مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاریان حسین - ۱۳۲۳

عنوان و نام پدیدآور : در بارگاه نور/ حسین انصاریان مشخصات نشر : تهران مشعر، ۱۳۸۲.

مشخصات ظاهری : ۱۴۴ ص ۱۱ x۵/۱۹س م شابک : 964-7635-28-1۴۵۰۰ریال ؛ 964-7635-28-1۴۵۰۰ریال ؛ 964-7635-28-1۴۵۰۰ریال ؛ 964-7635-28-1۴۵۰۰ریال یادداشت : چاپ دوم ۱۳۸۲؛ ۴۵۰۰ ریال ISBN-964-7635-28-1

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس موضوع : حج رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸/الف ۸۷د۴ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۲-۴۰۹۳

اشاره

پیشگفتار

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

بعثه مقام معظم رهبری در سال 1375 در مراسم حج پرسشهای متین و گوناگونی درباره مناسک حج و ابعاد مختلف این برنامه عبادی، سیاسی و معنوی در مکه معظمه، به یاران و همراهان، که در این زمینه فعالیت های علمی دارند، ارائه داد.

متن این پرسشها جهت پاسخ گویی، به اینجانب نیز واگذار شد، پاسخ به آنها چون نیاز به مطالعه و فکر متمرکز داشت و این امکان در شهر مکّه نبود، موکول به بازگشت به ایران شد، معاونت محترم آموزش و تحقیقات بعثه، وعده ام را با کرامت و خوشرویی پذیرفت و من در حدّ مطالعات و بررسیهایم در تفاسیر، کتابهای حدیثی و کتبی که در مورد حج تألیف شده بود و فکر ناقص و محدود خودم، به صورتی که زائران عزیز خانه حق بتوانند برای این

سفر الهی بهره لازم را ببرند، به آن پرسشها پاسخ دادم.

بعضی از پاسخ ها مختصر و برخی هم مفصل است، پاسخ های محکم و متین محصولی است از آیات و روایات و دیگر پاسخ ها میوه نارس فکر اینجانب است. پاسخ های متین و محکم را بردیده قبول نهید، و از پاسخ های دیگر غمض عین کنید.

مسائل مربوط به ابعاد معنوی و سیاسی و بخصوص برائت از مشرکان را با دقت مطالعه فرمایید، باشد که با بصیرتی کامل و قلبی روشن، دلی مالامال از عشق به حق، نیّتی خالص و معرفتی جامع به زیارت حرم محبوب موفق شوید و در آن جایگاه با عظمت، ایمان خود را به حق و کفر خویش را به طاغوت بطور کامل به منصّه ظهور آورید و مسلمانان و مؤمنان، و کارگزاران حکومت اسلامی به خصوص مقام معظم رهبری را دعا و کافران و مشرکان و همکاران آنان را در هر لباسی که هستند برای ریشه کن شدن، نفرین کنید و حجّی همانند حج ابراهیم و محمّد- صلوات اللَّه علیهما- همراه با رعایت تمام ابعاد آن، به خصوص «برائت از مشرکان» انجام داده با عملی مقبول و سعیی مشکور وسلامت کامل به وطن بازگردید.

حسین انصاریان

پیشینه تاریخی مراسم حج

از آنجا که حج آیینی الهی و معنوی است و تشریع آن، به خاطر رشد روح و کمال نفس و پرورش اخلاق و عمل انسان صورت گرفته، باید پیشینه تاریخی آن را در عرصه گاه معارف اسلامی و مسائل معنوی و روایات واحادیث نورانی جستجو کرد.

ابو بصیر از حضرت صادق علیه السلام نقل کرده که فرمود:

«إنَّ آدَمَ هُوَ الَّذِی بَنَی الْبَیْتَ وَ وَضَعَ أَسَاسَهُ وَ أَوَّلُ مَنْ کَسَاهُ الشَّعْرَ وَ أَوَّلُ مَنْ حَجَّ إِلَیْهِ ...» ⁽¹⁾

«محقّقاً بنای کعبه و پایه گذاری بیت، به دست حضرت آدم انجام گرفت و او نخستین کسی است که بر کعبه جامه پوشانید و نیز نخستین انسانی است که مراسم حج را بجای آورد».

زمان مراسم، بنا به روایت فضل بن شاذان نیشابوری از حضرت رضا علیه السلام، ماه با برکت ذوالحجّه بوده است؛ ماهی که پیش از آدم، فرشتگان الهی به طواف بیت برخاستند و به انجام مراسم معنوی حج موفق شدند.

انبیای الهی؛ بخصوص آدم، نوح، ابراهیم، موسی، عیسی و رسول با عظمت اسلام و دیگر انبیای حق، در همین وقت به ادای مراسم اقدام کردند و چنین زمان با عظمتی برای انجام حج تا روز قیامت، به عنوان سنّت حتمی از جانب حق برای بنی آدم اعلام شد. ⁽¹⁾

حضرت صادق علیه السلام فرمود: «همه مناسک حج؛ اعم از طواف، نماز، عرفات، مشعر، منا، رمی، قربانی و حلق را فرشته وحی، (جبرئیل) از جانب خداوند مهربان به آدم تعلیم داد و به عنوان دلیل و راهنما، تمام مراسم حج را همراه با آدم بجای آورد»⁽²⁾

فرزندان مؤمن آدم، تا زمان حضرت نوح، چون برای حج مستطیع می شدند، به ادای مناسک می شتافتند و مراسم حج را همچون پدر بزرگوار خود به جای می آوردند.

امت نوح به خاطر کفران و ناسپاسی و مخالفت با اوامر و

نواهی حق، با حملات سهمگین طوفان برخاسته از آبی که تمام منطقه را گرفته بود، به هلاکت رسیدند. نوح با عدّه ای اندک از مردم مؤمن، از کشتی پیاده شدند وقبل از استقرار در محلی معین، برای ادامه حیات، به مدت یک هفته، به امر حق، به طواف خانه خدا پرداختند. ⁽¹⁾

مناسک حج در زمان حضرت هود و صالح و آنان که مؤمن به آن دو رسول حق بودند، بمانند زمان آدم و نوح برگزار می شد.

از روایات و احادیث و منابع تاریخی چنین بر می آید که گذشتِ زمان و هجومِ حوادث و بی توجهی مردم، باعث ویرانی کعبه و تعطیل مناسک شد، تا خداوند عزیز ابراهیم و اسماعیل را مأمور بنای کعبه و نصب حجرالاسود و ادای مناسک و دعوت مردم جهان به حج نمود. ⁽²⁾

حضرت رضا علیه السلام در روایتی، از حج خضر و الیاس، به همان طریقی که مردم مؤمن حج به جا می آورند، خبر می دهد. ⁽³⁾

امام ششم علیه السلام نیزبه حج داود وسلیمان وعیسی بن مریم

اشاره می کند.

با توجه به روایاتی که در پیش اشاره شد، باید گفت پیشینه تاریخی مراسم حج، ریشه در حیات دینی و معنوی آدم و انبیای الهی دارد و در میان اقوام و ملل و جوامع و امم، آنان که مؤمن به نبوت بودند این مراسم را در جهت اقتدای به انبیا انجام می دادند و کیفیت برنامه آنان همان برنامه پیامبران بود.

این معنا را نیز نباید از نظر دور داشت که هرگاه حاکیمت نبوت به خاطر دوری مردم از انبیا و تسلّط زورمداران بر مردم، ضعیف می شد، رؤسای قبایل یا حاکمان ظلم پیشه برگزاری مراسم را، به صورتی که می خواستند جهت می دادند و در آیین حج به اقتضای هوای نفس خود کم و زیاد ایجاد می کردند و یا برنامه هایی را که رنگ و بوی الهی نداشت به مراسم می افزودند و از این رهگذر، از زحمات مردم و انجام مناسک، سوء استفاده می کردند!

حکمت تشریع مناسک حج

آدمی به واقعیات معنوی و حقایق روحی و برنامه های عالی اخلاقی و تبادل افکار و بیان دردهای باطنی و ظاهری خود و یافتن راه حل مشکلات فردی، اجتماعی،

سیاسی، مادی و معنوی خویش، نیاز شدید و احتیاج مبرم دارد.

تحقق آنچه که بدان نیازمند است، ممکن است در شهر و دیارش، و در میان جامعه محدود و کوچکش صورت نگیرد، بنابراین جایی و جمعیتی را- به طور فطری و طبیعی- می طلبد که به خواسته ها و آرمانهایش برسد و آنچه را که نسبت به آن احساس خلأ می کند به دست آورد.

خداوند مهربان مناسک و مراسم حج را در جایگاهی معین و در شهری معلوم و در زمانی محدود بر اهل تمکن فرض کرد تا به دور از حدود جغرافیا و مرز و رنگ و شکل و ملیّت و قوم، در آن زمان معین و در شهر مکّه، و بر محور کعبه، و بر حول مناسک گرد آیند و از هدایت حق جهت زدودن آلودگیها از باطن خویش و آراسته شدن به حسنات و دور شدن از سیئات و بدیها و شناخت یکدیگر و تبادل افکار و حل مشکلات سیاسی و مادی است اسلام متحد شدن علیه هوای نفس و شیاطین درونی و برونی و مستکبران از خدا بی خبر، و اصلاح ظاهر و باطن خویش، و به چنگ آوردن خیر دنیا وآخرت بهره مند شوند.

بر متولّیان شرعی آن مکان مقدس و آن جایگاه رفیع، واجب شرعی و اخلاقی است که زمینه آشنایی زائران را با

یکدیگر، از طریق جلسه، کنفرانس و سمینار فراهم آورند تا امت اسلام بتواند به خواسته های مشروع خود در سایه حج برسد.

بلند گوهای حرم حق باید در اختیار دانشمندان و اندیشمندان و حکیمان و دلسوزان امت اسلام قرارگیرد تا در تمام فرصت ها، مردمی که از جای جای کره زمین به حج آمده اند نسبت به وظایف فردی و اجتماعی و سیاسی آشنا کنند و آنان را به هدایت حق بیارایند تا شعاع هدایت از آن حریم پاک به تمام جهان برسد.

آری حکمت تشریع مناسک، برای به کمال رسیدن فرد و آنگاه به کمال رسیدن امت، در دو مرحله مادی و معنوی است.

مناسک و مراسم حج، از اعظم مسائل و از مهم ترین برنامه های مکتب انسان ساز اسلام است.

زائران اگر به حقایق پرقیمت این عمل عبادی و سیاسی عنایت کنند و برنامه های واجب و مستحب آن را، آنگونه که شایسته است، انجام دهند، به رفع بسیاری از مشکلات مادی، معنوی، سیاسی، اجتماعی و اخلاقی موفق خواهند شد.

معنویت و نورانیت مراسم حج، دورنمایی از عظمت و

جلال و جبروت صاحب کعبه و خالق هستی است. زائران اگر شرایط واقعی حج را در مناسک خود تحقق دهند، به عظمتی ما فوق تمام عظمت ها و جلالی ما فوق تمام جلالت ها می رسند. تشریع این مراسم به خاطر این است که حاجی با ادای مناسک، تمام کمبودهای فکری و روحی و اخلاقی و ایمانی، و همه حاجیان تمام خلأهای اجتماعی و سیاسی دنیای اسلام را، پس از بازگشت به وطن، جبران نمایند.

کعبه و مناسک آن، برای جهت دادن موجودیت جامعه به سوی حضرت حق است.

حکمت تشریع مناسک، به خاطر این است که مردم دل از غیر حق رها کنند و نفس از رذائل پاک سازند. و لباس هوا از هویت وجود درآورند، و خویشتن خویش را به حق متصل کنند و باطن را حریم حکومت اللَّه گردانند و به خاطر جلب خوشنودی حق، با صدق و اخلاص قدم بردارند، و زمینه طرد طاغوتهای زمان را از عرصه گاه حیات مادی و معنوی خود فراهم آورند.

تشریع این مراسم برای این است که انسان خود را از قیود شیطان برهاند و ذمّه خویش را از حقوق مردم آزاد سازد و اموال خود را از حق اللَّه و حق الناس پاک کند، و

زمینه خشوع و خوف و خشیت و اخلاص و عشق و محبت و مهر و رأفت را در قلب خود فراهم آورد و باطن را از رذائل بشوید و ظاهر را به عمل صالح بیاراید، و برای همیشه از حرکات شیطانی، و امور باطل بپرهیزد.

در هر صورت حکمت تشریع این مراسم، اصلاح احوال فرد، و اصلاح اوضاع امت اسلام در همه شؤون زندگی است و تحقق این حکمت جز با اداره حرمین به دست پاکان و صالحان و آزادگان و شایستگان و دلسوزان امت امکان ندارد و آنان که در هر لباسی و به هر صورتی مانع از تحقق حکمت تشریع این مراسمند، مرتکب گناهی نابخشودنی هستند.

چرا در تمام عمر یکبار؟

تشریع تمام مقررات آسمانی و قوانین الهی، بر اساس توانایی انسان است. آنجا که پای مشقت و رنج و زحمتِ خارج از قدرتِ آدمی در کار است، قانونی وجود ندارد.

قرآن مجید در این زمینه دو بیان روشن دارد:

1- ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدِّینِ مِنْ حَرَجٍ. ⁽¹⁾

«خداوند برنامه سنگین و شاقّی در دین بر دوش شما نگذاشته است.»

تکالیف، هماهنگ با طبیعت و فطرت شماست و تمام مقررات الهی وسیله تکامل انسان در همه شؤون حیات و زمینه ساز خیر دنیا و آخرت برای زن و مرد است.

2- لا نُکَلِّفُ نَفْساً إِلّا وُسْعَها. ⁽¹⁾

«هیچ انسانی را جز به اندازه توانایی و قدرتش تکلیف نمی کنیم»

اگر در شبانه روز پنج نوبت نماز واجب است. اگر در طول سال یک ماه روزه واجب است. اگر از منافع کسی سالی یک بار خمس واجب است. همه و همه با توانایی و قدرت و روحیه انسان هماهنگ شده و از آنجا که حج در قدرت مالی و بدنی همگان نیست، در مدت عمر یک بار بر افرادِ مستطیع واجب گردیده است. و چنانچه این استطاعت بار دیگر برای کسی که حج گزارده حاصل شود، زیارت خانه خداوند بر او مستحب مؤکد است و وجوبی بر آن مستقرّ نیست.

رحمت حق نسبت به مؤمنان محروم از حج

بسیاری از مردم به خاطر کمبود مال و ثروت که رکنی از استطاعت است تا آخر عمر، برای سفر حج آماده نمی شوند و از این نعمت معنوی عظیم، به علت بی بهره بودن از امور مادی محروم می مانند، در حالی که از بندگان مؤمن حقّند و عاشق زیارت کعبه و آرزومند ادای مناسکند، ولی در حسرت زیارت خانه محبوب از دنیا می روند و این آرزو را با خود به گور می برند!

اینان ممکن است نزد خود چنین بیندیشند که: ما بدون گناه از نعمت های مادی حق محرومیم وعدم استطاعت ما برای زیارت خانه حق محرومیتی اضافه بر محرومیت از روزی مادی خداوند است، واین ما هستیم که باید بدون گناه در آتش این دو محرومیت بسوزیم و بسازیم و در برابر دیدگان خود رفت و آمد دیگران را به حرم دوست ببینیم و دچار رنج روحی باشیم!

باید به اینان گفت بر اساس آیات قرآن و روایات، نداشتن مالی که بتوان با آن به حج رفت، محرومیّت نیست، محروم و ممنوع آن انسانی است که از فیض های ایمانی و اخلاقی و حالات الهی محروم باشد، انسان مؤمن و برخوردار از اخلاق و اعمال صالح دارای خیر دنیا و

آخرت و سعادت امروز و فردا است و اگر در این دنیا به خاطر مصالحی الهی، تهیدست از مال و ثروت است، فردای قیامت به بهترین وجه، کمبودی که در دنیا کشیده جبران می کنند.

افزون بر این، اینگونه افراد می توانند با دست زدن به اموری مثبت و برنامه هایی الهی و اعمالی شایسته، خود را در ثواب حاجیان شریک کنند و گاهی به خاطر دسترسی نداشتن به حج، ثوابی بیش از ثواب حج نصیب خود نمایند.

مگر نه این است که در معارف اسلامی، در باب نیّت آمده است که: هرکس توان کار خیری را نداشته باشد، ولی به حقیقت در نیّت دارد که اگر روزی امکان انجام آن برایش میسّر شد انجامش دهد و تا پایان عمر موفق نگردد.

به خاطر همان نیت پاک و خدا پسندانه، ثواب آن عمل نصیب او خواهد شد، گر چه آن را انجام نداده باشد.

حضرت صادق علیه السلام فرموده است:

«إِنَّ الْعَبْدَ الْمُؤْمِنَ الْفَقِیرَ لَیَقُولُ یَا رَبِّ ارْزُقْنِی حَتَّی أَفْعَلَ کَذَا وَکَذَا مِنَ الْبِرِّ وَوُجُوهِ الْخَیْرِ فَإِذَا عَلِمَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَّ ذَلِکَ مِنْهُ بِصِدْقِ نِیَّةٍ کَتَبَ اللَّهُ

لَهُ مِنَ الأَجْرِ مِثْلَ مَا یَکْتُبُ لَهُ لَوْ عَمِلَهُ إِنَّ اللَّهَ وَاسِعٌ کَرِیمٌ» ⁽¹⁾.

«بنده مؤمن تهیدست، به پیشگاه حق عرضه می دارد مرا مال و ثروت روزی کن، تا آن کار نیک و آن عمل خیر را انجام دهم (حج بروم، صله رحم کنم، مسجد و مدرسه بسازم، به مردم رسیدگی نمایم و ...) آنگاه که خداوند او را در نیّتش با صداقت ببیند، برای او اجر و ثواب می نویسد، گویی که آن عمل را انجام داده است! همانا خداوند واسع و کریم است.»

جابر بن عبداللَّه در کربلا که در کنار قبر حضرت سید الشهدا، امام حسین علیه السلام بود، گفت:

«والَّذی بعث محمّداً صلی الله علیه و آله بالحق لقد شارکناکم فیما دخلتم فیه»

«به آن خدایی که محمد را، به حق، به رسالت فرستاد، ما در ثواب تمام اعمال شما شریکیم!»

عطیّه عوفی گوید به جابر گفتم: و ما با اینان وارد این بیابان نشدیم، از کوهی بالا نرفته ایم، شمشیری نزده ایم، این چه سخنی است که می گویی؟! چرا با اینان در ثوابشان

شریک باشیم و حال این که بین سر و بدن اینان جدایی افتاد و فرزندانشان یتیم شده اند، و زنانشان بی شوهر گشته اند!

جابر در پاسخ گفت: عطیه! از حبیبم رسول خدا صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود:

«هر کسی قومی را دوست داشته باشد، با آنان محشور می شود و هرکس عاشق عمل قومی باشد، در عمل آن قوم شریک خواهد بود. به خداوندی که پیامبر را به حق مبعوث به رسالت کرد، نیت من و یارانم همان است که حسین علیه السلام بر آن بود.» ⁽¹⁾

باید به آنان که توانایی رفتن به حج را- تا آخر عمر- ندارند گفت: از کجا که ثواب شما- بر اساس روایت زیر که بیشتر کتب حدیث نقل کرده اند- از ثواب زائر بیشتر نباشد؟

امام صادق علیه السلام فرمود:

«نِیَّةُ الْمُؤْمِنِ خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ» ⁽²⁾

«نیت مؤمن، از عملش بهتر است.»

زید شحام گوید: به امام صادق علیه السلام گفتم:

من این معنا را از شما شنیده ام ولی برایم روشن نیست که چرا نیت مؤمن از عملش بهتر است؟

حضرت فرمود: چه بسا که «عمل» در معرض ریا قرار گیرد، ولی «نیت» که امری قلبی و پنهانی است از رنگ و بوی ریا در امان است و خداوند اجر و ثوابی را که به نیت خالص می دهد به عمل نمی دهد.

و همچنین بر اساس روایات بسیار مهمی که از اهلبیت نقل شده، برنامه های عملی مثبتی هست که اگر مؤمن فقیر انجام دهد ثوابش چند برابر ثواب حجّ زائر بیت اللَّه است.

مشمعلّ اسدی می گوید سالی به حج رفتم، پس از انجام مناسک، خدمت امام صادق علیه السلام رسیدم. حضرت پرسید:

کجا بودی؟ گفتم فدایت شوم به حج رفته بودم.

فرمود: می دانی برای حاجی چه ثوابی مقرّر شده است؟

گفتم: نمی دانم، مگر این که آگاهم کنید.

فرمود: وقتی کسی هفت بار طواف کند و دو رکعت نماز طواف به جای آورد و سعی صفا و مروه را انجام دهد، خداوند برای او شش هزار حسنه ثبت می کند. شش هزار سیئه و بدی از او محو می نماید. شش هزار درجه به او می افزاید، و شش هزار حاجت دنیایی او را برمی آورد و مشابه آن را برای آخرتش ذخیره می نماید.

عرضه داشتم: فدایت، شوم ثواب زیادی است!

فرمود: به بیش از این تو را خبر ندهم؟

گفتم: خبر دهید.

فرمود: «لَقَضَاءُ حَاجَةِ امْرِئٍ مُؤْمِنٍ أَفْضَلُ مِنْ حَجَّةٍ وَحَجَّةٍ وَحَجَّةٍ حَتَّی عَدَّ عَشْرَ حِجَجٍ»؛ «برآوردن حاجت ونیاز مؤمن از حج و حج و حج، تا ده حج، برتر است!» ⁽¹⁾

احرام

ریشه لغوی واژه «احرام» از «حِرْم» یا «حُرْم» است که به معنای محروم نمودن یا امتناع از برنامه هایی است که به جهت مصالحی بر انسان حرام شده.

و در اصطلاح فقهی به معنای مُحرم شدن با دو پارچه سپید و گفتن «لبیک ...» همراه با نیت پاک و خالص است.

از آنجا که مُحرم به دستور شارع مقدس بیست و چند چیز را برخود حرام می کند و از افتادن در هر یک از محرمات احرام، امتناع می ورزد و از آن بیست و چند برنامه پرهیز می نماید. باید گفت بین مفهوم لغوی و اصطلاحی احرام، رابطه مستقیم برقرار است و مناسبت نزدیک وجود دارد.

و از آن جهت که عبد باید عمل حج را همراه با یک سلسله ریاضت های شرعی و پاره ای از محرومیت ها نسبت به امور مباح و آزاد انجام دهد، تا این برنامه الهی به صورتی که خواسته اند انجام گیرد و این ریاضتها و ممنوعیت ها مقدمه ای برای تحقّق یک سلسله واقعیات، تا آخر عمر گردد. احرام تا پایان عمل، چه در عمره و چه در حج، مدخل و پیش در آمد قرارگرفته، و به عبارت دیگر در ورود به ساختمان معنوی مناسک، و کانال قرارگرفتن در اعمال حج، و روزنه ای باز به سوی رحمت خاصه حضرت حق است، که بی احرام، حج صورت نمی گیرد و بدون قرارگرفتن در عرصه ریاضت ها و ممنوعیت ها، نفس سرکش از سرکشی نمی افتد و عبادت با کارگردانی طاغوت نفس، عبادت نخواهد بود.

احرام برای درهم کوبیدن قدرت طاغوت درونی و بستن دست و پای شیطان باطنی است، که ابتدا باید به عرصه گاه پاکی از وسوسه ها وشیطنت ها و حیله گری ها و رهایی از هوای نفس وارد شد سپس به انجام مناسک برخاست، که سگ نفس جز با احرام حقیقی، از هاری علاج نمی شود، و خر مرده دنیا و جیفه بدبوی مادیت را رها نمی کند.

مُحرم در لغت به معنای سلیم النفس، دارای روح سلامت، آشتی کننده و در حمایت و پناه آمده است.

آری محرم در اعمال حج، نفس را با امتناع از محرّمات، از سرکشی به وادی سلامت و مسالمت با حق می آورد و با حضرت حق، با توبه از گناهان گذشته، آشتی می کند و در حمایت و پناه حضرت ربّ العزّت قرار می گیرد.

در عبادات دیگر؛ مانند نماز و روزه، بویی از احرام استشمام می شود، ولی به اندازه احرام در حج، وسعت و گستردگی و اثر و تأثیر ندارد.

ولی از این معنا نباید غافل بود که تمام عبادات برای تحقق روح تربیت و پاکی و تقوا و تأمین خیر دنیا و آخرت بر انسان واجب شده و حج این عمل عبادی- سیاسی در این زمینه تأثیر بیشتری بر انسان می گذارد؛ چرا که عبادات دیگر از جهت فردی قوی تر است و اعمال حج از جنبه اجتماعی و عمومی اش بیشتر و سنگین تر. و به خاطر جهت اجتماعیش اثر فوق العاده تری در زائر، که تماشاگر بسیاری از حقایق است، می گذارد. هیچ یک از عبادات همانند حج آن مناظر زیبا و شگفت انگیز را برای تماشا ندارد، که دیدن حوادث زیبای اجتماعی، و اعمال دسته جمعی در یک

صف و با یک هدف از نظر اثر قابل مقایسه با اعمال واجب فردی نیست.

مُحرم از لباس ظلم، اگر در ظلم بوده، و لباس فخر و کبر و غضب و درندگی، اگر در آنها بوده، بدر می آید و به پوشیدن لباس توبه، کرامت، خضوع، خشوع، ذکر، توجه، و لباس مراقبت و طاعت موفق می شود. در این لباس از منیّت و خودیت آزاد شده و به طاعت و بندگی و ورود به حریم قرب مفتخر می گردد.

وجوه اشتراک حج با عبادتهای دیگر

عبادت از آن جهت بر انسان واجب گشته است که در تمام شؤون زندگی، از بند شهوات حرام، امیال و غرائز بدون محاسبه و هوای نفس و شیطانهای درونی و برونی آزاد باشد.

آنان که به معنای حقیقی و همراه با شرایط واقعی، در مدار بندگی حق زندگی می کنند و با عشق و شوق به عبادت حضرت ربّ می پردازند و هر حرکت و عمل و روش و منش خود را، رنگ عبادت و بندگی حق می زنند و نیت آنان نسبت به هر برنامه ای نیت پاک است و هر قدم مادی و معنوی خود را محض جلب رضایت حضرت محبوب بر

می دارند، همیشه و همه جا منبع خیر و برکت، وقار و ادب، کرامت و انسانیت و عامل تأمین سعادت دنیا و آخرت برای خود و دیگران هستند.

آثار مادی و معنوی، ظاهری و باطنی عبادات در حدّی است که درک آن کاری است بس مشکل و فهم آن بسیار سخت و دشوار.

سود عبادات و نتائج تکالیف و ثمرات انجام مسؤولیت ها، بدون تردید به گستردگی حیات دنیا و آخرت انسان است.

عبادت اگر صحیح و همراه با شرایط ظاهری و باطنی اش انجام گیرد، انسان را از هر نوع ظلم و تجاوز و عمل قبیح، و اخلاق فاسد و نیت ناپاک، حفظ خواهد کرد؛ عبادت، انسان را با واقعیّتها همسو، با ملکوتیان همراه، از زشتی ها به دور و از ناهنجاریها و زشتی ها پاک می گرداند.

هر عبادتی به تناسب میدان و گستردگی که دارد، همراه با آثار و نتایج مثبت مربوط به خود است.

عبادت و بندگی، تکالیف و مسؤولیت ها قیدی الهی و بندی ملکوتی است، که باعث آزادی و حریت انسان در دنیا و آخرت است.

عبادت، محدودیّتی آسمانی، قیدی معنوی و بندی

روحی است که انسان را از هر حرامی حفظ می کند و در مقابل خزی دنیا و عذاب آخرت مصونیت می بخشد و در یک کلمه، عبادت محدودیت مصونیت زاست.

بنابراین بین حج و دیگر عبادات، وجوه مشترکی از قبیل: تسلیم بودن در برابر حق، اصلاح نیّت، اصلاح عمل و اخلاق، کسب وقار و ادب، کرامت و انسانیت، تأمین خیر دنیا و آخرت، جلب رضای حق، به دست آوردن مصونیت از خزی دنیا و عذاب آخرت، تبدیل شدن انسان به منبع خیر و برکت وجود دارد.

البته در برنامه حج، از نظر گستردگی عمل و آثار، و طول زمان برای انجام مسائل لازم، ویژگی خاصّی وجود دارد که آن را از عبادات و اعمال دیگر ممتاز می سازد، تا جایی که برنامه حج را نمی توان با سایر عبادات مقایسه کرد؛ چه این که برای بسیاری از عبادات؛ مانند نماز و روزه و ذکر حق، گر چه تأثیر و نتیجه نیکو در روحیه شخص دارد، و لیکن آن اثر به هر اندازه که باشد، محدود به حدّ معینی است، ولی حج اگر از روی التفات نسبت به ارکان وشرایط مقرره انجام گیرد، و به خاطر بی توجهی به حقیقت آن تباه نگردد، میدانی است که انسان را با تمام واقعیات اعم از مادی و معنوی، ظاهری و باطنی

پیوند می دهد.

حج در روان انسان نیرویی ایجاد می کند که تا زنده است، در پنهان و آشکار، برای سالم ماندن از زشتی ها نگهبان او خواهد بود و این همان فیض الهی است که از برکت این معراج نصیب انسان می شود.

قاصد حج، هنگامی که آماده خروج از وطن می شود، اگر به مقصود و رفعت شأنش دانا باشد، و آن را چنانکه سزاوار است در یابد و به نور الهی و کمک بصیرت، به آن نظر اندازد، و خواسته او این باشد که آن راه را طبق هدایت حضرت حق طی نماید، دل او متوجه عالم دیگری خواهد شد، و از ظواهر ناپایدار، به حقایقی ثابت و استوار بینا خواهد شد.

در آن هنگام است که خواهان بی نیازی و توانایی خود می گردد، نه آنچه تا کنون طالب آن بوده است. و مهیّای آن می شود که همه خواهش ها و تاریکی های طبیعت را از خود پاک سازد.

این نخستین اندیشه است که قاصد حج احساس می کند؛ یعنی تأثیر آن حقیقت ملکوتی را در شناسایی مقام نفس انسانی و برتری روح را از بستگی به ظواهر زندگی مادی.

هنگامی که حاضر در میقات شد و غسل کرد و به لباس احرام در آمد، در او از جلال آن اندیشه های پاک و ملکاتی که در نفس او پیدا شده پرگشته و زندگی و همه شؤون فریب دهنده آن را از خود دور می سازد.

در آنجا خود را به حساب نمی آورد، مگر فردی از لشگریان حق، که آنان را دعوت کرده و او به توفیق حضرت محبوب موفق به اجابت شده است!

هنگامیکه حاجی پوشش و کیفیت خود را تغییر داد و خواری موقف و بی چارگی خود را آشکار نمود، برخود لازم می داند که دلش پاک، و کردارش پاکیزه، و گفتارش صادقانه و بی آلایش باشد و کسی را از خود نرنجاند و برای خوشنودی حق از روی صفا و حقیقت از خود بگذرد و هستی خویش را از هر نوع آلودگی و آمیختگی به اغراض دور بدارد و هویت خود را متوجه حضرت ربّ العزّت سازد.

در نتیجه هنگامی که عملش را به پایان برد، نور معرفت دلش را ربوده و روشن ساخته و گوشه های قلب او، از همه رخنه های ریز و باریک شرک وکفر پاک شده و فایده عملش در همه قوای وجودی او و سپاهیان و دسته های مددکار آنها سرایت نموده، همه را تسلیم حق و در راهی که

خداوند مقرر فرموده پشتیبان یکدیگر و همدست و هم آهنگ و یگانه و خرسند می بیند. نفس او تبدیل به روح الهی شده، و گمان و اندیشه های بیجایش به تعقل تغییر می یابد و دانش های بی حقیقت او را، حکمت و برهان جایگزین می شود و سرانجام صفات زشتش نیکو و پسندیده می گردد و شهوات او عفّت و پاکدامنی و خشم او بردباری و عزم برکارهای خیر، و لذت شخصی او دوستی و محبت و نومیدی او از خیر و رحمت خداوندی امیداوری، و ناسپاسی او نعمت حق را سپاسگزاری، و آز و طمعش توکل بر خدا، و توانایی و قدرتش مهربانی، و حماقت او فهم و زیرکی، و بی پروایی و رسوایی او، طریق نیکی و پرستش خداوندی و خودخواهی او فروتنی و نرمی و بیهوده گویی او خاموشی و برتری طلبی و گردنکشی او تسلیم بودن، و از هر گزندی پاک شدن و غیر اینها از فضائل دیگر، که نتیجه و اثر حج است.

این معنا را به عباراتی دیگر بدین صورت می توان ترسیم کرد:

انسان جامع همه استعدادهاست؛ قوای روحانی و ملکوتی در وجود آدمی، به پایه ای است که می تواند انسان را به عالی ترین مدارج کمال برساند.

ظرف حرکت به سوی کمالات و مدارج عرشی، خانه دنیاست و بودن در دنیا، لازمه اش داشتن جسم و تبعات آن؛ از قبیل غریزه خوردن، آشامیدن، انس، اجتماعی بودن و شهوات است.

اگر راه شکم و شهوت و دیگر غرائز، بدون حدّ و مرز باز باشد، انسان به تدریج برده امیال و غرائز و شهوات خود می گردد و در نتیجه به چاهی از فساد و افساد سقوط می کند که نجاتش بسی مشکل خواهد بود.

راه مقیّد کردن غرائز و امیال و شهوات و خواسته های بی حدّ و مرز، که تاکنون بسیاری از ملّت ها را دچار هلاکت ابدی کرده، فقط و فقط عبادت است، آنهم عبادتی هماهنگ با قرآن و راهنماییهای امام معصوم.

بینایان راه فرموده اند: آگاه باش که مقصود اصلی از آفرینش انسان شناخت خداوند و رسیدن به عشق و محبت او و برقراری انس با حضرت حق است.

رسیدن به این مقام والا موقوف است بر صفای نفس و تجرد آن از شوائب شیطانی و مادی. هر اندازه که صفای نفس بیشتر و وارستگی آن شدیدتر باشد، انس و علاقه نسبت به حق افزونتر خواهد بود.

بدیهی است که صفای نفس و تجرّد آن، منوط است به

پیراستگی از شهوات نفسانی و اجتناب از لذتهای حرام و آرزوهای پست و عدم تعلّق به مال و منال دنیوی.

زیرا همه اینها در صورتی که خارج از حدود شرع باشند، موانعی هستند که انسان را از معارف الهی و نفخات قدسی باز می دارد و هیچ چیز روح انسانی را از نزدیک شدن به عالم قدس مانع نمی گردد، مگر آنچه به نام مشتهیات نفسانی نامیده شده؛ از قبیل غرائز حیوانی و ناستوده های اخلاقی و کردارهای شیطانی. و هم چنان که ظرف تا هنگامی که از آب پرمی باشد، ورود هوا به داخل آن امکان ندارد، نفوس انسانی نیز تا خالی ووارسته از صفات و ملکات نکوهیده نباشد، نور الهی چنانکه شایسته است قلوب آنان را روشن نخواهد کرد.

نفوس به هر نسبت که از این پلیدیها پاک شوند، انوار حقیقت بر دل آنان اشراق بیشتری یافته و بخشش های یزدانی برآنها روی آور می شود.

به عکس نفوسی که به غیر حق اشتغال دارند، معرفت و شناسایی پروردگار، و حلاوت و دوستی و انس با او در دل آنها جای نخواهد گرفت و به هر اندازه که تجرّد نفس کمال یابد، ایمان ویقین بیشتر می شود و صفات و فضائل کم نظیر در او جلوه می نماید و بلندی نفس انسانی در آن

مرحله از صفا و تجرّد در حدّی است که آنچه را از عالم کمال الهی بخواهد بر او فرودآید.

بدین جهت عبادات که به منزله نردبان ترقی و راه وصول به کمالات و مراتب عالی است، از جانب حضرت حق تشریع شده است.

پاره ای از عبادات، عبارت از انفاق مال و بخشیدن آن است که باعث انقطاع انسان از آزمندی به دنیاست؛ مانند زکات و خمس و صدقات. این انقطاع همان علّت غایی تشریع انفاق است که به اصطلاح دانشمندان غرض از تشریع نامیده می شود، اگر چه بهره بردن پاره ای از مردم بر آن مترتّب است.

بعضی از آنها خودداری و اجتناب از شهوات و لذات است؛ مانند روزه، و پاره ای از آنها به منظور پرداختن دل به یاد خداوند متعال و توجه به سوی او، توأم با حرکات خاص گوناگون جسمی است؛ مانند نماز.

باید دانست که معرفت حاصله از فکر و نور خلقت یا معرفتی که از به کار بردن قواعد منطقی حاصل می گردد، در حصول آنچه گفته شد؛ از دوستی و انس با خداوند، کافی نیست و اگر به اینها توجه و انس به خداوند و دوستی او حاصل شود، سست بوده و پایدار نمی باشد.

اما آثار کامل و شایسته ای که در نفس، از مداومت و پیوستگی بر آن اعمال حاصل می شود ثابت و استوار خواهد بود. چه، همانا میان نفس و بدن رابطه ای قوی است و فعل و انفعالات آنها در یکدیگر مؤثر واقع می شود.

آیا هنگامی که عضوی را جراحتی برسد، روان آدمی از جراحت متألم نمی شود؟

و بالعکس در مواقع هیجانات روحی و اضطرابهای روانی، که در نتیجه عوامل مختلفی از قبیل مرگ عزیزان یا کارهای وحشت زا به انسان روی می آورد، نمی بینید که اعضای بدن نیز متأثر شده و قطعه گوشت میان پهلو و کتف به لرزه می آید؟

و به عبارت دیگر، عکس العمل خود را به صورت رعشه دست و پا، یا پریدگی رنگ رخسار و غیره نشان می دهد؟

بنابراین همانطورکه قبلًا اشاره گردید، مقصود از وضع و تشریع عبادات این است که انسان به آن وسیله مدارج کمال را قدم به قدم بپیماید و به صفات ملکوتی آراسته شود.

آنچه مسلم است این است که صورت ظاهری هر عبادتی نقش و اثر مطلوبی در روح ایجاد کرده، به موازات

عبادات عضوی و اعمال جوارحی، آثار بسیار نیکویی در تنویر و اصلاحات نفسی از خود به جای می گذارد؛ چنانکه در حسّ درک می کنیم، طهارت ظاهری در پاکی و روشنی نفس تأثیر دارد؛ مثلًا هنگامی که وضو می سازیم و به وسیله این عمل به طهارت ظاهری می پردازیم، در خاتمه این عمل عبادی، نوعی حالت صفا و انبساط در روان خود احساس می کنیم که این حالت قبل از انجام وضو در ما نبود، و علت آن همانطور که بیان شد، راز بستگی میان «روان» و «تن» است، و گرنه ظاهر بدن از عالم محسوس و روح- نظر به اصل فطرتش- از عالم ملکوت است و موقعیت آن در این بدن؛ مانند کسی است که از موطن اصلی خویش دور گشته و غریب افتاده است. بنابراین همچنان که از معارف نفسی آثاری به بدن فرود آید، از اعمال جوارحی هم انواری به سوی روح بالا می رود.

حج، این عمل عظیم اسلامی وعبادی، آنچه راکه دیگر عبادات در بردارد شامل است، به علاوه ریاضتهای خاصی را نیز دارا می باشد که عبارتند از: ترک وطن، رنج دادن به تن، گذشتن از مال، گسیختگی از آرزوها، تحمل مشقتها، تجدید پیمان، حاضر شدن در مشاعر و آگاهی یافتن بر شعائر و دیدن آنها.

در افعال حج، خلوص نیت برای یاد خدا و روی آوردن به او، به اقسام دیگر طاعات و عبادات نیز پدید می آید.

تلبیه

امام صادق علیه السلام در مورد تلبیه می فرماید:

«لَبِّ بِمَعْنَی إِجَابَةٍ صَادِقَةٍ صَافِیَةٍ خَالِصَةٍ زَاکِیَةٍ للَّهِ سُبْحَانَهُ فِی دَعْوَتِکَ مُتَمَسِّکاًبِالْعُرْوَةِ الْوُثْقَی» ⁽¹⁾

«تلبیه بگو اما تلبیه صاف و پاک، آنهم خالص و بی شائبه برای خدا، در حالی که با تمام وجودت به عروة الوثقای حق (که قرآن مجید و اهل بیت رسول با کرامت اسلام است) متمسک و متصل باشی.»

آری خداوند مهربان از میان میلیونها انسان، که آرزوی زیارت کعبه و انجام اعمال حج را دارند، تو را برگزیده و به دعوتش از تو، برای مناسک، به تو افتخار داده، و خلاصه به شخص تو گفته است بیا، بیا برای عبادتی بسیار مهم. بیا برای تحصیل حریّت و آزادی. بیا برای تصفیه باطن از رذائل. بیا برای انجام اوامر و دوری از نواهی. بیا برای هماهنگ شدن با ملکوتیان و انبیا و امامان معصوم. بیا برای

تحصیل مقام قرب و لقاء. بیا برای به دست آوردن رضا و خوشنودی من و تأمین خیر دنیا و آخرت و برائت از شرک و مشرک و منوّر شدن قلب به انوار الهی و فیوضات ربّانی.

بیا برای آراسته شدن به حقایق و پیراسته شدن از مهالک.

بیا برای توبه و آشتی و جبران سیئات و کبائر. بیا برای به دست آوردن بصیرت و کرامت و انسانیت و صدق و ورع و عفت و تقوا. و تو با دلی صاف و نفسی پاک و نیّتی بی شائبه در حال احرام، در عرصه گاه میقات، با چشمی اشکبار و قولی جدی و صادقانه و خلاصه با تمام وجود در برابر این دعوت، بگو آمدم و به حقیقت به سوی آنچه تو را دعوت کرده، حرکت کن و این حرکت را تا پایان عمر و لحظه خروج از دنیا ادامه بده که تلبیه را سرّی و رازی و فلسفه و حکمتی جز این نیست.

پس از آن که شرایط و آداب حضور را در خود آماده کردی، می توانی با گفتن:

«لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، لَبَّیْکَ لا شَرِیکَ لَکَ لَبَّیْکَ ...»

این شعار بلند عرشی و حقیقت ملکوتی، آمدنت را با تمام پاکی و اخلاص و عشق و محبت به پیشگاه مقدس او اعلام نمایی.

ولی توجه داشته باش که آمدنت را جدّی و به نحو حقیقت اعلام کنی، که به تلبیه ات توجه کنند و آمدنت را بپذیرند.

آنجا جای پرهیزکاران و پاکان است. آنجا جای پذیرش هر کسی نیست. آنجا ایمان و اخلاص و توبه و انابه و عهد و پیمان به حقیقت، وسیله قبولاندن انسان به درگاه حضرت یار است.

لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، آمدنت را در لباس آشنایی و آشتی خبر می دهد. هجرتت را از تمام مفاسد و معایب و آلودگیها و زشتی ها اشعار می دارد. آیا همین است؟

لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ ...؛ یعنی نهادم را از تنگنای ظلم و ستم و سرکشی به جهان نور و عدالت و خیرخواهی انتقال می دهم.

در حال گفتن این جملات، انسان باید در درون خود به معانی متعددی از: پاکی، قدس، خضوع، خلوص، خوف و خشیت و اجابت دعوت مولای خود توجه پیدا کند.

برخویش مسلم بدارد که به یکتایی او معترف است و او را در مالکیت و ربوبیّت و قدرت و فضل و بخشایش و تدبیر یگانه می داند.

لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ، آری ای محبوب من، ای مالک و

خالق من، ای معشوق من، ندایت را قبول کردم. من در آستان مقدّست ایستاده ام، به فرمانت گوش می دهم. به فرمانبرداری از دستوراتت شتابانم. پیمان تو را بدون تردید و تغییری نگاه می دارم؛ أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطانَ .... ⁽¹⁾

لَبَّیْکَ اللَّهُمَّ لَبَّیْکَ: ای مولای من، تو یکتا و بی همتایی.

کسی هستی که همگان باید ندایت را اجابت کنند و دعوتت را بپذیرند. نهاد همه متوجه حضرت تو است. صاحب و مُعطی نعمت های بی شماری. مالک آنچنان عزّتی هستی که خواری به حریمش راه ندارد. نیرویی هستی که نقصان نمی پذیری. نفوذت به همه جا رسیده. خدایی جز تو وجود ندارد.

آری ای مولای من، ندایت را می پذیرم. دعوتت را با جان و دل قبول می کنم. ستایش و نعمت برای تو است و آقایی و بی همتایی در خور شأن تو است.

این است رمز تلبیه و سرّ لبیک که با این شعار الهی، وحدت و یگانگی پرستندگان خدای یگانه اعلام می شود.

تلبیه گویان در عرصه گاه میقات، خود را به آسمان

نورانی تجرّد، که در آنجا از ظلمت های مادی، سرکشی های نفس و امتیازهای واهی، که موجب کبر و نفاق و دورویی ابداً خبری نیست، بالا می برند، چون تلبیه شعار ایمان است و مقصود از آن این است که آدمی مصداق واقعی آن شود و معنایش پاسخگویی به اوامر الهی است و از طرفی تحت عنوان ویژه ای در مسأله حج قرار گرفته؛ چه، حج مزایای منحصر به فردی دارد. بنابراین چقدر از ایمان دورند و چه اندازه زشت است چهره کسانی که خود را از مفهوم و معنای این شعار ایمانی دورنگاه داشته اند و راز خویش و جامعه شان را به شیاطین و طاغوتیان واگذاشته، در بست در اختیار دشمنان دین و ملت مسلمانند! و در شؤون حیات و زندگی، از فرهنگ بیگانگان از حق پیروی می نمایند.

این دون همّتان و پست فطرتان، در هر مقامی که هستند به هنگام تلبیه، جز به لفظ بی معنا، به چیز دیگری اتصال ندارند.

اینان چقدر از حقیقت تلبیه بیگانه اند. اینان لیاقت ایستادن در صف پاکان را ندارند.

شما ای زائران حرم دوست، با تمام وجود مراقب این شعار باشید. به ندای مولای خود پاسخ مثبت دهید و وجود

خود را در سایه این شعار الهی از دستبرد هوا و هوس، شیطان و شیطنت طاغوت و طاغوت زده و فرهنگ آلوده غرب و شرق دورنگاه دارید.

به حقیقت تلبیه بگویید. براستی ندای حق را اجابت کنید. بدرستی و پاکی در این عرصه گاه قرار بگیرید که در این حریم اگر قبول شوید همای سعادت به دام افکنده اید، و رنه از بدبخت ترن مردم روی زمین خواهید بود.

حکایتی عجیب اندر مسأله تلبیه

برادر مؤمنی داشتم که از هر جهت مورد اعتماد بود. از ایمان و اخلاص و عشق به محمد و آل محمد، نصیب فراوان داشت. نزدیک به سی سال با عشق و علاقه خدمت زائران خانه حق را با جان و دل به عهده گرفته بود.

نیکان و پاکان و اهل تقوا به خاطر کمال معنوی او سعی داشتند این راه را در معیت او باشند.

قبل از پیروزی انقلاب اسلامی زمانی که طاغوت امور حج را به عهده گرفت، او از این برنامه دست کشید؛ زیرا تحمّل پذیرش و اجرای قوانین طاغوت در برنامه حج را نداشت.

روزی در محضرش از مقوله حج سخن به میان آمد که

با حالی خوش و حالتی الهی، این واقعه را برایم تعریف کرد:

تعدادی زائر- حدود سی نفر- برای رفتن به حج از طریق عراق و عتبات عالیات، همراه من شدند. همه در اتوبوس قرار گرفتند تا عازم سفر شوند. در این میان، زن و شوهری که از چهره آنان آثار ایمان، وقار، ادب و نور عبودیت می درخشید، توجهم را جلب کرد. یکی از بدرقه کنندگان، سفارش هر دو را بالحنی خاص به من نمود.

زیارت عتبات طی شد و به مدینه رفتیم. پس از مدتی آماده رفتن به میقات شدیم. آن مرد و زن در بین مسافران حال دیگری داشتند، انقلاب حال و اشک چشم به آنان مهلت نمی داد. به مسجد شجره که رسیدیم، جمعیت موج می زد.

همه آماده محرم شدن و تلبیه گفتن بودند. آن مرد بزرگوار از من مهلت غسل خواست، وسائل غسل را- با تمام سختی که داشت- برایش فراهم کردم. غسل نمود و دو پارچه سپید را بر خود بست. او را برای تلبیه در وسط مسجد شجره آماده کردم، به من گفت: معنای «تلبیه» چیست؟ گفتم: یعنی ای خدای مهربان، مرا دعوت کردی و فرمودی بیا، بنگر که اینک آمدم! دوبار در شدّت انقلاب حال و ریختن اشک چشم گفت: خدایا! آمدم، خدایا! آمدم و ناگهان نقش

زمین شد! با کمال حیرت دیدم که از دنیا رفته است. همانجا همراه با همسفران، تلبیه گویان در بیرون مسجد شجره دفنش کردیم، و بادلی غمناک به سوی کعبه به حرکت درآمدیم!

انسان با گفتن لبیک می تواند عقده های حقارتی را که یک عمر روان او را مختل ساخته، در یابد و مرتفع نماید. و ارزش و عظمت موجودیت خود را لمس کند؛ زیرا او با این لبیک پاسخی به دعوت الهی به سوی خود می دهد.

با این ذکر روحانی سازنده، وابستگی خود را به خداوند تعالی، که او را به سوی خود خوانده است، درک می کند.

پس این بی نهایت کوچک، شایستگی تماس با آن بی نهایت بزرگ را داراست که این ندا را در گوش او طنین انداز کرده است که:

«بازآ بازآ، هر آنچه هستی بازآ»

لباس احرام

هوا و هوس انسان اقتضا می کند که بدن را به انواع لباسهای رنگارنگ و گران قیمت و گاهی خارج از حدود شأن، بپوشاند.

انسان به طور طبیعی علاقه مند است با لباسش خود را

در برابر دیگران جلوه دهد و نظرها را به سوی خویش جلب کند و گاهی در مدار فخر و مباهات و کبر و غرور قرار گیرد. به خصوص اگر لباس وی نمایشگر مقام، درجه، قدرت و قوّتی باشد.

چه جنایات و ظلم ها که از طریق لباس بر مردم مظلوم در طول تاریخ نرفته و چه هواها و هوسهایی که از طریق لباس در مردان و زنان جوان تحریک نشده است. چه کانونهای گرمی از خانواده ها به خاطر عشق و عاشقی، که لباس در آن مدخلیت مهمی داشته، برباد نرفته است.

وخلاصه چه معاصی و گناهانی که پایه اش به وسیله لباس ریخته نشده است. این همه، باعث دوری انسان از انسانیت و جدایی او از حریم قدس حضرت محبوب است.

چه بسا مردمی که به نوع و رنگ و پوشش و شکل و دوخت لباس بسیار حسّاسند، گویی لباس برای آنان به منزله بت است؛ چون لباس به تن کنند، هر جا نمی نشینند، کنار هر کس قرار نمی گیرند. با هرکسی معاشرت نمی نمایند، و خلاصه برده و بنده لباسند.

احرام که مجموعاً عبارت است از خلع بدن، از تن پوشهای آنچنانی و جداشدن از رنگ ها، شکل ها، دوخت ها، و مُدها و نیز پوشیدن دو لباس سپید به صورت

لنگ و شانه انداز، آن هم بدون دوخت و یکرنگ شدن همه، و یکدست شدن و یک شکل شدن کلّ انسانها در آن جایگاه رفیع، برای این است که دوش جان، از هواها و هوسها و تعلّقات موهوم و من و منیّت سبک شود، و این احساس حقیقی به انسان دست دهد که چیزی نبودی و چیزی نیستی و وجودت و هویّت ذاتت پرتوی بسیار ضعیف از نور هستی است که عنایت و رحمت و ربوبیت او باعث جلوه آن شده است.

تابدانی که آن لباسها با آنهمه رنگها و دوخت ها و شکلها و مدهایش، همه و همه عاریت و از بین رفتنی و از دست دادنی است و روزی خواهد آمد که با اوّلین سطل آب غسّالخانه، از بدن شسته می شود و جز کفنی که آنهم پس از چند روز غذای مار و مور می شود، چیزی برایت نمی ماند.

آری به هنگام بیرون آمدن از لباس دوخته و رنگارنگ، از لباس فخر و کبر و ریا و تظاهر و خودنمایی بیرون بیا و بیاد روز مرگ باش که به اجبار همه لباسهایت را از بدنت بیرون کنند و با پارچه ای سپید جسم نحیف و بی روحت را کفن کنند، و به خاک گور بسپارند!

دو لباس احرام، علاوه بر آن که باید بی رنگ باشد،

لازم است به طهارت و پاکیزگی آراسته گردد، و از هر نوع آلودگی دور باشد؛ زیرا در آن حریم، طهارت ظاهر و پاکی باطن، عامل قبولاندن عبد به پیشگاه مولاست و آلوده لباس وآلوده جان و آلوده دل، در آن حریم پاک راه ندارد.

چون مُحرم شدی، بیست و چند چیز که پاره ای از آنها در غیر احرام برتو حلال بوده، حرام می شود و این حرمست تا زمان تقصیر بر عهده ات باقی می ماند تا هوا و هوس با این تمرین و ریاضت و شرکت در این کلاس معنوی تعدیل شود و هوسی جز هوس مشروع و عادلانه و طبیعی در درون نماند.

محرّمات احرام، انسان را به درجاتی از بندگی و تسلیم و اطاعت و اخلاص و کرامت می رساند و تاحدی در چهارچوب وقار و ادب و مقید شدن به آداب الهی قرار می دهد.

میقات

میقات یعنی وعدگاه، یعنی زمان کار و یعنی وقتی که برای انجام برنامه ای تعیین شده است.

میقات، محل و زمانی است که به انسان از طریق درونش و با جلوه دادن اعمال مخصوصی هشدار می دهند

وقت حرکت است. وقت بیرون آمدن از لجن زار مادّیت و بد خُلقی و بد کاری است.

دیگر محلی برای سکون و توقف نیست. سکون و توقف برای انسان؛ این خلیفه خدا در زمین، جا ندارد.

وقت حرکت است. دیگر توقف بس است. تو انسانی نه کرمی در لجن زار شهوت و شکم. محروم ماندن از فیوضات حق بس است.

وقت آن است که به سوی او حرکت کنی. آری، به سوی او، به سوی بی نهایت، به سوی کرامت، به سوی حریّت و حقیقت و عظمت و شرافت و خلاصه بسوی اللَّه.

از آنجا که زائران از چند طریق وارد حجاز می شوند، برای هر مدخلی میقات معیّنی قرار داده شده تا کثرت زائر و فرصت کم، باعث محروم ماندن عده ای از سالکان از انجام مناسک نشود؛ زیرا اگر برای همگان، بخصوص در این زمان که گاهی بیش از دو میلیون نفر برای انجام فرایض حق وارد حجاز می شوند یک میقات بیشتر نبود، محرم شدن در محدوده میقات برای همه ممکن نمی شد. کثرت زائر و وقت محدود اقتضا کرد که برای آسانی کار چند میقات قرارداده شود، تا همگان بتوانند از رحمت رحیمه حق بهره مند شوند.

مطاف

اراده وجود مقدس حق بر این قرار گرفت که مطاف در یک نقطه از زمین و در مرکزی معین؛ یعنی در مدار خانه کعبه قرار گیرد تا عباد حق به آثار و فوایدی که برای حج مقرر شده و در سطور قبل به قسمتی از آن اشاره رفت، برسند.

این که مطاف در یک مرکز است و جای دیگری، جز آن جایگاه رفیع، انتخاب نشده، عین حکمت حق و به مصلحت بندگان و علّت ظهور روح تسلیم در آنانی است که مناسک را به حقیقت انجام می دهند و شرایط معنوی آن را با عشق و علاقه دنبال می کنند. مطاف آن محل مبارک و نقطه نور، همراه با اعمالی است که بایستی در آن مقدس ترین معبد الهی انجام بگیرد، به قدری در سازندگی فرد و اجتماع مؤثر است که قابل توصیف با قضایای معمولی نیست، به طوری که می توان گفت:

اگر انسانی به آن عمل سازنده توفیق یابد و با این حال، دگرگونی در وضع او به وجود نیاید و به مسیر تکامل وارد نگردد، حتماً یا به حکمت آنچه که دیده و عمل کرده است آگاهی نداشته و یا نیروی غرایز حیوانی و خودخواهی او بقدری مقاومت داشته است که اگر خود حق و حقیقت را

هم می دید و در جاذبه آن قرار می گرفت، پا به فرار می گذاشت و کمترین نتیجه ای را از آن مشاهده و قرار گرفتن در جاذبه حق و حقیقت به دست نمی آورد.

مسلم است که در همه جوامع و همه دورانها، به خصوص در آن جمعیت هایی که پیامبران و خداشناسان وجود داشته اند، جایگاه مخصوصی برای عبادت و تفکرات معنوی ساخته شده است.

این معابد در حقیقت رصدگاه هایی برای نظاره به بی نهایت و ایجاد رابطه میان بی نهایت بزرگ (اللَّه) و بی نهایت کوچک (انسان) می باشند.

در این رصدگاههاست که آدمیان بدون واسطه با خویشتن روبرو می شوند و با امواج مقدس وجدان خویش با خدا به راز و نیاز می پردازند.

در هیچ یک از جایگاهها و مسکن هایی که بشر با دست خود می سازد، مصالح ساختمانی از آنچه که هستند تغییری پیدا نمی کنند، مگر مصالح ساختمان معابد که با آجر بالا می رود و مبدّل به روح و جان شفاف می شود و انوار الهی را در دلها منعکس می سازد.

این معابد مانند چشمه سارهایی زلال در میان سنگلاخ ها و دشت های سوزان زندگی حیوانی آدمیان

قرارگرفته است انسان ها با شستشو در این چشمه سارها طراوت و شادابی روح را در می یابند.

بیت اللَّه الحرام که مطاف عباد الهی در آن قرار دارد، اولین معبد جهانی است که برای همه مردم برپاست و با دست نورانی ابراهیم و اسماعیل، پس از طوفان نوح، به امر خداوند مهربان ساخته شده است، ورنه تاریخ برقرار شدن مطاف مساوی با تاریخ به وجود آمدن انسان است.

امّا چرا کعبه، که مطاف برمحور آن است، در چنین جایگاه ویژه ای ساخته شده است؟

کعبه در جایگاهی بنا شده است که هیچگونه وسیله تفریح و مناظر طبیعی خوشایندی ندارد. سنگلاخی در میان اقیانوسی از ریگزارها و دیدگاههای خشن که مجالی به اندیشه های گسترده و عمیق و فوق ضرورتهای زندگی معمولی نمی دهد.

حکمت بالغه ای است که کعبه را در این جایگاه خسته کننده قرار داده است، که انسانها از محیطهای زیبا و خوش آب و هوای بهشتی روی به آن بیاورند و هدفی جز چشیدن طعم تکلیف نداشته باشند.

در آن سرزمین هیچ یک از عوامل طبیعی و نفسانی و اجتماعی دخالتی در انجام تکلیف نمی کند، بلکه در آن

تکاپو، انسان است و خداوند مهربانش، که رویارویش قرار گرفته است. همین نکته را اگر انسان در این سفر ملکوتی بفهمد، به جایی می رسد که چشمی ندیده و گوشی نشنیده است.

سالک در آن حریم مقدّس به درک این مسأله می رسد که هیچ چیز در این عالم و در این عرصه گاه هستی استقلال ندارد، و قابل اعتماد نیست و به این حقیقت واقف می گردد که خلأ روح جز با عشق و محبت و اطاعت از جانب او پر نمی شود و به این واقعیت آگاه می گردد که هرچه هست اوست و ما سوای حضرت محبوب، سایه ای بیش نیست و تنها نقطه پرواز و مایه ارزش برای انسان اتصال به جناب اوست.

درهر صورت مطاف رصدگاه است؛ رصدگاهی برای نظاره به بی نهایت، جهت ایجاد ارتباط بین بی نهایت کوچک (انسان) با بی نهایت بزرگ (اللَّه).

طواف

بدون تردید تمام مردم، غیر از انبیا و امامان معصوم، دچار یک سلسله گرفتاریهای باطنی و ظاهری هستند، که آن گرفتاریها محصول هواها و هوسها و دچار شدن به