیبی محمّد من عبدی علیّ بن أبی طالب.

امّ سلمه گفت: دیدم روی رسول خدا صلی الله علیه و آله از فرط خوش حالی باز و نورانی شد و در روی علی تبسّم کرد و گفت: ای ابوالحسن ، آیا چیزی داری که به آن تو را تزویج کنم؟

علی گفت : پدر و مادرم فدای تو باد! به خدا سوگند که چیزی از امر من بر تو پنهان نیست. مالک چیزی جز شمشیر و زرهم و شتر آب کشی که دارم نیستم و غیر از این ها چیزی ندارم .

رسول خدا فرمود: ای علی ، امّا شمشیرت، که از آن بی نیاز نیستی ، زیرا با آن در راه خدا جهاد می کنی و دشمنان خدا را می کشی و امّا شتر آب کشی که داری، با آن نخل های خود و کسانت را آب می دهی و بارت را هنگام سفر رفتن بر آن می گذاری ، و لیکن من تو را به زرهی که داری تزویج می کنم و به آن از تو راضی هستم ای ابوالحسن ، تو را بشارت دهم؟

علی علیه السلام گفت : آری پدر و مادرم فدای تو باد ای رسول خدا ! بشارت بده ، تو همیشه میمون و مبارک بوده ای و می باشی و خوش بخت و ارشاد کننده هستی، و صلاح جویی کار تو بوده است، رحمت پیوسته خدا بر تو باد.

پس رسول خدا به من فرمود: ای ابوالحسن، خدای عزّ و جل تو را در آسمان تزویج کرده پیش از آن که من تو را در زمین تزویج کنم، و پیش از این که تو این جا بیایی فرشته ای که رو های پراکنده و بال هایی داشت که پیش از او در میان فرشتگان مانندش را ندیده بودم به

نزد من آمد و گفت: تحیّت و رحمت و برکات خدا بر تو باد بشارت باد تو را ای محمّد به سبب جمع شدن تفرقه و پاک و پاکیزگی نسل .

گفتم: آن چه بشارتی است ای فرشته؟

گفت : ای محمّد ، منم سیطائیل فرشته موکّل به یکی از ستون های عرش، از خدا خواستم که مرا برای بشارت دادن به تو اذن دهد و این جبرئیل است که در پی من می آید که از جانب پروردگارت - که غالب و بزرگ است - تو را به کرامت خدای عزّ و جل برای تو خبر دهد.

پیغمبر فرمود: هنوز سخن آن فرشته تمام نشده بود که جبرئیل بر من فرود آمد و گفت: «تحیّت و رحمت و برکات خدا بر تو باد ای پیغمبر خدا!» و حریر سفیدی را از حریر های بهشت در دست من نهاد که در آن دو سطر با نور نوشته شده بود.

گفتم: حبیب من جبرئیل! این حریر چیست؟ و این خط ها چه می باشد؟

جبرئیل گفت: ای محمّد خدا به زمین نظر کرد، نظر کردن خاصّی و تو را از میان خلق خود اختیار کرد و به رسالت خود برانگیخت و دفعه دوم نیز نظر کرد و برای تو از خلق زمین، برادر و وزیر و رفیق و دامادی اختیار کرد، پس دختر خود فاطمه را با او تزویج کن.

گفتم: حبیب من جبرئیل این مردی که می گویی کیست؟

به من گفت: ای محمّد، او برادر دینی تو و پسر عمّ نسبی تو، علیّ پسر ابی طالب است. خدا به بهشت وحی فرمود که خود را زینت کن پس بهشت خود را زینت کرد و به درخت طوبی وحی کرد که زینت و زیور های خود را بردار پس درخت طوبی زینت و زیور های خود را با خود برداشت و حور العین زینت کردند و خدا فرشتگان را امر فرمود که در آسمان چهارم نزد بیت المعمور جمع شوند.

[گفت :] پس همه ملائکه آسمان بالا و ملائکه آسمان پنجم به آسمان چهارم فرود آمدند و فرشتگان آسمان دنیا و فرشتگان آسمان دوم و فرشتگان آسمان سوم به آسمان چهارم بالا رفتند و خدای تعالی به رضوان امر فرمود تا منبر کرامت را بر در بیت المعمور نصب کرد.

و آن منبری است که آدم در روزی که خدا اسما را به او تعلیم داد و بر ملائکه عرضه کرد ، بالای آن [خطبه خواند] و آن منبری از نور است. پس خدا به ملکی از ملائکه حجب خود که به او «راحیل» گویند وحی کرد که بر منبر بالا رود و خدا را تحمید و تمجید کند به محامد و تمجیدی که سزاوار آن است و بر او ثنا گوید و در میان ملائکه از او فصیح تر و نیکو بیان تر و شیرین لهجه تری نیست. راحیل بر منبر بالا رفت و پروردگار خود را حمد و تمجید و تقدیس نمود و به آن چه سزاوار او است ثنا گفت و آسمان ها از شادی و سرور موج می زد.

جبرئیل گفت: خدا به من وحی فرمود: عقد نکاح را ببند که من تزویج کردم کنیز خود فاطمه، دختر حبیب خود محمّد را با بنده خودم علی، پسر ابی طالب

ادامه خبر:

فعقدت عقدة النکاح ، و أشهدت علی ذلک الملائکة أجمعین، و کتبت شهادة الملائکة فی هذه الحریرة ، و قد أمرنی ربّی أن أعرضها علیک و أن أختمها بخاتم مسک أبیض و أن أدفعها إلی رضوان خازن الجنان. و إنّ الله عزّ و جلّ لمّا أشهد علی تزویج فاطمة من علیّ بن أبی طالب علیه السلام ملائکته أمر شجرة طوبی أن تنثر حملها و ما فیها من الحلیّ و الحلل ، فنثرت الشجرة ما فیها و التّقطته الملائکة و الحور العین و إنّ الحور و الملائکة لیتهادینه و تفخران به إلی یوم القیامة.

یا محمّد، و إنّ الله أمرنی أن آمرک أن تزوّج علیّاً فی الأرض من فاطمة ، و أن تبشّرهما بغلامین زکیّین طیّبین طاهرین فاضلین خیّرین فی الدنیا و الآخرة .

یا أبا الحسن ! فوالله ما عرجت الملائکة من عندی حتّی دققت الباب ، و إنّی منفّذ فیک أمر ربّی ، امض یا أبا الحسن أمامی، فإنّی خارج إلی المسجد و أزوّجک علی رؤوس الناس و ذاکر من فضلک ما تقرّ به عینک و أعین محبّیک

فی الدنیا و الآخرة .

قال علیّ : فخرجت من عند رسول الله و أنا لا أعقل فرحاً و سروراً، فاستقبلنی أبو بکر و عمر و قالا لی: ما وراک یا أبا الحسن؟

فقلت : زوّجنی رسول الله صلی الله علیه و آله ابنته فاطمة ، و أخبرنی أنّ الله عزّ و جلّ زوّجنیها من السماء، و هذا رسول الله صلی الله علیه و آله خارج فی أثری لیظهر ذلک بحضرة من الناس. ففرحا بذلک فرحاً شدیداً و رجعا معی إلی المسجد، فو الله ما توسّطناه حتّی لحق بنا رسول الله و إنّ وجهه لیتهلهل سروراً و فرحاً.

و قال : أین بلال ابن حمامة ؟

فأجابه مسرعاً و هو یقول : لبّیک لبّیک یا رسول الله .

فقال له رسول الله : اجمع لی المهاجرین و الأنصار.

قال: فانطلق بلال لأمر رسول الله ، و جلس رسول الله صلی الله علیه و آله قریباً من منبره حتّی اجتمع الناس ، ثمّ رقی درجة من المنبر فحمد الله و أثنی علیه و قال :

معاشر المسلمین ! إنّ جبرئیل علیه السلام أتانی آنفاً فأخبرنی أنّ ربّی عزّ و جلّ جمع الملائکة عند البیت المعمور ، و إنّه أشهدهم جمیعاً إنّه زوّج أمته فاطمة ابنة رسوله محمّد من عبده علیّ بن أبی طالب علیه السلام، و أمرنی أن أزوّجه فی الأرض و أشهدکم علی ذلک.

ثمّ جلس و قال لعلیّ : قم یا أبا الحسن ، فاخطب لنفسک أنت .

قال : فقام علیّ علیه السلام فحمد الله و أثنی علیه و صلّی علی رسوله و قال: الحمد لله شکراً لأنعمه و أیادیه ، و لا إله إلّا الله شهادة تبلغه و ترضیه، و صلّی الله علی محمّد و آله صلاة تزلفه و تحظیه . و النکاح ممّا أمر الله به و رضیه ، و مجلسنا هذا ممّا قضاه الله و أذن فیه . و قد زوّجنی رسول الله صلی الله علیه و آله ابنته فاطمة ، و جعل صداقها درعی هذا، و قد رضیت بذلک فسألوه و اشهدوا.

پس عقد نکاح را بستم و همه فرشتگان را شاهد و گواه گرفتم و گواهی فرشتگان را در این پارچه حریر نوشتم و پروردگار من مرا امر کرد به عرض تو برسانم و آن را به خاتمی از مشک سفید مهر بزنم و به رضوان خازن بهشت بسپارم. و چون خدای عزّ و جل فرشتگان را شاهد گرفت بر ازدواج فاطمه با علی بن ابی طالب علیه السلام ، درخت طوبی را امر فرمود تا هر زینت و زیوری که با خود برداشته نثار کند ، پس آن درخت آن چه را در آن بود نثار کرد. و فرشتگان و حور العین برچیدند و آن ها را برای هم دیگر به هدیه می برند تا روز قیامت و به آن فخر می کنند.

ای محمّد، و خدا به من امر فرمود تا تو را امر کنم که علی را در زمین با فاطمه تزویج کنی و آن دو را به دو پسر پاکیزه طیّب طاهر فاضل خیّر در دنیا و آخرت، بشارت دهی.

ای ابوالحسن! به خدا قسم این فرشتگان از نزد من بالا نرفتند تا آن که تو در را کوبیدی ، و من فرمان پروردگار خود را در حقّ تو جاری می کنم برخیز پیش از من به مسجد برو ، من هم بیرون می آیم تا آن جا [تو را] در برابر مردمان تزویج کنم و از برتری و فضلت آن چه را که چشم تو و چشم دوستانت در دنیا و آخرت به آن روشن شود ، تذکّر دهم .

علی گفت : پس از نزد رسول خدا بیرون رفتم ، و از شدّت سرور و شادی گویا عقل از سرم رفته بود ، پس ابوبکر و عمر مرا استقبال کردند و گفتند: چه پیش آمد ای ابوالحسن ؟

گفتم: رسول خدا صلی الله علیه و آله دخترش فاطمه را با من تزویج کرد و مرا خبر داد که خدای عزّ و جل در آسمان او را با من تزویج کرده، و اینک رسول خدا صلی الله علیه و آله بیرون آمد و در عقب من می آید تا آن چه را که گفتم در حضور مردمان اظهار کند. پس آن دو نفر خوش حال و به شدّت شاد شدند و با من به مسجد برگشتند به خدا سوگند که هنوز وسط مسجد نرسیده بودیم که پیغمبر به ما ملحق شد، در حالی که نور روی او می درخشید و مسرور و شادان بود.

و فرمود: بلال پسر حمامه کجاست؟ بلال به سرعت جواب داد: بلی بلی ای رسول خدا.

پس آن حضرت به او فرمود: مهاجر و انصار را جمع کن .

راوی گفت : بلال به امر رسول خدا رفت و آن حضرت نزدیک منبر نشست تا مردمان

جمع شدند پس بر پلّه اوّل منبر بالا رفت و خدا را حمد و ثنا گفت و فرمود :

گروه مسلمانان! چندی پیش جبرئیل بر من نازل شد و مرا خبر داد که پروردگار من - عزّ و جل - همه فرشتگان را در نزد بیت المعمور جمع کرد و همه آن ها را شاهد گرفت و فاطمه دختر رسول خود، محمّد را با بنده خود علی بن ابی طالب علیه السلام تزویج کرد و مرا امر فرمود که در زمین او را تزویج کنم و شما را بر آن گواه گیرم.

پس نشست و به علی فرمود: یا اباالحسن! برخیز و برای خود خطبه خوان.

راوی گفت: علی علیه السلام برخاست و خدا را حمد و ثنا گفت و بر رسول خدا صلوات فرستاد و گفت :

ستایش مخصوص خداست، برای سپاس گزاری نعمت ها و عطا های او و خدایی جز الله نیست، شهادتی است که به او برسد و خشنود کند. این مجلس ما از اموری است که خدا به آن حکم کرده و به آن اذن داده. و مرا رسول خدا صلی الله علیه و آله با دختر خود فاطمه تزویج کرد ، و زره مرا صداق او قرار داد و من به آن راضی شدم، پس سؤال کنید و گواه باشید.

ادامه خبر:

فقال المسلمون : زوّجته یا رسول الله ؟

فقال رسول الله : نعم .

فقال المسلمون : بارک الله لهما و علیهما وجمع شملهما .

و انصرف رسول الله صلی الله علیه و آله إلی أزواجه فأخبرهنّ، ففرحن و أظهرن الفرح .

قال علیّ علیه السلام : و أقبل علیّ رسول الله صلی الله علیه و آله فقال : یا أبا الحسن، انطلق الآن فبع درعک و أتنی بِثَمَنِها حتّی أهیّئ لک و لا بنتی فاطمة ما یصلحکما.

قال علیّ : فأخذت درعی فانطلقت به إلی السوق، فبعته بأربعمأة درهم سود هجریّة من عثمان بن عفّان، فلمّا قبضت الدراهم منه و قبض الدرع منّی قال لی: یا أبا الحسن ألست أولی بالدرع منک و أنت أولی بالدراهم منّی؟

فقلت : نعم .

قال : فإنّ هذا الدرع هدیّة منّی إلیک .

قال : فأخذت الدرع و الدراهم و أقبلت إلی رسول الله صلی الله علیه و آله فطرحت الدرع و الدراهم بین یدیه و أخبرته بما کان من أمر عثمان ، فدعا له النبیّ صلی الله علیه و آله بخیر.

ثمّ قبض رسول الله قبضةً و دعا بأبی بکر و دفعها ⁽¹⁾إلیه و قال : یا أبابکر ، اشتر بهذه الدراهم لابنتی ما یصلح لها فی بیتها. و بعث معه سلمان و بلال بن حمامة لیعیناه علی حمل ما یشتری به.

قال أبوبکر : و کانت الدراهم التی دفعها إلیّ ثلاثة و ستّین درهما. قال: فانطلقت إلی السوق فاشتریت فراشاً من خیش مصر محشوّاً بالصوف، و قطعاً من أدم و وسادة من أدم حشوها لیف النخل، و عباءة خیبریّة ، و قربة للماء و قلت : هی خادم البیت - و کیزاناً و جراراً و مطهرة للماء، و ستر صوف رقیق ، و حملت أنا بعضه و سلمان بعضه و بلال بعضه، و أقبلنا به فوضعناه بین یدی رسول الله صلی الله علیه و آله ، فلمّا نظر إلیه بکی و جرت دموعه علی لحیته، ثمّ رفع رأسه إلی السماء و قال : اللهمّ بارک لقوم جلّ أوانیهم الخزف.

قال علی علیه السلام: و دفع رسول الله صلی الله علیه و آله باقی ثمن الدرع إلی أُمّ سلمة و قال : ارفعی هذه عندک و مکث بعد ذلک شهراً، لا أُعاود رسول الله صلی الله علیه و آله فی أمر فاطمة بشیء استحیاءً من رسول الله استحیاء من رسول الله ، غیر أنی إذا کنت خلوت برسول الله قال لی : یا أبا الحسن، ما أحسن زوجتک و أجملها، ابشر یا أبا الحسن، فقد زوّجتک سیّدة نساء العالمین.

قال علیّ : فلما کان بعد شهر، دخل علیّ أخی عقیل فقال : و الله یا أخی، ما فرحت بشیء قطّ کفرحی بتزویجک فاطمة الزهراء بنت رسول الله صلی الله علیه و آله، یا

أخی فما بالک لاتسأل رسول الله صلی الله علیه و آله أن یدخلها علیک فتقرّ أعیننا باجتماع شملکما ؟

فقلت : و الله یا أخی، إنّی لأُحبّ ذلک و ما یمنعنی أن أسأل رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم إلّا حیاء منه.

قال : أقسمت علیک إلّا قمت معی.

فقمنا نرید رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فلقینا فی طریقنا أُمّ أیمن مولاة رسول الله صلی الله علیه و آله

پس مسلمانان گفتند: او را تزویج کردی ای رسول خدا ؟ فرمود: آری. مسلمانان گفتند : خدا برای ایشان و بر ایشان مبارک گرداند و تفرقه ایشان را جمع کند. و رسول خدا رفت به سوی زن های خود و به آن ها خبر داد خوش حال شدند و اظهار شادی کردند.

علی علیه السلام گفت: رسول خدا به جانب من روی کرد و فرمود: ای ابوالحسن ، برو زره خود را بفروش و پولش را برای من بیاور تا برای تو و برای دخترم آن چه را که به صلاح شما است مهیّا کنم

علی گفت: زره خود را گرفتم و به بازار رفتم و آن را به چهار صد درهم سیاه هجری فروختم. عثمان بن عفّان آن را از من خرید و در هم ها را که بهای آن بود داد و زره را از من گرفت و گفت : ای ابو الحسن ، آیا من از تو به این زره سزاوار تر نیستم و تو از من به درهم ها سزاوار تر نیستی؟

گفتم: چرا.

گفت: اکنون این زره را بگیر؛ هدیه ای از من به تو باشد .

پس زره را گرفتم و با درهم ها خدمت رسول خدا رفتم و زره و درهم ها را در مقابل او گذاردم و او را خبر دادم به آن کاری که عثمان کرد ، پس پیغمبر صلی الله علیه و آله در حق او دعای خیر کرد. پس رسول خدا یک قبضه ⁽¹⁾از آن در هم ها را گرفت و ابوبکر را پیش خود خواند و به او داد و فرمود: ای ابابکر با این در هم ها آن چه صلاح است در خانه دخترم باشد برای او

بخر و سلمان و بلال بن حمامه را همراه او روانه کرد تا در حمل آن چه می خرد او را یاری کنند.

ابوبکر گفت: در هم هایی که آن حضرت به من داد شصت و سه درهم بود و گفت: من به بازار رفتم و فراشی از کتان مصری که از پشم پر شده بود با قطعه ای از پوست دباغی شده و متکایی از پوست که از لیف درخت خرما پر شده بود و یک عبای خیبری و یک مشک برای آب - که با خود گفتم: این مشک خادم خانه است.- و چند کوزه و چند ظرف سفالی و یک مطهره ⁽¹⁾آب و پرده ای نازک از پشم خریدم و بعضی از آن ها را خود برداشتم و بعضی از آن ها را سلمان و بعضی را بلال برداشتند و آن ها را آوردیم در پیش روی رسول خدا صلی الله علیه و آله، گذاردیم ، چون حضرت آن ها را دید گریه کرد و اشک هایش بر محاسنش جاری شد و سر خود را به طرف آسمان بلند کرد و گفت: خدایا بر گروهی که عمده ظرف های ایشان سفالی است، برکت ده

علی علیه السلام فرمود : رسول خدا صلی الله علیه و آله باقی مانده بهای زره را به امّ سلمه داد و فرمود: این ها را بردار نزد تو باشد یک ماه پس از این واقعه گذشت که من در امر فاطمه نزد پیغمبر نرفتم و چیزی نگفتم چون از رسول خدا صلی الله علیه و آله حیا می کردم الّا این که گاهی که با رسول خدا خلوت می کردم به من می فرمود: ای ابوالحسن ، زن تو چقدر نیکو و صاحب جمال است، بشارت باد تو را ای ابوالحسن که تو را با سیّده زن های جهانیان تزویج نمودم

علی گفت: پس از گذشتن یک ماه برادرم عقیل نزد من آمد و گفت: به خدا قسم ای برادرم هرگز به خاطر چیزی به اندازه خوش حالیم از ازدواج تو با فاطمه زهرا دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله خوش حال نشدم ای برادر! چرا از رسول خدا صلی الله علیه و آله درخواست نمی کنی که او را بر تو داخل کند تا به سبب جمع شدن تفرقه شما، دیده های ما روشن شود؟ گفتم : و الله ای برادر من! هر آینه اجتماع ما با هم دیگر را دوست می دارم ، و چیزی جز حیا کردن من از رسول خدا صلی الله علیه و آله مانع درخواست من از او نمی شود .

گفت تو را سوگند می دهم که برخیزی تا با هم برویم. پس هر دو با هم برخاستیم که نزد پیغمبر برویم در بین راه که می رفتیم امّ ایمن کنیز رسول خدا صلی الله علیه و آله را ملاقات کردیم

ادامه خبر:

فذکرنا ذلک لها .

فقالت : لا تفعل ذلک یا أبا الحسن و دعنا نحن نکلّم فی هذا ، فإنّ کلام النساء فی هذا أحسن و أوقع فی قلوب الرجال.

قال : ثم أثنت راجعة، فدخلت علی أُمّ سلمة بنت أبی أُمیّة بن المغیرة، زوج النبیّ صلی الله علیه و آله، فأعلمتها بذلک و أعلمت نساء رسول الله جمیعاً. فاجتمع أُمّهات المؤمنین إلی رسول الله، و کان صلی الله علیه و آله فی بیت عایشة، فأحدقن به قلن له : فدیناک بآبائنا ورأمهاتنا یا رسول الله ! قد اجتمعنا لأمر لو أنّ خدیجة فی الأحیاء لقرّت عینها .

قالت أُمّ سلمة : فلمّا ذکرنا خدیجة بکی النبیّ ثمّ قال : خدیجة، و أین مثل خدیجة؟ صدّقتنی حین کذّبنی الناس و أیّدتنی علی دین الله ، و أعانتنی علیه بمالها ، إنّ الله عزّ و جلّ أمرنی أن أبشّر خدیجة ببیت فی الجنة من قصب الزمرّد ، لا صخب فیه و لا نصب.

قالت أُمّ سلمة : فقلنا : فدیناک آباءنا و أمّهاتنا یا رسول الله ، إنّک لم تذکر من خدیجة أمراً إلّا و قد کانت کذلک، غیر أنّها قدمت إلی ربّها، فهنّاها الله بذلک و جمع بیننا و بینها فی درجات جنّته و رحمته و رضوانه . یا رسول الله، هذا أخوک فی الدین و ابن عمّک فی النسب علیّ بن أبی طالب علیه السلام ، یحبّ أن یدخل علی زوجته فاطمة و تجمع بها شمله

فقال رسول الله صلی الله علیه و آله : فما بال علیّ لا یسألنی ذلک ؟

قلت : یمنعه من ذلک الحیاء منک یا رسول الله.

قالت أُمّ أیمن : فقال لی رسول الله : انطلقی إلی علیّ فأتینی به.

قالت : فخرجت من عند رسول الله ، فإذا بعلیّ ینتظرنی لیسألنی عن جواب رسول الله ، فلمّا رآنی فقال : ما وراک یا أمّ أیمن ؟

أقلت : أجب رسول الله .

قال علیّ : فدخلت علیه و هو فی حجرة عایشة، و قمن أزواجه و دخلن البیت . و أقبلت فجلست بین یدیه مطرقاً إلی الأرض حیاءً منه . فقال رسول الله : أتحبّ أن ندخل علیک زوجتک ؟

فقلت - و أنا مطرق - : نعم فداک أبی و أُمّی.

فقال : نعم حباً و کرامة یا أبا الحسن ، أدخلها علیک فی لیلتنا هذه أو لیلة غد إن شاء الله . فقمت من عنده فرحاً مسروراً ، و أمر رسول الله أزواجه لیزّینّ فاطمة و لیطیبنّها ، و یفرش لها بیت لیدخلها علیّ ، ففعلن ذلک .

و أخذ رسول الله من الدراهم التی دفعها إلی أُمّ سلمة من ثمن الدرع عشرة دراهم فدفعها إلی علیّ ثم قال : اشْتَرِ سَمْناً وَ تَمْراً وَ أَقِطاً.

قال علیّ : فاشتریت بأربعة دراهم تمراً و بخمسة دراهم سمناً، و بدرهم أقطاً.

و أقبلت به إلی رسول الله صلی الله علیه و آله فحسر النبیّ عن ذراعیه و دعا بسفرة من أدم ، و جعل یشدخ التمر بالسمن و یخلطه بالأقط حتّی اتّخذه حیساً.

ثمّ قال لی: یا علیّ أدع من أحببت، فخرجت إلی المسجد و أصحاب رسول الله صلی الله علیه و آله ، فقلت : أجیبوا رسول الله صلی الله علیه و آله.

مطلب را برای او ذکر کردیم گفت : ای ابوالحسن این کار را نکن و بگذار ما در این باب سخن گوییم زیرا سخن زن ها در این موضوع برای مرد ها دل چسب تر است.

گفت: دو مرتبه برگشت و نزد امّ سلمه رفت و او و همه زن های پیغمبر را - که مادر های مؤمنان می باشند - را از مطلب آگاه کرد. همه ایشان در نزد رسول خدا - که در آن وقت در

خانه عایشه بود - جمع شدند دور او را گرفتند و گفتند: پدران و مادران ما فدای تو باد ای رسول خدا ما برای کاری جمع شده ایم که اگر خدیجه زنده بود، چشم او روشن می شد.

امّ سلمه گفت: چون خدیجه را یاد کردیم رسول خدا گریه کرد و فرمود: خدیجه، کو مانند خدیجه ؟ وقتی که مردمان مرا تکذیب می کردند مرا تصدیق کرد، و مرا بر دین خدا کمک می کرد و به وسیله مال خود در ترویج آن مدد می نمود ، و خدا امر فرمود که او را به خانه ای در بهشت بشارت دهم که از جواهر و زمرّد بنا شده و هیچ اضطراب و سختی و مشقّتی در آن نیست .

امّ سلمه گفت: ما گفتیم: پدر ها و مادر های ما فدای تو باد ای رسول خدا! از خدیجه چیزی را یاد نکردی مگر این که همان طور بوده غیر از این که او به سوی پروردگار خود رفت و خدا به همین جهت بر او گوارا کرده و می کند و میان ما و او در درجات بهشت و رحمت و رضوان خود جمع کند

ای رسول خدا، این برادر تو در دین و پسر عموی تو، علی پسر ابوطالب، دوست دارد که بر زوجه خود، فاطمه در آید و تفرقه خود را به فاطمه جمع کند

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چرا از من درخواست آن را نمی کند؟

گفتم: حیای او از تو او را مانع شده، ای رسول خدا.

امّ ایمن گفت : پس رسول خدا به من فرمود: برو در طلب علی و او را به نزد من بیاور. من از نزد رسول خدا بیرون رفتم علی را یافتم منتظر من است که از جواب رسول خدا سؤال کند. چون مرا دید پرسید: چه جواب در پیش داری؟ گفتم: رسول خدا را اجابت کن.

علی گفت: پس من نزد رسول خدا رفتم در حجره عایشه بود. چون وارد شدم زنان آن حضرت برخاستند و داخل خانه های خود شدند. من مقابل روی پیغمبر نشستم و از فرط حیا سرم را به زیر انداختم رسول خدا فرمود: آیا دوست می داری که زوجه ات را بر تو وارد کنم؟ همین طور که سرم به زیر افتاده بود گفتم: آری، پدر و مادرم فدای تو باد! فرمود: آری با محبّت و کرامت ای ابوالحسن در این شب ما یا فردا شب ان شاء الله. پس برخاستم و از نزد او شادان و خوش حال بیرون رفتم و رسول خدا به زن های خود امر

فرمود که فاطمه را زینت و خوش بو کنند و بیارایند و خانه ای برای او فرش کنند تا علی در آن درآید. زنان آن کار ها را انجام دادند.

و رسول خدا از درهم هایی که از بهای زره به امّ سلمه سپرده بود ، ده درهم برداشت و به علی داد و فرمود: خرما و روغن و کشک بخر.

علی گفت: چهار درهم از آن را خرما و پنج درهم از آن را روغن و یک درهم کشک خریدم و نزد پیغمبر صلی الله علیه و آله آوردم ، پس آن حضرت آستین های خود را بالا زد و سفره ای خواست و خرما ها را روغن مالی کرد و آن ها را با کشک مخلوط نمود و از آن ها «حیس» ساخت. (حیس نام این نوع خوراک است) پس به من فرمود: یا علی، هر که را دوست می داری دعوت کن. من به جانب مسجد بیرون رفتم و به اصحاب رسول خدا گفتم :دعوت رسول خدا صلی الله علیه و آله را اجابت کنید

ادامه خبر:

فقام القوم بأجمعهم أقبلوا نحو رسول الله صلی الله علیه و آله ، فأخبرته : إنّ القوم کثیر .

فجلّل رسول الله صلی الله علیه و آله السفرة بمندیل ثمّ قال: أدخل عَلَیّ عشرة بعد عشرة، ففعلت ذلک، فجعلوا یأکلون و یخرجون و السفرة لا ینقص ما علیها، حتّی لقد أکل من ذلک الحیس سبعمأة رجل وامرأة، کلّ ذلک ببرکة کف رسول الله صلی الله علیه و آله

قالت أُمّ سلمة: ثمّ دعا النبیّ بابنته فاطمة و دعا بعلیّ ، فأخذ علیّاً بیمینه و أخذ فاطمة بشماله ، فجمعهما إلی صدره فقبّل بین أعینهما، و دفع فاطمة إلی علیّ علیه السلام و قال: یا علیّ ! نعم الزوجة زوجتک . ثمّ أقبل علی فاطمة و قال : یا فاطمة ، نعم البعل بعلک.

ثمّ قام معهما یمشی بینهما حتّی أدخلهما بیتهما الذی بنی لهما، ثمّ خرج من عندهما فأخذ بعضادتی الباب و قال : طهّرکما الله و طهّر نسلکما، أنا سلم لمن سالمکما و حرب لمن حاربکما ، أستودعکما الله و أستخلفه علیکما.

قالّ علیّ علیه السلام: وَ مَکَثَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله بَعْدَ ذَلِکَ ثَلَاثاً لَا یَدْخُلُ عَلَیْنَا فَلَمَّا کَانَ

فِی صَبِیحَهِ الْیَوْمِ الرَّابِعِ جَاءَنَا لِیَدْخُلَ عَلَیْنَا فَصَادَفَ فِی حُجْرَتِنَا أَسْمَاءَ بِنْتَ عُمَیْسٍ الْخَثْعَمِیَّه ، فَقَالَ لَهَا مَا یَقِفُکِ هَاهُنَا وَ فِی الْحُجْرَهِ رَجُلٌ؟

فَقَالَتْ فِدَاکَ أَبِی وَ أُمِّی إِنَّ الْفَتَاهَ إِذَا زُفَّتْ إِلَی زَوْجِهَا تَحْتَاجُ إِلَی امْرَأَهٍ تَتَعَاهَدُهَا وَ تَقُومُ بِحَوَائِجِهَا فَأَقَمْتُ هَاهُنَا لِأَقْضِیَ حَوَائِجَ فَاطِمَه و أقوم بأمرها.

فتغر غرت عیناه بالدموع و قال: یَا أَسْمَاءُ قَضَی اللَّهُ لَکِ حَوَائِجَ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَهِ.

قال علیّ علیه السلام : و کانت غداة قریرة و کنت أنا و فاطمة تحت العباء، فلمّا سمعنا کلام رسول الله صلی الله علیه و آله لأسماء لتقوم ، فقال : سألتکما بحقّی علیکما لا تفرّقا حتّی أدخل علیکما، فرجع کلّ واحد منّا إلی صاحبه و دخل علینا رسول الله صلی الله علیه و آله و جلس عند رؤوسنا ، و أدخل رجلیه فیما بیننا، فأخذت رجله الیمنی و ضممتها إلی صدری، و أخذت فاطمة رجلها الیسری فضمّتها إلی صدرها، و جعلنا ندنی رجلی رسول الله صلی الله علیه و آله حتّی دفیت رجله.

قال لی: یا علیّ ، آتنی بکوز من ماء . فأتیته بکوز من ماء، فتفل فیه ثلاثاً و قرأ علیه آیات من کتاب الله عزّ و جلّ و قال : یا علی، اشربه و اترک منه قلیلاً. ففعلت ذلک ، فرشّ رسول الله صلی الله علیه و آله باقی الماء علی رأسی و صدری و قال : أذهب الله عنک الرجس یا أبا الحسن و طهّرک تطهیراً.

ثمّ قال : آتنی بماء جدید، فأتته فتفل فیه أیضاً ثلاثاً و قرأ علیه آیات من کتاب الله عزّ و جلّ و دفعه إلی ابنته فاطمة ورشّ النبیّ صلی الله علیه و آله باقی الماء عَلَی رَأْسِهَا وَ صَدْرِهَا و قال: أَذْهَبَ اللَّهُ عَنْکِ الرِّجْسَ وَ طَهَّرَکِ تَطْهِیراً

وَ أَمَرَنِی بِالْخُرُوجِ مِنَ الْبَیْتِ وَ خَلَا بِابْنَتِهِ وَ قَالَ کَیْفَ أَنْتِ یَا بُنَیَّهِ وَ کَیْفَ رَأَیْتِ زَوْجَک؟

قالت : یَا أَبَتِ خَیْرَ زَوْجٍ إِلَّا أَنَّهُ دَخَلَ عَلَیَّ نِسَاءٌ مِنْ قُرَیْشٍ وَ قُلْنَ لِی زَوَّجَکِ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله مِنْ فَقِیرٍ لَا مَالَ لَهُ .

پس همه قوم برخاستند و به سوی رسول خدا صلی الله علیه و آله رو آوردند. من به آن حضرت خبر دادم که جمعیّت زیادند، رسول خدا سفره را با دستمالی که به آن وصل فرمود بزرگ تر کرد و فرمود : ده نفر، ده نفر، آن ها [را] بر من وارد کن. همین کار را کردم. می آمدند می خوردند و بیرون می رفتند و از سفره چیزی کم نمی شد، تا این که هفت صد نفر مرد و زن از آن غذای «حیس» خوردند و همه این ها به برکت کف مبارک رسول خدا صلی الله علیه و آله بود.

امّ سلمه گفت: پیغمبر دختر خود فاطمه را پیش خواند و علی را هم خواند پس علی را به دست راست خود و فاطمه را به دست چپ خود گرفت و هر دو را به سینه اش چسبانید و میان دو چشم شان را بوسید و دست فاطمه را به دست علی داد و فرمود: ای علی! زن تو خوب زنی است. پس رو به جانب فاطمه کرد و فرمود: ای فاطمه! شوهر تو خوب شوهری است. پس پیغمبر با آن ها برخاست در میان ایشان حرکت می کرد تا این که آن ها را داخل خانه ای که برای ایشان بنا کرده بودند نمود، و از نزد ایشان بیرون رفت و دو طرف چهار چوبه در را گرفت و فرمود: خداوند شما و نسل شما را طاهر گرداند ، و من راضیم از کسی که به شما و حکم شما راضی باشد و در جنگم با کسی که با شما و حکم شما در جنگ باشد و شما را به خدا می سپارم و خدا خلیفه من بر شما است (یا از او خلافت بر شما را طلب می کنم)

علی علیه السلام گفت: رسول خدا صلی الله علیه و آله تا سه روز نزد ما نیامد. صبح روز چهارم، آمد که بر ما وراد شود مصادف شد با ساعتی که اسما دختر عمیس خثعمیّه در حجره ما بود به او فرمود: چرا این جا توقّف کرده ای و حال آن که مرد در حجره است؟

گفت: پدر و مادرم فدای تو باد! دختر های جوان هنگام زفاف با شوهرشان محتاجند به زنی که امر آن ها را تعهّد کند و به حاجت هایی که دارند قیام کند و من به امر فاطمه به حاجت های او قیام می کنم و امر او را انجام می دهم. پس چشم های پیغمبر پر از اشک شد و فرمود: ای اسما، خدا حاجت های دنیا و آخرت تو را برآورد.

علی علیه السلام فرمود: صبح سردی بود و من و فاطمه در زیر عبا بودیم ، چون سخن پیغمبر را با اسما شنیدیم که برخیزد، فرمود به حقّی که بر شما دارم از شما درخواست می کنم از

هم دیگر جدا نشوید تا من بر شما وارد شوم. پس هر کدام از ما برگشتیم به سوی یار خود و پیغمبر صلی الله علیه و آله وارد شد و نزد سر های ما نشست و پا های خود را در میان ما درآورد، من پای راست او را گرفتم و به سینه چسبانیدم و فاطمه پای چپ او را گرفت و به سینه خود چسبانید، و ما پا های رسول خدا را به خود نزدیک می کردیم تا گرم شود.

به من فرمود: ای علی، یک کوزه آب برای من بیاور. کوزه آبی برای او آوردم ، بر آن دمید به نحوی که از لعاب دهان آن حضرت در آن ریخت؛ تا سه مرتبه و چند آیه ای از قرآن بر آن خواند و گفت: یا علی ، آن را بیاشام و کمی از آن را باقی گذار. پس همین کار را کردم ، آن حضرت باقی مانده آب را بر سر و سینه من پاشید و فرمود: خدا هر نجاست و پلیدی را از تو ببرد و تو را طاهر گرداند ای ابوالحسن .

پس فرمود: کوزه ای دیگر با آب تازه برایم بیاور بر آن نیز دمید سه مرتبه و از لعاب دهان خود در آن ریخت و چند آیه از کتاب خدا بر آن خواند و به دختر خود داد تا آشامید و کمی از آن را باقی گذارد ، آن را بر سر و سینه او پاشید و فرمود: خدا هر پلیدی و نجاستی را از تو ببرد و تو را طاهر گرداند. و مرا به بیرون رفتن از خانه امر فرمود و با دختر خود خلوت کرد و گفت: دخترک من ،فاطمه چگونه ای؟ و شوهر خود را چگونه دیده ای ؟

گفت: ای پدر نیکو شوهری است الّا این که زن های قریش که نزد من آمدند گفتند : رسول خدا تو را با مرد محتاجی که هیچ مالی ندارد تزویج کرده.

ادامه خبر:

فقال لها رسول الله : مَا أَبُوکِ بِفَقِیرٍ وَ لَا بَعْلُکِ بِفَقِیرٍ وَ لَقَدْ عُرِضَتْ عَلَیَّ خَزَائِنُ الْأَرْضِ مِنَ الذَّهَبِ وَ الْفِضَّهِ فَاخْتَرْتُ مَا عِنْدَ رَبِّی عَزَّ وَ جَل.

یَا بُنَیَّهِ لَوْ تَعْلَمِینَ مَا عَلِمَ أَبُوکِ لَسَمُجَتِ الدُّنْیَا فِی عَیْنَیْک. و الله یَا بُنَیَّهِ مَا أَلَوْتُکِ نُصْحاً إِنْ زَوَّجْتُکِ أَقْدَمَهُمْ سِلْماً وَ أَکْثَرَهُمْ عِلْماً وَ أَعْظَمَهُمْ حِلْماً.

یَا بُنَیَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ اطَّلَعَ إِلَی الْأَرْضِ اطِّلَاعَهً فَاخْتَارَ مِنْ أَهْلِهَا رَجُلَیْنِ فَجَعَلَ أَحَدَهُمَا أَبَاکِ وَ الْآخَرَ بَعْلَک

یَا بُنَیَّهِ نِعْمَ الزَّوْجُ زَوْجُکِ لَا تَعْصِی لَهُ أَمْراً

ثُمَّ صَاحَ بِی رَسُولُ اللَّهِ یَا عَلِیُّ فَقُلْتُ لَبَّیْکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ

قَالَ ادْخُلْ بَیْتَکَ وَ الْطُفْ بِزَوْجَتِکَ وَ ارْفُقْ بِهَا فَإِنَّ فَاطِمَهَ بَضْعَهٌ مِنِّی یُؤْلِمُنِی مَا یُؤْلِمُهَا وَ یَسُرُّنِی مَا یَسُرُّهَا أَسْتَوْدِعُکُمَا اللَّهَ وَ أَسْتَخْلِفُهُ عَلَیْکُمَا.

قال علیّ علیه السلام : فَوَ اللَّهِ مَا أَغْضَبْتُهَا وَ لَا أَکْرَهْتُهَا عَلَی أَمْرٍ حَتَّی قَبَضَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا أَغْضَبَتْنِی وَ لَا عَصَتْ لِی أَمْراً وَ لَقَدْ کُنْتُ أَنْظُرُ إِلَیْهَا

قال علیّ علیه السلام : ثُمَّ قَامَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِیَنْصَرِفَ فَقَالَتْ لَهُ فَاطِمَهُ یَا أَبَتِ لَا طَاقَهَ لِی بِخِدْمَهِ الْبَیْتِ فَأَخْدِمْنِی خَادِماً تَخْدُمُنِی وَ تُعِینُنِی عَلَی أَمْرِ الْبَیْتِ

قال رسول الله : یا فاطمة، أیّما أحبّ إلیک : خادم أو خیر من الخادم؟

فقال علیّ علیه السلام: فقلت : قولی : خیر من الخادم .

فقالت : یا أبه! خیر من الخادم

فقال لها رسول الله صلی الله علیه و آله: تکبّرین الله فی کلّ یوم أربعاً و ثلاثین تکبیرة، و تحمدینه ثلاثاً و ثلاثین مرّة، و تسبّحینه ثلاثاً و ثلاثین مرّة، فتلک مأة فی اللسان و ألف فی المیزان . یا فاطمة، إن قلتها فی صبیحة کلّ یوم، کفاک الله ما أهمّک من أمر الدنیا و الآخرة. ⁽¹⁾

ترجمه:

رسول خدا فرمود: نه پدرت فقیر است و نه شوهرت فقیر است؛ هر آینه گنجینه های طلا و نقره زمین را بر من عرضه داشتند و من آن چه را برگزیدم که نزد پروردگار من است و او غالب و بزرگ است.

ای دخترک من ! اگر می دانستی آن چه را که پدرت می داند، دنیا در چشم تو قبیح و زشت می آمد به خدا سوگند یاد می کنم که من در نصیحت کردن به تو کوتاهی نکردم اگر تو را با پیش قدم ترین مردمان در اسلام آوردن و عالم ترین و عاقل ترین و بردبار ترین ایشان تزویج کردم .

ای دخترک من ! خدای عزّ و جل به زمین نگریست ، نگریستنی خاص ، و از اهل آن دو تن را برگزید: یکی از آن دو مرد پدرت بود ، و دیگری شوهرت.

ای دخترک من ! شوهر تو نیکو شوهری است. او را در هیچ امری نافرمانی نکن

پس رسول خدا مرا صدا زد، گفتم: لبّیک ای رسول خدا. فرمود: داخل شو در خانه ات و با زنت لطف کن و با او مدارا نما که فاطمه پاره تن من است آن چه او را به درد آورد مرا به درد آورد و آن چه او را شاد گرداند مرا شاد گرداند شما را به خدا می سپارم و او را خلیفه خود بر شما قرار می دهم.

علی علیه السلام فرمود: به خدا سوگند یاد می کنم که بعد از این او را به غضب نیاورم ، و بر امری که مکروه خاطر او باشد و ادارش نکردم تا وقتی که خدای عزّ و جل روح او را به سوی خود قبض کرد و او هم مرا به غضب نیاورد و در هیچ امری مرا نا فرمانی نکرد به او که نگاه می کردم ، غم ها و اندوه ها به سبب نگاه کردن به او از دلم بیرون می رفت .

علی علیه السلام فرمود: پس از آن رسول خدا صلی الله علیه و آله برخاست که برود ، فاطمه گفت : ای پدر ! من طاقت خدمت خانه را ندارم، خادمی برای من برگمار که مرا خدمت کند و در امر خانه مرا کمک کند.

رسول خدا فرمود: کدام یک را بیش تر دوست داری: خادم را یا چیزی که بهتر از خادم باشد؟

علی علیه السلام فرمود : گفتم : بگو: چیزی که بهتر از خادم باشد .

[پس فاطمه فرمود: ای پدر من آن چه بهتر از خادم است.]

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در هر روزی سی و چهار مرتبه «الله اکبر» بگو و سی و سه مرتبه «الحمد لله» و سی و سه مرتبه «سبحان الله» که مجموعاً صد مرتبه می شود به زبان،

و هزار مرتبه در میزان حساب می شود. ای فاطمه، اگر هر روز صبح آن را گفتی ، خدا تو را در آن چه فکر و قصد آن را داری از امر دنیا و آخرت کفایت می کند.

مؤلّف حقیر گوید : ازدواج فاطمه زهرا با امیرالمؤمنین (علیهما السلام) را جماعت بسیاری از بزرگان علمای اهل سنّت و جماعت در کتب خود به طرق کثیره روایت کرده اند، که محتوی چگونگی ازدواج ایشان در آسمان ها و زمین ، فضایل و مناقب ، و بسیاری از خصائص ایشان است که این مختصر گنجایش ذکر همه آن ها را ندارد ، و آن چه در این کتاب تذکّر داده شد و می شود، قطره ای است از بحار و اندکی است از بسیار . و از جمله آن ها است: محمّد بن یوسف گنجی شافعی ، سمعانی ، ابن بطّه در کتاب ابانه ، مسند احمد بن حنبل ، سنن ابی داود، فضائل احمد ، تاریخ خطیب، تاریخ بلاذری ، کتاب ابن شاهین ، حلیه ابو نعیم، مروزی در کتاب فضائل فاطمه ، عکبری در کتاب ابانه ، ابن مؤذّن ، ابن مردویه در کتاب فضائل امیر المؤمنین ، خوارزمی در کتاب مناقب ، محبّ الدین احمد بن عبدالله در کتاب ذخائر العقبی ، محمّد بن عبّاس بن نجیح در کتاب فوائد ، حافظ محمّد بن محمود نجّار در کتاب تذییل تاریخ، ابو بشر محمّد بن احمد بن حمّاد انصاری ، معروف به دولابی در کتاب الذریّة الطاهرة، شیرویه دیلمی، یحیی بن معین در کتاب امالی، حافظ ابوالقاسم سلیمان بن احمد بن ایّوب لخمی طبرانی صاحب کتاب معاجم، متوفّای سال 360 هجری که یکی از حفّاظِ محلّ وثوق و نزیل در اصفهان بوده.

تحفه خدا به علی و فاطمه علیهما السلام پس از ازدواج

محمّد بن یوسف گنجی شافعی به سند متّصل در باب هشتاد و نهم کتاب کفایة الطالب از صاحب کتاب معاجم، به طور مسند از عبدالله بن مسعود روایت کرده که گفت: به زودی برای شما حدیثی را که از رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم نقل خواهم

کرد ، تا این که گفت :

سمعت عن رسول الله صلی الله علیه و آله و سلم فی غزوة تبوک - و نحن نسیر معه - یقول : إنّ الله تعالی أمرنی أن أزوّج فاطمة علیّاً، ففعلت ، فقال جبرئیل : إنّ الله تعالی بنی جنّة من لؤلؤة قصبة بین کلّ قصبة إلی قصبة لؤلؤة من یاقوت مشدّدة بالذهب، و جعل سقوفها زبرجداً أخضر، و جعل فیها طاقات من اللؤلؤ مکلّلة بالیاقوت ، ثمّ جعل علیها غرفاً، لبنة من ذهب و لبنة من فضّة و لبنة من درّ و لبنة من یاقوت و لبنة من زبرجد . ثمّ جعل فیها عیوناً تنبع فی نواحیها و حقّت ، بالأنهار و جعل علی الأنهار قباباً من درّ قد شعبت بسلاسل الذهب و حفّت بأنواع الشجر . و بنی فی کلّ قصر قبّة ، و جعل فیه أریکة من درّة بیضاء غشّاها السندس و الاستبرق، فرش أرضها بالزعفران و فتق ما بین ذلک بالمسک و العنبر. و جعل فی کلّ قبّة حوراء، و القبّة لها مأة باب علی کلّ باب عینان جاریتان و شجرتان. فی کلّ قبّة مفرش و مکتوب حول القباب آیة الکرسیّ.

فقلت : یا جبرئیل ! لمن بنی الله عزّ و جلّ هذه الجنان ؟

قال : بناها لفاطمة و علیّ سوی جنّاتهما، تحفة أتحفهما الله ، و أقرّ یا محمّد عینک، صلّی الله علیک. ⁽¹⁾

از رسول خدا صلی الله علیه و آله در جنگ تبوک- که با او می رفتیم - شنیدم که می فرمود : خدای تعالی مرا امر کرد که فاطمه را با علی تزویج کنم، و چون تزویج کردم جبرئیل به من گفت: خدای تعالی بهشتی از لؤلؤ بنا کرد که بین هر ستونی تا ستون دیگر از یاقوت است که با طلا محکم بسته شده، و سقف های آن را از زبرجد سبز قرار داده، و طاق های آن را

از لؤلؤ مزیّن به یاقوت قرار داده، و غرفه هایی در آن قرار داد که یک خشت آن از طلا و یک خشت آن از نقره و یک خشت آن از درّ و یک خشت آن از یاقوت و یک خشت آن از زیرجد است و در آن چشمه های جوشنده ای قرار داده که نهر هایی اطراف آن ها را در برگرفته و بالای آن نهر ها، قبّه هایی از دُرّ قرار داده که به زنجیر های طلا شعبه شعبه می شود و دور آن قبّه ها را انواع درخت ها احاطه کرده و در هر قصری قبّه ای بنا نموده،

و در هر قبّه تختی قرار داده از یک دانه دُرّ سفید و آن را به سندس و استبرق پوشانیده و فرش زمین آن را به زعفران پیراسته که در میان آن مشک و عنبر آمیخته ، و در هر قبّه ای حوریّه ای ،است و برای هر قبّه ای صد در قرار داده که بر هر دری دو چشمه جاری و دو درخت است و هر قبّه ای مفروش و در اطراف آن آیة الکرسی نوشته شده.

گفتم: ای جبرئیل، این بهشت را خدا برای چه کسی آفریده؟

گفت: خدا آن را برای فاطمه و علی آفریده و این غیر از بهشت های ایشان است. تحفه ای است که خدا به ایشان تحفه داده چشمت روشن باد ای رسول خدا و رحمت همیشگی خدا بر تو باد !

در بحار الانوار از تاریخ خطیب و کتاب ابن مردویه و ابن مؤذّن و شیرویه دیلمی ، به سند های خودشان از علی بن جعد به سند خود از ابن عبّاس و جابر روایت کرده اند که گفتند:

لما کانت اللیلة التی زفّت فاطمة إلی علیّ، کان النبیّ أمامها و جبرئیل عن یمینها و میکائیل عن یسارها و سبعون ألف ملک من خلفها یسبّحون الله یقدّسونه حتّی یطلع الفجر .⁽¹⁾

شب زفاف که فاطمه را به خانه علی می بردند پیغمبر در جلو او می رفت و جبرئیل از

طرف راست او و میکائیل از طرف چپ او و هفتاد هزار فرشته از پشت سر او می رفتند و خدا را تا طلوع فجر تسبیح و تقدیس می کردند.

و نیز در بحار الانوار از ابن شاهین به اسناد خود از ابی ایّوب روایت کرده که گفت:

قال النبی صلی الله علیه و آله لفاطمة : إِنَّ عَلِیَّ بْنَ أَبِی طَالِبٍ مِمَّنْ قَدْ عَرَفْتِ قَرَابَتَهُ وَ فَضْلَهُ مِنَ اَلْإِسْلاَمِ وَ إِنِّی سَأَلْتُ رَبِّی أَنْ یُزَوِّجَکِ خَیْرَ خَلْقِهِ وَ أَحَبَّهُمْ إِلَیْهِ وَ قَدْ ذَکَرَ مِنْ أَمْرِکِ شَیْئاً فَمَا تَرَیْنَ فَسَکَتَتْ فَخَرَجَ رَسُولُ اَللَّهِ صلی الله علیه و آله وَ هُوَ یَقُولُ اَللَّهُ أَکْبَرُ سُکُوتُهَا إِقْرَارُهَا ⁽¹⁾

پیغمبر صلی الله علیه و آله به فاطمه فرمود: علی بن ابی طالب از کسانی است که خویشاوندی و فضل او را در اسلام شناخته ای ، و من از پروردگار خود خواستم که تو را با بهترین خلق و محبوب ترین ایشان نزد خود تزویج کند، و او چیزی از امر تو یاد فرمود، پس نظر تو چیست؟ فاطمه ساکت شد. رسول خدا صلی الله علیه و آله از خانه بیرون آمد در حالی که می گفت: الله اکبر ، سکوت او اقرار او است.

و از ابن مردویه نیز روایت کرده که آن حضرت به علی فرمود:

تَکَلَّمْ خَطِیباً لِنَفْسِکَ .

فَقَالَ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی قَرُبَ مِنْ حَامِدِیهِ وَ دَنَا مِنْ سَائِلِیهِ ، وَ وَعَدَ الْجَنَّهَ مَنْ یَتَّقِیهِ وَ أَنْذَرَ بِالنَّارِ مَنْ یَعْصِیهِ. نَحْمَدُهُ عَلَی قَدِیمِ إِحْسَانِهِ وَ أَیَادِیهِ حَمْدَ مَنْ یَعْلَمُ أَنَّهُ خَالِقُهُ وَ بَارِیهِ وَ مُمِیتُهُ وَ مُحْیِیهِ وَ مُسَائِلُهُ عَنْ مَسَاوِیهِ وَ نَسْتَعِینُهُ وَ نَسْتَهْدِیهِ وَ نُؤْمِنُ بِهِ وَ نَسْتَکْفِیهِ. وَ نَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ ، شَهَادَهً تَبْلُغُهُ وَ تُرْضِیهِ وَ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَ رَسُولُهُ صَلَاهً تُزْلِفُهُ وَ تُحْظِیهِ و

وَ تَرْفَعُهُ وَ تَصْطَفِیهِ وَ النِّکَاحُ مِمَّا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ وَ یَرْضیهُ وَ اجْتِمَاعُنَا مِمَّا قَدَّرَهُ اللَّهُ وَ أَذِنَ فِیهِ وَ هَذَا رَسُولُ اللَّهِ ص زَوَّجَنِی ابْنَتَهُ فَاطِمَهَ عَلَی خَمْسِمِائَهِ دِرْهَمٍ وَ قَدْ رَضِیتُ فَاسْأَلُوهُ وَ اشْهَدُوا

وَ فِی خَبَرٍ وَ قَدْ زَوَّجْتُکَ ابْنَتِی فَاطِمَهَ عَلَی مَا زَوَّجَکَ الرَّحْمَنُ وَ قَدْ رَضِیتُ بِمَا رَضِیَ اللَّهُ لَهَا فَدُونَکَ أَهْلَکَ فَإِنَّکَ أَحَقُّ بِهَا مِنِّی.

وَ فِی خَبَرٍ فَنِعْمَ الْأَخُ أَنْتَ وَ نِعْمَ الْخَتَنُ أَنْتَ وَ نِعْمَ الصَّاحِبُ أَنْتَ وَ کَفَاکَ بِرِضَی اللَّهِ رِضًی فَخَرَّ عَلِیٌّ سَاجِداً شُکْراً لِلَّهِ تَعَالَی وَ هُوَ یَقُولُ : رَبِّ أَوْزِعْنِی أَنْ أَشْکُرَ نِعْمَتَکَ الَّتِی أَنْعَمْتَ عَلَیَّ ⁽¹⁾- الآیة .

فَقَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: آمین .

فَلَمَّا رَفَعَ رَأْسَهُ قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و اله بَارَکَ اللَّهُ عَلَیْکُمَا وَ بَارَکَ فِیکُمَا وَ أَسْعَدَ جَدَّکُمَا وَ جَمَعَ بَیْنَکُمَا وَ أَخْرَجَ مِنْکُمَا الْکَثِیرَ الطَّیِّبَ ثُمَّ أَمَرَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله بِطَبَقِ بُسْرٍ وَ أَمَرَ بِنَهْبِهِ وَ دَخَلَ حُجْرَهَ النِّسَاءِ وَ أَمَرَ بِضَرْبِ الدَّفِّ. ⁽²⁾

پیغمبر به علی فرمود: سخن بگو و برای خودت خطبه بخوان.

پس گفت: ستایش مختصّ خدایی است که هر که او را ستایش کند به او نزدیک می شود خدا، و هر که از او بخواهد به او نزدیک شود، و بهشت را به کسانی وعده داده است که از او بپرهیزند و هر که نافرمانی او را کند به آتش ترسانیده است. او را بر احسان قدیم او و نعمت های او ستایش می کنیم به سان ستایش کردن کسی که می داند خدا آفریننده او و نعمت دهنده و پدید آورنده و میراننده و زنده کننده و سؤال کننده از بدی های او است. و از او یاری می طلبیم و طلب هدایت می کنیم و به او می گرویم و می خواهیم که امور ما را کفایت کند و شهادت می دهیم به این که خدایی جز الله نیست یکتایی که هیچ شریک و

انبازی ندارد؛ شهادتی که به او برسد و او را خشنود کند و شهادت می دهیم به این که محمّد بنده و فرستاده او است؛ صلواتی که او را رستگار کند و از آن بهره مند شود و او را بالا برد و برگزیند.

و نکاح از اموری است که خدا به آن امر فرموده و موجب رضایت او است ، و جمع شدن ما از چیز هایی است که خدا تقدیر کرده و به آن اذن داده است، و این است رسول خدا صلی الله علیه و آله که فاطمه دختر خود را با من تزویج کرده است به صداق پانصد درهم، پس از او سؤال کنید و شاهد باشید.

و در خبر دیگر است که فرمود : دختر خود فاطمه را با تو تزویج کردم به صداق آن چه که خدای بخشنده تو را تزویج کرده است و راضی شدم به آن چه که خدا به آن برای او راضی است پس این اهل توست در مقابل تو و تو نسبت به او از من سزاوارتری.

و در خبر دیگر است که فرمود: تو خوب برادری هستی و خوب دامادی هستی و خوب رفیقی هستی! و رضایت خدا تو را کفایت می کند، رضایتی نیکو . پس علی علیه السلام برای سپاس گزاری از خدای تعالی سجده کرد و می گفت: «پروردگار من، که سپاس گزاری نعمتت را که به من ارزانی داشتی به من الهام کن...». و رسول خدا صلی الله علیه و آله آمین گفت .

چون سر خود را بلند کرد، پیغمبر فرمود: خدا بر شما و در حق شما مبارک گرداند و کوشش شما را نیکو گرداند و میان شما جمع کند و از شما ذریّه پاکیزه بسیاری بیرون آورد پس پیغمبر فرمود طبق خرمایی بیاورند و گفت: در خوردن از یک دیگر پیشی بگیرند ، و داخل حجره زن ها شد و امر کرد که دف بزنند.

کیفیت بردن فاطمه علیها السلام به خانه علی علیه السلام

از ابن بابویه در کتاب مولد فاطمه روایت شده است:

أمر النبی صلی الله علیه و آله بنات عبدالمطّلب و نساء المهاجرین و الأنصار، أن یمضین فی صحبة فاطمة ، و أن یفحرن و یرجزن و یکبّرن و یحمدن و لا یقولنّ ما لا یرضی

الله .

قال جابر : فأرکبها علی ناقته - و فی روایة: علی بغلته الشهباء - و أخذ سلمان زمامها و حولها سبعون حوراء، و النبیّ و حمزة و عقیل و جعفر و أهل البیت یمشون خلفها مشتهرین سیوفهم، و نساء النبیّ قدّامها یرجزن، فأنشأت أمّ سلمة:

سرن بعون الله جاراتی *** و اشکرنه فی کل حالات

و اذکرن ما أنعم ربّ العلی *** من کشف مکروه و آفات

فقد هدانا بعد کفر و قد *** أنعشنا ربّ السماوات

و سرن مع خیر نساء الوری *** تفدی بعمّات و خالات

یا بنت من فضله ذوالعلی *** بالوحی منه و الرسالات

ثم أنشأت عایشة :

یا نسوة استترن بالمعاجر *** و اذکرن ما یحسن فی المحاضر

و اذکرن ربّ الناس إذ یخصّنا *** بدینه مع کلّ عبد شاکر

و الحمد لله علی إفضاله *** و الشکر لله العزیز القادر

سرن بها فالله أعطی ذکرها *** و خصّها منه بطهر طاهر

ثم قالت حفصة :

فاطمة خیر نساء البشر *** و من لها وجه کوجه القمر

فضّلک الله علی کلّ الوری *** بفضل من خصّ بآی الزُّمَر

زوّجک الله فتیً فاضلاً *** أعنی علیّاً خیر من فی الحضر

فسرن جاراتی بها فإنّها *** کریمة بنت عظیم الخطر

ثم قالت معاذة أُمّ سعد بن المعاذ :

أقول قولاً فیه ما فیه *** و أذکر الخیر و أُبدیه

محمّدخیر بنی آدم *** ما فیه من کبر ولاتیه

بفضله عرّفنا رشدنا *** فالله بالخیر یجازیه

و نحن مع بیت نبیّ الهدی *** ذی شرف قد مکنت فیه

فی ذروة شامخة أصلها *** فما أری شیئاً یدانیه

و کانت النسوة رجعن أوّل بیت من کلّ رجز، ثم یکبّرن و دخلن الدار.

ثمّ أنفذ رسول الله إلی علیّ و دعاه إلی المسجد ، ثم دعا فاطمة ، فأخذ یدیها و وضعها فی یده و قال : بارک الله فی ابنة رسول الله .

کتاب ابن مردویه : إنّ النبیّ سأل ماء فأخذ منه جرعة ، فتمضمض بها ، ثمّ مجّها فی القعب، ثمّ صبّها علی رأسها ، ثمّ قال : اقبلی ، فلمّا أقبلت نضح من بین ثدییها ، ثمّ قال : ادبری فلمّا أدبرت نضح من بین کتفیها و دعا لهما.

و قال : اللهمّ بارک فیهما و بارک علیهما، و بارک فی نسلهما ⁽¹⁾.⁽²⁾