مشخصات کتاب

سرشناسه : سبحانی تبریزی جعفر، ۱۳۰۸ -

عنوان قراردادی : المزار عند الائمه الاطهار .برگزیده .شرح

عنوان و نام پدیدآور : پاسداری از مرقد پیامبران و امامان: نقدی بر کتاب زیارت از دیدگاه امامان / جعفر سبحانی.

مشخصات نشر : تهران: مشعر ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری : ۹۶ص.؛ ۱۱ × ۲۱ س م.

شابک : ۶۰۰۰ ریال : 978-964-540-160-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتاب حاضر نقدی بر برگزیده کتاب" المزار عندالائمه الاطهار" نوشته عبدالهادی الحسینی است.

یادداشت : چاپ سوم.

یادداشت : کتابنامه بهصورت زیرنویس.

موضوع : حسینی، عبدالهادی، المزارعندالائمه الاطهار -- نقد و تفسیر.

موضوع : زیارت -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : گورها و گورستان ها -- زیارت -- دفاعیه ها و ردیه ها

موضوع : زیارت -- نظر وهابیه

موضوع : سوگواری ها -- دفاعیه ها و ردیه ها

شناسه افزوده : حسینی، عبدالهادی . المزار عندالائمه الاطها. برگزیده. شرح

رده بندی کنگره : BP۲۶۲/ح۴۷م۴۰۸۴ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۷۶

شماره کتابشناسی ملی : ۱۵۴۶۸۶۵

اشاره

پیش گفتار

جهانی که ما در آن زندگی می کنیم، بهصورت دهکده واحدی درآمده که همگان می توانند از عقاید و آرای یکدیگر بهصورتصحیح آگاه شوند و در حقیقت این نعمت الهی می تواند وسیله همدلی و همفکری میان مسلمانان باشد، ولی جای تأسّف است که برخی پیوسته به جای تأکید بر مشترکات، بر اختلافات دامن می زنند و مانع از آنند که نوعی یگانگی و همکاری میان مسلمانانصورت پذیرد و پیوسته عقاید و افکار برادران دینی خود را بهصورت غیرصحیح نقل می کنند.

گاهی غرض ورزی به جایی می رسد که یک مسأله فقهی (بنای بر قبور) را بهصورت یک مسأله عقیدتی درآورده و آن را مایه تکفیر قرار می دهند.

اخیراً کتابی به نام «المزار عند الأئمّة الأطهار» به قلم دکتر عبدالهادی الحسینی در کشور بحرین چاپ و در

کشور سعودی منتشر شده و به آن اکتفا نشده و فرد دیگری به نام «زین العابدین ابراهیمی» آن را به فارسی برگردانده و به نام «زیارت از دیدگاه ائمه» در «دارالقائم (موهوم)» چاپ و در مکه و مدینه منتشر گردیده است.

آنان یک مسأله فقهی را آن چنان مطرح می کنند که گویا علاقه مندان مراقد انبیا و اولیا ازصفوف موحدان بیرون رفته و به خیل مشرکان پیوسته اند.

ما کراراً منطق آنان را در تمام موارد بررسی کرده و پاسخ آن را داده ایم ولی برای این که حجّت بر نویسنده و مترجم تمام شود و روشن گردد که منطق وهابیت، سست و بی پایه است، و علاقه مندان خاندان رسالت، از منطق قوی و نیرومندی برخوردارند، بار دیگر هر دو کتاب را مورد بررسی قرار می دهیم و در چند فصل به پرسش ها و شبهات آنان پاسخ می دهیم:

با بررسی این موضوعات پنج گانه بخش اعظم گفته های «المزار» مورد بررسی و تجزیه و تحلیل قرار می گیرد.

ولی نویسنده در آخر کتاب درباره توسّل به ارواح

مقدسه سخن گفته که خود دفتر جداگانه ای می طلبد و ما در این مورد در دو کتاب بهصورت گسترده سخن گفته ایم. «⁽¹⁾»

سخن را کوتاه می کنیم. امید است همه مسلمانان جهان در حفظ آثار اسلامی و یادگارهای پاکان و نیاکان و هر چه که به حفظ ارزش های اسلامی کمک می کند موفق باشند.

قم- مؤسسه امامصادق علیه السلام

جعفر سبحانی

22 شعبان 1429

برابر با 3 شهریور 1387

بخش اول: آثار سازنده زیارت از دیدگاه قرآن وسنّت

اشاره

«زیارت» در لغت به معنی «قصد» است و در موردی به کار می رود که فردی از نقطه ای به نقطه ای برای دیدار شخصی یا مکانی برود و هدفش از این کار تعظیم و تکریم آن فرد یا آن مکان باشد «⁽¹⁾». گاهی نیز زیارت به جمله ها و عباراتی گفته می شود که انسان با آنها با فرد سخن می گوید و این اصطلاحی دیگر غیر از اصطلاح لغوی است.

فطرت و آیین اسلام

آیین اسلام، آیین فطری است و دستورهای آن، با آفرینش انسان، هماهنگ و همسوست؛ این آیین، از هر نوع تشریع خلاف فطرت، پیراسته است. قرآن مجید بر این اصل تصریح می کند و می فرماید:

«فَأقِمْ وَجْهَکَ لِلدّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّه ذلِکَ الدّینُ القَیِّمُ ولکِنّ أکْثَرَ النّاسِ لا یَعْلَمونَ» «⁽¹⁾»

«پس رو به آیین حق گرا- توحید خالص- کن که خداوند در نهاد انسان ها جای داده است.

دگرگونی در آفرینش الهی نیست. این است آیین استوار، ولی بیشتر مردم نمی دانند».

مثلًا انسان پیوسته عدل و داد را دوست داشته و از ظلم و ستم بیزار بوده است. به زندگی اجتماعی علاقه مند، و از زندگی در بیغوله ها گریزان می باشد و همچنین ....

اینک مسأله دیدار چهره های محبوب را در آرامگاه های شان از نظر اسلام بررسی می کنیم.

علاقه به درگذشتگان فطری است

هر انسان سالمی به پدران و مادران و فرزندان و بستگان و دوستان خود علاقه دارد، و گاهی هستی خود را فدای آنها می کند، و پس از درگذشت آنها نیز به یاد آنها می باشد، و در خانه دل، مهر و محبت آنها را پرورش می دهد، و لذا آثار و یادگارهای آنها را حفظ می کند. از این جهت، پس از خاکسپاری، علاقه مند است که مهر جوشان خود را در کنار قبر آنها به نمایش بگذارد، تا رابطه او با این از دست رفتگان قطع نشود، و آرامگاه آنان بهصورت خاصی محفوظ بماند.

بنابراین جلوگیری از زیارت قبور افراد مورد علاقه، امری است بر خلاف فطرت و گامی است بر خلاف خواسته های آفرینش انسان. از این جهت شرع مقدس به زیارت قبور دستور داده و آثاری بر آن بیان شده است.

آثار تربیتی زیارت قبور

شکی نیست که انسان با حرص و ولعِ به مال و جاه آفریده شده؛ ولی در عین حال عواملی در حیات او هست که این خواسته را تعدیل می کند و به این غریزه سر و سامان می بخشد و کاری می کند که تلاش او برای زندگی و گردآوری اموال و ثروت در مسیر سعادت او باشد نه در مسیر گردآوری اموال.

یکی از عوامل تعدیل کننده این درخواست، رفتن به وادی خاموشان است که در آن بزرگان و قدرتمندان و ثروتمندان جهان با یک لباس سفید هم شکل آرمیده اند و چیزی جز کفن همراه خود نبرده اند. همین دیدار، سبب می شود که انسان، از حرص و آز خویش بکاهد. در روایاتی که از پیامبر اکرمصلی الله علیه و آله نقل شده، این نکته تصریح شده است.

پیامبر گرامیصلی الله علیه و آله می فرمایند:

«کنتُ نَهَیْتُکُم عن زیارةِ القُبُورِ. ألا فَزُوروها فإنَّها تُرِقُّ القلبَ و تُدْمِعُ العَیْنَ و تُذَکِّرُ الآخِرَة» «⁽¹⁾».

«من شما را از زیارت قبور نهی کرده بودم- به خا طر این که به زیارت قبور مشرکان می رفتند که

خود ممنوع است- اکنون (که قبور مسلمانان و شهیدان در برابر شماست)، زیارت کنید! زیرا زیارت دل ها را نرم می کند و دیدگان را اشک بار می سازد و آخرت را به خاطر می آورد».

و در حدیث دیگر فرمودند:

«زُوروا القُبُورَ فإنّها تُذَکِّر الآخِرةَ» «⁽¹⁾».

«گور مردگان را زیارت کنید زیرا آخرت را به یاد شما می آورد».

امّ سلمه می گوید: پیامبرصلی الله علیه و آله فرمودند:

«زُوروا القُبُورَ فإنّها تُذَکِّر الآخِرةَ» «1».

«قبور را زیارت کنید زیرا برای شما آموزنده است».

زیارت قبور عالمان

آن چه گفته شد مربوط به زیارت قبور مردم عادی است که کمترین فایده آن، یادآوری مرگ و روز رستاخیز است؛ ولی زیارت تربت عالمان، اثر دیگری دارد؛ زیرا علاوه بر این که از شخص آنان تجلیل می شود، نوعی ترویج از علم و دانش به شمار می رود و سبب می شود که نسل جوان، به خاطر احترامی که عالمان- در زندگی و پس از مرگ- دارند به علم، گرایش پیدا کنند و در شمار آنان درآیند.

زیارت تربت شهیدان

زیارت تربت شهیدان که با خون سرخ خویش از شرف و عزّت ملّتی دفاع کرده اند، مفهومی فراتر از زیارت قبور افراد عادی دارد. حضور در کنار مرقد آنان نوعی بستن پیمان با آنان است که راه آن ها را ادامه خواهند داد. برای روشن شدن مطلب، مثالی را مطرح می کنیم:

زائر خانه خدا، در طواف، «حجرالاسود» را استلام می کند. هدف از دست گذاردن بر این سنگ سیاه چیست؟

هدف، نوعی پیمان بستن با ابراهیم خلیل علیه السلام است که پیوسته در راه آرمان او، سعی و کوشش کند وچون دست زائر به قهرمان توحید نمی رسد، دست بر چیزی می گذارد که بازمانده از اوست.

در احادیث اسلامی وارد شده است که زائر خانه خدا به هنگام استلام حجر بگوید:

«أمانتی أدَّیْتُها و مِیثاقی تَعاهَدْتُهُ لِتَشْهَدَ لی بِالمُوافاة».

«امانتی که بر ذمّه ام بود ادا کردم، و بیعت خود را تجدید نمودم تا به ادای آن گواهی دهی».

از این بیان روشن می شود که چرا اسلام دستور می دهد به زیارت شهیدان احُد و کربلا و دیگر شهدای عزیز بشتابیم؛ زیرا حضور در کنار تربت آنان و یا دست گذاردن بر ضریح و قبر آنان نوعی بستن پیمان با روح و هدف آنان است

که زائر راه آنان را تداوم خواهد بخشید.

پس زیارت قبر شهید، گذشته از تکریم و احترام او، پاسداری از آرمان های اوست.

حضور در حرم پیامبر صلی الله علیه و آله

حضور در حرم پیامبرصلی الله علیه و آله گذشته از این که قدرشناسی از جان فشانی ها و فداکاری های اوست، بیعت با آن حضرت و نشان پایداری بر آرمان های او به شمار می رود. این مطلب از امام هشتم علیه السلام وارد شده است:

«إنّ لِکُلِّ إمامٍ عَهداً فی عُنُقِ أوْلِیائِهِ و شِیعَتِهِ و إنَّ مِنْ تَمامِ الوَفاءِ بِالعَهْدِ زیارةَ قُبُورِهِم» «⁽¹⁾».

«هر امامی بر گردن دوستان و شیعیان خویش پیمانی دارد و زیارت قبور پیشوایان، بخشی از عمل به این پیمان است».

تو گویی با این زیارت، با پیشوای خود پیمان می بندد که جز راه و رسم آنان، از راه و رسم دیگری پیروی نکند. زائر مرقد رسول خداصلی الله علیه و آله با رهبر خویش چنین گفتگو می کند:

ای رسول خداصلی الله علیه و آله! اگر انصار در «عقبه دوم» با تو بیعت کردند تا از حریم رسالت دفاع کنند، و یا گروهی از مهاجر و انصار در «حدیبیّه» زیر شجره با تو بیعت کردند که از دین خدا دفاع کنند، من نیز ای شفیع امّت! با حضور در حرم تو و تماس با تربت پاک تو، با تو بیعت می کنم که پاسدار

آرمان های تو باشم. گرد شرک و گناه نگردم و از تو می خواهم که برایم از درگاه الهی طلب آمرزش کنی.

اگر گردشگران عالم برای دیدار آثار باستانی و مناظر زیبا، رنج سفر بر خود هموار می کنند؛ من با دویدن در بیابان و خفتن در کنار خار مغیلان، خواهان زیارت مرقد تو هستم.

از آن جا که دستم به تو نمی رسد، تربت تو را می بویم و می بوسم.

طلب آمرزش از پیامبر خدا

در قرآن مجید به گناه کاران دستور داده شده به حضور پیامبرصلی الله علیه و آله برسند و از او درخواست آمرزش کنند و پیامبر خداصلی الله علیه و آله هم در حق آنان دعا کند. در اینصورت خدا گناهان آنان را می بخشد:

«و لَوْ أنَّهُم إذْ ظَلَموا أنْفُسَهُم جآؤوک فاسْتَغْفَروا اللَّهَ و اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسولُ لَوَجَدوا اللَّهَ تَوّاباً رَّحیماً» «⁽¹⁾»

«اگر آنان که بر خویش ستم کرده اند نزد تو می آمدند و از خدا آمرزش می خواستند و پیامبر نیز برای آنان آمرزش می خواست، خدا را توبه پذیر و مهربان می یافتند».

این آیه هر چند در آغاز نظر، مربوط به دوران حیات پیامبرصلی الله علیه و آله است، ولی با توجه به این که پیامبرِ شهیدان بهتر از شهیدان، زنده است و پیام های زائران را می شنود و پاسخ درودفرستندگان را نیز می گوید؛ می تواند برای زائران

مرقد خویش طلب مغفرت کند.

شگفتا! همین آیه هم اکنون که مرقد رسول خداصلی الله علیه و آله در اختیار افراد بی مهر و یا کم مهر قرار گرفته است، بالای مرقد او نوشته شده است

زیارت قبور و سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله

نه تنها پیامبرصلی الله علیه و آله به طور شفاهی، یاران را به زیارت قبور می خواند، بلکه خود نیز عملًا به زیارت آنها می رفت.

مُسلِم درصحیح خود نقل می کند: عایشه- همسر پیامبرصلی الله علیه و آله- می گوید: پیامبرصلی الله علیه و آله در آخرین بخش شب، خانه را به قصد زیارت بقیع ترک می کرد و آنگاه وارد این سرزمین می شد و با آرمیدگان در دل خاک چنین می گفت:

«السَّلامُ عَلَیکُم دارَ قَومٍ مُؤمنینَ وَ أتاکُم ما تُوعَدوُنَ غَدَاً مُؤَجَّلوُنَ وَ إنّا إن شاءَ اللَّهُ بِکُمْ لاحِقُونَ. ألّلهُمَّ اغْفِرْ لأهلِ البَقیعِ الغَرْقد» «⁽¹⁾».

«درود بر شما ای ساکنان خانه افراد باایمان! آن چه که به وقوع آن در آینده وعده داده می شدید، سراغ شما آمد (و شما میان مرگ و روز رستاخیز به سر می برید.) ما نیز به شما خواهیم پیوست. پروردگارا! اهل بقیع غرقد را بیامرز!».

نه تنها خود پیامبرصلی الله علیه و آله به زیارت آنها می شتافت، حتی همسر خود را نیز تعلیم و آموزش داد که آنها را این چنین زیارت کند:

«السَّلامُ عَلَیکُم أهلَ الدِّیار مِنَ الْمؤمنینَ وَ الْمُسلِمینَ وَ یَرْحَمُ اللَّهُ المُستَقدمین مِنّا وَ المُستَأخِرینَ وَ إنّا إنْ شاءَاللَّهُ بِکُم لاحِقُونَ» «⁽¹⁾».

«درود بر ساکنان مؤمن و مسلمان این سرزمین! خداوند همه مؤمنان را چه آنها که قبلًا درگذشته اند و چه آنها که بعداً در خواهند گذشت رحمت کند. ما نیز به خواست خدا به شما خواهیم پیوست».

همسر رسول خدا و دخت گرامی پیامبر، فاطمه زهرا علیها السلام به زیارت قبور می رفتند و احدی بر آنان ایراد نمی گرفت، ولی اکنون باب زیارت قبور بقیع به روی زنان بسته است. این یک نوع تناقض بین سنّتصحابه و رفتار دستگاه های دینی برخی کشورهاست. آیا حکم خدا در قرن چهاردهم دگرگون شده است؟ چرا باید زنان از آثار سازنده زیارت قبور، آن هم زیارت شهیدان و اولیا محروم باشند؟!

زیارت مرقد پیامبر صلی الله علیه و آله در احادیث

تقی الدین سبکی شافعی (م 756) از فقیهان چیره دستی است که عقاید ابن تیمیه را در مورد عدم استحباب زیارت قبر پیامبرصلی الله علیه و آله نقد کرده و کتابی به نام «شفاء السّقام فی زیارة خَیْرِ الأنام» نوشته است. وی در این کتاب، احادیثی را که محدّثان درباره زیارت قبر پیامبرصلی الله علیه و آله

نقل کرده اند گردآورده است که می تواند مسأله را به حد تواتر برساند. حتی مفتی سابق عربستان سعودی- عبدالعزیز بن باز- به این خیل پیوسته وصریحاً به استحباب زیارت قبر پیامبرصلی الله علیه و آله فتوا داده است «⁽¹⁾».

ما در این جا فقط به نقل چند روایت می پردازیم.

عبداللَّه بن عمر از پیامبرصلی الله علیه و آله نقل می کند:

«مَنْ زارَ قَبْری وَجَبَتْ لَهُ شَفاعَتی «⁽²⁾».

«هر کس قبر مرا زیارت کند حتماً او را شفاعت خواهم کرد».

امام محمد باقر علیه السلام از پیامبرصلی الله علیه و آله نقل می کند:

«مَنْ زارَنی حَیّاً و مَیِّتاً کُنْتُ لَهُ شَفیعاً یَومَ القیامةِ» «⁽³⁾».

«هر کس مرا زنده یا مرده زیارت کند او را شفاعت خواهم کرد».

امیرمؤمنان علیه السلام می فرماید:

«أتِمُّوا بِرَسولِ اللَّهِ حَجَّکُمْ إذا خَرَجْتُم الی بیتِ اللَّهِ فَإنَّ تَرْکَهُ جفاءٌ و بِذلِکَ أُمِرْتُمْ وَ أَتِمُّوا بِالقُبُورِ الَّتی ألْزَمَکُمُ اللَّهُ زِیارَتَها وَ حَقَّها» «⁽⁴⁾».

«زمانی که آهنگ زیارت خانه خدا کردید حج خود را با زیارت مرقد پیامبرصلی الله علیه و آله به پایان

برسانید زیرا ترک زیارت مرقد او جفا بر آن حضرت است و شما به این کار مأمور شده اید و نیز با زیارت قبوری که به زیارت آنها ملزم شده اید حج خود را به پایان برسانید».

روی این اساس، همه مسلمانان جهان، در ایام حج، برنامه سفر خود را طوری تنظیم می کنند که یا در رفتن و یا به هنگام برگشتن، به زیارت مرقد پیامبرصلی الله علیه و آله موفق شوند.

چه بسا راه دوری را برمی گزینند تا به این هدف جامه عمل بپوشانند.

تفسیر حدیث «لا تُشَدُّ الرّحال ...»

در این جا ممکن است سؤالی مطرح شود که این روایات، زیارت پیامبرصلی الله علیه و آله را مستحب می شمارد اما درباره سفر برای زیارت او سخن نمی گوید، بلکه می توان گفت که سفر طبق روایت ابوهریره، برای زیارت مرقد او جایز نیست؛ زیرا وی از پیامبرصلی الله علیه و آله نقل می کند:

«لا تُشَدُّ الرِّحالُ إلّا إلی ثَلاثةِ مَساجِدَ:

مسجدی هذا و مسجدِ الحرامِ و مَسجدِ الأقصی «⁽¹⁾».

«جز به سوی سه مسجد، سفر انجام نمی گیرد:

این مسجد من، مسجدالحرام و مسجدالاقصی».

ولی پاسخ این سؤال روشن است. موضوع در حدیث

پیامبرصلی الله علیه و آله «شدّ رحال» (سفر) به مساجد است نه سفر به غیر آنها؛ مثلًا زیارت قبور، زیارت والدین، سفر برای تجارت و یا تحصیل علم.

علت این که فقط برای این سه مسجد «شدّ رحال» می شود این است که، غیر این سه مسجد، در همه جا ثواب یکسانی دارد؛ مثلًا آن کس که در تهران است شایسته نیست برای درک ثواب مسجد جامع به شهر دیگر برود؛ زیرا ثواب مسجد جامع تهران و سمنان یکسان است و این ارتباطی به زیارت قبور ندارد.

زیارت مساجد سبعه

زائران مدینه منوره به زیارت «مساجد سبعه» می روند و اگر مسجد «ردّ الشمس»، «بلال» و «اجابة» را بر آنها بیفزاییم، شمار مساجد به ده مسجد می رسد. اگر زائران خانه خدا، به زیارت این مساجد می روند نه به خاطر این که در آن جا با گزاردن نماز، اجر بیشتری ببرند، بلکه هدف، یاد و خاطره مسلمانانصدر اسلام است که در سخت ترین شرایط (جنگ خندق) برخی از این مساجد را ساخته و در آن ها نماز گزارده اند. حضور در این مراکز به خاطر تجدید آن خاطره ها و بستن پیمان با شهیدان آن راه است و در این مورد هدف دیگری نیز هست، قصد تبرّک از این مساجد که خون شهیدان راه توحید با آنها عجین شده است. آنگاه که وارد مسجد شدند، به مستحبات ورود به مسجد عمل می کنند نه این که برای نمازگزاردن به آن مساجد می روند.

در پایان آیه ای را یادآور می شویم که بهصورت آشکار دستور می دهد که به زیارت قبور مؤمنان بشتابیم. آن آیه

مبارکه چنین است:

«وَ لا تُصَلِّ عَلی أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً وَ لا تَقُمْ عَلی قَبْرِهِ» «⁽¹⁾».

در این آیه پیامبرصلی الله علیه و آله درباره مشرکان از دو چیز نهی شده است:

بخش دوم آیه برای ما اهمیت خاصی دارد و آن این که آیا مقصود از ایستادن در کنار قبر، تنها توقف در هنگام دفن است یا مفهومی گسترده تر از این دارد؟ مفسّران، معنی دوم را تأیید می کنند که به اختصار، کلام برخی از آنان را یادآور می شویم:

بیضاوی می گوید:

لا تقف عند قبره للدّفن أو الزّیارة «⁽²⁾»: بر سر قبر منافقان- خواه برای دفن و خواه برای زیارت- توقف نکن.

همین نظریه را جلال الدین سیوطی (تفسیر جلالین، سوره توبه، آیه 84) و عارف بورسی (روح البیان، ج 3،ص 378) و آلوسی بغدادی (روح المعانی، ج 10،ص 155)

آورده اند. در اینصورت معنی چنین خواهد بود:

«بر سر قبر هیچ یک از منافقان، در هیچ زمانی توقف نکن».

و مفهوم آیه این است که توقف بر قبر مؤمنان جایز و بلکه شایسته است، خواه برای دفن و خواه برای غیر آن.

بنابر این، هر مسلمانِ باایمانی می تواند از این فیض بهره مند باشد که پیامبرصلی الله علیه و آله در کنار قبر او توقف و برای او دعا کند، به جز منافقان که از این فیض بی بهره اند.

حفظ آثار صالحان در سایه زیارت قبور

آثار سازنده زیارت قبور، به ویژه زیارت قبور عالمان و شهیدان و اولیای الهی و پیامبر گرامیصلی الله علیه و آله در گرو حفظ قبور آنان است. زیارت، سبب بازسازی این قبور وصیانت آنهاست و اگر امت اسلامی پیوند خود را با این مراقد متبرّکه قطع کند؛ طبعاً با گذشت زمان، این مراکز به دست فراموشی سپرده می شوند و اثری از آنها باقی نمی ماند و در نتیجه دو خسارت بزرگ متوجه امت اسلامی می شود:

جایگزین مشاهده ها نمی شود و کم کم دیگر مسایل مربوط به اسلام نیز به همین سرنوشت دچار می شود و شک و تردید نسبت به خود آیین پیامبر خاتم و شخص شخیص او و برنامه های او راه پیدا کرده و با گذشت زمان کم رنگ می شود؛ هم چنان که جریان درباره حضرت مسیح علیه السلام از این قرار است.

از خود مسیح و یاران او و کتاب او اثر ملموسی بر جای نمانده و نسل حاضر که با محسوسات سر و کار دارد، نسبت به اصل وجود مسیح و آیین او با دیده تردید می نگرد و چه بسا احتمال می دهد که این آیین ساخته و پرداخته مورخان و داستان سرایان باشد. چنان که سرگذشت لیلی و مجنون و شیرین و فرهاد به همین سرنوشت مبتلا شده است.

به خاطر این آرمان است که قرآن مجید دستور می دهد خانه هایی که در آن جاصبح گاهان و عصرگاهان، تسبیح خدا گفته می شود مورد احترام و بزرگداشت قرار گیرد:

«فی بیوتٍ أذِنَ اللَّهُ أنْ تُرْفَعَ و یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یُسَبِّحُ لَهُ فیها بِالغُدُوِّ و الآصالِ* رِجالٌ لا تُلْهیهِمْ تِجارَةٌ و لا بَیْعٌ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ و إقامِ الصلاةِ و ایتاءِ الزَّکوةِ یَخافونَ یَوْماً تَتَقَلَّبُ فِیهِ القُلُوبُ وَ الأبْصارُ» «⁽¹⁾»

«این چراغ پرفروغ در خانه هایی قرار داد که

خداوند اذن داده است که گرامی داشته شود.

خانه هایی که نام خدا در آنها برده می شود وصبح و شام در آنها او را تسبیح می گویند.

مردانی که خرید و فروش و بازرگانی، آنان را از یاد خدا و برپاداشتن نماز و ادای زکات، غافل نمی کند. آنها از روزی می ترسند که در آن دل ها و چشم ها زیر و زبر می شوند».

بنابراین، مقصود از «بیوت»، مساجد نیستند؛ زیرا مساجد غیر از بیوت است و در قرآن هم بیت اللَّه الحرام غیر از مسجدالحرام است. بیت برای خود سقف لازم دارد تا ساکنان را از سرما و گرما حفظ کند در حالی که در مسجد، پوشش و سقف شرط نیست و احیاناً در مناطقی باز بودن سقف مستحب است.

در اینصورت خانه های اولیای الهی، مانند خانه علی علیه السلام و فرزندان او که معبد شب و روز آنها بوده باید حفظ شود و مورد احترام قرار گیرد. اتفاقاً حرم عسکریّین که از روی کینه توزی ویران شد، معبد ائمه بوده و پیوسته در آن جا نماز گزارده و تسبیح گفته اند.

سیوطی می گوید: وقتی این آیه نازل شد و پیامبرصلی الله علیه و آله آن را در مسجد تلاوت کرد، مردی برخاست و از رسول خداصلی الله علیه و آله پرسید: مقصود از این بیوت چه خانه هایی است؟

پیامبرصلی الله علیه و آله فرمود: خانه های پیامبران. ابوبکر در حالی که به خانه علی علیه السلام و فاطمه زهرا علیها السلام اشاره می کرد پرسید: آیا این هم از همان خانه هاست؟ پیامبرصلی الله علیه و آله فرمود: از برترین

آنهاست «⁽¹⁾». سخن را کوتاه می کنیم. امید است همه مسلمانان جهان در حفظ آثار اسلامی و یادگارهای پاکان و نیاکان و هرچه که به حفظ ارزش های اسلامی کمک می کند موفق باشند.

بخش دوم: حفاظت از قبور اولیای الهی

اشاره

با آثار سازنده زیارت مرقدهای بزرگان، به ویژه قبور پیامبران و امامان آشنا شدیم، هر چند همه گفتنی ها درباره موضوع زیارت بازگو نشد؛ زیرا هدف، فشرده گویی بود.

آن چه فعلًا به توضیح آن می پردازیم، موضوع حفاظت از قبور اولیای خدا و بازسازی و ایجاد بنا بر روی آن هاست؛ و در این مورد لازم است کتاب خدا و سنت رسول گرامی و احادیث امامان را به سخن آوریم تا حکم این مسأله دینی روشن شود.

همان طور که در پیش گفتار یادآور شدیم اخیراً کتابچه ای به نام «فقه المزار» به قلم دکتر عبدالهادی الحسینی و ترجمه آن به زبان فارسی، به قلم زین العابدین ابراهیمی در کشور سعودی منتشر شده است.

نویسنده، اصل موضوع را در لباس یک فقیه شیعی بررسی کرده است و خواسته است از روایات امامان معصوم علیهم السلام چنین استنباط کند که حفاظت و نگهداری قبور اولیای الهی و تعمیر و بازسازی آن ها جایز نیست، تا از این طریق برای شیعیان ثابت کند که امامان آن ها با عقاید وهّابیان هم سو می باشند. او در کتابچه کوچک خود علاوه

بر این موضوع، موضوعات جانبی مانند توسل و درخواست شفاعت و مانند آن ها را نیز مطرح کرده است.

بررسی های آینده ثابت خواهد نمود که نویسنده نه تنها فقیه نیست، بلکه شیعه هم نیست و او خواسته با قلمداد کردن خود به عنوان یک فقیه شیعی، در میان شیعیان جایی باز کند و از یک وسیله حرام به مقصد خود برسد و از یک اصل «ماکیاولیستی» که می گوید: «هدف، وسیله را توجیه می کند»؛ بهره بگیرد.

نویسنده، شاگرد چشم و گوش بسته دو نفر از پیشروان مکتب «وهّابیت» است و آن دو نفر عبارتند از:

از روزی که اندیشه های وهابیت از طریق محمد بن عبدالوهاب و به قدرت مالی و نظامی سعودی ها منتشر گشته، متجاوز ازصدها نقد به شیوه های گوناگون بر این مکتب نوشته شده است و بخش اعظم این ردّیه ها به قلم توانای دانشمندان مصر، سوریه، لبنان و عراق است.

این کتاب ها در میان قشر فرهنگی و علمی تأثیر به سزایی داشته است ولی آن چه که این فکر را در سعودی و اقمار آن زنده نگه داشته، قدرت مالی یک نظام پادشاهی است که با درآمد نفت، به تقویت این مکتب و در نتیجه به حفظ سلطنت خود می پردازد.

شرح این هجران و این خون جگر این زمان بگذار تا وقت دگر

بررسی دو اتهام: بدعت و شرک

اشاره

نویسنده کتابچه «فقه المزار» مسأله را از رهگذر «بدعت»، کمتر مطرح کرده است ولی همفکران او به این موضوع بیشتر دامن زده اند و حفظ و نگهداری قبور و تعمیر آنها را نوعی بدعت و افزودن بر دین می دانند و می گویند که این کار در شریعت وارد نشده و مصداق واضح بدعت گذاری در شریعت است.

شما درصفحات آینده به روشنی خواهید دید که قرآن مجید و احادیث امامان بر مشروعیت و بلکه بر استحباب آن دلالت روشنی دارند و با وجود چنین ادلّه محکم و گویا، این عمل مصداق «عمل مشروع» خواهد بود نه بدعت! بدعت عملی است که بر مشروعیت آن دلیل خاص و یا عامی در کار نباشد و خوشبختانه در این مورد ما از هر دو نوع دلیل برخورداریم که از نظر شما خوانندگان عزیز خواهد گذشت.

شرک و پرستش صاحب قبر

گاهی وهابیان تندرو گام فراتر نهاده، ساختمان سازی بر قبور را نوعی عبادتصاحب قبر و پرستش او می پندارند.

این گروه پیش از آن که «شرک در پرستش» را به نحو جامع و مانع تعریف کنند، هر نوع حرکتی را که به عنوان تقدیر و تکریم بزرگان به شمار آید «پرستش» می دانند؛ در حالی که عبادت این است که انسان در مقابل موجودی خضوع و کرنش کند که به عقیده او یا خدای آفریدگار جهان و انسان باشد و یا مخلوقی که سرنوشت انسان به نوعی به دست

اوست. بنابراین، درصدق عبادت دو قید لازم است: یکی مربوط به عمل او و دیگری مربوط به عقیده و اندیشه او.

الف- خضوع و کرنش به هر نحویصورت بگیرد، یکی از پایه های پرستش است که به وسیله رکوع و سجود و یا دعا و قنوت انجام می گیرد.

ب- اعتقاد به این که شخصی که برای او خضوع می کند یا خدای جهان است- چنان که موحدان با این عقیده خدا را می پرستند- و یا خدای آفریدگار نیست اما سرنوشت انسان در دنیا و آخرت در دست اوست- هم چنان که مشرکان در مقابل معبودان دروغین خود با چنین اعتقادی خضوع و خشوع می کردند- و عرب عصر جاهلیت معبودهای دروغین خود را آفریدگار و یا مدبّر جهان آفرینش نمی دانستند ولی معتقد بودند بخشی از سرنوشت آن ها از نظر بخشوده شدن گناه «⁽¹⁾» و یا مایه عزت در دنیا «⁽²⁾» و پیروزی در جنگ «⁽³⁾» و احیاناً فرودآمدن باران «⁽⁴⁾» به دست آن هاست و از همین رهگذر در مقابل آن ها خضوع می کردند.

با توجه به این تعریف، هرگاه خضوع و کرنش، پیراسته از شرط دومصورت پذیرد، هرگز پرستش نخواهد بود و لذا قرآن از خضوع ملائکه و سجود آنان برای آدم «⁽⁵⁾» و سجود یعقوب و فرزندانش برای یوسف «⁽⁶⁾» گزارش می دهد و ابلیس را به خاطر سرپیچی از این عمل نکوهش می کند. و این گواه بر آن است که هر نوع تقدیر و تمجید و خضوع، هرچند در حد

بالا باشد اگر در طرف مقابل اندیشه «الوهیت» و «خدایی» و یا «خدانمایی» در کار نباشد، پرستش به شمار نمی آید.

قرآن به انسان ها فرمان می دهد که نسبت به پدر و مادر، بیشترین تواضع و فروتنی را انجام دهند و می فرماید:

«وَ اخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ مِنَ الرَّحْمَةِ وَ قُلْ رَبِّ ارْحَمْهُما کَما رَبَّیانِیصَغِیراً» «⁽¹⁾»

«بال های تواضع خویش را از محبت و لطف در برابر آنان فرود آر و بگو پروردگارا! آنهارا همان گونه که مرا در کوچکی تربیت کرده اند، مشمول رحمت قرار بده».

با توجه به تعریفی که برای عبادت و پرستش انجام گرفت، روشن می شود که تکریم انبیای الهی با حفظ آرامگاه و یا تعمیر خانه هایی که در آن ها به خاک سپرده شده اند نه تنها شرک نبوده بلکه عملی است نیکو؛ زیرا افرادی که به تعمیر قبور این بزرگواران می پردازند، آنان را انسان های والا و مبشّران توحید و مبارزان با شرک و بت پرستی می دانند و از همین منظر به حفظ آثار آنان می پردازند. در پایان آیه ای را یادآور می شویم که می تواند بیان گر حد پرستش باشد:

«یا أیُّها النّاسُ اعْبُدُوا رَبَّکُمُ الَّذی خَلَقَکُم و الَّذینَ مِن قَبلِکُم لَعَلَّکم تَتَّقونَ» «⁽²⁾».

«ای مردم! پروردگار خویش را پرستش کنید. آن کس که شما و کسانی را که پیش از شما بودند آفریده تا پرهیزکار شوید».

لازم است که در جمله «اعبدوا ربّکم» دقت کنیم. در این جا ملاک عبادت را ربوبیّت خداوند دانسته و می فرماید: چون «ربّ» شماست او را بپرستید و این حاکی از آن است که عبادت بر محور «اعتقاد به ربوبیّت» می چرخد؛ خواه این اعتقادصحیح باشد- مانند عقیده موحدان- یا باطل باشد- مانند عقیده مشرکان درباره بتان-.

نتیجه این که هر نوع تعظیم و تکریم، پیراسته از چنین اعتقادی «عبادت» نبوده بلکه احترامی بیش نخواهد بود.

اکنون سؤال می شود که آیا مسلمانان و گویندگان «لا اله إلّا اللَّه» که به حفظ آثار انبیا در اردن، سوریه و عراق پرداخته اند؛ آن ها را «رب» و «پروردگار» خود می انگاشته اند یا از آن نظر که معلم توحید و آموزگاران یکتاپرستی اند به تکریم و تقدیر آن ها قیام کرده اند؟

این بیان روشن ساخت که در حفاظت از مراقد انبیا، مسأله بدعت و پرستش مطرح نیست ولی در عین حال باید مشروعیت آن را از کتاب و سنت استنباط کنیم؛ زیرا چه بسا عملی ممکن است از مقوله «بدعت» یا «عبادت» نباشد ولی در عین حال «مباح» و «جایز» نیز نباشد!

اکنون جواز یا استحباب ساختمان سازی بر قبور را از دیدگاه قرآن، سنّت و سیره مسلمانان بررسی می کنیم:

1. بنا ساختن بر قبور در امت های پیشین

از برخی از آیات استفاده می شود که احترام قبور افراد بزرگوار در میان ملل پیش از اسلام رایج بوده است. آن جا که درباره اصحاب کهف می گوید: هنگامی که وضع اصحاب

کهف بر مردم آن زمان روشن شد و مردم به دهانه غار آمدند، درباره مدفن آن ها دو نظر ابراز داشتند:

«ابنوا علیهم بنیاناً»: «بر روی قبر آنان بنایی بسازید».

«و قال الذین غَلَبوا علی أمرِهم لَنَتَّخِذَنَّ علیهم مسجداً»: «گروه دیگر که در این کار پیروز شده بودند گفتند که بر روی قبور آنان مسجد می سازیم و مدفن را مسجد انتخاب می کنیم».

قرآن این دو نظر را نقل می کند بی آن که انتقاد کند.

بنابراین می توان گفت اگر این دو نظر خلاف بودند قرآن انتقاد می کرد، یا عمل آنان را با لحن اعتراض و انتقادآمیز نقل می نمود. در هر حال این دو نظر حاکی است که هر دو کار، وسیله بزرگداشت اولیا وصالحان می باشد.

2. اظهار مودت به ذی القربی

قرآن مجید به ما دستور می دهد که به بستگان و خویشاوندان پیامبر گرامیصلی الله علیه و آله مهر بورزیم، آن جا که می فرماید:

«قُلْ لا أَسْئَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی .

«بگو! من بر رسالت، اجری جز علاقه و دوستی خویشاوندانم نمی خواهم».

بدیهی است از نظر مسلمانان، یکی از طرق ابراز علاقه به خاندان رسالت، همان حفظ قبور و تعمیر آن هاست و این راه و رسم در میان ملل جهان نیز وجود دارد و همگی آن را نوعی اظهار مهر و محبت بهصاحب قبر می دانند و لذا شخصیت های بزرگ سیاسی و علمی را در کلیساها یا مقابر معروف، دفن کرده اطراف آن را گل کاری و درخت کاری می کنند.

اکنون سؤال می شود که آیا بنا ساختن بر مراقد آنان، اظهار مهر و مودّت نیست؟! و ویران کردن قبّه نبوی و یا ویران کردن آرامگاه بزرگان دین، اهانت به ساحت مقدس آن ها نیست؟

نتیجه: جلوگیری از هر نوع بنا و یا ویران کردن بناهای این قبور سبب می شود که مراقد شریف آنان محل رفت و آمد حیوانات و در نتیجه آلوده شدن آن ها گردد و هیچ انسان خردمندی این عمل را دوستی با اهل بیت نمی شمرد بلکه آن را نوعی عداوت و بی ادبی تلقی می کند.

اگر موحدان پیش از اسلام بر روی قبور پیامبران و اوصیای آنان بنایی می ساختند به خاطر همین انگیزه بود که:

اولًا از آنان تکریم و تجلیل شود.

ثانیاً برهنه گذاشتن مرقد آموزگاران الهی سبب می شود آرامگاه آنان بر اثر رفت و آمد حیوانات به آلودگی کشیده شود؛ و این، نوعی بی احترامی به آنان به شمار می رود. از این جهت قبور پیامبران مانند ابراهیم خلیل و سایر پیامبران بنی اسراییل تاکنون به وسیله بناهای ارزشمندی محفوظ مانده و هم اکنون این بناها در عراق،