مشخصات کتاب

سرشناسه : عاملی جعفرمرتضی - 1944

عنوان و نام پدیدآور : رنج های زهرا علیهاالسلام / مولف جعفرمرتضی العاملی/مترجم محمد سپهری

مشخصات نشر : قم نشر ایام دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی 1378.

مشخصات ظاهری : ص 575

شابک : 964-91063-0-813000ریال ؛ 964-91063-0-813000ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : عنوان اصلی ماساه الزهراآ(ع .

یادداشت : کتابنامه ص [633] - 656

موضوع : فاطمه زهرا(س ، 13؟ قبل از هجرت - ق 11

موضوع : شیعه -- دفاعیه ها و ردیه ها

شناسه افزوده : سپهری محمد، 1344 - ، مترجم

شناسه افزوده : دفتر مطالعات تاریخ و معارف اسلامی

رده بندی کنگره : BP27/2/ع 2م 2041 1378

رده بندی دیویی : 297/973

شماره کتابشناسی ملی : م 78-5391

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

رنج های زهرا علیهاالسلام

جعفرمرتضی العاملی

مقدمه

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

حمد و ثنای بی منتها خدای یگانه را و درود و سلام بر محمد فرستاده خدا، و خاندان پاکیزه اش.

حوادثی که پس از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله بر دخترش فاطمه علیهاالسلام گذشت و بلایا و مصائبی که زهرا علیهاالسلام با آن مواجه شد، شخص یا شخصیت دختر پیغمبر علیهاالسلام را به عنوان یک فرد به آن اندازه هدف قرار نداد که تفوق طلبی بر اصول ثابت اسلامی را به منظور دستیابی به مناصب و امتیازاتی که اگر این حوادث و وقایع را بوجود نمی آوردند، هرگز قادر به دستیابی بدان نبودند، و یا کسب مقامهایی که ابداً استحقاق آن را نداشتند.

علت آن بود که در واقع زهرا علیهاالسلام سد منیع و قوی ای بود که راه تحقق بلندپروازیهای نامشروع و غیر قابل توجیه آنان قرار داشت؛ و نیروی تأثیرگذار و کوبنده و برنده در اظهار بطلان بلندپروازیهای آنان، و تأکید و تحکیم بطلان و عدم مشروعیت آن در شعور امّت، و در وجدان و ضمیر اسلامی انسانی آن.

گاهی اوقات انسان در سیاق فهم تاریخ می بیند که برخی می خواهند وانمود کنند که در این خصوص، در حالتی از تردد یا تردید بسر می برند و می پرسند: آیا توجیهات معقول یا فرصتهای واقعی در جامعه وجود داشته که به آن حوادث و وقایع امکان دهد در عمل و واقعیت تحقق پیدا کند. اینان برای اظهار این حالت، درباره ی دقت و حتی درستی نقل حدیثی و تاریخی اینگونه حوادث پرسشهای

عدیده ای مطرح می کنند. به همین منظور اگر نتوانند آن را به صورت علنی و صریح رد و باطل کنند، هیچ اشکالی در ایجاد شک و تردید در وقوع همه ی این حوادث نمی بینند، به علاوه موضع این قبیل انسانها در داخل خود نیز یک اصل مسلّم غیر قابل تردید دارد که می گوید: پاسخ به این پرسشها و سپس یقین پیدا کردن از صحت این وقایع و حوادث به حد و حتم، ضرورتاً به معنای محکومیت قاطع، و ردّ صریح مشروعیت همه ی جامعه و فضایی که پدیدار گشت و نیز تخطئه ی صریح و تلخ عاملان اصلی این حوادث، و مرتکبان مصائب و بلایایی است که زهرا علیهاالسلام را از همه طرف در بر گرفت. آری، این همان چیزی است که اینان در صدد دوری از افتادن در آن هستند.

هدف این مطالعه ی موجز عرضه ی همان پرسشهایی است که نتیجه ی آن نوعی شک و تشکیک نزد وی بوده است. علاوه بر آن ارائه توضیحات یا پاسخهای دیگری به پرسشها و یا شبهات مطرح شده پیرامون قضایای دیگر مربوط به زندگانی حضرت زهرا علیهاالسلام پس از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله.

این مطالعه را تقدیم خوانندگان ارجمند می کنیم با تأکید بر احترام و تقدیر از خصوصیات شخصیتی همگان، و تأکید بر این نکته که نباید اختلاف دیدگاه، و اتخاذ موضع در مسائلی در این سطح از اهمیت و حساسیت در روابط مودّت آمیز خللی پدید آورد.

از خداوند متعال توانایی و یاری می خواهیم و از درگاه او مسئلت داریم که راه راست، و گفتار درست، و صحت قصد، و خلوص نیت، و طهارت و صفای عمل به ما عنایت فرماید. او ولی ماست و هدایتگر به راه راست.

بیروت، شعبان 1417 ه.ق

جعفر مرتضی العاملی

پیشگفتار

این کتاب به بررسی مسائلی می پردازد که در سالهای اخیر پیرامون مظلومیت زهرا علیهاالسلام و آنچه پس از رحلت رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله بر او گذشت، و نیز مسائلی که گونه ای ارتباط با آن حضرت دارد، مطرح شده است. چگونگی طرح و بیان این مسائل ما را بر آن داشت تا به توضیح و تنقیح آن بپردازیم. امّا شایسته دیدیم پیش از ورود به بررسی مسائل مهم، خواننده ی ارجمند را به چند مطلب و نکته درباره ی پژوهشهای علمی تذکر دهیم که آگاهی از آن لازم و ضروری است. پیش از این بخشی از مسائل را در مقاله ای با نام «لست بفوق أن أخطی» در لبنان منتشر کرده ایم. نظر به اهمیت این مسائل و از آنجا که ممکن است خواننده ی گرانقدر به آن مقاله دسترسی نداشته باشد، آن را با نکات جدیدی در اینجا می آوریم.

1- مسائلی که در این کتاب مورد نقد و بررسی ما قرار گرفته، در نوشته ها، مقالات، سخنرانیها و مصاحبه های مطبوعاتی یا رادیویی و تلویزیونی آمده است. ما به منظور رعایت عواطف و احساسات از تصریح به نام گوینده آن خودداری کرده ایم. زیرا نمی خواهیم کوچک ترین تشویش خاطری ایجاد کنیم. در گذشته و اکنون نیز به دوستی و محبت با همه علاقمند بوده و هستیم و برای همه آرزوی خیر و خوشی داریم. اگر نبود که توضیح برخی از مسائل را بر خود واجب دیدیم، اساساً به نشر این بررسی نمی پرداختیم. اگر فردی، آنچه در این کتاب آمده را بر وفق

قاعده ی: «کاد المریب ان یقول: خذونی» درباره ی خود تفسیر کند، این به خودش مربوط است ولی ما به او توصیه می کنیم که چنین نیندیشد. زیرا مقصود ما گفته است نه گوینده.

2- در زندگانی علمی خود گاهی اوقات با افرادی برخورد می کنید که بناحق ادعای فرهنگ و معرفت دارند و القاب و عناوینی هم در پی نام خویش دارند. اینان برای بی اعتبار کردن مخالفان و منتقدان خود، آنها را مورد هجوم قرار می دهند. چنانکه یکی از همین افراد به یاری یزید بن معاویه برخاسته و لعن او را مایه ی بی ارزشی لعن کننده می پندارد. او می گوید: «اما این محافل در برخی جوانب به سب و لعن دچار شدند و لذا به لعن شمر لعین بسنده نکردند بلکه معاویه، یزید و بنی امیه را هم در جرگه ی کسانی قرار دادند که لعن آنان را لازم می دانند». ⁽¹⁾.

اگر ما هم با این قبیل افراد روبه رو شویم نه تنها از رویارویی با آنان هراس نداریم بلکه اگر ضرورت ایجاب کرد و یا احساس تکلیف شرعی نمودیم که در قبال افکار و اندیشه های آنان موضع گیری کنیم، همانند این کتاب خواهیم نوشت و به شیوه ی علمی، واقع گرایانه و بدور از هیاهو به نقد و بررسی موضوعات گوناگون طرح شده توسط آنان خواهیم پرداخت. زیرا آشکار و واضح است که در دین و عقیده و مسائل اهل بیت علیهم السلام جای هیچگونه نرمش و مصلحت اندیشی نیست. ما در این راه به ناسزاگوییهای ناروای این و آن توجه نمی کنیم و آن را چیزی جز سراب فریبنده نمی دانیم. (و لیحق اللَّه الحق بکلماته و یبطل کید الخائنین).

3- برخی معتقدند که بررسی و نقد افکار و اندیشه ها موجب رسوایی صاحب فکر و اندیشه می شود در حالی که لازم است اشتباهات او را پوشیده داریم و از اعلان آن خودداری نماییم.

در پاسخ اینان می گوییم:

اولاً: اگر نقد و بررسی افکار موجب رسوایی است می بایست از اساس درهای علم و معرفت بسته و نقد سازنده ممنوع باشد. در حالی که در طول تاریخ نقد اندیشه ها حتی افکار بزرگان اندیشمندان، صفت بارز متفکران و عالمان خصوصاً پیروان مکتب اهل بیت علیهم السلام بوده است.

ثانیاً: افشای ممنوع، افشای مسائل شخصی افراد است نه نقد سازنده و واقعگرا و تصحیح اشتباه افراد در عقیده، ایمان و اندیشه. این از مسائلی نیست که می بایست حریم اشخاص حفظ شود تا نقد آن ممنوع باشد. خصوصاً هنگامی که این اشتباه موجب اشتباه در عقاید، امور دینی و مفاهیم ایمانی مردم شود. حفظ دین مردم از حفظ حریم افرادی که موجب سستی آن شده یا بدان دست اندازی می کنند، سزاوارتر و واجب تر است.

انسان باید حد خود را بشناسد و پا از آن فراتر ننهد و به نکوهش قضایا و اصول ثابت دین، عقیده و ایمان مردم نپردازد.

ثالثاً: نقد اندیشه نه جنایت است و نه افشاگری بلکه اصرار در طرح بدون دقت علمی مسائل مربوط به اصول ثابت دینی، مذهبی، تاریخی،... و تجاوز از حدود طبیعی است که به رسوایی صاحب خود می انجامد.

4- برخی گمان می برند که خدشه وارد کردن به بعضی از اصول، گونه ای نوآوری در اندیشه یا فرهنگ اسلامی یا تاریخی و مانند آن است. اما حقیقت این است که چنین کارهایی عموماً بیانگر بازگشت به طرح اموری است که دیگران در روزگاران گذشته آن را مطرح نموده اند و بسیاری از آنان هم اکنون نیز در مناقشات خود با شیعه امامیه گوشه هایی از آن را بیان می کنند و در لابلای احتجاجات کلامی و مذهبی آنان پراکنده است و بر پژوهشگران آگاه پوشیده نیست. و بحمداللَّه شیعه

با وضوح و دقّت و احساس مسئولیت، و آگاهی تمام به آن پاسخ داده و می دهد.

5- گفته ای هست که بارها شنیده و یا خوانده ایم. این گفته می رساند که نباید از طرح مسائل برای مردم بترسیم. قرآن اندیشه شکاکان را درباره ی پیامبر صلی اللَّه علیه و آله برای ما نقل کرده است. اگر قرآن مواضع خصمانه آنان را بیان نمی کرد، چگونه می دانستیم که آنان می گفتند: پیغمبر، دیوانه، جادوگر و دروغگو است؟!

می گوییم:

اولاً: اینکه می گفتند: پیغمبر دیوانه، جادوگر و دروغگو است، اندیشه شکاکان نیست بلکه صرف ناسزاها و اهانتهایی است در چارچوب جنگ تبلیغاتی بر ضد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بر زبان آورده اند. آنان خود بیش از دیگران به دروغ بودن و بطلان این گفته ها آگاه هستند.

ثانیاً: برانگیختن سؤالات و القای تشکیکات و ناسزاها و سرازیر کردن اتهامات به سوی پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و هر کس دیگر، فکر و اندیشه به شمار نمی رود تا چه رسد به نوآوری و یا احیای فکر.

ثالثاً: هنگامی که قرآن از گفته های اینان سخن می گوید، در سیاق رد و زشت شمردن آن، سخن می گوید: بنابراین نه به صرف طرح آن بسنده نموده و نه آن را بلاتکلیف رها کرده تا در نفوس مردمی که آن اندازه علم و معرفت ندارند که آن را به دقت و با آگاهی و ژرف اندیشی به محاکمه کشند، غلیان یابد و حاکم شود.

6- برخی می گویند: دانشمندان مسئولند که هرگاه بدعتها در داخل و خارج جامعه اسلامی آشکار شود، و با آن مبارزه کنند و علم خویش را آشکار نمایند وگرنه چنانکه پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و سلم فرمود: «لعنت خداوند بر او باد». خداوند متعال فرموده: (ان الذین یکتمون ما انزلنا من البینات والهدی من بعد ما بیّناه للنّاس اولئک یلعنهم

اللَّه و یلعنهم اللاعنون). ⁽¹⁾.

می گوییم: دقیقاً در عمل به همین مقوله است که در زندگانی علمی، خویش را ملزم کرده ایم که هرگاه در داخل و خارج جامعه اسلامی مسأله ای برانگیخته شود که بیانگر ایراد جدیدی در میراث فکری ما و دین اسلام و مذهب حق که حقایق آن بوسیله ی اسوه های اسلام و پرچمداران تشیع اصیل و استوانه های علمی محقق گشته است را با دلایل آشکار و براهین روشن نقد و بررسی علمی نماییم.

7- برخی از مردم ادعای خود را دلیل قاطع برای اثبات آن قرار می دهند. جا دارد که اندیشمند در آن تأمل نماید و بدان دقّت کند.

8- هرگاه کسی تلاش کند که دلایلی را که علما در خصوص یک مسأله بیان کرده اند، از بین ببرد، با قطع نظر از پیروزی یا شکست وی در این باره، اگر دلیل جایگزینی ارائه ندهد فی الواقع خواسته از عقیده ای که به گمان خودش دلیل آن را از بین برده، دست بردارد. زیرا نمی تواند به عقیده ای که دلیلی در اثبات آن ندارد، ملتزم باشد مگر اینکه در مسائل عقیدتی مقلد باشد و این را احدی از مردم نمی پذیرد.

9- برخی می گویند: احدی حق ندارد او را نصیحت کند که بعضی از آراء و نظرات خویش را درباره مسائل عقیدتی، ایمانی و تاریخی که برخلاف اجماع علما و بزرگان مذهب است، برای مردم عوام بیان نکند. اگر چه هدف، آن باشد که وی را از افتادن در محذورات بزرگ حفظ کند. این هنگامی است که آنچه مطرح خواهد کرد خروج خطرناک از اصول و مبانی بشمار رود و عالمانی را که کتمان علم و بیّنات بر آنان حرام است.، بر آن دارد که با دلیل قاطع و حجت بالغه و شیوه مقابله به مثل و بلکه با هر شیوه مشروعی که در توضیح و تصحیح اندیشه وی مفید خواهد بود،

به رویارویی با او برخیزند.

از این گذشته تبعات خطیر دیگری هم در پی خواهد داشت. از جمله: آثار و تبعات این مخالفتها نیز شیوه برخورد دیگران با او و روش نقد و بررسی آراء، دیدگاهها و نظرات وی، را می توان نام برد.

10- او می گوید: «برخی می ترسند که ممکن است طرح مسائل فکری و عقیدتی با افکار گذشتگان که ممکن است صحیح باشد یا نه، برخورد داشته باشد». وی سپس به مردم می گوید: «عقل خود را به کسی نفروشید و آنگونه که قرآن می فرماید: (انا وجدنا آباءنا علی امة و انا علی آثارهم مقتدون) ⁽¹⁾، جمود نورزید. زیرا هر نسلی باید بر پایه خرد و اندیشه خود به سوی حقیقت گام بردارد». سپس در لزوم طرح افکار و دیدگاههای خود به این حدیث استدلال می کند: «اذا ظهرت البدع فعلی العالم ان یظهر علمه و الّا فعلیه لعنة اللَّه». وی این آیه ی کریمه را نیز دلیل طرح افکار خود بیان می کند: (ان الذین یکتمون ما انزلنا من البیّنات والهدی...).

می گوییم: ما نمی دانیم این تصریح خطرناک چه توجیهی دارد که می گوید: برخی از عقاید مذهب بر حق ما (شیعه) ممکن است صحیح نباشد؟! گمان نمی کردیم که پیروان این مذهب افکار و عقایدشان را بدون دلیل و حجّت و به صرف تقلید کورکورانه مردود و نامعقول، از گذشتگان به ارث می برند! گمان نمی کردیم که شیعیان مصداق این آیه ی کریمه شده اند: انا وجدنا آبائنا علی امة...

شگفت تر اینکه عقایدمان را که به تعبیر وی از گذشتگان به ارث برده ایم، از بدعتها شمرده است و لذا لازم شده که بر پایه ی حدیث: «اذا ظهرت البدع فعلی العالم ان یظهر علمه»، علم خود را آشکار نماید؟!

11- شاید وی برای درمان علمی گفته های خود اظهار دارد که انگیزه های شخصی است و سپس به بیان تحلیلها و غیبگوییها و تهمتهای ناروا روی آورد تا مردم بدان مشغول شوند و حقیقت مطلب را فراموش نمایند.

ما نمی خواهیم احدی را وادار کنیم که به همگان حسن ظن داشته باشد هر چند معتقدیم که حسن ظن- خصوصاً- در سطوح علمی چیزی است که برادران اسلامی و ایمانی ما بدان فرامی خوانند. لیکن کسانی را که سرگرم مباحث علمی هستند به یک نکته که خداوند سبحان واجب کرده توجه می دهیم و آن اینکه از تهمت، افترا و غیبگویی که تجاوز به کرامت مردم بدون اثبات طرق شرعی است، بپرهیزند و بدانند که این تعدی و تجاوز مردود است و مخالفت با احکام شرع و وجدان. در اینجا دو نکته ی دیگر را نیز یادآوری می کنیم:

الف- چنین فهمی از مسائل از ارزش طرح علمی و فکری ارائه شده بوسیله ی این درمان نمی کاهد؛ در حالی که چه بسا می خواهد با چنین شیوه هایی مانع تأثیر آن شود، بلکه روح علمی و متانت دلیل، معیار و میزان پذیرش یا ردّ مسائلی است که وجهه ی همت ماست و در نردبان اولویتهای ما قرار دارد.

ب- ممکن است توجیهی برای این سوءظن پیدا نکنیم. زیرا این معیارهای شرعی است که باید بر موضع رفتار ما حاکم باشد خصوصاً هنگامی بین دو طرف محاوره، رابطه ی دوستی طولانی برقرار باشد. این در صورتی است که یک طرف نخواهد به ترویج این افکار و تقویت و تحکیم آن با جوش و خروش بپردازد و احساس مسئولیت علمی و شرعی طرف مقابل را برای بیان آنچه حق و راستی می داند، برانگیزد. در چنین حالتی جای هیچگونه حرج و چشم پوشی نیست بلکه اگر به معارضه برنخیزد جای هرگونه تردید مقبول و معقول و قابل توجیه در راستی و درستی او هست.

12- او می گوید: آنچه گفته، اجتهاد او است و این حق همه است که اجتهاد کنند و با دیدگاه دیگران مخالفت نمایند.

می گوییم: اشکال ندارد که هرکس اجتهاد کند و با دیدگاه دیگران مخالفت نماید. البته در صورتی که فقط و فقط به خود او مربوط باشد و صرفاً بیانگر عقیده ی شخصی اش و دیگران را در بر نگیرد. اما اگر این فرد بخواهد اجتهاد خود را که با اصول و مبانی ثابت مذهب که با براهین قاطع اثبات شده و متون صحیح، صریح و متواتر بر آن دلالت دارد، مخالف است، در میان مردم منتشر سازد و آنان را به گفته های خویش دعوت نماید، در چنین حالتی باید موضع ما در قبال او با موضعی که در قبال آن یکی اتخاذ می کنیم، فرق داشته باشد. باید افکار و دیدگاههای وی را نقد و بررسی کرد و مردم را از گرایش به این افکار مخالف با حقایق و اصول مذهب بازداشت و به روشنگری پرداخت و تفاوت و اختلاف دیدگاه وی با آرا و عقاید آنان را توضیح داد.

هنگامی لزوم مقابله و رویارویی با گفته ها و دیدگاههای وی مورد تأکید قرار می گیرد که ببینیم اندیشه هایش را به عنوان اندیشه هماهنگ با افکار علمای ما و تحت شعار تجدد و نوگرایی برای مردم بیان می کند و حاضر نیست اقرار کند که این افکارش با بسیاری از حقایق ثابت عقیدتی و ایمانی مخالف است. این امر با امانت اندیشه وظیفه اخلاقی انسان ناقل و ناقد هیچ گونه سازگاری ندارد.

13- ملاحظه می شود که برخی بیش از اندازه به عقل خود اعتماد می کنند و به آن نقش اساسی و تصمیم گیری قاطع می دهند. این امر گاهی اوقات در مسائلی دیده می شود که عقل جایی ندارد. اینان با این ادعا که عقل، علل احکام را درک می کند، آن را معیار و مقیاس همه چیز قرار می دهند. لذا متون را به آن عرضه می کنند، اگر محتوای آن را درک کرد و با آن هماهنگ و سازگار بود، می پذیرند و الّا

در رد و حکم به وضعی و جعلی بودن آن هیچ گونه اشکالی نمی بیند. ما این مطلب را ضمن دو فرضیه توضیح می دهیم. از این دو فرضیه موضع اشکال روشن می شود:

اولاً: ممکن است ظاهر نص در یکی از اموری که از شئون عقل است و عقل در آن مجال عمل و بر آن اشراف دارد، با عقل تناقض آشکار و صریح داشته باشد. در این حالت باید نص را به گونه ای تأویل کرد که با عقل موافق باشد و با اصول و قواعد تعبیر هماهنگ. اگر تأویل نص ممکن نباشد باید آن را رد کرد. این فرضیه از دیدگاه عالمان صحیح و پذیرفته شده است.

ثانیاً: عقل فرد از درک حکمت یا علت مسأله ای که نص بیان می کند، عاجز باشد. چنان که اگر نص بگوید: زن حائض باید قضای روزه هایش را بگیرد امّا قضای نمازهایش را نه. یا اینکه روایت بگوید: خداوند سبحان در آخرالزمان گروهی از اولیا و گروهی از اشقیا را به دنیا بازخواهد گردانید تا اولیا کرامت و منزلت یابند و اشقیا در قبال گوشه ای از گناهان خود، کیفر ببینند و دلهای مؤمنان از آن خنک شود.

در چنین حالتی که عقل فرد از تفسیر آن حکم یا فهم این حادثه (رجعت) که روایت از آن خبر می دهد، عاجز است، می بینیم که نص را رد می کند یا در صدد تأویل آن برآید و می گوید: منظور رجعت دولت و نفوذ است. در حالی که نه جای آن رد است و نه جای این تأویل. زیرا قرار نیست که عقل این شخص علت و حکمت همه احکام الهی را درک نماید. همچنان که عقلی که امروز بعضی از امور و اسرار را درک نمی کند، ممکن است فردا درک نماید. چه بسا عقل کسی الان نتواند بسیاری از مسائل را درک نماید اما نسلهای آینده در صدها سال بعد بتوانند آن را درک کنند. چنانکه در مورد بسیاری از اسرار زندگی و جهان هستی که قرآن از آن سخن گفته و ما امروز بعضی از آنها را شناخته ایم، چنین است. حتی اگر ما نتوانیم

برخی از علل اسرار را درک نماییم و همچنان در دایره مسائلی بماند که خداوند معرفت آن را برای خود برگزیده و شاید آن را به پیامبران و اولیای خود آموخته باشد، چه اشکالی پیش می آید؟!

به نظر می رسد که زیاده روی در تقدیس عقل به اعتبار یگانه منبع شناخت و مقیاس رد و قبول متون و روایات قرار دادن آن، حتی در فرضیه ی دوم، از معتزله گرفته شده است. همین، مشکل عمده و یکی از علل شکست اندیشه معتزلی در دورانهای گذشته بود. تاریخ تکرار می شود. چه می بینیم که برخی به همان مقولات معتزلی که بطلان آن با دلیل ثابت شده بازگشت نموده اند. مقولات دیگری نیز بازگشت کرده که در گذشته های تاریخ رواج داشته و به دست فراموشی سپرده شده و در گوشه و زوایای تاریخ خفته است. این مقولات باطل گاهی اوقات با نام نوگرایی و تجدد و گاهی اوقات با عنوان مدرنیسم و اندیشه های نو مطرح می شوند.

14- برخی ادعا می کنند که علت نقد افکارشان جوسازی علیه آنان است. زیرا از موقعیت ممتازی برخوردارند و دیگران تاب تحمل این جایگاه را ندارند. لذا برای سرنگون کردن آنان گروهها را تحریک می کنند تا به اهداف خود نایل شوند. می گوییم:

اوّلاً: بسیاری از کسانی که این گفته ها را رد کرده اند و آن را به مناقشه و نقد کشانده اند، در اندیشه کسب «عنوان و مقام» نیستند. حتی اگر این عنوان یا اندیشه مرجعیت باشد، اصلاً در دایره ی تلاشهای آنان قرار نمی گیرد.

ثانیاً: می بینیم صاحبان همین مقولات اتهام آمیز هستند که به طرح مسائل تحریک کننده مبادرت می ورزند و در این اندیشه بسر می برند که با استفاده از همه ابزارها افکارشان را پراکنده سازند و هم اینان هستند که برای رسیدن به این تصورات و اندیشه های خود، گاهی اوقات سطح بحران و تنش را بالا برده و گاهی

اوقات پایین می آورند. این مسأله را وقایع گذشته ثابت کرده است.

ثالثاً: گذشته از این، معیار و میزان هر اندیشه ای، عناصر اقناع کننده ی آن و سنجش در ترازوی خطا و صواب و مقدار نزدیکی و دوری آن از حقایق دین و مذهب است.

هیچ کس نمی تواند مدعی علم غیب شود و ادعا کند که از درون مردم آگاه است و حقیقت انگیزه های آنان را می داند. این ادعا تأثیری در تصحیح یا تخطئه ی یک اندیشه ندارد و خطر آن را کاهش و یا افزایش نمی دهد.

15- هنوز می شنویم که کسانی به طرح مسائلی در زمینه های مختلف می پردازند که نه با تأییدات دانشمندان همخوانی دارد و نه با بسیاری از پذیرفته های آنان که به دلایل قطعی عقلی و نقلی مستند است، هماهنگی.

تلاشهایی انجام شده تا با کسانی که چنین مباحثی را مطرح کرده اند، مناظراتی صورت گیرد. ما در نامه های فراوان و از طریق چندین فرستاده از آنان خواسته ایم تا در یک مناظره علمی مکتوب و صریح به منظور روشن شدن مسائل و تشخیص حق از باطل با دلیل قاطع شرکت کنند.

هدف ما این بود که اگر این مناظره انجام شود به پاکسازی جامعه از پیامدهای منفی تبلیغات مداوم آنان منجر شود و مسائلی را که پسندیده نیست، پیش از اطمینان و یقین به صحت و سلامت آن مطرح شود همچنین بستن تمام رخنه ها و رفع همه ی اشکالات، متأسفانه به ما پاسخ رد دادند و حاضر نشدند در این مناظره علمی شرکت مگر اینکه در پشت درهای بسته و در چهار دیواری خانه ها انجام شود. ملاحظه می کنید که اسم این را مناظره هم می گذارند؟!.

از نوشتن حتی یک کلمه که بتواند برخی مسائل را روشن کند، در پاسخ ما خودداری کرده اند و عذر آورده اند که وقت نوشتن ندارند. در حالی که همانند

گذشته هنوز هم همین مسائل را می نویسند و در اطراف و اکناف، گاهی برای اشخاص معین، گاهی برای اطلاع همگان و گاهی از طریق مقاله ها، خطابه ها و سخنرانیها در رسانه های همگانی.

هنگامی که دیدند ما بر مواضع خود پافشاری می کنیم بر پایه ی قاموس خویش با هر چه به مذاقشان خوش می آمد از ما پذیرایی کردند و ما را به باد ناسزا و دشنام گرفتند و هدف تیرهای اتهام قرار دادند. گویی درخواست ما برای شرکت در مناظره ی علمی، کفر به خدای عظیم است یا چیزی زشت تر از آن، اگر وجود داشته باشد.

شاید ساده ترین و کمترین سخنی که از آنان شنیدیم این باشد که بر پایه ی غریزه حرکت می کنیم و یا از عقب ماندگی و عقده ها رنج می بریم یا تحت تأثیر این یا آن شخص قرار گرفته ایم. علاوه بر این ما را دارای ذهنیت ایرانی و متعصب توصیف کردند. این اتهام، اتهام مورد پسند ماست. زیرا ما در برابر حقّ تعصب داریم و از آن دفاع می کنیم. این تعصب را خداوند سبحان و پیغمبران الهی و اولیا و برگزیدگان خداوند ستوده اند و قطعاً مورد رضا و خشنودی آنان است.

با علم به اینکه ما پیش از چند ماه و قبل از نوشتن این کلمات از بهترین، دوستان و یاران آنان بوده ایم و اکنون نیز هستیم و چیزی صفای این محبّت و مودّت را بر هم نزده جز اینکه در ایام اخیر دریافتیم که تکلیف شرعی حکم می کند که از آنان بخواهیم برای حل مشکل در یک مناظره علمی آرام و متین شرکت کنند.

16- این کتاب که هم اکنون در مقابل خواننده گرامی است بخش بزرگی از متون را از دهها و بلکه صدها منبع تقدیم می کند در حالی که در مدتی کمتر از پنج ماه نوشته شده است. این زمان، مدت بسیار اندکی است و به نویسنده اجازه پژوهش و کاوش چندانی نداد. خصوصاً که در خلال این مدت کارهای فراوان دیگری هم بود که ما را از انجام کوچکترین تلاشی در این باره بازمی داشت.

خود را نیازمند یادآوری و تذکّر این نکته به خواننده گرامی می دانیم که بسیاری از منابع مذکور در پاورقی های کتاب به اندازه ای فراوان بود که ترسیدیم مبادا در شماره ی جلد و صفحات دچار اشتباه شده باشیم. در بسیاری از موارد برای یک کتاب، از چندین چاپ استفاده کردیم. خواننده ارجمند این نکته را درخواهد یافت.

تلاش ما در ذکر منابع- چنانکه عادت ماست- بر این مبنا صورت می گیرد که خواننده را در مقابل دقیقترین جزئیات و تفصیلات حادثه قرار دهیم تا با بهره گیری از ابزارهای شناخت و نظارت مستقیم بر مباحث مطرح شده و با اطّلاع از فضاها، شرایط و احوال حوادث، آن را بسنجد، بیندیشد و سپس نتیجه گیری کند و اتخاذ موضع نماید تا نگرش وی بر مباحث با دقت و ژرف نگری و بر پایه ی آگاهی و احاطه و برخوردار از اصالت و ثبات باشد.

این شیوه را برخی از مردم که صدها و بلکه هزاران صفحه از نوشته های آنان را می خوانید، نمی پسندند. می بینید که در نوشته های خود در قلمفرساییهای منشیانه سرشار از واژه ها و ادعاهای عریض و طویل غرق شده اند بدون اینکه آن را با نص صریح تأکید و تقویت نمایند یا درهای شناخت مستقیم و فراگیر را به روی خواننده باز کنند مگر بخش بسیار اندکی که در دسترس عامه مردم است یا فقط آنچه که اندیشه او را تأکید می کند و بس. این نویسنده بسیاری از مسائلی را که مصلحت می بیند که بدان راه نیابی یا از آن آگاه نشوی، از تو پوشیده می دارد. اگر بخواهی بدان راه یابی یا از آن اطلاع پیدا کنی، چیزی از داده های اندیشه نزد خود نمی بینی. زیرا هیچیک از ابزارهای آن را در اختیار نداری و نویسنده هم- اگر می توانست- کاری نکرده که به چیزی دسترسی داشته باشی تا بتوانی بدان تمسک جویی و بدان دست یازی.

او از تو می خواهد که فقط فرهنگ و تجربه ی او را به عنوان یک فرد بخوانی و در افقهای او سیر کنی و دردها و آرزوها و احلام و حتی تخیلات و پندارهای او را لمس کنی و در ورای آن چیزی نیست مگر سراب، فقط و فقط سراب.

17- بسیار متأسفیم که بگویم: این کتاب نوشته نشده که یک موضوع محدود و دارای ابتدا و انتها را مورد بررسی قرار دهد و عناصر پراکنده آن را جمع نماید و بین عناصر مختلف آن ارتباط برقرار سازد بلکه موضوعات مختلفی را بررسی می کند که برخی بکار گرفته اند تا در حوادثی که بر زهرا علیهاالسلام گذشته تشکیک کنند یا بنا به دلیل یا دلایلی در گفتگوی از آن حضرت، برانگیخته اند.

ما در مقاله ای که پیش از این منتشر کرده ایم نکاتی بیان نموده ایم. در اینجا گزیده ای از آن را می آوریم:

1- طرح احادیث متشابه یا مشکل فهم برای توده ی مردم، سپس پافشاری در تداوم این کار بدون تقدیم داشتن هرگونه تفسیر مقبول و معقول، نه کار پسندیده ای است و نه پیامدهای مفیدی به همراه دارد. خصوصاً هنگامی که این کار توسط افرادی صورت گیرد که مردم از آنان توقع دارند به مشکلات و توضیح مبهمات بپردازد. خصوصاً زمانی که این احادیث یا قضایای مشکل نهه برای متخصصان و اندیشمندان بلکه برای توده مردم اعم از بزرگ و کوچک، زن و مرد، و عالم و جاهل و از طریق رسانه های همگانی و در فضای آزاد مطرح شود.

2- برانگیختن مسائل حساس و طرح پرسش برای کسانی که آنقدر ابزار شناخت ندارند که بتوانند گرهها و مشکلات را به گونه صحیح و سلیم حل کنند، آن هم بدون ارائه پاسخهای کافی و بلکه بدون هرگونه پاسخی، عالمان مخلص را بر آن می دارد که با تمام امکانات به رفع نقایص و بستن رخنه ها و ارائه پاسخهای صحیح بپردازند تا مردم بیگناه غافل دچار اشتباهات بزرگ و خطرناک نشوند. آنان باید فقط

و فقط به نقد اندیشه بپردازند و از هرگونه بدرفتاری و برخورد شخصی یا انتقام از دیگران خودداری ورزند. عالمان باید این کار را با حفظ کرامت و منزلت افراد و با شیوه علمی پیراسته و متین انجام دهند. این نکته را نیز یادآور می شویم که پیامدهای برانگیختن و طرح این مباحث بر عهده ی کسی است که برای نخستین بار به طرح آن پرداخته است نه بر عهده ی کسانی که به تصحیح و توضیح آن همت گماشته اند.

دور از انصاف است که این مباحث در فضای آزاد طرح شود و سپس از دیگران خواسته شود که سکوت نمایند و متعرّض آن نشوند مگر در خفا و در چهار دیواری و پشت درهای بسته یا باز. از چنین درخواستی باید که امر به سکوت فهمیده شود. این نوعی انحصارطلبی است که حق سخن گفتن را در انحصار این آقا و آن حضرت والا قرار می دهد.

3- در مسائل دینی و عقیدتی جای هیچ گونه نرمشی وجود ندارد. بنابراین هیچکس نباید چنین توقعی داشته باشد هرچند که از نزدیکان و آشنایان باشد یا از مقام و موقعیتی برخوردار. چرا که حق و دین بالاتر از همه اعتبارات است.

4- مسائل عقیدتی و دینی مخصوص گروه معینی نیست بلکه به همه ی مردم با تمام اختلافات و در همه سطوح مربوط می شود. لذا هرکس حق دارد که در مقابل هر مقوله ای که این مسائل را زیر سؤال می برد، حساسیت نشان دهد و آن را با اهتمام تمام و احساس مسئولیت پیگیری کند تا موضع خود را در قبال آن روشن سازد. اما این مسئولیت را باید با رعایت حدود توازن و به شیوه علمی واقعگرا و متین و مسئولانه انجام دهد. این مسأله هنگامی مورد تأکید قرار می گیرد که بدانیم:

الف: تقلید در مسائل عقیدتی جایز نیست بلکه هرکس باید در پی دلیل قانع کننده و قابل پذیرش باشد... بنابراین مسائل عقیدتی همچون مسائل فقهی

نیست که جاهل با استناد به ادله ی عامه در لزوم تقلید از مجتهد واجد شرایط به عالم مراجعه می کند و از او فتوا می گیرد.

نه می توان مردم را از بررسی چنین مسائلی بازداشت و نه درست است که از آنان خواسته شود که همچون نابینایان بپذیرند و از پدران و اجداد خود یا از این عالم یا از آن دیگری تقلید کنند. همینطور صحیح و بلکه جایز نیست که از غفلت و پاک نهادی آنان سوءاستفاده شود و این مسائل به صورت ناقص و نامتوازن به آنان عرضه شود. زیرا چنین کاری با امانت علمی و شرعی که مراعات آن بر عالمان واجب است، سازگاری ندارد.

ب: حساسیّت نشان دادن مردم در قبال مسائل دینی و عقیدتی و پیگیری آن با شور و نشاط از نشانه های عافیت و دلایل سلامت است و باید که تشویق و توسعه داده شود تا چه رسد به لزوم حفظ آن. این درست نیست که با هدف نابودی و محو این احساس مسئولیت مردمی با اتهامات بزرگ و خطرناک، آن را مورد تهاجم قرار دهند و به مقابله و رویارویی با آن بروند. بلکه باید به تأکید، تقویت و توجیه درست و سلیم آن همت گماشت تا این عقیده در رفتار و مواضع مردم خصوصاً در رویارویی با تهدیدات بیگانه، هر چه بیشتر در دل آنان ریشه دواند و تأثیر ژرف تری بر جای گذارد.

5- علوم اسلامی فراوان است و از شمول و گستردگی آشکار برخوردار. علاوه بر این در بسیاری از تفصیلات و جزئیات مسائل دقّت فوق العاده ای دارد. بنابراین هیچ اشکالی ندارد که عالم دینی در پاسخ دادن به بسیاری از پرسشهایی که در همه علوم از او می شود، درنگ نماید. زیرا پاسخ دادن به همه ی پرسشها در توان او نیست مگر اینکه در سطح پیامبران و امامان باشد. گفته اند: خداوند رحمت کند مردی را که حد خود را بشناسد و از آن درنگذرد. لذا اگر درباره ی این مسائل به گونه ی دقیق و

کافی مطالعه، تحقیق و بررسی نکرده تا بتواند آن را با دقت و شمول به مردم عرضه نماید، در این صورت حق ندارد که حکم قطعی صادر کند و به پرسشهای مردم در این باره پاسخ دهد. اگر انجام این کار ضرورت پیدا کرد باید به حدود کار ملزم باشد و مسئولیت آن را برعهده نگیرد و عذر خود را مبنی بر عدم مطالعه و تحقیق در این باره بیان نماید. هیچ اشکالی بر او وارد نیست اگر به بیان موارد اجماعی بزرگان علماء و استوانه های مذهب بسنده کند و به دیدگاههای فردی این یا آن توجه ننماید. زیرا نمی توان به دیدگاههای شاذ ملتزم بود و نظرات مشهور را که از سوی دیگران نیز تقویت شده، رها کرد.

اما اگر بخواهد هر چه به ذهنش خطور می کند بیان نماید یا به هر پرسشی پاسخ مشکوک بدهد مثل اینکه هرگاه از او درباره ی چیزی بپرسند، پاسخ دهد: این ثابت نشده، یا صحت روایت معلوم نیست یا احادیثی در این باره هست ولی صحت آن ثابت نشده، مردم تا از مسئولیت جواب دادن بگریزند و مردم گمان خواهند کرد که از جزئیات همه چیز آگاه است و اشکالات وی درباره ی مسائل از موضع کارشناسی و مسئولیت و اطلاع و اندیشه عمیق است. در حالی که ممکن است حتی یک روایت هم ندیده باشد تا چه رسد به اینکه درباره ی آن تحقیق و مطالعه کرده باشد. این شیوه، مردود، غیرمنطقی و نامعقول است.

6- هیچکس حق ندارد که از مردم بخواهد در مسائل اهتمام خویش به مواردی بسنده کنند که با اسانید صحیح و مطابق معیارهای رجالی در توثیق سند، از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و ائمه علیهم السلام به ما رسیده است. زیرا این بدان معنی است که همه مردم از سخن گفتن در همه ی مسائل و قضایای دینی، تاریخی و غیره سکوت کنند. حتی همین آقایی که از مردم چنین درخواستی دارد، اگر بخواهد در گفتارش به همان مسائلی بسنده نماید که با اسانید صحیح از معصومین علیهم السلام رسیده، خود را ناچار

خواهد دید که سکوت کند و در کنج خانه اش بنشیند. زیرا از این دست مسائل جز اندکی نخواهد یافت که آن هم طی چند روز به پایان خواهد رسید.

علاوه بر این ما و او می گوییم: ثبوت قضایا متوقف بر این نیست که درباره ی آن روایتی از معصومین به سند صحیح وجود داشته باشد. بلکه قرائن دیگری هم هست که گاهی اوقات از درجه ی اعتماد بالایی برخوردار است. مثل روایت ضعیفی که مشهور بدان عمل کرده اند و یا اینکه روایتی با سند صحیح در مقابلشان بوده، بدان استناد نکرده اند و این را به رغم صحّت سند آن ترک نموده اند. همین گونه است اگر نص بیانگر اقرار فاسق به عقیده یا نقض گرایشات او باشد. در این صورت درست نیست که بگویند: این فرد فاسق است. بنابراین گفته اش پذیرفته نمی شود. بر این اساس باید قرائن مختلف در قضایای فقهی و اصول دین و عقیده و تاریخ... مورد ملاحظه قرار گیرد. چه متخصصان بر حسب موارد وجود شواهد، در تقویت روایت ضعیف یا در تضعیف روایت قوی از این قرائن استفاده می کنند.

7- از این آسان تر چیزی نیست که انسان موضع ایجاد شک و تردید و نفی اصول ثابت اتخاذ نماید و از التزام به مسائل و مسئولیت پذیری فرار کند. این نه دلیل علمی است و نه نشانگر دانشمند بودن کسی. دانشمند ماهر و ناقد و محقق کسی است که تلاش خود را صرف پایه گذاری اصول و تأکید و تقویت حقایق و اثبات مبانی صحیح و ردّ مطالب باطل نماید.

8- نسبت دادن یک عقیده به یک گروه یا طایفه هنگامی درست است که همه یا اکثر بزرگان و علمای آن گروه، یا طایفه در طول تاریخ بدان تصریح کرده باشند و آراء و دیدگاههای آنان درباره ی آن عقیده استقرار یافته و دلهای آنان بدان گره خورده باشد. این مطلب با مراجعه به مصادر روایی، تألیفات و کتب عقیدتی و منابع تاریخی آنان معلوم می شود. اما اگر یک یا چند نفر از یک طایفه، بعضی نظرات

خاص خود دارند، در این صورت نمی توان این عقیده شان را به همه پیروان مذهب یا فقها و علماء آن طایفه نسبت داد. حال چگونه خواهد بود که اگر این عده قلیل با آن آرای شاذ خود، از طلایه داران و عالمان مورد قبول مردم در تحقیق مسائل مذهبی نباشند.

همین گونه است اگر برخی از مردم یک قضیه را به صورت اشتباه و غیر واقعی و نادرست بفهمند. و در این صورت نیز درست نیست که این فهم را تعمیم و به دیگران نسبت دهند تا با کلمات درخشان و پر زرق و برق و جواهرنشان از یک سو به تکریم، تعظیم و قدردانی گوینده پردازد و از سوی دیگر به تحقیر علمای مذهب و سخیف خواندن عقل و اندیشه آنان بدون دلیل و علت. سپس جایگزینی را که از پیش مهیا کرده با کلمات شیرین و گوارا معرفی نماید، هر چند این جایگزین ضعیف و سست باشد.

9- طرح مسائلی که نیاز به توضیح دارد با شیوه های مبهم برای مردم، هر چند ممکن است گوینده را تا حدودی از پیامدهای گفته هایش رهایی بخشد اما مسئولیت برخورد مردم عوام با این اندیشه به عنوان اینکه همه ی حقیقت و تنها نظریه ی درست برخاسته از تحقیق و پژوهش است و سایر دیدگاهها همه و همه اشتباه است، همچنان بر عهده او است. آری، این مسئولیت از دوش او برداشته نخواهد شد. زیرا همگان می دانند که مردم، مسائل را در قالبهای ساده می فهمند و به کلماتی نظیر: چه بسا، شاید، می توانیم تصور کنیم، می توانیم بفهمیم، درمی یابیم، باید پژوهش کنیم و... توجه ندارند.

در پایان، تلاش همه عاملان مخلص را ارج می نهیم و برای آنان توفیق و رستگاری مسئلت داریم و از همه آنان که در به ثمر رسیدن این نوشته تلاش کرده اند خصوصاً عالم جلیل القدر شیخ رضوان شراره قدردانی می کنیم.

خداوند به همه پاداش دهد و آنان را در پناه خود حفظ کند و به ما و آنان بینش درست و خلوص در عمل عنایت فرماید که او ولی ماست و هدایتگر به سوی راستی و درستی.

مظلومیت زهرا علیهاالسلام

اشاره

فصل اول- مقام و عصمت زهرا علیهاالسلام

فصل دوم- زهرا علیهاالسلام و غیب

فصل سوم تلاشهای مذبوحانه و نقد کتاب سلیم بن قیس

فصل چهارم- دیدگاه شیخ مفید

فصل پنجم- دیدگاه کاشف الغطاء و شرف الدین

فصل ششم- محبت و احترام زهرا علیهاالسلام

فصل هفتم- چرا فاطمه علیهاالسلام در را باز کرد؟

فصل هشتم- از اینجا و آنجا

فصل نهم- داستان میخ در

مقام و عصمت زهرا علیهاالسلام

اشاره

سرآغاز

میلاد زهرا علیهاالسلام

مریم افضل است یا زهرا علیهاالسلام

منزلت زهرا علیهاالسلام

سرور زنان جهان

فعالیت های اجتماعی فاطمه علیهاالسلام

زهرا علیهاالسلام مادر پدرش

عصمت جبری؟!

تأثیر محیط در عصمت

امکان سرکشی

الف: زن نوح و زن لوط

ب: زن فرعون

ج: مریم دختر عمران

سرآغاز

سخن خود را در این فصل از تاریخ تولد علیهاالسلام آغاز خواهیم کرد. زیرا برخی تلاش می کنند تا روایت منقول از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و ائمه ی طاهرین علیهم السلام را که می گوید:

زهرا علیهاالسلام پس از اسراء و معراج از میوه بهشتی بدنیا آمد، نادیده بگیرند یا از التزام به این امر که زهرا علیهاالسلام در سنین پایین با علی علیه السلام ازدواج کرد، سرپیچی کنند. زیرا تا حدودی در توجیه و اقناع مخاطبان خود دچار زحمت می شوند و لذا ترجیح می دهند که اصلاً متعرض آن نشوند. ممکن است نه این باشد و نه آن. بلکه مسأله دیگری آنان را به اتخاذ چنین موضعی فراخواند. چه فقط خداوند عالم به حقایق و آگاه از درون سینه هاست.

پس از آن مسائلی درباره ی عصمت پیامبران، اوصیاء، اولیاء علیهم السلام خصوصاً عصمت صدیقه طاهره علیهاالسلام سخن خواهیم گفت. این گفتار ما درباره ی عصمت، درآمدی قابل قبول و مقدمه ای بر سخن از مراتب کرامت و درجات قرب و منزلت سرور زنان جهان، فاطمه زهرا علیهاالسلام در پرتو عنایت ربانی و تربیت الهی، خواهد بود بدون آنکه اشاره به موضوع ارتباط آن حضرت با غیب را نادیده بگیریم. این ارتباط زهرا علیهاالسلام با عالم غیب، در صفات و خصوصیات و کرامات خدادادی او که باعث برجستگی شخصیت آن گرامی از همه ی زنان جهان است، نمایان شده است.

فاطمه علیهاالسلام زنی است که ساکنان آسمان پیش از مردم روی زمین، ازدواج او با

علی علیه السلام را جشن گرفته اند. او زن پاک و پاکیزه از هرگونه پلیدی، زشتی و نقص است. خداوند او را از حالت های خاص زنان هم منزه کرده و بدون آنکه کوچکترین تأثیر منفی در خصوص بارداری و زایمان او داشته باشد.

پیش از خروج از دایره کرامات آشکار و ویژگی ها و صفات برتر او، اشاره ای گذرا به علم متصل به غیب او خواهیم داشت که خداوند توسط یک فرشته گرامی که پس از رحلت پدرش با او سخن می گفت و او را تسلیت می داد، به وی ارزانی داشته است. همین سخن گفتن فرشته مقرب درگاه پروردگار با فاطمه زهرا علیهاالسلام کتاب بسیار مهمی شد که ائمه علیهم السلام بدان اهتمام می ورزیدند و بلکه بدان افتخار می کردند و آن را می خواندند و از آن نقل می کردند. این کتاب، مصحف فاطمه علیهاالسلام است. علاوه بر این، کتابهای دیگری نیز هست که مخصوص آن بانو است.

ما در این فصل گوشه هایی از همه این مباحث را به طور اختصار بررسی می کنیم، به این امید که به انتخاب سالم دست یابیم. توفیق، هدایت از آن خداوند است.

میلاد زهرا

اولین چیزی که در زندگانی صدیقه طاهره علیهاالسلام مطرح است، تاریخ تولد آن حضرت است. چه برخی مدعی اند که پنج سال پیش از بعثت به دنیا آمده است؟!

این تاریخ از نظر ما درست نیست. تاریخ تولد زهرا علیهاالسلام همان است که شیعیان به پیروی از امامان اهل بیت علیهم السلام می گویند ⁽¹⁾و گروه دیگری نیز از آنان پیروی کرده اند. براساس این عقیده، زهرا علیهاالسلام پنج سال پس از بعثت رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله یعنی در سال هجرت به حبشه به دنیا آمد و در سن هجده سالگی رحلت کرد. این مطلب

به سند صحیح از امامان ما روایت شده است. ⁽¹⁾.

علاوه بر این می توان به روایات زیر استدلال کرد یا این عقیده را به کمک آن تأیید نمود:

1- مورخان گفته اند که همه فرزندان خدیجه علیهاالسلام پس از بعثت به دنیا آمدند ⁽²⁾و فاطمه، کوچکترین آنها بود.

2- روایات فراوانی که از شماری از صحابه مثل: عایشه، عمر و سعد بن مالک، ابن عباس و دیگران نقل شده که می گوید: نطفه ی فاطمه علیهاالسلام از میوه ی بهشتی بسته شد که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله در اسراء و معراج تناول فرمود. ⁽³⁾ما اثبات کرده ایم که اسراء و معراج در اوایل بعثت انجام شده است. ⁽⁴⁾.

اگر کسی بر اساس شیوه ی خاص خود به اسانید برخی از این روایات اشکال کند، باید دانست که حتی بر اساس همین روش، سند روایات دیگر جای هیچ گونه مناقشه ای ندارد.

اما اینکه گمان رود این روایت صحیح نیست. زیرا زهرا علیهاالسلام پنج سال پیش از بعثت به دنیا آمده، مصادره به مطلوب است. زیرا همین روایاتی که ما در صدد بحث از آن هستیم و به طریق مختلف نقل شده، قویترین شاهد بر کذب این پندار است.

3- نسایی روایت کرده که وقتی ابوبکر و عمر از فاطمه علیهاالسلام خواستگاری کردند، پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله آنان را با این عذر که فاطمه کوچک است، رد کرد. ⁽¹⁾.

اگر گفته آنان درست باشد که فاطمه علیهاالسلام پنج سال پیش از بعثت به دنیا آمده در این صورت باید عمر او به هنگام خواستگاری که به اتفاق همه مورخان پس از هجرت، بوده، حدود هجده یا نوزده سال باشد. در حالی که به کسی که در این سن است، کوچک گفته نمی شود.

4- روایت شده که زنان قریش، خدیجه علیهاالسلام را طرد کردند. چون به فاطمه آبستن شد، در شکم مادر با سخن می گفت و او را به صبر دعوت می کرد. ⁽²⁾.

برخی آبستنی خدیجه به فاطمه علیهاالسلام را پنج سال پس از بعثت بعید می شمارند. زیرا عمر خدیجه علیهاالسلام در این زمان، اجازه آبستنی به او نمی داد.

این استبعاد بی جاست. زیرا در کتاب: الصحیح من سیرة النبی الاعظم صلی اللَّه علیه و آله تحقیق کرده ایم که بنا به دلایل قوی خدیجه در آن زمان پنجاه سال و بلکه کمتر سن داشت. البته مشهور خلاف این است.

احتمال اینکه ولادت فاطمه پس از یائسگی از کرامات خدیجه و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بوده چنانکه خداوند می فرماید: (أَأَلِدُ وَ أَنَا عَجُوز)، مردود است. زیرا

اگر چنین بود، می بایست در میان مردم شایع و پراکنده می شد. در حالی که کوچکترین اشاره ای به این مطلب ندیده ایم.

5- روایات فراوانی که علت نامگذاری او را به فاطمه و دیگر نامها بیان می کند. این روایات اشاره و دلالت دارد که این نامگذاری از آسمان و به فرمان خداوند متعال است. ⁽¹⁾.

مریم علیهاالسلام افضل است یا فاطمه علیهاالسلام؟

برخی در پاسخ این پرسش که مریم دختر عمران افضل است یا فاطمه دختر محمد صلی اللَّه علیه و آله می گویند: این علمی است که هر که بداند سود نمی کند و هر که نداند، زیان نمی بیند. بلکه گاهی اوقات صرفاً یک سرگرمی فکری است و گاهی اوقات کم عقلی، عقب ماندگی و ارتجاعی... اگر بین مریم و فاطمه در این باره اختلافی نیست، پس چرا ما در این مورد با هم اختلاف داشته باشیم؟ فاطمه، فضیلت خود را دارد و مریم فضیلت خود را و در این باره مشکلی نیست. لیکن ما می گوییم:

1- بدون تردید فاطمه علیهاالسلام از همه زنان جهان، از اولین تا آخرین، برتر است در حالی که مریم فقط بانوی زنان عصر خود بود. این از شخص پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و ائمه معصومین علیهم السلام روایت شده است. ⁽²⁾.

آنچه دلالت دارد که، فاطمه علیهاالسلام از مریم افضل است اینکه او سرور زنان بهشت است و مریم یکی از آنان. ⁽¹⁾علاوه بر این، روایت منقول از امام صادق علیه السلام که می گوید: اگر خداوند تبارک و تعالی علی را برای فاطمه نمی آفرید، احدی در روی زمین شایسته همسری او از آدم گرفته تا پایین تر از آن نبود. ⁽²⁾این روایت بر افضل بودن علی علیه السلام نیز دلالت دارد.

2- پرسش ما از افضل بودن فاطمه علیهاالسلام و مریم علیهاالسلام بدان معنی نیست که در این باره با هم اختلاف داریم بلکه می خواهیم درباره ی مقام اولیای خداوند شناخت بیشتری بدست آوریم. زیرا شناخت هر چه بیشتر مقام اولیا موجب شناخت هر چه بیشتر خداوند متعال می شود.

اگر در این باره با هم اختلاف پیدا کنیم، باید دانست که خصومت و دشمنی نیست بلکه اختلاف در نظر است که ما را به جستجوی حقیقت و شناخت بیشتر رهنمون می سازد و اشتباه این یا آن گروه را تصحیح می کند.

3- باید به اندازه ی توان خویش درک کنیم که باید هر چه در قرآن آمده و هر چه رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و جانشینان بر حق او گفته اند و به ما ابلاغ کرده اند، همه و همه را با جزئیات و تفاصیل دقیق آن بشناسیم و این، عملی است که اهمیت خود را دارد و هر که آن را نداند، زیان می بیند و هر که بداند، سود می برد. این سود فقط در خصوص امور سیاسی و یا مالی یا اجتماعی و یا انجام عبادات یومیه و مانند آن نیست بلکه در همه و همه است.

زیرا انسان در حال حرکت در راه تکامل است و به اختیار و تلاش و کوشش، و

عمل مدام خویش در این مسیر گام برمی دارد. انسان در این راه بر پایه ایمان و میزان یقین خود حرکت می کند و این یقین و آن ایمان پرچمداری به نام معرفت دارند، معرفت به اسرار و دقایق زندگی، معرفت به ملکوت خداوند سبحان و اسرار آفرینش، معرفت به خداوند متعال و صفاتش و پیامبران و اولیای برگزیده او و مقامات و کرامات و نیز مدارج قرب و رضا و منازل کرامتی که خداوند بر ایشان آماده کرده است، همچون معرفت ما به اینکه خداوند سبحان او را فاطمه نامیده است ⁽¹⁾و او را در آسمانها به همسری علی درآورد، پیش از آنکه در زمین ازدواج کند ⁽²⁾و در شکم مادر با او سخن می گفت ⁽³⁾و مانند این. این شناخت به صفای روح و رسوخ ایمان می افزاید و خودشناسی را که به خداشناسی می انجامد، تقویت می نماید.

روشن است که مقام و منزلت انبیاء اوصیاء و اولیای الهی و درجات فضل آنان به تفاوت درجات شناخت آنان با هم تفاوت و اختلاف دارد.

اما برخی از معارف نیاز به مقدماتی دارد که فراگیری آن را برای ما آسان نموده ما را برای استفاده و بهره برداری از آن به نحو شایسته، آماده سازد. بنابراین باید مراحل این راه را به تدریج پیمود. دقیقاً مانند شاگرد کلاس اول که معمولاً نمی تواند دروسی را که به شاگرد مراحل بالاتر همچون دانشجوی دانشگاه عرضه می شود، فراگیرد. بلکه باید مراحلی را طی نماید تا او را برای فهم و فراگیری این دروس مهیّا سازد.

هر چه انسان به خدا نزدیکتر شود نیازمندی او به معارف جدید متناسب با موقعیت قرب جدیدش بیشتر می شود و به صفا، پاکی، تبلور احساسات، عواطف و واکنشها و بلکه تمام وجودش مطابق وضعیت جدید نیاز دو چندان دارد.

این وضعی است که اصالت و واقعیت خود را دارد و با این مقوله که این عملی است که هر که بداند سودی نمی برد و هر که نداند، زیانی نمی بیند، هیچ گونه تناسبی ندارد. اگر امام صادق علیه السلام از فرورفتن در چنین مسأله ای سر باززند و آنگاه که درباره ی این موضوع از او پرسیدند، پاسخ دهد، آیا صحیح است که ما از مسأله ای که امام صادق علیه السلام بدون اضطرار بدان پاسخ داد، شانه خالی کنیم. در حالی که امام صادق علیه السلام الگو مقتدای ماست؟!

بنابراین محتاج شناخت منزلت و کرامت فاطمه نزد خداوند و میزان فضیلت او بر سایر خلایق هستیم و باید بدانیم که از سرور زنان جهان از اولین تا آخرین است و از مریم علیهاالسلام و از همه زنان دیگر افضل است، اگر چه مریم علیهاالسلام سرور زنان عصر خویش بود. ما به این شناخت نیازمندیم. زیرا ارتباط ما را با فاطمه علیهاالسلام عمق و ژرفای بیشتری می دهد او را وارد دلهای ما می کند و او را با روح، عواطف و احساسات ما درهم می آمیزد تا سنخیت ما با آنچه می گوید و انجام می دهد افزون شود، و تا آنچه او حس می کند، حس کنیم و هرکس و هر چه را او دوست دارد، دوست بداریم، و هرکس و هر چه را او دشمن می دارد، دشمن بداریم و آنچه او را اندوهگین می کند، ما را اندوهگین نماید، و هر آنچه او را شادمان می سازد، ما را مسرور نماید. این به خلوص، پاکی و صفای روح و روان ما می افزاید و از آنجا شناخت ما را از ستمگران و متجاوزان به حریم او فزونی می دهد و به ما می نمایاند که چه اندازه ظلم و ستم در حق او روا داشتند و چه اندازه این کارشان زشت و قبیح بود.

منزلت زهرا علیهاالسلام

برخی می گویند: شرکت دادن زهرا علیهاالسلام در قضیه مباهله، هیچ دلالتی بر منزلت عظیم و فضیلت رفیع او ندارد. زیرا پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله از این جهت خانواده اش را آورد که آنان گرامی ترین و محبوبترین مردم نزد او بودند تا ثابت کند که آمادگی دارد در راه دین حتی عزیزترین افراد خود را قربانی کند. این مسأله، دلالت بر چیز دیگری ندارد.

در پاسخ او می گوییم: خداوند سبحان زهرا علیهاالسلام را در قضیه ای شرکت داده که به بقای دین و حقانیت آن مربوط است و تا قیامت جوهره ی ایمان بدان بسته است زیرا آنچه بناست با مباهله اثبات شود، بشر بودن عیسی علیه السلام و نفی الوهیت او است.

قرآن کریم این مشارکت را برای زهرا علیهاالسلام جاودانه کرده تا بیان دارد که او در کمال، سروری و فضیلت به مرحله ای رسیده که خداوند سبحان او را همراه پیغمبر، علی، حسن، حسین علیهم السلام و سند صدق پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله قرار داد. چه خداوند سبحان، پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله را فرمان داد که اینان را برای مباهله با خود ببرد نه اینکه پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله اینان را از پیش خود برده باشد.

بنابراین، آنان را برای این با خود نبرد که خانواده و اهل بیت او بودند بلکه، فاطمه، پیغمبر، علی، حسن و حسین علیهم السلام عزیزترین موجودات و گرامی ترین مخلوقات نزد خداوند سبحان بودند. به گونه ای که خداوند اراده کرد که به همه ی مردم بفهماند که بدرفتاری با این برگزیدگان پاکیزه، نابودی همه چیز است و بدون آنان، همه چیز در این دنیا بی ارزش است. در حدیث شریف نیز به همین نکته اشاره شده است.! ⁽¹⁾.

شرکت دادن چند مرد و حصر عنصر زن در حضرت زهرا علیهاالسلام در مباهله اشاره به این دارد که هیچ یک از زنان به مقام سروری و کرامت و منزلت زهرا علیهاالسلام نزد خداوند متعال نمی رسند. بنابراین هیچکس نمی تواند برای دیگران صفتی ادعا نماید که امتیاز و فضیلتی برای آنان بر سایر زنان داشته باشد.

بنابراین مقام و فضیلتی که برای بعضی از زنان پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله مثل عایشه بر زنان امّت ادعا می شود، نمی تواند درست باشد، خصوصاً با ملاحظه ی کارهایی که پس از رحلت پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله انجام داد. مثل خروج بر امیرالمؤمنین علیه السلام و جنگ با وصی پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله که باعث کشتار شمار زیادی از مسلمانان و مؤمنان بی گناه شد و دست شیطان از همه جا که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله اشاره فرموده بود، بیرون آمد. لذا نمی توان چنانکه برخی ادعا می کنند معاصی او را مجوّزی برای فعالیتهای سیاسی زنان دانست. از سوی دیگر این اعمال ناشایست وی نمی تواند قرینه رضایت و عدم رضایت اسلام در این امور باشد.

اما کارهای زهرا علیهاالسلام معیار و میزان است. زیرا در راه اطاعت خداوند متعال انجام شد و فاطمه علیهاالسلام زن پاکیزه ی معصومی است که می توان به گفتار و کردار او بر احکام شرعی اعم از سیاسی و غیره استدلال کرد.

سرور زنان جهان

روشن است که شبیه سازی و دادن ضابطه فکری یا صدور احکام نمی تواند به اندازه ی تجسّم و به عینیت درآوردن آن به صورت یک واقعیت زنده و متحرک به حکم، اندیشه و ضابطه، ثبات، قوت و ریشه دواندن در نفوس اعطا کند. زیرا دلیل عقلی یا فطری فقط می تواند انسان را قانع کند و بر او حاکم شود امّا تجسم اندیشه به انسان رضایت، اطمینان و آرامش می بخشد. دقیقاً بر اساس این قاعده که

ابراهیم علیه السلام بدان عمل کرد: (قال: اولم تؤمن؟ قال: بلی ولکن لیطمئن قلبی). ⁽¹⁾.

پذیرش فکری، عقلی و عملی مستند به برهان و حجّت قاطع وجود دارد و هیچ گونه خلل و نقصی در آن نیست. امّا آرامش و سکون نفس محتاج تجسم اندیشه در عینیت خارجی است تا آرامش روانی با آن پذیرش فکری و عقلی رسوخ یافته، هماهنگ و همراه شود و هر دو با هم دست احساسات و عواطف را گرفته هدایت کنند.

زهرا اولین زنی بود که الگو، نمونه و اسوه اعلای همه زنان در او عینیت یافت که پس از طی مسیر طولانی انسانیت که شماری از زنان در آن به کمال رسیدند و فاطمه قله این کمال بود. همانگونه که انسان کامل نخست در آدم عینیت پیدا کرد تا یک واقعیت زنده باشد که به دور از هرگونه اعوجاج و تزلزل و با تمام ویژگی ها و خصوصیت های زندگی انسان و با همه ی خلوص، صفا و پاکیزگی و با همه ی نیروهای فکری، عقلی و ادبی و با حکمت و تدبیر متوازن زندگی می کند تا آنجا که الگو و اسوه همه انسانها بود از آن جهت که آدم پیغمبر و انسان بود نه آدم خاکی از آن جهت که از خاک آفریده شد بلکه خاکی که به تمام معنی انسان کامل شد.

این مسیر انسانی به سوی کمال تداوم یافت، مردان پیامبر فراوانی کامل شدند. از زنان نیز کسانی کامل شدند. مثل آسیه، مریم علیهم السلام و خدیجه علیهم السلام. سپس کمال در رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله به عنوان مرد، و در زهرا علیهاالسلام به عنوان زن به اوج خود رسید و هواهای نفسانی، آرزوها، غرایز و سایر عناصر گمراه کننده و محدودکننده، و فشارهای مکانی و اجتماعی و غیره و سرکشی و جبروت طاغوتها، هیچکدام نتوانست انسان را از مجسّم کردن انسانیت و زندگانی ایمانی در پرتو کمال و سرشار از سلامت و شمول بازدارد.

الگوی انسانها همین نمونه های عالی بودند که توانستند انسان را قانع سازند که باید مبارزه کند و به مقابله برود و در سختیها فرورود و می تواند پیروز شود و در این راه الگوی برتر او پیامبران و اولیای الهی از آدم علیه السلام تا خاتم صلی اللَّه علیه و آله و اهل بیت او هستند. بنابراین اندیشه را دریافت نمی کند بلکه چگونگی حرکت و موضع را در رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و وصی و ولی علیه السلام می بیند.

به همین منظور فقط به امر و نهی بسنده نکرده چنانکه خداوند می فرماید: (ما اتاکم الرسول فخذوه و ما نهاکم عنه فانتهوا) ⁽¹⁾بلکه فرموده: (و لکم فی رسول اللَّه اسوة حسنة). ⁽²⁾بنابراین خداوند حرکت، موضع، صفا و پاکیزگی را به عیان در پیغمبر و وصی او علیه السلام، و در زنانی که بزرگترین محنتها و بلایا را دیده اند همچون زن فرعون و در فاطمه زهرا علیهاالسلام که فضای انحراف و خشونت و ستم در مقابلش موضع گرفت و در مریم دختر عمران که به رویارویی با فشارهای مکانی در حساس ترین مسائل مربوط به جنس زن رفت، به انسان می نمایاند.

فعالیت های اجتماعی فاطمه علیهاالسلام

برخی ملاحظه پرمعنایی دارند که می گوید: «ما در تاریخ چیزی نمی بینیم که به فعالیت اجتماعی فاطمه زهرا علیهاالسلام در داخل جامعه اسلامی اشاره داشته باشد مگر یک یا دو روایت».

در حاشیه بر این گفته، می گوییم:

هر زمانی خواسته ها، قوانین و مقتضیات و شیوه های فعالیت خود را دارد که از هر مرد و زنی بر پایه ی آن انتظار فعالیت می رود و مطابق همین شرایط محاسبه

می شود. همچنان که فعالیت هایش نیز بر همین اساس سنجیده می شود که تا چه اندازه در جامعه اسلامی تأثیر داشته است.

در خصوص عصر رسالت باید دانست که آموزش قرآن توسط زهرا علیهاالسلام به زنان و آشنا کردن آنان با احکام شرعی و معارف ضروری دین و سپس مشارکت فعّال و مؤثر در دعوت مردم به خداوند سبحان در مواضع مختلف از جمله در مباهله ی با نصارای نجران، سپس نقش فعّال و نمونه در دفاع از قضایای سرنوشت ساز از جمله امامت، آنگاه خطبه رسای آن حضرت در مسجد پیغمبر، الحق که خود مدرسه ای برای کسب معرفت برای تمام نسلهاست... شرکت او در جنگهای سرنوشت ساز اسلام که متناسب با شخصیت و قدرت او و شرایط زمان صورت می گرفت و چگونگی برخورد آن حضرت با گروههای نیازمند به سرپرستی همچون یتیم، اسیر و مسکین که خداوند سبحان آن را در قرآن کریم که تا قیامت خوانده می شود، جاودانه کرده است.

از همه بالاتر، موضع قوی و مؤثر آن حضرت و حتی رحلت و دفن او که همه و همه را به نفع حفظ دستاوردهای جهاد در راه مسأله بزرگ اسلام (امامت) انجام داد، دقیقاً همانند دخترش زینب علیهاالسلام که توانست دستاوردهای جهاد و قربانیهای بزرگ امام حسین علیه السلام و یاران پاکباخته اش در کربلا را با قدرت حفظ کند.

آری، همه و همه و نظایر آن، دلالت دارد که زهرا علیهاالسلام در کارهای انسانی، سیاسی، فرهنگی و ایمانی، متناسب با عینیت جامعه و نیازمندیها و شرایط روز و در چارچوب شیوه های فعالیت عصر خود و مطابق ارزشهای زمان، شرکت فعّال داشته است.

فاطمه علیهاالسلام فعالیت های اساسی در زمینه نشر و حفظ دعوت و تقویت و تعمیق مفاهیم آن و سد رخنه ها در زمینه های مختلفی که شرایط زمان به او اجازه فعالیت

می داد، داشت. فعالیتهای هیچ زنی در طول تاریخ هر چند که فعالیتش عظیم باشد و در زمینه های گوناگون و متنوع با این فعالیتهای زهرا علیهاالسلام برابر نمی شود. زیرا فعالیتهای زهرا علیهاالسلام به منظور تثبیت ریشه ها انجام می شد و لذا بهترین تأثیر را در حفظ اسلام و صلابت و تقویت و گسترش و تحکیم پایه های آن داشت.

از آنچه گذشت روشن می شود که اختلاف در زمینه ها و گونه های فعالیت اجتماعی عصر زهرا علیهاالسلام و عصر حاضر، آن حضرت را در دایره عقب ماندگی، نقص و قصور قرار نمی دهد. همچنان که فعالیت زن امروز را مؤثرتر و مهمتر نمی سازد. حتی اگر خواسته ها و مقتضیات زندگی مختلف باشد و اقتضای فعالیت حرکت متنوع و گسترده. زیرا طبیعی است که عصر پایه گذاری قواعد دین و بنیانگذاری درست حقایق ایمان و قضایای سرنوشت ساز انسان مهمتر و خطیرتر است و باید که فعالیت در چنین عصری عظیم تر و بزرگتر باشد.

بدین ترتیب روشن می شود که این حکم که زهرا علیهاالسلام در مقایسه با زمینه های فعالیت زن در عصر حاضر، فعالیتهای اجتماعی اندکی در عصر خود داشته است، بی معنی است.

اینک خواننده ی گرامی را به چند نکته توجه می دهیم:

1- ای کاش این گوینده همان یک یا دو روایت را ذکر می کرد تا می دانستیم منظور وی از فعالیت اجتماعی چیست؟ اگر منظورش این است که فاطمه علیهاالسلام به عنوان یک زن معصوم، دختر پیغمبر و همسر امام وظیفه اش را انجام نداده و به مسئولیتش عمل نکرده، می بایست دشمنانش بر او ایراد می گرفتند و پدر و همسرش او را در این باره هدایت می کردند و اگر منظورش از فعالیت اجتماعی در جامعه اسلامی، تأسیس مدارس و مؤسسات خیریه یا تشکیل مجامع فرهنگی و خیریه یا برپایی سمینارها و گردهمایی ها یا ایراد سخنرانیها و تألیف کتب اهدایی یا

فروشی است، در این حالت ممکن است که زهرا علیهاالسلام بسیاری از این فعالیتها را آنگونه که زنان امروز بدان قیام می کنند، انجام نداده باشد. این کار اختصاص به زهرا علیهاالسلام ندارد بلکه زنان آن دوره و دوره های بعدی را در بر می گیرد. زیرا طبیعت زندگانی و امکانات جامعه و نیز طبیعت زندگانی زن در آن عصر فعالیتهایی را که زن می توانست در آن مشارکت داشته باشد، محدود می کرد مگر در زمینه های خاصی که با زمینه های فعالیت امروزی زن تفاوت دارد. این گذشته از توجیهات شرعی است که ممکن است برخی به گونه ای از آن در خصوص فعالیت اجتماعی سخن گویند.

اما اگر منظور این است که تاریخ نمی گوید که زهرا علیهاالسلام برای کسانی که خواهان شناخت حق بودند، حق را با فریاد بلند معرفی کرد یا وظیفه خود را در آموزش و هدایت زنان، و حفظ و صیانت دین در سطح قضایای بزرگ اسلام خصوصاً نشر معارف دین حتی در ضمن فعالیتهای عبادی روزانه اش انجام نداده است، باید دانست که آنچه فاطمه علیهاالسلام در این زمینه ها انجام داده همانند خورشید در وسط آسمان، عیان و نمایان است که شنیده اند.

خطبه ی فاطمه علیهاالسلام در مسجد پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و در میان زنان انصار، اگر خوب فهمیده شود و درست از ان بهره برداری نمایند، به تنهایی یک مکتب انسان ساز برای همه ی نسلها و یک منبع غنی از معرفت در طول تاریخ است.

با این وجود پدرش رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و پسر عمویش علی علیه السلام که محور حرکتهای اجتماعی، انسانی و اسلامی بودند و فعالیت فاطمه علیهاالسلام بخشی از فعالیتهای عمومی آن روزگار بود.

به علاوه گفته ی: «یک یا دو روایت» همچنان مبهم باقی می ماند. چه روایات فراوانی هست که مشارکت فاطمه علیهاالسلام در فعالیتهای مختلف اجتماعی، سیاسی،

فرهنگی و تربیتی را بازگو می کند. ما پیش از این برخی از این روایات را آوردیم. برخی از این روایات می گوید: فاطمه علیهاالسلام در مناسبتهای غیر مسلمانان هم شرکت می کرد. از آن جمله هنگامی است که برخی از یهودیان از او برای شرکت در عروسی خود دعوت کردند.

یک روایت نیز هست که از آن اعرابی سخن می گوید که فاطمه علیهاالسلام گردن بند خود و بستری را که حسن و حسین علیهم السلام روی آن می خوابیدند، به او بخشید و عمار بن یاسر از او خرید. این داستان معروف و مشهور است. خداوند سبحان فرموده که طبع فاطمه علیهاالسلام و اهل بیت او طعام دادن به مسکین، یتیم و اسیر در راه محبت و دوستی خداوند است.

هنگامی که فاطمه علیهاالسلام برای ایراد خطبه اش به مسجد پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله آمد، گروهی از زنان هوادارش، او را همراهی می کردند. حتی برخی گفته اند: فاطمه علیهاالسلام در مقابل جمعیتهای رقیب یک جمعیت زنان داشت.

علاوه بر این اهتمام زهرا علیهاالسلام به «همسایه پیش از خانه» سیمایی از طبیعت اهتمامات دختر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله ترسیم می کند که می رساند هرگاه فاطمه علیهاالسلام کوچکترین فرصتی برای انجام هر نوع فعالیت اجتماعی یا انسانی یا فرهنگی به دست می آورد، با شوق فراوان و آگاهی تمام و احساس مسئولیت بدان اقدام می کرد.

2- تأکیدهای مکرر و مستمر گفتاری و کرداری پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله به مسلمانان در خصوص مقام والا و نقش حساس و موقعیت ممتاز زهرا علیهاالسلام در اسلام و ایمان، و معرفت، او را به درجه ای از مرجعیت برای مردم رساند و خانه اش را پناهگاه زنانی قرار داد که به آن رفت و آمد می کردند. ⁽¹⁾«... زنان مدینه و همسایگان فاطمه علیهاالسلام با

او رفت و آمد می کردند» ⁽¹⁾مردم به نزد او می آمدند تا از دریای علم و معرفتش، چیزهای تازه بیاموزند.

شخص پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نیازمندان را به خانه فاطمه علیهاالسلام راهنمایی می کرد. چنان که اعرابی را به خانه دخترش فرستاد و همانگونه که آوردیم، زهرا علیهاالسلام گردن بند خود و بستر حسن و حسین علیهم السلام را به او بخشید.

مردم نیز برای کسب معرفت نزد فاطمه علیهاالسلام رفت و آمد می کردند. هر یک از اینها می توانست زندگانی فاطمه علیهاالسلام را سرشار از حرکت و فعالیت فوق برنامه سازد. چه زهرا علیهاالسلام در خانه نیز فعالیت هایی از قبیل آرد کردن گندم و... داشت. آنقدر گندم دستاس کرد که دستانش تاول زد.

3- ارزش هیچ انسانی را نمی توان بر اساس فعالیت های اجتماعی و یا هوش سیاسی او تعیین کرد. چه هوشمندان سیاسی فراوانی که از ارزش حقیقی انسان بهره ای نداشته و ندارند. زیرا فعالیت اجتماعی و هوش سیاسی به موضع سیاسی ارزش نمی بخشد بلکه سیاست بر پایه ی مبانی و اصولی ارزیابی می شود که فقط و فقط از معصوم مثل پیغمبر و علی و زهرا علیه السلام گرفته شده است. پس این زهرا علیهاالسلام است که به ما می گوید ارزش سیاست به چیست و یا کدام عمل اجتماعی است که به سیاست ارج می بخشد. نه اینکه زهرا علیهاالسلام ارزش خود را از سیاست یا فعالیتهای اجتماعی خود می گیرد و الّا بسیاری از مجرمان و منحرفان حتی از پیامبران و اولیا و اصفیاء هم ارزش بیشتری خواهند داشت. چه آنان به سبب داشتن مال و جاه و قدرت، فعالیتهای اجتماعی یا سیاسی بزرگی داشته اند اما پیامبر و امام چنین موقعیتی برخوردار نبوده است.

در حقیقت ارزش انسان از درونش می جوشد و از ارزشهایی که مجسم می کند

و از الگوها و انسانیت وی و از علم سودمندش که تقوا و خداترسی، دستاورد آن است. جز این هر چه هست از انواع اسباب و نتایج است و چه بسا که در طرف دیگر نیز معادله ای باشد.

4- بر ما لازم است که به تحقیق درباره ی حقیقت موضع زهرا علیهاالسلام در ارتباط با ایمان انسان مسلمان و سپس تحقیق در خصوص حقیقت مأموریتهایی که می بایست در تأیید و تقویت دین از آن آگاهی داشت، بپردازیم، لذا می گوییم:

درستی پیغمبر و امامان و زهرا علیهاالسلام نقش اساسی و کلیدی در تبلور ایمان و تحقق هویت و شخصیت مکتبی و انسانی مسلمان دارد. بنابراین وجود مقدس زهرا علیهاالسلام که نه امام است و نه پیغمبر، به عنوان یک زن کامل به لحاظ انسانیت همان چیزی الست که به عنوان یک ضرورت حیاتی، عقیدتی و رفتاری و حتی شیوه زندگی بدان محتاج هستیم اما فعالیت اجتماعی یا سیاسی او با بودن پدر و همسرش تا این اندازه اهمیت و حساسیت ندارد. ما به این وجود محتاج هستیم تا با او ارتباط برقرار کنیم و دلهایمان به سوی او جلب شود و او ارزشها و الگوها و کمال انسانی را برایمان مجسم و نمایان سازد. و این چیز دیگری است که بدان محتاجیم تا از طریق در بر گرفتن زهرا علیهاالسلام، دلهایمان آن کمالات انسانی را در خود بپرورد و در آغوش گیرد و از این طریق در شکل گیری عقیده و تأکید مفاهیم اسلامی و ارزشها و الگوهای دینی در دلها و اندیشه های ما سهیم باشد تا احساسات، عواطف و همه ی وجود آنچنان که باید ساخته شود و به بار نشیند. این نقش فاطمه علیهاالسلام است نه تأسیس مؤسسات و جمعیتهای خیریه یا انسانی و کارهایی از این قبیل.

5- بدون تردید زهرا علیهاالسلام نقش بزرگ و حساسی در صیانت و بقای دین دارد و اگر او نبود معالم دین از بین می رفت و آثارش نابود می شد. بنابراین زهرا علیهاالسلام روزنه ی نور و برهان حق و همانند شوهرش علی، آینه تمام نمای اسلام است که تعالیم،

احکام، مفاهیم و جهان بینی آن را می نمایاند. زهرا علیهاالسلام با حق است و حق با او می چرخد، هرگونه که زهرا علیهاالسلام بچرخد و زهرا علیهاالسلام با حق می چرخد هرگونه که حق بچرخد.

زهرا علیهاالسلام معیار و ترازویی است که ایمان مردم و میزان استقامت آنان در راه هدایت، نیکی، خلوص و اخلاص با آن سنجیده می شود. به وسیله ی همین معیار زهرا علیهاالسلام خشنودی خدا و رسول و خشم خدا و رسول را می شناسیم. روایت منقول از رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله بدین مطلب اشاره دارد. آنجا که فرمود: «فاطمه پاره ی تن من است. او قلب من است که در میان سینه ام قرار دارد. هر که او را اذیت کند همانا مرا اذیت کرده و هر که مرا اذیت کند، قطعاً خداوند را اذیت کرده است. آنچه فاطمه را خشنود کند، مرا خشنود می کند و آنچه او را به خشم آورد، مرا به خشم می آورد». و از اینگونه روایات.

قابل توجه اینکه پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله تکیه گاه و نقطه ی ثقل سخنان خود را این جمله قرار داده که «فاطمه پاره ی تن من است». ⁽¹⁾

فرائد السمطین؛ ج 2، ص 46؛ مجمع الزوائد، ج 9، ص 203؛ مقتل خوارزمی، ج 1، صص 52- 53؛ اسدالغابه، ج 5، ص 522؛ صحیح بخاری؛ صحیح مسلم؛ ینابیع الموده، صص 153- 154، 176، 198؛ نظم دررالسمطین، صص 176- 177؛ مستدرک حاکم، ج 3، صص 154، 158- 159؛ تلخیص المستدرک ذهبی در همانجا؛ کنزالعمال، ج 13، ص 13، 96 و ج 6، ص 219، و ج 7، ص 11؛ الغدیر، ج 7، صص 231- 236؛ سیر اعلام النبلاء، ج 2، ص 132؛ الصواعق المحرقه، صص 186، 188؛ شرح المواهب زرقانی، ج 4، ص 335 و سایر منابع.

روشن است که علت اینکه آنچه فاطمه را خشنود می کند، پیغمبر را نیز خشنود می کند، این نیست که فاطمه پاره ای از وجود جسمانی و مادی پیغمبر و

دختر او است. زیرا:

1- پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله در مواضع خود بر اساس عصبیت خویشاوندی و نژادی و... حرکت نمی کند بلکه او می خواهد که همه ی خصوصیات، امتیازات و توانمندیهای مادی و معنوی او در خدمت دین، برای دین و در راه دین بکار رود.

2- روابط نسبی یا پدرخواندگی طبیعتاً برای کسب امتیازی به این اهمیت کافی نیست، اگر چه در جای خود مهم است و به پاکی نژاد و طهارت آن اشاره دارد. چه زهرا علیهاالسلام نوری در صلبهای بزرگوار و رحمهای پاک بود. با این حال روشن است که حفظ این طهارت نیاز به تلاش و کوشش دارد و چون پسر نوح- که برخی روایات می گوید او پسر خوانده نوح بود نه پسر نسبی او ⁽¹⁾- این کوشش را انجام نداد، هلاک گشت. تا آنجا که خداوند به پدرش نوح گفت: (انه لیس من اهلک انه عمل غیر صالح). به همین علت، نه خشنودی پسر نوح، خشنودی خدا و رسول بود و نه خشم او، خشم خدا و رسول.

بنابراین منظور از اینکه «فاطمه پاره ی تن پیغمبر است» باید معنایی باشد که صلاحیت آن را داشته باشد که محور و تکیه گاه این باشد که خشنودی او، خشنودی پیغمبر و خشم او، خشم پیغمبر است. خصوصاً که می دانیم پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله این را هنگامی فرمود که فاطمه علیهاالسلام در پاسخ این پرسش که چه چیزی برای زن بهتر است، فرمود: اینکه نه او مردان را ببیند و نه مردان او را.

در جایی دیگر آمده که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله این مطلب را به علی علیه السلام و در حضور کسانی فرمود که با دادن این خبر به فاطمه علیهاالسلام که علی علیه السلام از دختر ابوجهل خواستگاری کرده موجب آزار و اذیت او شدند. علی علیه السلام به پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله عرض کرد: سوگند به خدایی که تو را به حق به رسالت مبعوث کرده، از آنچه به فاطمه رسیده من هیچ

خبر ندارم و در دلم نیز نگذشته است.

پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: من راست گفتم. تو هم راست گفتی. فاطمه علیهاالسلام از این سخن شاد شد و تبسّمی کرد که دندانهایش دیده شد.

بنابراین پیامبر صلی اللَّه علیه و آله خواسته به کسی که این خبر دروغ را به فاطمه علیهاالسلام داد. بگوید که فاطمه و پیغمبر را آزار داده است.

به هر حال باید منظور از این سخن، معنایی هماهنگ با این باشد که اذیت فاطمه، اذیت پیغمبر است و آن اینکه: مزایای فاطمه، مزایای رسول خداست و کمالات او، کمالات پیغمبر. بنابراین، سخن گفتن از فاطمه علیهاالسلام به عنوان پاره ای از هستی پیامبر و وجود انسانی و مکتبی او با تمام ویژگی ها، دقایق و خصوصیات تفصیلی اش به عنوان یک انسان الهی کامل بیانگر انسانیت و فطرت، کمال و صفا، و حق و صدق، در پاکترین و دقیق ترین و بلندترین معانی این کلمات و واژه هاست.

روشن است که فاطمه علیهاالسلام هنگامی خشم می گیرد که انسانیت و ارزشها مورد تجاوز دشمنی قرار می گیرد و هنگامی خشنود می شود که انسانیت و ارزشها گرامی داشته شود، تکامل یابد و ریشه دواند. پس دشمنی با او از این جهت که یک شخص است او را خشم نمی آورد بلکه از این جهت که دشمنی با انسانیت و فضیلت است و این است که او در نتیجه خدا و رسول را به خشم می آورد. در مقابل هر کاری که مطابق فطرت انجام شود و این وجود را مصونیت بخشد، فاطمه و پیغمبر و خداوند را خشنود می کند. بدین صورت شایستگی آن را دارد که معیار و ترازویی برای سنجش باشد، آنگاه که خشنود می شود و آنگاه که خشم می گیرد.

می توانیم این معنا را با اشاره به یک شاهد قرآنی به فهم بهتر نزدیک کنیم. خداوند می فرماید: (من قتل نفساً بغیر نفس او فساد فی الارض فکانما قتل الناس

جمیعاً و من احیاها فکانّما احیا الناس جمیعاً). ⁽¹⁾.

جسم که گوشت و استخوان است، همواره وجود دارد ولی آنچه که از دست داده اراده، اختیار، عقل و خصوصیت های انسانی مثل شرافت، کرامت، عواطف و احساسات و... است و در نتیجه جسم بواسطه ی بیرون رفتن روح از کالبد، محتوای خود را از دست داده است.

زهرا علیهاالسلام مادر پدرش

از شگفت ترین سخنانی که شنیده ایم گفته برخی از مردم است که مفاد آن چنین است: زهرا علیهاالسلام جای خالی مادر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله را برایش پر کرد. چه زمانی که محمد، کودک خردسالی بود، مادرش مرد. به همین لحاظ پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله به فاطمه علیهاالسلام لقب ام ابیها (مادر پدرش) داد.

وی در یک سخن می گوید: «پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله زندگانی خود را در فراق مادرش آغاز کرد. چه محبّت مادر چیزی نیست که دایه یا مربی بتواند از عهده ی آن برآید... لذا فاطمه علیهاالسلام با حضانت پدرش، مهر مادری به او بخشید. پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نیز این سخن را فرموده در حالی که می دانست که جای خالی مادرش را می تواند از طریق دخترش پر کند». ⁽²⁾.

این سخن را نمی توان پذیرفت. زیرا نمی توانیم بپذیریم که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله از عقده فقدان مادر رنج می برد. لذا نیازمند کسی بود که جای مادرش را پر کند.

این گفته بدین معنی است که زهرا علیهاالسلام چنان به پدرش رسیدگی می کرد که یک مادر به فرزندش می رسد. نه بدان معنی که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله با آن، مهر و عاطفه ای را که از

دست داده، جبران خواهد کرد یا نقصی را که از آن رنج می برد، بدان کامل خواهد کرد.

آیا این گوینده می پذیرد که اگر زن دیگری به پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله عنایت می کرد و بخشی از نیاز عاطفی او را برآورده می نمود، می توانست این جای خالی مادر را پر کند؟!

لقب «ام ابیها» می خواهد حقیقت و ابعاد رفتار فاطمه علیهاالسلام با پدرش را برای ما بیان کند نه اینکه از پر کردن جای خالی مادر یا باز کردن عقده نقص در شخصیت مقدس رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله سخن بگوید.

عصمت جبری؟

1- برخی می گوید: عصمت زهرا علیهاالسلام نتیجه و دستاورد مکان و محیط ایمانی بود که در آن زندگی و بزرگ شد. زیرا این محیط، محیط ایمانی، طهارت، فضیلت و صلاح بود. روشن است که این سخن یک پرسش حساس و جسورانه در خود پنهان دارد و آن اینکه:

چگونه بود اگر زهرا علیهاالسلام در جای دیگر و در محیطی سرشار از رذیلت و گناهان زندگی می کرد؟!

و چگونه بود اگر کسی غیر از زهرا علیهاالسلام دقیقاً در همین محیط زندگی می کرد؟ آیا در آن صورت هم نتیجه همین بود؟! در حالی که دقیقاً در همین محیط افرادی زندگی کردند اما هیچکدام زهرا علیهاالسلام نشدند.

2- معذلک همین گوینده از تکوینی بودن عصمت سخن می راند. این نیز مقوله جبر الهی را در خود پنهان دارد که بطلان آن ثابت شده، و اهل بیت علیهم السلام آن را نفی کرده و فرموده اند: «لا جبر و لا تفویض بل امر بین الامرین».

می گوییم: این گفته چند پرسش حسّاس و جسورانه برمی انگیزد: اگر عامل مؤثر محیط زندگی است پس عصمت تکوینی یعنی چه؟ و عصمتی که فیض الهی بطور مستقیم و بدون هرگونه واسطه ای اعم از محیط و غیره عنایت فرموده به چه معناست؟ چرا از میان مردم فقط اینان به این عصمت اجباری تکوینی اختصاص یافته اند؟ چرا دیگران با اینان به عصمت نائل نیامده اند؟! چرا ما سختی و رنج ببریم ولی اندکی به دست آوریم اما آنان بدون زحمت و مجاهده نفس به این درجات عالی برسند؟ آیا کسی که در زندگی، از پیش خود از انجام یک گناه واحد خودداری می کند یا یک عمل نیک انجام می دهد و با نفس و غرایز خویش مجاهده می کند، با این حساب از همه ی پیامبران و اوصیای معصوم که عصمت آنان تکوینی و اجباری است، افضل نیست؟! آیا این بدان معنی نیست که معصوم بواسطه ی عبادات و طاعاتی که در امتثال اوامر و نواهی خداوند انجام می دهد، مستحق هیچگونه مدح و پاداشی نیست؟ ⁽¹⁾.

3- شاید به منظور برطرف کردن غائله سؤال آخر، گفته: عصمت تکوینی فقط در اجتناب از معاصی در جایی است که معصوم نمی تواند مرتکب آن شود اما در طاعات اختیار به حال خود باقی است و هیچگونه جبر الهی در انجام آن وجود ندارد... این همان گفتار اشاعره است که عصمت را اینگونه تفسیر کرده اند: «عصمت قدرت بر انجام طاعت است و عدم قدرت بر ارتکاب معصیت». ⁽²⁾.

می گوییم: ما نمی خواهیم این تفصیل بین طاعات و معاصی را بطور گسترده نقد کنیم بلکه به اشاره چند نکته بسنده می کنیم:

1- ترک طاعات نیز معصیت است. پس بطور تکوینی بر انجام این تحرک نیز قادر نیست. حال چگونه در انجام آن مختار است؟ و مختار بودن در خصوص طاعات یعنی چه؟!

2- این تفصیل، بی دلیل و بدون توجیه است و بلکه تحکم محض. چرا مسأله برعکس نیست تا معصوم در ترک معاصی مختار باشد و بر انجام طاعات مجبور؟!

جالب توجه است که وقتی این پرسشها از او شد، گاهی اوقات به گفتار بلخی پناه می برد که ثواب بر طاعت از باب تفضّل خداوند است نه استحقاق بنده، و گاهی اوقات به این پندار که استحقاق به تفضّل است. این گفته نیز همانند گفته بلخی است که در استدلال بر این مطلب که طاعت به استحقاق است نه به تفضّل، بدان توجّه نمی شود. دلیل این است که طاعت مشقتی است که خداوند بنده را بدان ملزم کرده است. اگر بدون غرض باشد، ظلم و عبث است. این قبیح است و از خدای حکیم سر نمی زند. اما اگر دارای غرض باشد، در صورتی که این غرض به خدا بازگشت کند، باطل است. چه خداوند بی نیاز است و اگر به مکلف برگردد، در صورتی که این غرض، ضرر رساندن به مکلف باشد، ظلم و قبیح است و اگر سود رساندن به او باشد، حال اگر درست بود که خداوند از همان اول به او سود عنایت کند، در این حالت تکلیف عبث خواهد بود و در صورتی که ابتدای بدان صحیح نباشد، نیازمند تکلیف خواهد بود تا با انجام آن استحقاق رسیدن به نفع را بدست آورد، و این، همان مطلوب است. بدین ترتیب بدست آمد که ثواب به استحقاق است نه به تفضّل.

گفتار بلخی از اساس باطل است. زیرا بر اساس مذهب وی، وجوب تکالیف برای شکر نعمت است. بنابراین هیچکس در اثر انجام تکلیف مستحق ثواب نمی شود. بنابراین ثواب، تفضّل خداست. تردیدی در نادرستی این گفته نیست. چه

بحث در مرحله ی حُسن و قبح است. از نظر عقلا قبیح است که شخصی به دیگری نعمتی بدهد و سپس او را مکلف کند که شکر آن نعمت را به جای آورد بدون اینکه در انجام این تکلیف به او پاداشی بدهد. عقلا این را نقص می دانند و ناشی از حب جاه و ریاست و دیگر معانی قبیحی که از خدای حکیم صادر نمی شود. بنابراین باید پذیرفت که ثواب به استحقاق است

هر چند این سخن نیز با گفتار بلخی سازگاری ندارد. بلکه آن را نقض و رد می کند لیکن نهایت چیزی که ممکن است گفته شود، این است که اگر چه مالکیت خداوند بر همه چیز، او را در تقدیر اصل «پاداش دهی بندگانش در قبال کارهایشان» بر آن می دارد که تفضل نماید اما این پس از آن است که ثواب افعال را پاداش آنان مقرر فرموده و در مقدار ثواب بر آنان تفضل نموده است. چنانکه برای هر کار نیک ده حسنه، یا هفتصد برابر پاداش مقرر نموده و برای هر که بخواهد بیشتر می کند. این امر پس از آنکه مقرر شد به عنوان یک قانون الهی اعلان شد، در دایره ی استحقاق قرار می گیرد. در حالی که پیش از آن نبود.

به همین دلیل بر اساس حکم عقل جایز نیست که خداوند معصیت کار را پاداش دهد اما به مطیع پاداش ندهد. اما اگر پاداش دادن از باب تفضل بود، این کار جایز بود. این مانند آن است که پدری تصمیم بگیرد برای موفقیت فرزندش در امتحانات مدرسه جایزه ای قرار دهد. اگر فرزند در امتحانات موفق شود، از پدرش، جایزه را مطالبه خواهد کرد و اگر پدرش جایزه اش را ندهد، خود را مظلوم و این کار را توهین به خود خواهد دانست تا چه رسد که پدر این جایزه را به برادر مردود او بدهد.

تأثیر محیط در عصمت

درباره ی تأثیر خانواده و محیط ایمانی در شخصیت زهرا علیهاالسلام می گوییم: زهرا علیهاالسلام نوری است که از میوه ی بهشت آفریده شد و در شکم مادر با او سخن می گفت: او بهترین بنده ی خداست که او را پیش از ورود به این محیط، که برخی آن را عامل اصلی مقامات و کرامات زهرا علیهاالسلام می پندارند، برگزید تا معصومه ⁽¹⁾

عصمت زهرا علیهاالسلام به نص قرآن کریم، و نقل صحیح ثابت از رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله ثابت شده و یکی از ضروریات و اصول ثابت مذهب است. بدیهی است که عصمت جز از راه نقل شناخته نشود. زیرا اوامر و نواهی الهی به اعمال ظهاری جوارح منحصر نیست بلکه به قلب، و نفس، و روح، و نیز به ساخت خصلتهای انسان، و احساسات و عواطف او همچون شجاعت، کرامت، حسادت، حب و بغض، ایمان و نفاق، و اهداف و آرزوها و دیگر مسائلی کشیده می شد که برای آگاهی یافتن از آن راهی جز نقل از معصوم نداریم.

این سخن که عامل اصلی عصمت علیهاالسلام را محیط زندگی او می داند، یک نکته را در خود پنهان دارد: اگر زهرا علیهاالسلام در محیطی زندگی می کرد که محیط خیر و صلاح و ایمان نبود، زهرا علیهاالسلام رنگ خاص همان محیط را می گرفت و زنی شرور و منحرف- پناه بر خدا- می شد. آیا این سخن معقول و مقبول است؟!

ما اصرار داریم که محیط زندگی زهرا علیهاالسلام تنها عامل رسیدن او به مقام کرامت و منزلت نبود و نه موجب تبلور و ساخت شخصیت ایمانی و تحقق عصمت و کمال انسانی او؛ بلکه فطرت سلیم، و روح پاک، و عقل برتر و توازن زهرا علیهاالسلام در کمالات و خصوصیت های انسانی، و آنگاه رعایت و مزید لطف پروردگار سبحان و توفیق الهی، و تلاش و کوشش آزادانه خود او در رسیدن به خلوص، صفا و پاکی هر چه بیشتر و نیل به درجات قرب و رضا، همه با هم شخصیت معصوم و مطهر زهرا علیهاالسلام را

بوجود آورد.

بنابراین عصمت به معنی ناتوانی از انجام چیزی نیست بلکه عصمت یعنی: قدرت و معرفت، و انتخاب شایسته، و اراده ی قوی و فعّال با عقل بزرگ و رعایت و حمایت الهی. اما بزرگی و کوچکی سن، یا میزان رشد جسمانی اصلاً معیار صفای روح و کمال ملکات و خصال انسانی و میزان فعلیت تعقل، یا قوت عقل و ادراک، یا وسعت معرفت و استحقاق منازل کرامت نمی باشد. خداوند به یحیی علیه السلام در کودکی، حکمت عنایت فرمود. چنانکه عیسی علیه السلام در گهواره زبان گشود و سخن گفت: (قال انی عبداللَّه آتانی الکتاب و جعلنی نبیاً و جعلنی مبارکاً اینما کنت و اوصانی بالصلاة والزکاة ما دمت حیّاً و برّاً بوالدتی و لم نجعلنی جباراً شقیاً). ⁽¹⁾.

زهرا علیهاالسلام هیچگاه نه کودکانه می اندیشید و نه در سطح ملکات، ادراکات و بلندپروازیهای بچه گانه قرار داشت. علی و زهرا علیهماالسلام، هر دو به هنگام تولد سخن گفته اند. زهرا علیهاالسلام پیش از تولد، در شکم مادر با او سخن می گفت. کتابهای تاریخ و مصادر روایی شیعه و سنی روایات فراوانی از این قبیل درباره ی اهل بیت علیهم السلام نقل کرده که بر این حقیقت دلالت دارد.

امکان سرکشی

اشاره

ما انکار نمی کنیم که محیط اجتماعی در روح و روان انسان و رفتار و اخلاق او تأثیر دارد اما معتقدیم که این تأثیر نه در همه مردم هست و نه حتمی الوصول به حدی که با وجود آن انسان اراده خود را از دست بدهد و محیط او را اسیر خود نماید و مانع انتخاب او شود و از حرکت به سوی خیر و صلاح، و رستگاری بازدارد. قرآن کریم به گونه ای این مطلب را برای ما بیان فرموده که جای هیچگونه تردیدی

باقی نمی گذارد. آنگاه که از زنانی سخن می گوید که خداوند آنان را الگوهایی برای مردم قرار داده مثل مریم بنت عمران و آسیه بنت مزاحم، و آنگاه که از زنانی دیگر سخن می گوید که مردم باید از کردارشان عبرت و پند گیرند. همچون زن نوح و زن لوط.

رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله سخن بسیار مهمی به عنوان راز به یکی از همسران خویش گفت. او راز پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله را فاش کرد و چیزی از خود به آن افزود. خداوند سبحان آنجا که از این زن سخن می گوید، می فرماید:

(ضرب اللَّه مثلاً للذین کفروا امرأة نوح، و امرأة لوط کانتا تحت عبدین من عبادنا صالحین فخانتا هما فلم یغنیا عنهما من اللَّه شیئاً و قیل ادخلا النار مع الداخلین و ضرب اللَّه مثلاً للذین آمنوا امرأة فرعون اذ قالت: رب ابن لی عندک بیتاً فی الجنّة و نجّنی من فرعون عمله و نجّنی من القوم الظالمین و مریم ابنة عمران التی احصنت فرجها فنفخنا فیه من روحنا و صدقت بکلمات ربّها و کتبه و کانت من القانتین). ⁽¹⁾.

می بینیم که خداوند برای مؤمنان و نه فقط زنان مؤمن، آسیه دختر مزاحم و مریم دختر عمران، و برای کافران و نه فقط زنان کافر، زن نوح و زن لوط را مثال زده است. در توضیح این مطلب می گوییم:

زن نوح و زن لوط

ملاحظه ی چند نکته ما را در توضیح معنی آیات کمک می کند:

1- در آیه ی مبارکه اشاره شده که یک زن در مقابل مردی ایستاد. شاید کسانی

گمان برند که در برخی جوانب خاص مردان بر زنان امتیاز دارند و همین در بسیاری از امور افضلیت و اولویت می دهد.

2- این دو مرد همسر هستند و شوهر حداقل در خانه از موقعیت قوی و قدرتمندی برخوردار است.

3- معمولاً شوهر از هرکس دیگر حتی پدر و مادر به احوال و گرایشات و نقاط ضعف و قوّت همسرش آگاه تر است. زیرا بطور مستمر با او در تماس است و او نیز معمولاً با شوهرش در نهایت صفا و صمیمیت زندگی می کند و چیزی از او پنهان نمی کند.

4- این مرد از صفات کمال انسانی و همه عوامل قدرت خصوصاً آگاهی و شعور، تدبیر و اندیشه، عقل و حکمت و سطح فکری برتر و سلامت فکر و قدرت اقناع دیگران برخوردار است و بلکه در همه ی این کمالات در اوج است تا آنجا که شایسته نبوت و بلکه رسالت شده است و بالاتر اینکه یکی از آن دو، یعنی: نوح از پیامبران اولواالعزم است که از بالاترین درجات ثبات و نفوذناپذیری و قدرت برخوردارند.

آیا کسی از پیامبران مرسل به شیوه های اقناع، ابزارها و ادوات آن آشناتر هست؟ آیا کسی هست که بیشتر از او، افکار و اندیشه های لازم برای این کار را در خود جمع کرده باشد؟

5- این زن در محیطی آرام و در فضایی پاک و باصفا و سرشار از راستی و ایمان و خیر و صلاح زندگی می کند، آنجا که همه ی این کمالات در آن عینیت و تجسّم یافته و او می تواند آن را بی واسطه لمس کند و فقط نظریه پردازی نیست.

اما در این محیط اثری از شرک، انحراف و زشتی نیست بلکه این رذایل در آنجا غریب، مردود و مطرود است و ابداً مورد قبول و رضایت نمی باشد.

6- این دو پیامبر که یکی از آن دو از پیامبران اولواالعزم است، مسئولیت هدایت و دفاع از امت و دور ساختن آن از لغزشگاه های انحراف و آفات آن را بر عهده دارند. این هدایت، اولین و اساسی ترین مسئولیت آنان و همه چیز زندگی دوران پیامبری و هدایتی این دو است و نه یک امر عارض همچون مال که می توان آن را عوض کرد یا همانند جاه که می توان بدون آن زندگی کرد. همچنان که از قبیل سلطه، نفوذ و اداره ی خانه و یا از نوع مصلحت مادی و یا شأنی از شئونات زندگانی نیست که بتوان از آن چشم پوشید، بلکه برخورد با آن یعنی برخورد با سرنوشت، وجود، آینده و آخرت دنیا. پیامبر از موقعیت تقدیس، تعبد و تدین به این مأموریت می نگرد و با آن تعامل دارد.

همسر پیامبر که به هیچ یک از آنچه بیان شد ایمان ندارد به مقابله او می آید و از درون پایگاه مسئولیتش و در عزیزین، گرانبهاترین و مقدس ترین امر علیه او می شورد.

7- این مقابله با محیط است. زیرا از درون خانه صلاح، ایمان، خیر، و هدایت می جوشد.

8- دردناکتر و تلخ تر این است که می بینیم این زن در چیزی به مقابله با شوهرش می رود که فطرتش بدان می خواند و با قلب، وجدان، احساسات، عواطف، روحیات و با تمام وجودش بدان ارتباط دارد.

تلخ تر اینکه او می خواهد مخالفی باشد که فقط به انحراف خویش بسنده نمی کند بلکه با استفاده از محیط منحرف که احتمالاً او را در جهت تحقّق اهدافش یاری می رساند و به او عزم و قوت می بخشد، آنچه را شوهرش می سازد، نابود کند و از بین ببرد.

از سوی دیگر این مسأله به یک مورد خاص ختم نمی شود تا بتوان آن را یک

استثنا یا یک حالت شاذ و نادر به حساب آورد بلکه همین قضیه تکرار شده و نوح و لوط علیهماالسلام را در بر گرفته است. همان دو پیغمبری که خداوند ماجرای آنان را برای عبرت دیگران مثال زده است.

آسیه زن فرعون

در مقابل آنچه گذشت، می بینیم که زن مجاهد صابر شهید، آسیه دختر مزاحم ایستاده است. در توضیح این مطلب چند نکته را بیان می کنیم:

1- آسیه در مقابل مردی به نام فرعون قرار دارد.

2- فرعون شوهر قوی و حاکم آسیه است و از موقعیت همسری با این زن صالح برخورد می کند.

3- فرعون مرد و شوهر، چیزی از ارزشهای انسانی و مکتبی را خود ندارد و هیچ رادع و مانعی او را از ارتکاب هر کاری در هیچ یک از مراحل زندگی اش بازنمی دارد. او با شهوات، خواسته ها و مصالح و منافعش، بدون قید و بند و بدون رادع و مانع حرکت می کند.

اما آسیه برعکس فرعون، خویشتن را تابع ضوابط دین و اصول و ارزشهای آن می داند و همین ارزشها و ضوابط است که بر سراسر وجودش حکمفرماست. لذا نمی تواند خودسرانه حرکت کند و به هر چه می خواهد، توسل جوید.

4- فرعون نماینده شدیدترین حالات استکبار در عمق وجود و ذات خویش است. او حتی مدعی مقام ربوبیت است و به مردم می گوید: (انا ربکم الاعلی). بنابراین عقیده ندارد که احدی قادر است او را به تسلیم وادار یا دیدگاه و اراده خود را به او تحمیل کند بلکه خود را قادر می بیند که در داخل خویش انگیزه های قوی برای سرکوبی افراد مزاحم در راه رسیدن به هواها و آرزوهایش، نهفته دارد. این

فرعون همسرش را در اندرون پایگاه کبریایی و آرمان استکباری و اوج استبداد خویش، و در ژرفنای آرزوها و خواسته هایش، در ادعای ربوبیت و در میان همه زشتیها و انحرافات به مبارزه می خواند.

5- فرعون پادشاه است و برخوردار از جاه و مقام و غرور و تکبر سلطنت و جاذبیت و عنفوان آن. چقدر این مظاهر فریبنده نزد زن دوست داشتنی است. وقتی که زن به زرق و برق زندگی گرایش دارد، قطعاً به زرق و برق عریض و طویل پادشاهی گرایش بیشتری خواهد داشت و اگر جاه و مقام او را تحریک می کند، پس چگونه خواهد بود اگر این مقام و جاه، مقام پادشاهی باشد که مدّعی ربوبیت هم هست؟!

6- همه مظاهر فریبنده در بالاترین درجات فریب نزد فرعون موجود است: کاخها و قصرها، باغها و بوستانهای دلاویز، خوشیها و اموال، خدم و حشم، طلاهای ناب، زیورآلات گرانبها و دیگر زینتهای زندگی همه و همه پیش او است. آیا برای زن چیزی دوست داشتنی تر از کاخ بلند، و اثاثیه فاخر و گرانبها و دیگر چیزهای بهجت آور و شادی آفرین، هست؟!

7- فرعون سپاهیان و سلاحهای جنگی، و همه قوای قهریه و سلطه و جبروت و حاکمیت را در اختیار دارد. می دانیم که در ایجاد رعب و وحشت در دل مخالفان و سرکشان چه تأثیری دارد.

8- چاپلوسان متملّق، طمع ورزان دنیاخواه و منفعت طلبان بلندپرواز، دور فرعون جمع شده اند. اینها ابزارها و ادوات فرعون برای تحقق خواسته ها و تمایلات اویند، در هر جا که باشد و در هر جهت که حرکت کند.

9- جامعه منحرف هم هست که مفاهیم جاهلی و جهل عمیق و دلباختگی به زندگی دنیا بر او حاکم است. از این جامعه بوهای بد شهوات حیوانی برمی خیزد و

هواها و خواسته های شیطانی سرچشمه می گیرد و جنایتها در آن انجام می شود.

10- در این محیط فرعونی، زن فرعون می خواهد از لذّات محسوس و حاضر و آماده برای لذّات پنهان چشم پوشی کند در حالی که انسان غالباً با آنچه حس می کند، ارتباط برقرار می نماید تا با آنچه که در خیال می آورد یا از دیگران می شنود و بلکه انتقال از لذّات محسوس به لذّت دیگری همانند آن مشکل است. پس چگونه است انتقال از لذّت محسوس به لذّت پنهان که با آن فقط در تصور و آرزوی رسیدن به آن در آینده، زندگی می کند. چه به وعده ی الهی اطمینان دارد و می داند که وعده خدا تخلّف ناپذیر است. آسیه می خواهد لذّت، سعادت و نعمت حاضر را به درد و رنج و بلا و بلکه به مرگ حتمی برای رسیدن به لذّت موعود تبدیل کند.

11- این زن به رویارویی با مردی همچون سایر مردان نمی رود. بلکه به مواجهه مردی می رود که به سیاست، زیرکی و زکاوت مشهور است. بنابراین همانگونه که می بایست با استکبار، سلطنت، سرکشی و تروریسم و خشونت فرعون مقابله کند، می بایست با مکر، حیله، تزویر و شیوه های نیرنگ بازی هوشمندانه فرعون رویارویی کند. فرعون بر اساس همین شیوه ها قوم خود را خوار شمرد و آنان از او پیروی کردند. برخی از فصول این نیرنگ و فریب فرعون در محاوره ای که خداوند سبحان بین او و موسی و ساحران در قرآن ثبت کرده، نمایان است.

خلاصه:

گوشه هایی بود از وضع جامعه ای که زن فرعون، کسی از جنس بشر، و از گوشت و خون، با همه تمایلات و گرایشها، و غرایز و احساسات و عواطف و خواسته های انسانی به رویارویی آن رفت. آسیه (ره) با صبر و ثبات با این جامعه خشن مقابله کرد. او هیچ چیز نداشت، خودش بود با اراده ای قوی و شعوری

آگاهانه، همین شعور آگاهانه به او فهماند که آنچه در اطرافش انجام می شود، اشتباه، جنایت، انحراف، و ذلت و خواری است. لذا آن را با بصیرت و ایمان رد کرد و به مقابله ی با تمامی ابزارهای قهر و غلبه، و نیرنگ و فریب رفت و به سپاهیان، و دار و دسته فرعون، و اموال و جاه و مقام عریش و طویل او، و زیور و زینتهای فریبنده اش، و به مکر و حیله و هوشیاری اش، هیچ اهمیتی نداد. او از خداوند سبحان مسئلت کرد که راه نجات از فرعون، و اعمال فرعونی، و محیط قوم ظالم را برایش مهیا کند.

هیچ چیز نتوانست اعتماد آسیه به دین و پروردگارش را سست نماید یا اراده اش را سلب کند یا سلامت و صحت انتخاب و اختیارش را برهم زند، نه محیط، نه سرزمین و نه هیچ چیز دیگر.

دعای او این بود: (رب ابن لی عندک بیتاً فی الجنّة و نجّنی من فرعون و عمله و نجّنی من القوم الظالمین).

آسیه دوری از فرعون و کارهای فرعونی و نیز دوری از پلیدی انحراف و خروج از محیط ستمگر را نجات و رستگاری می داند.

او از خداوند نه قصر و زیور می خواهد و نه جاه و مقام بلکه خواهان آن است که به نعمت قرب الهی (عندک) و مقام خشنودی بر پایه ی همان قاعده که اهل بیت می گفتند: «خشنودی خدا، خشنودی ما اهل بیت است»، نایل آید.

مریم علیهاالسلام دختر عمران

قضیه ی رویارویی مریم علیهاالسلام یک رویارویی تلخ و خشن دیگر است. چه شخصیت و کیان او را مورد هجوم قرار گرفته است و برای مریم به عنوان یک زن که خود را در مقابل قومش سمبل طهارت و فضیلت می داند و آنان را به واسطه ی پلیدی

و انحرافشان سرزنش می کند، از حساس ترین مسائل بشمار می رود. او که هم اکنون در خصوص عفت و پاکدامنی اش مورد سؤال قرار گرفته است، به گونه ای در مقابلشان ظاهر شده که هرگونه وسیله ی دفاع از خویشتن را از دست داده است. چگونه یک زن می تواند نوزادی به دنیا آورد و سپس مدعی شود که نه مرتکب کار زشت شده و نه رابطه ای با مردی داشته است؟!

او می پندارد که نوزادی از او متولد شده بدون اینکه مردی به او دست زده باشد و اصرار دارد که عفت و پاکدامنی خود را به معنای دقیق کلمه حفظ کرده است. بالاتر اینکه هیچگونه تأویلی را در این باره نمی پذیرد. از قبیل تجاوز به عنف که زن در چنین مواردی معذور است.

زن شوهردار نیز هرگاه زایمان می کند در روزهای نخست خصوصاً در برابر آشنایان و اقوام تا حد زیادی احساس شرمندگی و خجالت می کند. حال چگونه است که دختری بدون ازدواج، بچه ای به دنیا آورد و آنگاه او را در بغل گرفته به میان قومش بیاید و اصرار داشته باشد که مردی به او دست نزده است؟! آیا از آنان نمی پذیرد که اعتقاد یا توهّم دیگری داشته باشند؟

ایمان مریم لرزان و سست نشد، او عقب نشینی نکرد و نه نوزاد را مخفی نمود و نه او را از خود دور کرد و نه از او دوری جست بلکه در راه رضای خداوند سبحان او را پذیرفت و صبر و تحمل پیش گرفت. او به حق و با شایستگی تمام سرور زنان زمان خود بود. زیرا کلمات خداوند را تصدیق کرد و از پرهیزگاران بود.

اما رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله خبر داده که فاطمه زهرا علیهاالسلام از همه زنان جهان از اولین و آخرین از جمله مریم و آسیه و دیگران به رغم سختیها و مشکلاتی که تحمل کردند، برتر است. همین نشان می دهد که زهرا علیهاالسلام از جایگاه و منزلت عظیمی برخوردار است و مصائب و مشکلاتی که از دشمنان دیده تا چه اندازه سخت و سنگین بوده

است. چه معصوم علیهاالسلام می فرماید:

«ان اشدّ الناس بلاءً هم الانبیا ثم الذین یلونهم ثم الامثل فالامثل». ⁽¹⁾.

از آنچه که گذشت نتایج فراوان می گیریم. در اینجا به چند مورد اشاره می کنیم:

1- این محیط نیست که شخصیت انسان را می سازد. اگر چه ممکن است گاهی اوقات که انسان نظارت آگاهانه را از دست می دهد و تسلیم شرایط می شود، محیط در شخصیت او تأثیر می گذارد.

بنابراین جایی برای این سخن نیست که شخصیت زهرا علیهاالسلام دستاورد محیط و خانواده ای است که در آن زندگی کرد. ما نمی پذیریم که گفته شود: اگر زهرا علیهاالسلام در یک محیط دیگر مثلاً محیط فاسدی، زندگی می کرد تابع عینیت همان محیط می شد.

2- رویارویی مریم با فشارهای محیط منحرف و فاسد در حساس ترین و مهمترین مسائل او به عنوان یک زن، در حالی که هیچ گونه وسیله پذیرفته شده ای برای دفاع از خود ندارد مگر ایمان بی آلایش و اطمینان فوق العاده به خداوند متعال، سپس جنبش آسیه بنت مزاحم در عمق لانه شرک و انحراف و در قلب محیط فاسد برای رویارویی با سرکش ترین قدرتها که برخوردار از بیشترین ابزارهای قهر، گمراهی و خشونت و طغیان و ظلم و استکبار هستند دلالت دارد که جایی برای توجیه انحرافات بواسطه ی فشارهای محیط و مکان یا سلطه یا پیروی از خواست شوهر و... نیست.

3- زن همانند مرد از یک قدرت حقیقی برخوردار است و می تواند در هر مسأله ای که به او مربوط می شود، تصمیم نهائی را بگیرد. او در حدی است که می تواند مخاطب خداوند قرار گیرد و به بالاترین درجات و مراتب برای رسیدن به

رفیع ترین مقام در زمینه کرامت و عنایت الهی نایل آید.

4- بدون تردید، حرکت به سوی احقاق حق و اقامه ی شرایع خدا و عمل به احکام الهی و گام برداشتن در مسیر هدایت و خیر مطابق فطرت و عقل است و انحراف از آن سرپیچی از مقتضیات فطرت و سبک شمردن احکام عقل و نابودی معانی انسانیت و حکمت.

زهرا علیهاالسلام و غیب

اشاره

غیب در زندگانی زهرا علیهاالسلام

ارتباط فکری کافی نیست

پاکی زهرا علیهاالسلام از حیض و نفاس

تأویل روایات

زهرا علیهاالسلام اولین مؤلف در اسلام

احکام شرعی در مصحف زهرا علیهاالسلام

تعارض در احادیث مصحف زهرا علیهاالسلام

تصویر تعارض به گونه ی دیگر

غیب در زندگانی زهرا علیهاالسلام

کسانی می گویند: لازم نیست بدانیم که ازدواج زهرا علیهاالسلام یک امر غیبی بود و این ازدواج را فرشتگان الهی در آسمان جشن گرفتند. اینان در برخورد با این حدیث نیز احتیاط می کنند که می گوید: عناصر غیبی و خصوصیات غیر عادی در شخصیت زهرا علیهاالسلام وجود داشت. به تعبیر اینان، چه سود یا زیانی دارد که بدانیم یا ندانیم. زهرا علیهاالسلام نور است یا نه؟

می گوید: ما در اینجا هیچ خصوصیتی نمی بینیم مگر شرایطی که عهده دار رشد و نمو روحی و عقلی و التزام زهرا علیهاالسلام بود؛ آن هم در سطحی که عناصر غیبی متمایزی وجود داشت که او را از سطح زنان عادی خارج می کرد، زیرا هیچ یک از معیارهای اثبات قطعی را ندارد.

می گوییم:

در خصوص ضرورت فرهنگ غیب، چند نکته را بیان می کنیم:

1- برانگیختن امور به این شیوه که بیم آن می رود که موجب درگیری داخلی شود، از آن جهت که هدف آن تشکیک در ضرورت فرهنگ دینی غیبی است، مردود و نامعقول است، زیرا این مسأله از بدیهیات دین و عقیده است. بی تردید دور ساختن بخش بسیار مهمی از قضایای دین و ایمان، به شیوه ی به تأخیر انداختن یا سبک شمردن یا کاستن از اهمیّت آن، نابودی یکی از ارکان مهم دین است. این کار،

در حقیقت برهم زدن اندیشه بلند اسلامی است و علامتهای سؤال زیادی در مقابل بسیاری از معارف دینی دیگر را بوجود می آورد. این امر به تضعیف ایمان مردم، و شناخت آنان از خدا، پیامبران و برگزیدگان، و سست شدن عقیده آنان به حقایق اسلام و ایمان منجر شده پرسشهای فراوانی را درباره ی مسائلی برخواهد انگیخت که شایسته آن است که درباره ی آنها مجادلات نادرست و غیر علمی صورت نگیرد. زیرا هیچ نتیجه ای ندارد مگر برهم زدن اوضاع عمومی و کشاندن اهتمام مردم به گرایشهای دور از واقعیت و اندیشه مفید در مسائل سرنوشت ساز که کیان و آینده شان را تهدید می کند و آنان را از برنامه ریزی و تلاش برای رویارویی با خطرهای بزرگی که در جبهه درگیری و مبارزه با قدرتهای استکبار و کینه توز در کمینشان است، دور می کند.

2- بدون تردید متونی که عنایت الهی و بلکه کرامات و معجزات ⁽¹⁾و شایستگیهایی را برای زهرا علیهاالسلام ثابت می کند، آنقدر فراوان است که انکار آن به دو لحاظ علمی و وجدانی بدون توجیه است. اگر این حجم روایات نتواند ویژگی، کرامت و عنایت غیبی زهرا علیهاالسلام را اثبات کند، دیگر جایی برای هیچ یک از حقایق اسلامی نخواهد بود.

پیش از وی، معتزله با این دلیل کرامات اولیا را انکار کرده اند که ممکن است با معجزات پیامبران اشتباه شود و پیامبر از غیر پیامبر شناخته نشود. ⁽²⁾.

آنان توجه نکرده اند که ظهور کرامت فقط و فقط از اولیایی است که چنان ملتزم

به ایمان هستند که با وجود آن ادعای پیامبری از سوی آنان ممتنع است و الّا چنین کسی نه ولی خداست و نه مستحق کرامت خدا، و نه خداوند روزی این کرامت را برایش ظاهر خواهد کرد.

3- خداوند سبحان می فرماید: (ألم، ذلک الکتاب لاریب فیه هدی للمتقین الذین یؤمنون بالغیب و یقیمون الصلاة و مما رزقناهم ینفقون). ⁽¹⁾.

بدون تردید امور غیبی تأثیر شگرفی بر ایمان انسان مسلمان دارد. غیب یکی از امور اساسی در موضوع ایمان است که خداوند متعال آن را از بندگانش می خواهد. بی شک صرف احساس مبهم و غامض به وجود مسائلی مبهم و پیچیده در برخی از بخشهای زندگی، و احساس ناتوانی در رسیدن به این مسائل غامض و در نهایت احساس ترس و وحشت از آن، در ایمان به غیب کافی نیست. همچنان که در تحقق ایمان، به تنهایی، و با تمام حالات و مفردات، غیبی یا غیر آن، صرف رسیدن به پذیرشهای فکر خشک و معادلات ریاضی که در عقل و شعور انسان استقرار می یابد تا بر اساس آن نقشه سلوک و رفتار، یا طرح زندگی بریده از غیب و یا ناهماهنگ و مخالف با آن را ترسیم کند، کافی نیست. آری نه این کافی نیست و نه آن. چه ایمان، یک کار اختیاری است که همواره تجدید می شود و مدام استمرار دارد. چه خداوند فرمود: یؤمنون و نه آمنوا تا با فعل مضارع تجدّد و استمرار را افاده کند. یعنی آنان، ایمان را انتخاب می کنند و آن را با استمرار بوجود می آورند و عینیت می بخشند.

روشن است که ترس از مجهول و احساس مبهم از امور پنهان از حواس انسان، ایمان نیست بلکه با ایمان درست منافات دارد. ایمان پیوند قلب با یک چیز و در بر گرفتن آن و خشنودی قلب بدان است: (الا بذکر اللَّه تطمئن القلوب؛ یا ایتها

النفس المطمئنة ارجعی الی ربک راضیة مرضیة).

حال که اینگونه است و از آنجا که نمی توان فضای تهی را در بر گرفت و بدان آرامش پیدا کرد و از آن خشنود شد، پس می بایست دلالت نزدیکی بر این امر غامض، و عینیت بخشیدن و تجسم آن در شعور انسان موجود باشد تا آن را از حالت غیبی به واقعیت ایمانی و احساسی بدرآورد و به صورت شهود ایمانی درآید. اگر چه در واقعیت و هستی خود نه با حس مادی تلاقی پیدا می کند و نه بر او آشکار می شود بلکه جدا و پنهان از او باقی می ماند.

از اینجا ضرورت ارتباط این غیب با عینیت واقعی آشکار می شود تا بدین ترتیب تأثیر بیشتری در آگاهی و شعور، و رسوخ افزون تری در ایمان پیدا کند و واژه های بیانگر غیب و الفاظی که بدان اشاره دارد، آن را از یک حالت غامض و مبهم صرف بیرون آورد تا آنچنان متمرکز و محدود شود که تجسم حقیقی معنای غیب باشد که انسان را برای پیوند دادن قلبش با آن آماده می سازد و به این ترتیب مسلمان مطابق اراده ی خداوند و براساس نقشه ی الهی برای تحقق این مطلب، به غیب ایمان داشته باشد. اینک می توانیم سخن علی علیه السلام را با همه ی ژرفای آن بفهمیم که فرمود: «لو کشف لی الغطاء ما ازددت یقیناً». ⁽¹⁾.

هنگامی که از علی علیه السلام پرسیدند چگونه خدایی را که ندیده می پرستد، پاسخ داد: «خدایی را که ندیده ام نمی پرستم، خدا را چشمان سر به مشاهده نمی بیند بلکه دلها او را با حقایق ایمان دیده است». ⁽²⁾.

به همین سبب، دلها به یاد خداوند آرام می گیرد: (الا بذکر اللَّه تطمئن القلوب).

قلب به حقیقت ذات پروردگار دست نمی یابد بلکه به آثار و افعال او نایل می شود و با یاد او آرام می گیرد. خداوند می فرماید:

(و للَّه الاسماء الحسنی فادعوه بها). ⁽¹⁾(اقرأ بسم ربک الذی خلق). ⁽²⁾(بسم اللَّه الرحمن الرحیم).

از آنچه گذشت روشن می شود که اسلام که ایمان به غیب را واجب کرده، غیب مبهم، تهی و غامض را اراده نفرموده است بلکه غیب هدفدار و آگاهانه که از طریق ابزارهایی که خداوند بواسطه ی آن عنصر غیب را به شعور ما منتقل می کند تا در آن استقرار یابد و شعور یابد و شعور و آگاهی ما با آن قرین شود و بدان تکیه و استناد نماید، در صفحه ی قلب و جان نقش بندد و هر چه بیشتر روشنی بخشد، ریشه دواند و رسوخ یابد.

بنابراین فرهنگ غیب می تواند ایمان به غیب را از حالت ترس از ناشناخته دور سازد تا غیب، شهودی قلبی حقیقی باشد و قلب با آن پیوند خود و ایمان بدان استوار شود، و عواطف و احساسات در برابرش تسلیم، و بر پایه ی آن حرکت کند تا زندگی وجدان، و بیداری ضمیر، و موضع، حرکت، رفتار، سجیه و اقدامی با رغبت، صریح و خالصانه باشد. در عین حال حواس نمی تواند این غیب را درک نماید و از احساس آن ناتوان می ماند. چه غیب به چیزی بالاتر و برتر از حس مربوط است همان غیب را از حواس بی نیاز می کند و به ابزارهای آن دست می یازد و در سایه سار آن حرکت می کند.

با نگاهی اجمالی به وسایل و دلایلی که این غیب را در قلب انسان مجسم می کند و آن را به عنصری ایمانی مؤثر و کارآمد تبدیل می سازد، درمی یابیم که

اسلام در برخورد تربیتی خود با این جنبه ی حساس می خواهد که غیب بر پایه ی اندیشه و آگاهی حرکت کند تا در قلب جا گیرد و قلب، آن را با عطوفت و مهربانی در بر گیرد و با آن آرامش و خشنودی یابد و از آنجا در سایه ی روح و در برخوردی احساسی و عاطفی، گرم و جوشان به حرکت درآید.

آنگاه سراسر وجود انسان را در بر می گیرد تا به احساسات و عواطفش شکل دهد و در نتیجه گوش و چشم، فکر و ذکر، زبان و کلماتی که ناخودآگاه بر زبان می آورد و رفتار و موضع و بلکه همه چیز زندگی اش بشود.

به همین منظور باید فکر و عاطفه درهم آمیزد تا مظلومیت زهرا علیهاالسلام و عزای حسین علیه السلام در عاشورا، و مظلومیت طفل شیرخواره اش و... جزیی از حقیقت ایمانی گردد. بدین ترتیب سخنان رسول اکرم و ائمه ی طاهرین علیهم السلام بیانگر ضرورتی فرهنگی برای تکمیل ایمان به حقایق اسلام و از جمله ایمان به غیب است.

جای هیچ شگفتی نیست که این معنای غیبی به صورت یک معجزه و کرامت الهی و واقعیت زنده و مؤثر در شعور انسان در حجرالاسود عینیت و تجسم یابد که خداوند آن را به عنوان میثاق خلایق به ودیعه نهاده و در اسراء و معراج، قرار گرفتن یونس در شکم ماهی و در سخن گفتن مورچه به گونه ای که سلیمان پیغمبر از گفته اش تبسم کرده و آوردن تخت بلقیس از یمن پیش از یک چشم بهم زدن و در سخن گفتن فاطمه علیهاالسلام در شکم مادر با او، و جشن عروسی در آسمان به مناسبت ازدواج فاطمه علیهاالسلام با علی علیه السلام و سخن گفتن فرشته الهی با او که علی علیه السلام سخنان او را در «مصحف فاطمه» نوشت و خطاب ملائکه به فاطمه علیهاالسلام چنانکه مریم دختر عمران را نیز مخاطب قرار دادند. فرشتگان به فاطمه علیهاالسلام ندا دادند: فاطمه! خداوند تو را برگزیده و پاکیزه ات گردانیده است... به همین جهت، محدَّثه نامیده شد ⁽¹⁾.

جای هیچ شگفتی نیست که این غیب اینگونه بر ایمان عینیت یابد که: فاطمه نور است، حوریه ای به شکل انسان است و از میوه بهشتی آفریده شده که در پاکی، صفا، خلوص و طهارت بر میوه دنیایی امتیاز دارد و فاطمه با بذل جهد موفق از طریق معرفت به خدای یگانه و از راه اشراف بر اسرار آفرینش و ناموس زندگی، بر صفا، و طهارت آن افزود و به تأیید و راهنمایی و لطف الهی نایل آمد.

فاطمه، همان زن معصوم است که خداوند با خشنودی او خشنود می شود با خشم او، خشم می گیرد. او سرور زنان جهان از اولین و آخرین است.

همین امور است که دلالت دارد فاطمه علیهاالسلام را ارتباطی محکم با غیب، مقام و موقعیتی والا و کرامتی الهی است که هرگز عقل و فهم ما انسانها بدان نخواهد رسید.

بنابراین روشن شد که این غیب در الگوهای معین مثل پیامبران، برگزیدگان، اولیا و صاحبان کرامات و در آثار جاویدان و کرامات آنان و در الگوهای فراوان دیگر عینیّت می یابد و قلوب ما می تواند این الگوها و سمبلها و همراه آن غیب به ودیعه نهاده شده در آن را در میان گیرد تا محور ایمان و پیوند قلب باشد، تا روح ما در آرامش و خشنودی زندگی کند و عواطف و احساسات ما با عطوفت و مهربانی بدان روی آورد. بنابراین هر که این را بداند، عملش او را مفید باشد و هر که نداند بیش از اندازه زیان بیند.

ضرورت ندارد که اختلاف موارد تجسم در اشخاص مثل پیامبران، اوصیاء و اولیا موجب برتری یکی بر دیگری شود. چه ممکن است طبیعت مرحله یا شرایط معین باعث این خصوصیات غیبی در هر یک از موارد شده باشد.

تفاضل و برتری افراد بر یکدیگر معیارهای خاص خود را دارد که قرآن کریم و رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله بیان کرده اند و نیز دیگران جزیی از دین است و از اهمیت زیادی در

ساخت شخصیّت ایمانی، انسانی و مکتبی با تمام خصوصیت هایش دارد. خصوصیاتی که وجود، تخصص و تمایز انسان را محقق می سازد و او را در مرتبه ای عالی از صفا، پاکیزگی و طهارت قرار می دهد. همچنان که مرتبه ای از ارتباط وجدانی با همه گفتار و کردار آنان را تحقق می بخشد.

ائمه علیهم السلام برخی از امور غیبی را به شماری از اصحاب مخلص خود مثل میثم تمار، زراره، محمد بن مسلم و دیگران، گفته اند. چقدر غیب برای کسانی که آن را می دانند و می آموزند سودمند است. چه شگفت انگیز و زیباست این کرامات! و چه تأثیر ژرفی در زندگانی انسان دارد! و چقدر انسان بدان نیازمند است! و چه شگفت انگیز است قرآن که بسیاری از موارد غیب را مورد تأکید قرار می دهد و بدین ترتیب اهمیت زیاد آن را در ساخت شخصیت انسانی، ایمانی و مکتبی آشکار می کند.

ارتباط فکری کافی نیست

بنابراین، گفته برخی افراد درست نیست که می گویند: آنچه مطلوب است صرف ارتباط فکری با معصومین علیهم السلام از طریق شناخت سیاست ها، و گونه های رفتاری شخصی، و فعالیت های اجتماعی آنان است تا اسوه و الگوی ما در شیوه ی تقلید و تکرار کارهای آنان باشند و همین در ما حالتی از شگفتی و اعجاب را درباره آنان به وجود می آورد؛ دقیقاً به گونه ای که از دیگر شخصیت ها و اندیشمندان مثل ادیسون و ابن سینا شگفت زده می شویم.

زیرا آنچه مطلوب است، برقراری ارتباط فکری، درونی و وجدانی است که عواطف در آن شرکت کند و احساسات به گونه خودکار از آن فرمانبرداری و انقیاد داشته باشد و تمام وجود انسان آزادانه تسلیم آن باشد و به جنبش آید.

مطلوب این است که این برگزیدگان وارد دلهایمان شوند تا موجب سرزندگی آن باشند و در ارواح ما جای گیرند تا به آن گرمی و جوشش بیشتری بدهند و در جانهایمان پا گذارند تا باصفاتر، پاکتر و خالص تر شود.

مطلوب این است که در ساخت شخصیت ایمانی ما سهم بیشتری داشته باشند و در بنای عواطف و تکوین احساسات ما سهیم باشند.

در نهایت این گفته را بعید می دانیم که: این علمی است که هر که بداند سود نمی برد و هر که نداند زیان نمی بیند. این سخنی زیان آور است که جز خسارت، حسرت و نومیدی سودی برایمان ندارد.

صرف نظر از این، میزان نفع و زیانی که از آن صحبت می کنند چندان روشن نیست بلکه در حالت ها و موارد مختلف، تفاوت دارد. سخن گفتن از طب برای نجار، و سخن گفتن از نجوم برای آهنگر، ریسنده و کارمند در حرفه شان هیچ سودی ندارد. اما قضایای ایمان و رفتار ضرورتاً از این قبیل نیست. اگر چه مراتب و مقتضیات شناخت براساس اصل: مأمور شده ایم که با مردم به اندازه عقلشان سخن گوییم، در افراد فرق می کند.

پاکی زهرا علیهاالسلام از حیض و نفاس

برخی می گویند: اینکه خانم زهرا علیهاالسلام عادت ماهانه نمی دید حالتی از بیماری است که نیاز به درمان دارد! یا لااقل نوعی نقص در زنانگی یا شخصیت وی به عنوان یک زن است. بنابراین نمی توان آن را از کرامات و فضائل او شمرد. در خصوص نفاس نیز همینگونه است. این گوینده، عقیده به پاکی زهرا علیهاالسلام از حیض و نفاس را از عقاید بی ارزش و سخیف می داند.

می گوییم:

1- گاهی اتفاق می افتد که برخی از زنان به هنگام زایمان خون نمی بینند و یا کم می بینند اما این نقص در زنانگی یا شخصیت آنان به عنوان زن به شمار نمی رود. البته چنین مواردی بسیار اندک است.

در خصوص پاکی زهرا علیهاالسلام از حیض و نفاس می گوییم: خروج از تنگناهای طبیعی نه تنها شمرده نمی شود بلکه کرامت و فضیلت است. همچون کرامت مریم علیهاالسلام که بدون اینکه مردی به او دست بزند، به عیسی علیه السلام باردار شد و چون کرامت ساره، همسر ابراهیم علیه السلام که در پیری به اسحاق باردار شد و همانند همسر زکریا علیه السلام که نازا بود ولی به یحیی باردار شد. از اینگونه کرامات و کارهای خارق العاده فراوان است.

پاکی زهرا علیه السلام از حیض و نفاس حاکی از مقام بلند و شخصیت ممتاز او در میان زنان جهان است. چه به فرموده ی خداوند سبحان، حیض نوعی اذیت و رنج است: (یسألونک عن المحیض قل هو اذی فاعتزلوا النساء فی المحیض). ⁽¹⁾.

از تو درباره ی عادت ماهانه ی زنان می پرسند، بگو: آن رنجی است. پس هنگام عادت ماهانه، از آمیزش با زنان کناره گیری کنید.

حیض، زن را در تنگنا و در حالت روانی و جسمانی غیر طبیعی قرار می دهد. حیض، آنگونه که در روایات آمده، بیماری است و چنان که پزشکان در این باره می گویند: یک حالت عرضی زنانه است که او را از روزه و نماز، و از ورود به مساجد بازمی دارد. این می رساند که زن در ایام حیض در وضعی نیست که بتواند با روحیه ای سرشار از سرزندگی، صفا، پاکی و قوّت زندگی کند.

این حدث مداوم را نه وضو برطرف می کند و نه غسل و نه تیمم تا اینکه خودش از بین برود و برطرف شود. خداوند، سرور زنان را که از هرگونه پلیدی

پاک گردانده، از این حدث نیز پاک نموده است. این گرامیداشت زهرا علیهاالسلام و تأکید الهی بر تمایز او از دیگران و مخصوص گرداندن وی به فضیلت و کرامتی از جانب خداوند سبحان است بدون اینکه هیچ گونه تغییری در طبیعت زنانه او داشته باشد. خداوند مسبب الاسباب، و قادر است که از قانون علیّت درگذرد نه اینکه از آن خارج شود و یا آن را نقض کند بلکه براساس همین قانون علیت. زیرا خداوند، حتی معجزات پیامبران را به واسطه ی اسباب و علل آن بوجود می آورد و این آفرینش را با علم خود به علل و اسباب انجام می دهد در حالی که انسانها از آن بی خبرند و سابقه ی قبلی هم ندارند. این معنای خرق عادت است که در موضوع معجزات و امور خارق العاده از آن سخن می گویند. این مسأله روشن تر از آن است که به توضیح بیشتر یا اقامه دلیل و برهان محتاج باشد.

2- سخیف خواندن اعتقاد به پاکی زهرا علیهاالسلام از حیض و نفاس از کسی که به سخنان پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و بلکه ائمه علیهم السلام تعبد دارد و عمل می کند، پذیرفتنی نیست. زیرا هرچه پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و ائمه علیهم السلام می گویند، مطلقاً نمی تواند سخیف باشد. از سوی دیگر هرکس آن را بداند، برایش سودمند و مفید خواهد بود.

پاکی زهرا علیهاالسلام از حیض و نفاس را شیعه و سنی از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و ائمه ی اطهار علیهم السلام روایت کرده اند و روایات در این باره آنقدر زیاد است که از استفاضه گذشته و به حدّ تواتر رسیده است. این روایات دلالت دارد که خداوند سبحان، زهرا علیهاالسلام را از دیدن خون حیض و نفاس پاک نموده است. ما از این روایات فراوان، نمونه های زیر را نقل می کنیم:

1- پیامبر صلی اللَّه علیه و آله: «فاطمه، بتول نامیده شده زیرا از حیض و نفاس پاک شده است». ⁽¹⁾.

2- پیامبر صلی اللَّه علیه و آله: «دخترم فاطمه، حوریه ای است که حیض نمی بیند». ⁽¹⁾.

3- شیخ صدوق به سند خود از عمر بن علی علیه السلام از پدرش علی علیه السلام روایت کرده که از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله پرسیدند: بتول یعنی چه؟ ما شنیده ایم که شما گفته اید: مریم بتول است. فاطمه بتول است. فرمود: «بتول کسی است که هرگز خون حیض ندیده است. حیض بر دختران پیامبران مکروه است». ⁽²⁾.

4- قطان از سکری، از جوهری، از عباس بن بکار، از عبداللَّه بن مثنی از عمویش ثمامة بن عبداللَّه از انس بن مالک، از مادرش روایت کرده که گفت: «فاطمه خون حیض و نفاس ندید». ⁽³⁾.

5- از امام باقر علیه السلام از پدرانش: «فاطمه به چند جهت طاهره نامیده شده است. از جمله اینکه هرگز خون حیض و نفاس ندید». ⁽⁴⁾.

6- امام صادق علیه السلام: «آیا می دانی تفسیر فاطمه چیست؟ گفت: از شر مبرا شده را گویند و گفته می شود: فاطمه. زیرا از حیض بازگرفته شده است». ⁽⁵⁾.

7- پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به عایشه فرمود: «حمیراء! فاطمه مانند زنان آدمیان نیست:

آنچنان که آنان مریض می شوند، مریض نمی شود». ⁽¹⁾.

8- امام صادق علیه السلام: «خداوند تا زمانی که فاطمه زنده بود، زنان را بر علی علیه السلام حرام کرد. زیرا او زن پاکیزه ای بود که حیض نمی دید». ⁽²⁾.

علّامه مجلسی در این باره سخن زیبایی دارد. به آنجا مراجعه کنید.

9- عایشه گفت: «هرگاه فاطمه می آمد، همانند پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله راه می رفت. او هرگز حیض ندید. زیرا از سیب بهشتی آفریده شده بود». ⁽³⁾.

10- اسماء بنت عمیس گفت: «در یکی از زایمانهای فاطمه حضور داشتم هنگامی که وضع حمل کرد، خونی ندیدم. به پیامبر صلی اللَّه علیه و آله عرض کردم: یا رسول اللَّه! فاطمه زایمان کرد ولی از او خونی ندیدیم؟ فرمود: اسماء! فاطمه حوریه ای است که به شکل انسان آفریده شده است». ⁽⁴⁾.

11- علی علیه السلام: «رسول خدا فرمود: فاطمه، حوریه ای است که در صورت انسان آفریده شده است. دختران پیامبران حیض نمی شوند». ⁽⁵⁾.

12- امام باقر علیه السلام: «او را فاطمه نامید. پس گفت... تو را از خون حیض گرفتم (پاک کردم).» پس امام باقر علیه السلام فرمود: «به خدا سوگند که فاطمه را خداوند با میثاق از حیض گرفته است». ⁽⁶⁾.

مجلسی اول این روایت را قوی خوانده است. ⁽¹⁾.

13- شیخ صدوق از پدرش از سعد، از ابن عیسی، از علی بن الحکم، از ابی جمیله، از امام باقر علیه السلام: «دختران پیامبران خون حیض نمی بینند. حیض عقوبت است...» ⁽²⁾.

14- امام صادق علیه السلام: «دختران پیامبران حیض نمی شوند». ⁽³⁾.

15- سیوطی: «از ویژگی های فاطمه علیهاالسلام این بود که حیض نمی شد». ⁽⁴⁾.

16- صبان: «او زهرا یعنی طاهره نامیده شد. زیرا هرگز خون حیض و نفاس ندید». ⁽⁵⁾.

17- در روایتی از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله «فاطمه بتول نامیده شد. زیرا از عادت ماهانه زنان بریده شده است...». ⁽⁶⁾.

18- اسماء بنت عمیس: «قابله ی فاطمه علیهاالسلام بودم. در زایمان از او خونی ندیدم. به رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله عرض کردم: یا رسول اللَّه! من از فاطمه خون حیض و نفاس ندیدم؟! رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: مگر نمی دانی که دخترم طاهره مطهره است نه خون حیض در او دیده می شود و نه خون نفاس». ⁽⁷⁾.

19- در عمدةالاخبار آمده: حسن بن علی علیه السلام در نیمه ماه رمضان به دنیا آمد و

مادرش پس از تولد او به حسین علیه السلام آبستن شد. زیرا فاطمه علیهاالسلام خون حیض و نفاس نمی دید. ⁽¹⁾.

20- ابن عباس گفت: رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله فرمود: «دخترم فاطمه، حوریه است زیرا هرگز حیض نشد». ⁽²⁾.

21- در روایت صحیح از علی بن جعفر از برادرش کاظم علیه السلام آمده: «فاطمه، صدیقه شهیده است. دختران پیامبران، خون حیض نمی بینند». ⁽³⁾.

22- از انس بن مالک از ام سلیم زن ابوطلحه ی انصاری که گفت: فاطمه علیهاالسلام هرگز خون حیض و نفاس ندید. او از آب بهشت بود. چه پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله در اسراء وارد بهشت شد و از میوه بهشت خورد و از آب بهشت نوشید. این را پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نیز روایت کرده است. ⁽⁴⁾.

23- از ائمه ی علیهم السلام روایت شده که مادران امامان همانند فاطمه علیهاالسلام خون حیض از آنان برداشته شده است... ⁽⁵⁾.

24- پیامبر صلی اللَّه علیه و آله: «فاطمه مانند هیچ یک از شما زنان نیست. او همچون حوریه خون حیض و نفاس نمی بیند». ⁽⁶⁾.

تأویل روایات

هنگامی که بعضی با این همه روایات زیاد درباره ی مسأله ای این چنین روبه رو

می شوند، حیران می گردند. زیرا نمی توانند آن را رد کنند. چون متواتر و یا قریب به متواتر است. در نتیجه می گویند: باید این روایات را همچون روایات دال بر رجعت تأویل کرد.

می گوییم: جای هیچ گونه تأویلی نیست، نه در این روایات و نه در آن روایات و اگر نتوانستیم آن را بفهمیم باید علم آن را به خداوند برگردانیم. چنانکه خواجویی مازندرانی در موضوع رجعت می گوید:

شایسته نیست که از آن تعجب کنیم. چه از امور مجهول العلل تعجّب نمی شود. مگر نمی بینید که سرور ما امیرالمؤمنین علیه السلام فرمود: این علمی است که جهل آن مردم را فراگرفته است و باید علم آن را به خدا برگرداند؟!

به علاوه بعضی از این امور همچون نایل شدن اولیا به ثواب نصرت و یاری امام زمان علیه السلام، و شادمانی آنان از ظهور دولت و سلطنت او، انتقام از دشمنان و نیل به گوشه ای از ثواب و عقاب در دنیا و از این قبیل مسائل، در اخبار مذکور است... ⁽¹⁾.

آری، مجالی برای تأویل این احادیث وجود ندارد. زیرا:

1- هرگاه نص بیانگر یک امر توقیفی باشد، نه میدان جولان عقل است و نه با اصول ثاب عقلی و دینی مخالف بلکه باید آن را پذیرفت.

2- هرگاه نص را نفهمیم و نتوانیم حکمت آن را درک کنیم، حق نداریم آن را رد کنیم یا تأویل نماییم. زیرا زمانی فرامی رسد که قوای فکری و عقلی ما رشد کند و دانش ما زیاد شود. آنگاه حکمت آن را بشناسیم. گاهی اوقات دهها و بلکه صدها سال می گذرد تا بشر یک گام بزرگ در جهت پیشرفت علمی و فکری بردارد تا در پرتو آن بتوانیم راز یا حکمت یا معنای دقیق برخی از نصوص را دریابیم.

ما در قرن بیستم خصوصاً در دو دهه ی اخیر معانی بسیاری از آیات قرآن

همچون آیات مربوط به آفرینش را فهمیده ایم و آنچه نفهمیده ایم بیش از آن است.

3- تأویل نص هنگامی درست است که ظاهر آن در بدو امر مخالف حکم عقل یا اصول ثابت و مسلّمات شرعی و غیره باشد. البته به شرط آنکه تأویل قابل قبول، معقول و ممکن باشد.

4- اگر نص وارده به گونه قابل قبول نزد اهل لغت قابل تأویل نباشد و از سوی دیگر مخالف مسلّمات عقلی، و شرعی، و مخالف صریح قرآن باشد، باید آن را رد کرد و به دیوار کوبید. زیرا می دانیم که چنین روایتی از معصوم نیست و امام بدان لب نگشوده است.

بدین ترتیب روشن می شود که استناد به استبعادات و استحسانات در امور غیبی و مسائلی که راهی برای آگاهی از آن نداریم و نیز ناتوانی در تعقل یا فهم بعضی امور که در روایات آمده، موجب نمی شود که نص را رد و یا تأویل کنیم. علّت این امر واضح و آشکار است.

زهرا علیهاالسلام اولین مؤلف در اسلام؟

گفته می شود: زهرا علیهاالسلام اولین در اسلام است. چه روایات دلالت دارد که آن حضرت مصحفی به نام مصحف فاطمه داشته است. چه وقتی گفته می شود: مصحف زهرا یعنی اینکه آن حضرت در تألیف و نوشتن این مصحف نقش داشته است. خلاصه اینکه: می توان گفت: زهرا علیهاالسلام اولین مؤلف در اسلام است.

در پاسخ وی می گوییم: نسبت دادن مصحف به زهرا علیهاالسلام و اینکه می گویند: مصحف فاطمه، ضرورتاً بدان معنی نیست که آن حضرت آن را نوشته و تألیف کرده است. چه هنگامی می گوییم: کتاب فلانی که نوعی ارتباط بین او و کتاب ولو از حیث مالکیت وجود داشته باشد. یا وقتی می گوییم: ساعت فلانی، خانه فلانی و یا

لباس فلانی؛ این بدان معنی نیست که او ساعت را ساخته، خانه را بنا کرده یا مالک شده و یا لباس را دوخته تا چه رسد به اینکه پارچه اش را هم بافته باشد...

در روایت آمده: مسجد زن، خانه اوست. یا گفته می شود: زن حق ندارد بدون اجازه ی شوهر از خانه اش بیرون رود. در حالی که فقط حق دارد در خانه سکونت کند.

به همین دلیل گفته می شود: زبور آل داوود، تورات موسی، انجیل عیسی، مصحف عثمان، صحف ابراهیم و موسی، دعای کمیل و عهدنامه ی مالک اشتر.

خداوند می فرماید: (ان هذا لفی الصحف الاولی صحف ابراهیم و موسی). آیا این بدان معنی است که این صحف تألیف آنان بود یا آن را با دست خود نوشتند؟!

همین گوینده روایاتی را ذکر می کند که دلالت دارد مصحف فاطمه در زمان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله، و پس از وفات آن حضرت به خط علی، و املای یک فرشته یا پیغمبر نوشته شده است. حال با ذکر این روایات، این گفته اش به چه معنی است که گفت: خلاصه اینکه می توان گفت: زهرا علیهاالسلام اولین مؤلف در اسلام است؟!

بنابراین مصحف مذکور برای فاطمه و به سبب او نوشته شده است و آن حضرت است که از آن استفاده خواهد کرد و مال آن نیز هست.

وصیت زهرا علیهاالسلام نیز در همین مصحف است. همین اندازه در صحت نسبت مصحف به فاطمه علیهاالسلام کافی است و نیازی نیست در تألیف و نگارش آن شرکت داشته باشد.

علاوه بر این چیزی در دست نیست که مشارکت آن حضرت در نگارش این مصحف را از جهت تاریخی یا روایی ثابت کند. از سوی دیگر هیچ ضرورت ندارد که ثابت کنیم حتماً زهرا علیهاالسلام در تألیف آن مشارکت داشته است. همچنین دلیلی بر اصرار وی در نسبت دادن این مصحف به زهرا علیهاالسلام نمی بینیم.

این عذر که منظور نشان دادن سیمایی از زنی مسلمان است که شگفتی و تعجب دیگران را برانگیخته است؛ عذر غیر موجه و مردودی است. زیرا متضمن اشاره به چیزی است که واقعیت ندارد. علاوه بر این سیره زهرا علیهاالسلام، طهارت و دانش وی که روایات متواتر و متضافر آن را اثبات می کند، خصوصاً خطبه ی غرای آن بانو در مسجد پیغمبر و غیر ذلک، از تشبّث به امر موهوم غیر واقعی بی نیاز است. بنابراین نیازی نیست که مردم را دچار توهم کنیم که فاطمه علیهاالسلام مؤلف بود یا نبود.

احکام شرعی در مصحف زهرا علیهاالسلام

برخی می پندارند که مصحف فاطمه علیهاالسلام حاوی احکام شرعی است. او در این باره به روایتی از امام صادق علیه السلام استناد می کند که می گوید:

«و عندی الجفر الابیض، قال: قلت: فأی شی ء فیه؟ قال: زبور داوود، و توراة موسی، و انجیل عیسی، و صحف ابراهیم علیهم السلام، والحلال والحرام، و مصحف فاطمه، ما ازعم ان فیه قرآناً، و فیه مایحتاج الناس الینا، و لا نحتاج الی احد، حتی فیه الجلدة و نصف الجلدة، و ربع الجلدة، و أرش الخدش». ⁽¹⁾.

«جفر سفید نزد من است. گفتم چه چیز در آن آمده؟ فرمود: زبور داوود، تورات موسی، انجیل عیسی و صحف ابراهیم علیهم السلام و حلال و حرام، و مصحف فاطمه، که ادعا نمی کنم در آن آیاتی از قرآن آمده، و هرچه مورد نیاز مردم است در جفر آمده است. مردم به ما محتاج هستند ولی ما به احدی نیازمند نیستیم، حتی یک تازیانه، نصف تازیانه، ربع تازیانه و دیه خراش هم در آن آمده است». می گوییم:

1- جمله ی «و فیه ما یحتاج الناس الینا». عطف به جمله ی قبلی «ما ازعم ان فیه

قرآناً» نیست تا محتوای مصحف فاطمه را بیان کند بلکه عطف به «زبور داوود، تورات موسی و...» است. یعنی زبور داوود، تورات موسی، مصحف فاطمه، حلال و حرام آنچه مورد نیاز مردم است، در جفر سفید هست.

در روایت دیگری از عنبسة بن مصعب آمده: در جفر، اسلحه ی رسول خدا، کتابها و مصحف فاطمه گرد آمده است. ⁽¹⁾.

2- کلینی از شماری از دانشمندان شیعه از احمد بن محمد، از عمر بن عبدالعزیز، از حماد بن عثمان، از امام صادق علیه السلام روایت کرده که پس از وفات پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرشته ای با فاطمه علیهاالسلام سخن می گفت و او را تسلیت می داد. فاطمه علیهاالسلام شکایت به نزد علی علیه السلام برد. علی علیه السلام به او گفت: هرگاه وجودش را احساس کردی و صدایش را شنیدی، به من خبر ده. زهرا علیهاالسلام به موقع علی علیه السلام را از آمدنش باخبر کرد. علی علیه السلام هرچه را شنید، نوشت تا اینکه این نوشته ها یک مصحف شد. سپس گفت:

«اما در آن چیزی از حلال و حرام نیست ولیکن علم به پیشامدها هست». ⁽²⁾.

برخی این حدیث را مورد مناقشه قرار داده می گوید: «فرض این است که این فرشته می آمده تا با فاطمه علیهاالسلام سخن گوید و او را در عزای پدرش تسلیت دهد، باشد که مسرور شود. حال چگونه از او به علی علیهاالسلام شکایت می کند؟ این می رساند که فاطمه علیهاالسلام از این مسأله در رنج و فشار بوده است. از سوی دیگر همانگونه که آشکار است امام علیه السلام از این جریان آگاه نبود و مسأله، شنیدن صدای فرشته بود نه رؤیت آن».

می گوییم: از این جهت که آیا رؤیت فرشته بود یا شنیدن صدایش، و آیا علی علیه السلام آن را می دانست یا نه، مشکلی وجود ندارد. این مورد نظر نیست و هر چند اثبات آن بسیار ساده است اما نه در اثبات یا نفی مصحف فاطمه علیهاالسلام نقش دارد و نه در اولین مؤلف در اسلام بودن یا نبودن آن حضرت. بنابراین انگیزه ای برای طرح بحث به این شیوه وجود ندارد.

فاطمه علیهاالسلام از سخن گفتن فرشته با او در رنج و فشار نبود بلکه از این رنج می برد که این فرشته وقایعی را که در آینده بر فرزندان او خواهد گذشت، برایش بیان می کرد. در کتاب المحتضر آمده: وقتی پدر فاطمه علیهاالسلام وفات کرد، به علی علیه السلام گفت: صدای کسی را می شنوم که از وقایعی که بر فرزندانم خواهد گذشت، برایم سخن می گوید. علی علیه السلام گفت: هرگاه صدایش را شنیدی برایم، املا کن. پس فاطمه علیهاالسلام برای علی علیه السلام املا می کرد و او می نوشت. روایت شده که به اندازه ی سه برابر قرآن است اما چیزی از قرآن در آن نیست.

هنگامی که تکمیل شد، علی علیه السلام آن را «مصحف فاطمه» نامید. زیرا فاطمه، محدَّثه ای بود که فرشتگان با او سخن می گفتند. ⁽¹⁾.

خود این اشکال کننده بلافاصله پس از سخن پیشین خود روایت ابوعبیده را ذکر کرده که در آن آمده: «جبرئیل نزد فاطمه علیهاالسلام می آمد و او را در عزای پدرش تسلیت و سرسلامتی می داد و درباره ی پدرش و جایگاه او سخن می گفت و از آنچه پس از او بر فرزندش خواهد گذشت و علی علیه السلام آن را می نوشت. این مصحف فاطمه است». ⁽²⁾.

مجلسی اوّل این حدیث را صحیح خوانده است. ⁽¹⁾بنابراین حکم برخی به ضعف این روایت جای تأویل دارد. زیرا ظاهراً منظور از ابوعبیده، ابوعبیده ی حذّاء یعنی زیاد بن ابی رجاء است که ثقه و مورد اعتماد است. ما سبب اینکه برخی او را مدائنی دانسته اند، نمی دانیم. در حالی که ندیده ایم که ابن رئاب روایتی از این مدائنی نقل کرده باشد. از مدائنی جز یک روایت نقل نشده است. شاید از اشتباه راویان باشد که به غلط به او نسبت داده اند.

هرگاه ابوعبیده گفته شود، منظور ابوعبیده ی حذّاء است خصوصاً که ابن رئاب چندین روایت از او نقل کرده درحالی که چیز قابل اعتنایی از مدائنی ندارد. ⁽²⁾.

جالب توجه اینکه همین گوینده در حاشیه بر این حدیث می گوید: «این روایت ظاهر در این است که علم فقط به پیشامدهای مربوط به ذریه ی زهرا علیهاالسلام اختصاص دارد، در حالی که بر مبنای روایت دیگر، اعم از آن است. حتی از ظهور زنادقه در سال 128 ه.ق سخن می گوید و این چیزی است که امام باقر علیه السلام در مصحف فاطمه خوانده است».

می گوییم: در نهایت اینکه روایت مذکور اثبات می کند که جبرئیل درباره ی وقایعی که بر فرزندان زهرا علیهاالسلام خواهد گذشت، با او سخن گفته است و چیزی در این روایت نیامده که بر نفی وجود اخبار غیبی دیگر در مصحف زهرا علیهاالسلام دلالت کند. روشن است که اثبات، نفی ماعدا نمی کند.

همچنین در این روایت چیزی نیست که دلالت کند این روایت در صدد نفی علوم و امور دیگری در مصحف زهرا علیهاالسلام است. اما به یک نکته مورد اهتمام فاطمه علیهاالسلام که آن را به علی علیه السلام می گوید، توجه می دهد. چه درباره ی وقایعی است که

برای فرزندانش پیش خواهد آمد.

3- حدیث حبیب خثعمی هم هست که می گوید: منصور به محمد بن خالد نوشت: درباره ی زکات از مردم مدینه و از جمله امام صادق علیه السلام سؤال کند. امام علیه السلام به سؤال او پاسخ داد. عبداللَّه بن حسن گفت: این را از کجا گرفتنی؟ فرمود: در کتاب مادرت فاطمه خواندم. ⁽¹⁾.

برخی در تعلیق بر این حدیث گفته اند: «ظاهر حدیث این است که کتاب فاطمه- یعنی مصحف فاطمه- مشتمل بر حلال و حرام است».

می گوییم:

1- سند این حدیث ضعیف است.

2- تعبیر «کتاب فاطمه» در روایت فضیل بن سکره از امام صادق علیهاالسلام نیز آمده است. ⁽²⁾هیچ ضرورتی ندارد که مقصود «مصحف فاطمه» باشد که فعلاً مورد بحث ماست تا چه رسد که بدان جزم داشته و آن را از مسلّمات بدانیم. زیرا فاطمه علیهاالسلام کتابهای دیگری غیر از این مصحف نیز داشته است:

1- کلینی از علی، از پدرش، از ابن ابی عمیر، از اسحاق بن عبدالعزیز، از زراره از امام صادق علیه السلام روایت کرده که فرمود: فاطمه علیهاالسلام نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله اظهار دلتنگی کرد. رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله برگ خرمایی به او داد و فرمود: آنچه در آن است، بیاموز. در آن آمده بود:

«هر که به خدا و روز قیامت ایمان دارد، همسایه اش را اذیت نمی کند.

هر که به خدا و روز قیامت ایمان دارد، مهمانش را گرامی می دارد.

هر که به خدا و روز قیامت ایمان دارد، باید سخن نیک بگوید یا سکوت

کند». ⁽¹⁾.

2- ابن مسعود گفت: مردی نزد فاطمه علیهاالسلام آمد و عرض کرد: ای دختر رسول خدا! آیا رسول خدا چیزی نزدت گذاشته که به من بدهی.

فرمود: ای کنیز! حریر را بیاور. کنیز در پی حریر گشت اما آن را نیافت. فرمود: وای بر تو، پیدایش کن که به اندازه ی حسن و حسین برایم ارزش دارد. کنیز آن را که در پارچه ای پیچیده بود، پیدا کرد. در آن آمده بود:

«محمد پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله گفت: کسی که همسایه اش از شرّش در امان نباشد، مؤمن نیست».

هر که به خدا و روز قیامت ایمان دارد، همسایه اش را اذیت نمی کند. هر که به خدا و روز قیامت ایمان دارد، باید سخن نیک بگوید یا سکوت کند.

همانا خداوند انسان نیکوکار، بردبار بخشاینده را دوست دارد و انسان ناسزاگوی حریص بسیار درخواست کننده را دشمن.

همانا حیا از ایمان است و ایمان در بهشت، ناسزاگویی از بدزبانی است و بدزبانی در جهنم». ⁽²⁾.

این دو روایت نیز دلالت ندارد که زهرا علیهاالسلام آن را نوشته و تألیف کرده است بلکه روایت اول برعکس این گفته دلالت دارد. زیرا می گوید: «پیامبر صلی اللَّه علیه و آله برگ خرمایی به او داد و فرمود: آنچه در این است، بیاموز».

3- شیخ صدوق به سند خود از ابونضره، از جابر، روایتی آورده که مفاد آن

چنین است: جابر، بر فاطمه علیهاالسلام وارد شد تا تولد فرزندش حسین را به او تبریک بگوید. فاطمه علیهاالسلام صحیفه ای (در برخی منابع: لوحی) سفید در دست داشت. از فاطمه علیهاالسلام پرسید آن چیست؟ فرمود: در این صحیفه نام امامان از فرزندانش نوشته شده و نهی فرمود از اینکه کسی اجازه یابد به آن دست بزند مگر پیامبر یا وصی پیامبر، یا اهل بیت پیامبر اما هرکس اجازه دارد که از ظاهرش به باطنش بنگرد. پس به آن نگاه کرد و خواند... سپس آنچه را در آن صحیفه خواند، بیان کرد. ⁽¹⁾.

تعارض در احادیث مصحف زهرا علیهاالسلام

این گوینده ادعا کرده: احادیث مصحف فاطمه علیهاالسلام با هم متعارض است. زیرا بعضی از روایات می گوید: این مصحف را رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله املا کرد و علی علیه السلام نوشت. ⁽²⁾بعضی دیگر می گوید: پس از وفات پیغمبر، فرشته ای به نزد فاطمه علیهاالسلام می آمد و با او سخن می گفت و علی علیه السلام آن را نوشت. همین مصحف فاطمه شد. ⁽³⁾.

در پاسخ می گوییم: تعارض در روایات یعنی اینکه ظاهر روایات همدیگر را تکذیب کند، یک روایت چیزی را اثبات کند و دیگری همان را نفی. در صورتی که نتوان به گونه ای بین دو روایت متعارض جمع کرد، باید هر دو یا یکی را رد کرد. البته در صورتی که روایت دوم مرجحی داشته باشد. اما احادیثی که از مصحف

فاطمه علیهاالسلام سخن می گوید، چنین نیست. چه می توان بین آنها جمع کرد. چه ممکن است بخشی از مصحف به املای رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و کتابت علی علیه السلام باشد و بخشی دیگر به املای فرشته برای فاطمه و کتابت علی علیه السلام. این بخش پس از رحلت رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله نوشته شده که فرشته نزد فاطمه علیهاالسلام می آمد و او را در اندوه رحلت پدرش تسلیت می داد. وصیت فاطمه علیهاالسلام نیز در این مصحف آمده است. ⁽¹⁾.

خلاصه اینکه: شاید هدف از بیان این مطلب که پیامبر علیهاالسلام بخشی از این کتاب را املا فرموده اثبات این نکته بوده که مصحف فاطمه علیهاالسلام مورد قبول رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله بوده و به امضای آن حضرت رسیده است تا هم بیانگر صحت مطالب وارده در مصحف باشد و هم نشانگر اهمیّت عظیم و شرافت والای مصحف زهرا علیهاالسلام.

حدیثی که می گوید: «جبرئیل فاطمه علیهاالسلام را تسلیت می داد» با حدیثی که می گوید: «فرشته ای با او سخن می گفت و او را تسلیت می داد» تعارض ندارد. زیرا ممکن است این فرشته، جبرئیل باشد. ⁽²⁾علاوه بر این، مجلسی این حدیث را صحیح خوانده است. ⁽³⁾.

تصویر تعارض به گونه ی دیگر

این گوینده از گونه دیگری از تعارض، بین روایات مصحف فاطمه علیهاالسلام یاد کرده می گوید: «دو روایت می گوید: این مصحف به خط علی علیه السلام است که از آنچه فرشته به فاطمه علیهاالسلام می گفت، نوشت اما روایات دیگر که می گوید: این مصحف مشتمل بر حلال و حرام و وصیت فاطمه علیهاالسلام است، بر این مطلب دلالت ندارد. بنابراین

چاره ای جز ترجیح نداریم».

می گوییم:

پیش از این درباره ی این سخن وی مطالبی گفتیم حال افزون بر آن می گوییم: اینکه گفت: «چاره ای جز ترجیح نداریم». بدان معنی است که این اخبار با هم تعارض دارد و نمی توان همه ی آنها را پذیرفت بلکه باید براساس مرجحات، بخشی از این روایات را رد کرد و بخشی دیگر را پذیرفت.

این سخن نادرست است. زیرا:

1- وجود دو روایت که تصریح دارد مصحف فاطمه علیهاالسلام به خط علی علیه السلام است، بدان معنی نیست که روایت دیگر که در این باره چیزی نمی گوید، آن را نفی می کند بلکه متعرّض این مطلب نشده است. زیرا در صدد بیان جهات دیگری است که با وجود آن، انگیزه یا اجباری در ذکر املاکننده و کاتب نبوده است.

اگر دو روایت وجود دارد که تصریح می کند علی علیه السلام کاتب مصحف است آیا حداقل یک روایت هست که تصریح کند فاطمه علیهاالسلام مؤلف و نویسنده ی این مصحف است؟!

پس چرا جزم و یقین به اینکه مصحف فاطمه علیهاالسلام به خط او نوشته شده است در حالی که این جزم و یقین، مخالف روایاتی است که دلالت دارد مصحف فاطمه علیهاالسلام به خط علی علیه السلام است.

2- ما ندانستیم چگونه بین روایاتی که بعضی از آنها می گوید: علی علیه السلام کاتب مصحف است، بعضی دیگر می گوید: در مصحفی که علی علیه السلام نوشت، حلال و حرام آمده، و بعضی دیگر می گوید: وصیت فاطمه علیهاالسلام در این مصحف آمده است تعارض وجود دارد!

آیا اینکه دو دسته آخر نگفته که علی علیه السلام کاتب مصحف فاطمه علیهاالسلام است،

موجب می شود که این روایات با روایات دسته اول متعارض باشد؟! پس تعارض و تنافی روایات کجاست؟

3- هنگامی که به این روایات مراجعه کردیم، دیدیم که: روایت حماد بن عثمان بیان کرده که در مصحف فاطمه علیهاالسلام چیزی از حلال و حرام وجود ندارد. در روایت حسین بن ابی العلاء ملاحظه کردیم که ضمیر در: «و فیه مایحتاج الناس الینا» به مصحف فاطمه علیهاالسلام برنمی گردد بلکه مرجع ضمیر، جفر است. بنابراین حلال و حرام در جفر است نه در مصحف فاطمه علیهاالسلام. روایت خثعمی از کتاب فاطمه سخن می گوید نه از مصحف فاطمه علیهاالسلام.

گفتیم که فاطمه علیهاالسلام نوشته های دیگری غیر از مصحف نیز داشته است. آنچه درباره ی اختلاف اغراض در ذکر خصوصیات بیان کردیم در برخی وجوه خود با نقل وقایعی که بر زهرا علیهاالسلام گذشته، شباهت دارد. چه برخی، تهدید آتش زدن، برخی جمع هیزم، برخی آوردن آتش، دیگری آتش زدن و شعله ور شدن آتش، دیگری شکستن در و وارد شدن به خانه، دیگری فشار زهرا علیهاالسلام بین در و دیوار و سقط جنین او، دیگری سیلی یا زدن به دست یا پهلو یا به پشت یا به بازوهایش، دیگری شکستن پهلوهایش، دیگری زدن عمر، دیگری زدن مغیره، دیگری زدن قنفذ به دستور عمر و دیگری زدن خالد بن ولید او را نقل کرده اند. در حالی که بین این روایات هیچگونه تکاذبی نیست بلکه هر کدام گوشه ای از ماجرای زهرا علیهاالسلام را نقل کرده اند: یکی به واسطه ی تعلق هدفش به یک جنبه ی خاص، دیگری به این جهت که همان گوشه برایش ثابت شده است یا شرایط سیاسی چنین اقتضا کرده است و...

علاوه بر این، اختلاف در جزئیات نقل به اصل ثبوت حادثه زیان نمی زند. بلکه آن را تأکید می کند. خصوصاً که بسیاری از افراد در پی ثبوت جزئیات حوادث نیستند. زدن فاطمه علیهاالسلام ثابت است اما راویان در اینکه چه کسی او را زد با هم

اختلاف دارند. این احتمال هم هست که همگی دراین کار هولناک و زشت شرکت داشته اند ولی در اثر ازدحام و شلوغی معرکه مسائل درهم آمیخته است.

در خصوص مصحف فاطمه علیهاالسلام نیز وضع چنین است. با این تفاوت که علت تنوع نقل ماجرای زهرا علیهاالسلام غالباً گرایشات سیاسی، مذهبی و غیره است اما در مورد مصحف، سبب اختلاف نقل این است که برخی خواسته اند مقام زهرا علیهاالسلام را بیان کنند، و برخی اهمیت مصحف منسوب به آن حضرت، و صحت مطالب آن را. ممکن است چیز دیگری باشد قریب به این یا آن.

ما نتوانستیم بدانیم که چه انگیزه هایی او را بر آن داشته که این همه اصرار ورزد که در مصحف فاطمه علیهاالسلام احکام شرعی آمده است. همچنان که موفق نشدیم علل و اسباب بسیاری از مسائلی را که در این زمینه و در زمینه های متنوع و فراوان دیگر مطرح کرده را بفهمیم.

تلاشهای مذبوحانه و نقد کتاب سلیم بن قیس

اشاره

سرآغاز

از اعتبار انداختن قضایای خود

با همه ی دانشمندان مناقشه کردم...

انکار زدن زهرا علیهاالسلام، تبرئه ستمگران

زدن زهرا علیهاالسلام برایم مهم نیست و ربطی به عقیده ندارد

گردنه ی صعب العبور

اجتهاد و خطا

کتاب سلیم بن قیس

کتاب سلیم قابل اعتماد است

منشأ ایراد به کتاب سلیم

سرآغاز

در این فصل شماری از پرسشها و علامت هایی سؤالی را خواهیم خواند که در مقابل تهاجم دار و دسته هیئت حاکمه به فاطمه علیهاالسلام گذاشته شده است.

اینان در انجام مراحل کودتای خود علیه برنامه الهی و ابلاغ نبوی، و غصب خلافت از صاحب بر حق آن که نصّ و نصب بر حقانیت او تأکید داشت و خود نیز در روز غدیر خم با او بیعت کردند و با خدای خود عهد نمودند که بدان وفا کنند و بیعت نشکنند؛ به خانه ی دختر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله حمله بردند.

برخی این تهاجم را انکار کرده یا در حدوث چیزی جز تهدید به آتش زدن خانه ی فاطمه علیهاالسلام شک نموده اند. وی مدعی شده که این قضیه ربطی به عقاید ندارد و در توجیه این موضع خود مطالبی بیان کرده و از جمله تأکید نموده که باید پیش از آنکه دیگران قضایای ما را مورد مناقشه قرار دهند و از اعتبار بیندازند، ما خود آن را نقد کنیم.

از اینگونه سخن گفتن برداشت می شود که این قضایا واقعاً از درجه ی اعتبار ساقط است. معنای سخنش این است که پیش از دیگران آن را از وجه اعتبار ساقط کنند، ما خود آن را از اعتبار بیندازیم.

ما در این فصل درباره ی نادرستی این سخن مطالبی بیان خواهیم کرد گوشه هایی از این پرسشها و ایرادهای مبتنی بر استحسانات و اعتبارات و ترجیحات غیر قابل

قبول و اعتماد را بیان خواهیم کرد که اگر بی اساس و بر پایه ی گرایشهای درونی نباشد، برخی جوانب مسأله را مورد ملاحظه قرار داده و برخی دیگر را که شایسته ملاحظه و دقت بوده، نادیده گرفته است. چه اصول بررسی و تحلیل موضوعات حساسی مثل مسأله مورد بحث ما اقتضا می کند که همه ی جوانب امر مورد ملاحظه و دقت قرار گیرد.

آنچه از سخنان این اشکال کننده در این فصل خواهیم آورد بطور خلاصه چنین است:

1- باید پیش از آنکه دیگران قضایای ما را مورد مناقشه قرار دهند و از اعتبار بیندازند، خود آن را نقد کنیم.

2- میزان درستی این سخن او که با همه ی دانشمندان مناقشه کرده ولی نتوانسته اند او را قانع کنند.

3- آیا انکار زدن زهرا علیهاالسلام یعنی تبرئه ظالمین؟

4- زدن زهرا علیهاالسلام ربطی به عقیده ندارد. پس چرا این همه اهمیت داده می شود؟

5- عمده در این موضوع خطیر کتاب سلیم بن قیس است که نه در این موضوع قابل اعتماد است نه در موضوعات دیگر.

گویا این شخص خیال کرده که اگر در کتاب سلیم شک نماید و آن را از میدان مباحث علمی دور سازد از بخش مهمی از نصوصی که او را به زحمت انداخته، راحت خواهد شد. چه این روایات دار و دسته ی هیئت حاکمه را به جنایاتی متهم کرده که نه قابل دفاع است و نه قابل توجیه.

خواهیم دید که تشکیکات مطرح شده درباره ی این کتاب ارزشمند که ابن غضائری معروف به کثرت شک و ایراد، آغازگر آن بود نه قابل اعتماد است و نه

قابل استناد.

در کنار این، توضیحات مختلفی خواهید دید که به اقتضای مباحث متنوع و ضرورت بیان صریح، کافی و وافی آن، بیان کرده ایم.

از اعتبار انداختن قضایای خود

هنوز می شنویم که کسی می گوید: «باید قضایای خود را به شیوه ی خاص خود مورد نقد و بررسی قرار دهیم و الّا دیگران آن را مورد مناقشه قرار خواهند داد و از درجه ی اعتبار خواهند انداخت».

این بدان معنی است که اگر برخی از مسائل را مورد مناقشه قرار دهیم، دیگران توجیهی برای دشمنی با ما نخواهند داشت خصوصاً که این قضیه از اصول دین نیست و ما غصب خلافت را بزرگترین جنایت می دانیم. زیرا به همه جامعه اسلامی مربوط است. باید دانست که آنچه درباره ی مسأله زهرا علیهاالسلام گفته ایم بر پایه ی این احساس نبوده که باید وحدت اسلامی را حفظ کرد. ما هنوز آمادگی داریم که در خانه مان با هرکس تمایل دارد، در این خصوص مناقشه کنیم. بفرمایند و در هر چیزی با ما مناقشه کنند.

پاسخ:

1- آنچه بر زهرا علیهاالسلام گذشت دور از غصب خلافت نیست. زیرا وقایعی که بر او گذشت در جهت کمک به غصب خلافت صورت گرفت. بنابراین ماجرای زهرا علیهاالسلام بیگانه از غصب خلافت نیست. اگر به تعبیر این گوینده غصب خلافت بزرگترین جنایت است، باید دانست که شیوه ای که برای انجام آن در پیش گرفتند بر زشتی و هولناکی آن افزوده است.

بنابراین باید شناخت جنایاتی که برای رسیدن به خلافت، در حق زهرا علیهاالسلام

مرتکب شدند دلیلی قاطع باشد بر واقعیت اقدامات آنان و طبیعت شرایطی که غصب این امر بسیار مهم را که به همه جامعه اسلامی مربوط است، در بر گرفته بود.

2- ما نمی دانیم چه ملازمه ای است بین عدم نقد و بررسی قضایا توسط ما و از درجه ی اعتبار انداخت آن توسط دیگران. آیا تا این اندازه سست و ضعیف است؟!

آیا معقول است که وی می خواسته بگوید: باید پیش از آنکه دیگران قضایای ما را از درجه ی اعتبار ساقط کنند، ما خود، آن را از اعتبار بیندازیم؟!

3- او در سخنان دیگری می گوید: فقط پرسشهایی را مطرح می کند و نه قصد مناقشه آن را دارد و نه در پی یافتن پاسخ آن است بلکه از دیگران می خواهد که بدان پاسخ دهند و خودش نه نفی می کند و نه اثبات. آیا کسی که نه نفی می کند و نه اثبات، از کسانی شمرده می شود که قضایا را به شیوه ی خاص مورد مناقشه قرار می دهند؟!

او تصریح دارد که بحث درباره ی شکستن پهلوی زهرا علیهاالسلام برایش مهم نیست. پس چرا اصرار می ورزد که درباره ی همین مسأله پرسشهایی برانگیزد؟!

روشن است کسی که به طرح پرسشهای استفهامی بسنده می کند نباید رسوا شود، و لذا کسی تاکنون چنین فردی را رسوا نکرده است. بلی، گاهی اوقات رسوا کردن کسی که موضوعی را به شیوه ی غیر علمی مطرح می کند، درست و بلکه لازم است. او موضوع را برای عموم مطرح می کند تا در نفوس مردم ساده که توان لازم برای تحلیل مسائل و کسب علم و معرفت ندارند، ایجاد شبه کند، بدون آنکه پاسخ قانع کننده ای ارائه نماید، بلکه می بینید به شیوه ی «طرح سؤالات» دهها دلیل در نفی آن می آورد. حال کسی آمده که تلاش دارد یک پاسخ علمی به مردم ارائه دهد، این را افشاگری و رسوایی می نامند!!

4- انصاف نیست که وی از مردم دعوت کند که برای مناقشه قضایا به خانه اش

بروند و در پشت چهاردیواری با او مناقشه کنند اما حق خود بداند که از همه ابزارهای تبلیغاتی موجود اعم از رادیو، تلویزیون و مطبوعات برای اعلان هرچه به ذهنش خطور می کند حتی اگر فقط چند پرسش باشد یا آرایی درباره ی قضایای اساسی و غیر اساسی اسلامی، استفاده کند در حالی که افتخار می کند این کار عادت او است.

حال اگر کسی بخواهد نظر خود را که با دیدگاه این شخص مخالف است، اعلان کند حتی اگر کوچکترین کلمه ای که اشاره به وی باشد، بر زبان بیاورد، اقدام او را مبارزه جویی، خروج از مسلّمات و بی اعتبار ساختن خود می داند. آنگاه اتهامات مختلفی بر او وارد می کند و با راه انداختن جنگ روانی و بکار بردن کلمات نیش دار و گزنده به رویارویی با او می رود. به این اعتبار که جرمی سنگین مرتکب شده و خود را در معرض خطری بزرگ قرار داده است.

5- شیوه ی برخورد این شخص با برخی از قضایا نشان می دهند که گرایشی وجود دارد که بنا به هر دلیل، برخی از جناحهای اسلامی را از خود خشنود می سازد و الّا چه اصراری بر این ادّعا دارد که مهاجمینی که عمر آنان را با خود آورد، زهرا علیهاالسلام را دوست داشتند و به او احترام می گذاشتند. سپس با به زبان آوردن اینکه علی علیه السلام معارض خلافت و متمرد بود. به همین دلیل می خواستند او را بازداشت کنند. زیرا طبیعت امور اقتضا می کند که متمردان رام و وادار به تسلیم شوند، و مسلمانان نص غدیر را به گونه ی دیگری فهمیده بودند... در این باره در مباحث آتی سخن خواهیم گفت.

6- درست است که هجوم به زهرا علیهاالسلام از اصول دین نیست اما بدان معنی نیست که هیچ گونه ارتباطی با عقیده ندارد بلکه یکی از مهمترین مسائل اسلام و ایمان است. چه به امام و امامت پس از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله ربط دارد و درباره ی مسأله ای

که محور اساسی اختلافات بزرگ امت اسلامی در قضایای دین و ایمان است، دیدگاهی واضح به مردم می دهد. بنابراین تهاجم غاصبان خلافت به زهرا علیهاالسلام یک حادثه ی تاریخی سیاسی، و مرتبط با امام و امامت است که خود یک مسأله عقیدتی خطیر و بسیار مهم است.

با همه دانشمندان مناقشه کردم..

او می گوید: با تمام دانشمندان ایران و دیگر کشورها درباره ی مسأله زدن زهرا علیهاالسلام و مسائل دیگر مناقشه کردم اما آنان مرا قانع نکردند! می گوییم: ما از میزان درستی این سخن چیزی نمی دانیم. زیرا:

1- ما در انجام چنین مناقشه ای شک و بلکه جزم داریم که چنین مناقشه ای انجام نشده است. زیرا علمای ایران اسلامی به تنهایی دهها هزار نفرند. حال کی توانسته با آنان گرد هم آید تا چه رسد که با همه ی آنان مناقشه کرده باشد؟!

2- چرا ما و دیگران که به اینگونه قضایا اهتمام می ورزیم و آن را با دقت پی گیری می کنیم از این مناقشات آگاه نشدیم و خبرش به ما نرسید. در حالی که سالیان دراز، نزدیک به سی سال در ایران زندگی کردیم؟! بلکه برعکس، بسیاری از مراجع شیعه مخالفت خود را با گفته های وی گاهی شفاهی و گاهی کتبی اعلام کرده اند. این دلالت دارد که وی با این علماء و و مراجع مناقشه نکرده و گفته هایش را پیش از این نشنیده اند.

3- ما از نتیجه ی این مناقشه خبر نداریم. آیا توانسته همه علما را در ایران و دیگر کشورها قانع کند یا آنان او را قانع کرده اند؟ یا هر کدام بر موضع و دیدگاه خود باقی مانده اند؟ یا برخی قانع شده اند و برخی نه؟

اگر وی همه ی آنان را قانع می کرد حتماً آشکار می شد و دنیا از این امر مهم و

خطیر که علمای شیعه در طول اعصار متمادی در آن اجماع داشته اند، به فریاد و جنبش می آمد.

و اگر همه بر مواضع خود پافشاری کرده اند، این نابودی وی است. زیرا حتی یک دانشمند پیدا نکرده که در این مسأله که برای اثبات آن به جمع شواهد و دلایل پرداخته و به همه ی علماء عرضه می کند تا آن را برایشان اثبات نماید، با وی موافق باشد اگر برخی قانع شده و رأی وی را پذیرفته اند. البته اگر بود تاکنون آشکار می شد. یکی از این علماء را که توانسته قانع کند، اگر واقعاً عالم است، به ما نشان دهد.

یک احتمال که شاید احتمال نزدیکتر باشد، باقی مانده و آن اینکه: وی قانع شده باشد. همچنان که خود وی این نکته را در یکی از نامه های خود که خواستار توزیع و نشر آن شد، اعلام کرد. حال از او می پرسیم: چرا حال برگشته و رأی مخالف را مطرح و با حرارت و اصرار تمام از آن دفاع می کند؟!

انکار زدن زهرا، تبرئه ستمگران

می گوید: نفی زدن زهرا علیهاالسلام و سقط جنین، و شکستن پهلوی وی، و غیر ذلک به معنای تبرئه احدی از ستمگران به ساحت او نیست. مگر این چه اشکالی دارد؟

می گوییم: ما منظورش را درست متوجه نشدیم. معنای صریح نفی زدن زهرا علیهاالسلام تبرئه دیگران از اقدام برای زدن او است. همین گونه است نفی سقط جنین، نفی شکستن پهلو، نفی آتش زدن و هجوم آوردن به خانه زهرا علیهاالسلام.

اگر کسی که متهم به ده اتهام است، از نُه اتهام تبرئه شود، آیا این بدان معنی است که همچنان در همان نُه اتهام که از آن تبرئه شده، مجرم است؟!

اگر همه ی آنان بی گناه باشند و هیچ یک از این جنایات را در حق زهرا علیهاالسلام

مرتکب نشده باشند مگر تهدید صرف، که درباره ی این نیز گفته می شود: صوری بود تا ساکنان خانه را بترسانند، و شایسته نیست که جدّی گرفته شود خصوصاً که می گویند: جایگاه و منزلت زهرا علیهاالسلام مانع از اقدام به ارتکاب هر چیزی در حقّ او می شد. دیگر چیزی باقی نمی ماند که مردم بواسطه ی آن، مهاجمان را مورد سؤال و مؤاخذه قرار دهند و بلکه ممکن است در آینده گفته شود: آنان به وظیفه ی دینی خود عمل کردند و خداوند بواسطه ی همین تهدید هم آنان را ثواب خواهد داد.

زیرا هدفشان حفظ اصل اسلام و جمع پراکندگی مسلمانان و برحذر داشتن امت از مشکلات و اختلافات خطرناک بود. دقیقاً چنان که سخن برخی را تفسیر کرده اند که در بستر بیماری رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله گفت: پیغمبر هذیان می گوید؛ می گویند: موضع صحیح و مترقی همین بود. زیرا اگر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله آن را می نوشت، اختلافات برانگیخته می شد و مسلمانان دسته دسته می شدند. ⁽¹⁾اینان توجه نکرده اند که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله به مردم فرمود: هرگز پس از من گمراه نشوید. آیا فراموش کرده اند که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله نیز امور را درست می سنجید و از قبل نتایج کارهای خود را می دانست؟!

زدن زهرا برایم مهم نیست و ربطی به عقیده ندارد

او می گوید: زدن زهرا علیهاالسلام، و سقط جنین او، و شکستن پهلوی او یک مسأله تاریخی است و ربطی به عقیده ندارد. لذا نمی خواهد به این مسأله شخصی اهمیت دهد. خواه پهلوی زهرا علیهاالسلام شکسته باشد یا نه. این در دایره ی اهتمامات او قرار نمی گیرد. این تعبیر خود او است.

می گوییم:

1- اگر این مسأله در دایره توجهات این شخص یا آن دیگری قرار نمی گیرد،

پس چرا از هر طرف به جمع شواهد و ادله می پردازد تا آن را نفی نماید یا حداقل در آن تشکیک کند؟ و چرا آنگاه که طوفانی بر ضد او به پا شد، عقب نشینی کرد و چنانکه خودش می گوید تقیه پیش گرفت؟! و سخنانی سازگار با دیدگاه منتقدان خود بر زبان آورد و سپس بازگشته و از نو با شدت و اصرار فراوان این مسأله را برمی انگیزد و با مبارزه جوییها مقابله می کند و مشکلاتی بوجود می آورد و دیگران را به گونه های مختلف متهم می کند فقط به این جرم که نظر وی را در این باره پرسیده اند و به علت اینکه نظرش را علناً و با این شکل و در این شرایط زمانی و در این برهه خاص اعلام کرده است، تا چه رسد که به او اعتراض کنند. می گوید: آنان نمی فهمند، غوغا سالارند، دچار عقده ی روانی هستند و بر پایه غرایز حرکت می کنند و...

علاوه بر این به گونه ای آنان را متهم می کند که مجازاتش مرگ است تا مردم را در تجاوز به آنان گمراه سازد. آنگاه که آنان را از مزدوران سازمان جاسوسی اسرائیل می خواند. وی همواره آنان را متهم می کند و می کوشد تا شخصیت معنویشان را خدشه دار سازد.

2- چرا به آنچه بر زهرا علیهاالسلام گذشته اهمیت نمی دهد؟ چرا شکستن پهلوی زهرا علیهاالسلام یا سقط جنین وی برایش یکسان است؟

آیا هر قضیه ای که در تاریخ اتفاق افتاده، درست نیست که بدان اهمیت دهیم؟ یا لازم است که در دایره ی توجّهات ما قرار نگیرد؟

پس چرا امامان علیهم السلام و پیش از آنان پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله به ماجرای زهرا علیهاالسلام و ماجرای امام حسین علیه السلام و یارانش در کربلا اهمیت دادند؟

و چرا خودش حادثه ای را که سالها پیش اتفاق افتاده و احتمال دارد نوعی ارتباط با وی داشته باشد، همواره یادآوری می کند و آن را از مسائل و قضایای بزرگ

اسلامی برمی شمارد امّا به قضایای مشابه آن مثل کشتار مکه، و سقوط هواپیمای ایرانی با سیصد سرنشین بی گناه توسط آمریکاییها اهمیت نمی دهد؟ همانگونه به مسأله ای که شاید از مهمترین قضایا در تاریخ اسلام باشد و ارتباط مستقیم یا غیر مستقیم در همه ی زمینه ها و در عرصه های مختلف آن دارد، یعنی: زدن زهرا علیهاالسلام و شکستن پهلوی او، اهمیت نمی دهد!

3- کسانی که این جنایات را در حق زهرا علیهاالسلام مرتکب شدند، مهمترین مقام پس از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله یعنی امامت و خلافت را در اختیار گرفتند. شهرستانی می گوید:

«بزرگترین اختلاف بین امّت، اختلاف امامت است. زیرا در اسلام، در هیچ زمان، هیچ شمشیری چون شمشیری که به خاطر امامت کشیده شد، به خاطر یک قاعده ی دینی کشیده نشد». ⁽¹⁾.

خضری می گوید: این مسأله (ترک خلافت بدون راه حل مشخص) «سبب بسیاری از حوادثی است که بر مسلمانان وارد شد و باعث انواع دو دستگی ها و جنگهای پی درپی که تقریباً هیچ زمانی از آن خالی نیست، خواه بین او خانواده و خواه بین دو شخص، گردید». ⁽²⁾.

روشن است که: شناسایی کسانی که اهل بیت علیه السلام را از مقامشان دور کردند و آنان را از مراتبی که خداوند برایشان قرار داده، پایین آوردند، و نیز آشکار کردن کارشان، و واضح نمودند میزان جسارتشان بر خداوند و پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله امری ضروری و مطلوب هر مسلمان است. زیرا به مهمترین قضیه ی تاریخ اسلام مربوط است.

به عبارت روشن تر، لوازم این حادثه به عقیده ارتباط دارد اگر چه بگویم اصل

حادثه به آن ربطی نداشته باشد. مثلاً وقتی در قرآن می خوانیم که زن لوط صلی اللَّه علیه و آله و سلم مهمانان شوهرش را به قوم خود که در ارتکاب کار زشت با مردان حریص بودند، لو داد؛ تعجب می کنیم و می گوییم: آیا سزاوار است که قرآن تاریخ قوم لوط را در خصوص این خصلت زشت و پست ثبت کند؟!

آیا احدی می تواند بگوید: من شخصاً به این مسأله بی ارزش که در قرآن آمده، اهمیت نمی دهم؟!

یا قضیه را به گونه ی دیگر می فهمیم و می گوییم: اگر خداوند سبحان می خواست برای قوم لوط تاریخ نگاری کند، برای سایر ملّتها مثل فینیقیها، کلدانیها، آشوریها، رومی ها، ساسانیان و دیگران تاریخ نگاری می کرد و می دیدیم که از بسیاری از سیاستها، شئونات و حوادث بزرگ و خطرناکی که بر آنها گذشته، سخن می گوید. اما اینگونه نیست. لذا اینکه خداوند به ذکر این مسأله در خصوص قوم لوط بسنده کرده، می رساند که خداوند اراده فرموده که از لوازم حادثه نتایجی بگیریم که در بسیاری از زمینه ها به عقیده، شریعت یا مفاهیم اخلاقی و حیاتی مربوط است.

بدون تردید ما گرایش دوم را در پیش خواهیم گرفت و از همه این لوازم، جوانب و معنانی ای که قرآن اراده کرده با آن زندگی کنیم و در حکایت زن لوط و قومش بدان توجه نماییم؛ بحث خواهیم کرد تا هرچه بیشتر و بیشتر از آن معرفت و شعور، و ایمان و طهارت و صفا کسب کنیم.

در این قضیه معانی حیاتی بسیار مهم می بینیم که باید از آن آگاه شویم. این قصه پس از توجه دادن به زشتی عملشان، بیانگر مبارزه طلبی قوی از سوی زن لوط علیه السلام است. زنی که از توانمندیهای علمی و فکری مطلوبی برخوردار نیست به مبارزه طلبی مردی پیامبر می رود که از همه قدرتها برخوردار است خصوصاً قدرت مبارزه طلبی در زمینه اقناع. زن لوط علیه السلام در مسأله ای به مبارزه شوهرش می رود که

شوهر از انگیزه ی لازم برای مقاومت در برابر آن و از طریق دین، عقیده، قداست، اخلاق و شرف انسانی برخوردار است. زیرا مبارزه طلبی با او در مورد مهمانانش بود و در مسأله ای که به شرف، کرامت، دین، اخلاق و رسالت او مربوط می شد.

قضیه ی زهرا علیهاالسلام و آنچه پس از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بر او گذشت، نیز یک حادثه تاریخی است که به لحاظ دلالتهای التزامی اش بسیار مفید است. زیرا فرق است بین اینکه گفته شود که غاصبان خلافت بلافاصله پس از رحلت رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله، چنان زهرا علیهاالسلام را زدند که جنینش سقط شد و پهلوی مبارکش شکست، و بین اینکه بعضی می گویند: غاصبان خلافت فقط تهدید کردند که خانه فاطمه علیهاالسلام را آتش خواهند زد.

سپس گفته می شود: آنان به فاطمه علیهاالسلام احترام می گذاشتند یا لااقل به واسطه ی موقعیت و احترامی که نزد مردم داشت، از بدرفتاری با او می ترسیدند. این بدان معنی است که تهدید آنان صوری بود نه جدی. سپس دیگران مجالی می یابند که بگویند: آنان در مسأله خلافت اجتهاد کردند ولی دچار اشتباه شدند و به خطا رفتند.

سپس به منظور آماده سازی مخاطب برای پذیرش اینکه آنان در غصب خلافت مأجورند، می گوید: «پیامبر صلی اللَّه علیه و آله بر امامت علی علیه السلام تأکید کرد اما صحابه نص او را به گونه ای دیگر فهمیدند».

یعنی مسأله غصب خلافت نه اقدامی عدوانی بود و نه غصب یک حق معلوم، بلکه فقط و فقط فهم بد سخن رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله بود که آن هم منحصر به متجاوزان و غاصبان نبود بلکه همه ی صحابه آن را به همین نحو فهمیدند. چه در جای دیگر می گوید: «پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در غدیر بر (امامت) علی علیه السلام تأکید کرد اما طبیعت سخن او مردم را به شک می اندازد».

بنابراین از شما می خواهند که بگویید: الف، سپس بگویید: ب، و همینگونه تا آخر.

گردنه ی صعب العبور

بزرگترین مشکل اینان، زدن زهرا علیهاالسلام و سقط جنین، و به آتش کشیدن، و وارد شدن به خانه ی او با عنف و خشونت هرچه تمامتر، بدون توجیه قابل قبول و معقول است. اگر علی علیه السلام در مقابلشان ایستاده بود، این گره می توانست با متهم کردن او به متجاوز بودن در مقابل مهاجمان باز شود.

آنچه کار اینان را مشکل تر می کند، سخنان پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در حق فاطمه علیهاالسلام است و اینکه این حوادث بلافاصله پس از رحلت آن حضرت دقیقاً در خانه زهرا علیهاالسلام به شیوه ای غیر قابل دفاع یا توجیه صورت گرفت.

آنچه مرتکب شدند از یک جهت مخالف شرع و دین است و از سوی دیگر مخالف اخلاق انسانی و وفای به عهد با پیامبری که آنان را از ظلمتهای جاهلی به نور آورد و در حالی که در لبه ی پرتگاه جهنم بودند، آنان را از افتادن در آن نجات داد.

از سوی دیگر مخالف عواطف پاک و احساسات انسانی، و وجدان و ضمیر آگاه، و تمام تعبیر عرفیات، سجایا و حتی عادات بشری.

و از کسی که مرتکب این جنایات بزرگ شده خواسته می شود که امام امت باشد، در جای رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله بنشیند و امین دین، انسان، اخلاق، ارزشها، و اموال، و عرض مردم باشد و امنیت، کرامت و عزّت آنان را تأمین کند و انسان را بر پایه فضیلت، دین و اخلاق پرورش دهد.

اگر خود این شخص مرتکب اعمالی شود که نشانه عدم صلاحیت وی برای تصدّی این مقام باشد، چه کارهایی که از او سرزده در این باره پیامدهای منفی آشکاری داشته است؛ این بدان معنی است که شناخت این حوادث و جنایات عظیم برای همه ی مردمی که برای آن شخص اثری در همه ی واقعیت فکری، سیاسی و

مذهبی خویش معتقدند، و او نقش حساسی در همه ی مفاهیم، امور دینی و ایمانی، و حتی در سطح احساسات و عواطف آنان دارد، به صورت یک ضرورت اجتناب ناپذیر جلوه می کند.

بنابراین، آنچه از این شخص سرزده اموری شخصی که فقط مربوط به خود او باشد، نیست. چه آنچه مرتکب شده یک حالت عارضی یا شهوت سرکش نبوده بلکه نشانگر روحیات و نیز دیدگاه وی درباره ی تعالیم دین و ارزش رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله نزد او، و خشونت و حقیقت مشاعر و احساسات انسانی و اخلاقیات و ارزشهای او است. مسأله این نیست که او اجتهاد کرده، پس اگر خطا کرد یک اجر می برد و اگر درست، دو پاداش. چنانکه پیروان مکتب خلفا برای ما روایت کرده اند و ما از آنان گرفته ایم و بدون تحقیق آن را تکرار می کنیم. سپس بر پایه ی همین قاعده (!!) جنگ عایشه و معاویه با علی علیه السلام را برایمان توجیه می کنند که هر کدام به واسطه جنگ با علی و قتل دهها هزار مؤمن و مسلمان بی گناه، یک پاداش می برند.

بالاتر اینکه ادعا کرده اند که عبدالرحمن بن ملجم در قتل علی علیه السلام اجتهاد کرد امّا اشتباه کرد. پس به واسطه ی این جنایت یک پاداش می برد. ⁽¹⁾ابوالغادیه قاتل عمار بن یاسر نیز اجتهاد کرد ولی به خطا رفت. پس بواسطه ی قتل عمار یک پاداش دارد. ⁽²⁾.

بنابراین قضیه ی زهرا علیهاالسلام در زندگانی فکری و ایمانی ما یک قضیه ی اساسی است و با یک امر اساسی اسلام ارتباط تنگاتنگ دارد. پس سزاوار نیست که آن را سبک شماریم یا از اهمیّت آن بکاهیم.

اجتهاد و خطا

اولین کسی که مقوله اجتهاد، و خطای در اجتهاد را برای توجیه گناهان دیگران مطرح کرد، تا آنجا که ما می دانیم، خلیفه ی اوّل بود. آنگاه خلیفه ی دوم به اصرار از او خواهان کیفر خالد بن ولید شد. خالد، مالک بن نویره یکی از صحابه معروف را کشت. چون مالک از به رسمیت شناختن حکومت جدید امتناع ورزید و در همراهی و وفاداری با علی علیه السلام اصرار داشت. او در همان شب قتل مالک با زن وی آمیزش کرد. دقیقاً در همین مناسبت بود که ابوبکر سخن معروف خود را گفت: «تأوّل فأخطأ» یا «اجتهد فأخطا». ⁽¹⁾.

سپس روایت کردند که هرکس درست اجتهاد کند دو اجر می برد و هر که اشتباه کند یک اجر. این را عمرو بن عاص، ابوهریره و عمر بن خطاب روایت کرده اند. ⁽²⁾.

این مقوله به مثابه اکسیر و بلکه بالاتر از اکسیری است که خاک را طلا می کند. چه زشت ترین و هولناکترین جنایات را بر اساس همین قاعده (!!) توجیه کردند. از جمله: قتل بیگناهان در جنگ جمل و صفین، قتل علی علیه السلام، قتل عمار بن یاسر، لعن علی علیه السلام بر بالای هزاران منبر در هزار ماه، قتل حسین علیه السلام و ذبح فرزندانش، و اسارت دختران پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و بردن آنان از شهری به شهری و...

به منظور تعمیم فایده، به یک نسل کامل از مردم نشان اجتهاد اعطا شد ⁽³⁾تا

همه ی خطاهایش را توجیه کند. در حالی که میان آنان زناکار، شراب خوار، قاتل، سارق و... بودند تا چه رسد به خروج بر امام زمان، و نیز عالم و جاهل در حدّی که بلد نبود وضو بگیرد یا زنش را طلاق دهد.

حتی گفته اند: آنچه انجام دادند به اجتهاد بود و عمل به اجتهاد واجب است و در عمل به واجب نمی توان کسی را فاسق خواند. ⁽¹⁾.

برخی گفته اند برای صحابه عمل به رأی در مقابل نص جایز است. این از اختصاصات آنان است و دیگران چنین حقی ندارند. ⁽²⁾.

مقولات فراوان دیگری نیز هست که در کتاب الصحیح من سیرةالنبی الاعظم صلی اللَّه علیه و آله، ج 1 آورده ایم.

کتاب سلیم بن قیس

کسانی هستند که از استشهاد به احادیث کتاب سلیم بن قیس در ماجرای زهرا علیهاالسلام دل خوشی ندارند. می گویند: روایتی غیر از آنچه در این کتاب آمده، بیاورید.

به نظر شما چه سری در اتخاذ این موضع در قبال سلیم بن قیس و کتاب او نهفته است؟!

او می گوید: «کتاب سلیم بن قیس- که منبع عمده در این موضوع است- به شهادت شیخ مفید و دیگران قابل اعتماد نیست. علاوه بر این، مطالب چنان در این کتاب به هم خلط شده که بر احدی پوشیده نیست».

می گوییم:

1- کتاب سلیم بن قیس منبع عمده در نقل ماجرای زهرا علیهاالسلام نیست. چه علاوه بر آنچه در این کتاب آمده، روایات فراوان و بلکه متواتری از معصومین علیهم السلام، و نیز متون تاریخی بسیاری هست که تاریخ نگاران از هر مذهب و عقیده ای، در کتابهای خود آورده اند. ما بخش بزرگی از آن را در همین کتاب خواهیم آورد.

2- کتاب سلیم یکی از نخستین کتابهایی است که قدمای اصحاب نوشته اند و بیانگر اصول و مسلمات مذهب به طور عام است. دانشمندان شیعه آن را پذیرفته و اظهار رضایت کرده اند. ما در این کتاب ارزشمند اثری از این درهم آمیختگی ادعایی نمی بینیم و مدّعی نیز حتی یک مورد که بتواند شاهدی بر مدّعای او باشد، ارائه نداده است مگر همین ادّعای موهوم.

شاید ناخشنودی مدّعی از آنچه در این کتاب آمده، ناشی از این باشد که مذاق وی با بسیاری از مطالب این کتاب سازگاری ندارد بلکه این کتاب، بعضی از ایده های مدعی را نقض می کند. ما هیچ توجیهی برای کنار گذاشتن کتاب سلیم از فرهنگ تاریخ و اعتقادی خود نمی بینیم بلکه قدمت تألیف و ارتباط با امیرالمؤمنین علی علیه السلام و شماری از امامان پس از او، باعث شده که بر بسیاری از کتابهای دیگر که دهها سال بعد نوشته شده، برتری داشته باشد.

در تلاش برای تقریب مطلب به گونه ای که با دقّت و وضوح بیشتری حقیقت کتاب و میزان اعتبار آن و دلایل شک در صحت آن بیان شود، می گوییم:

کتاب سلیم قابل اعتماد است

آنچه وی درباره ی کتاب سلیم گفته قابل قبول نیست. زیرا:

1- صرف تشکیک در یک کتاب برای ردّ مطالب آن کافی نیست. مگر اینکه به

دلایل تشکیک تصریح شود و شواهد و دلائل کافی برای تشکیک در نسبت کتاب یا وجود خلط و اشتباه در آن یا ساختگی بودن مطالب کتاب ارائه گردد. بدون این نمی توان به تشکیک مدّعی توجه کرد. این یک امر بدیهی و آشکار است.

2- اگر به کتاب سلیم مراجعه کنیم چیزی در آن نمی بینیم جز اینکه نویسنده سلیم است و موافق مذهب و الّا چیزی در آن نیامده که احتمالاً غلوّ در شأن امامان باشد حتی به پندار کسانی که ذکر بعضی از معجزات را غلو می دانند. معذلک در کافی و دیگر کتابهای شیعه چند برابر روایات کتاب سلیم، آمده و ما راهی برای ردّ آن نداریم.

از امام باقر علیه السلام روایت شده که درباره ی یاران خود فرمود:

«بدترین و منفورترین آنان نزد من کسی است که هرگاه حدیثی شنید که به ما نسبت داده و از ما روایت می شود، عقلش آنرا درک نکند و قلبش آن را نپذیرد بلکه از آن متنفر باشد و انکار کند و بدانچه می گوید، کفر ورزد. او نمی داند که شاید این حدیث از ناحیه ی ما خارج شده باشد و سندش به ما برسد. پس بدین ترتیب از ولایت ما خارج می شود». ⁽¹⁾.

فرمود: «حدیثی را که کسی برای شما می آورد، تکذیب نکنید. شما نمی دانید شاید از حق باشد و بدین ترتیب خداوند را در بالای عرش تکذیب کنید. ⁽²⁾.

3- سخنان علماء درباره ی کتاب سلیم دلالت دارد که این کتاب از اصول متقن و کاملاً معتبر است. در اینجا گوشه ای از دیدگاههای آنان را می آوریم.

نعمانی در کتاب الغیبه ⁽¹⁾پس از آوردن اخبار فراوان از کتاب سلیم می گوید: «کمتاب سلیم یکی از اصولی است که اهل علم و حاملان حدیث اهل بیت علیهم السلام آن را روایت کرده اند. این کتاب قدیم ترین اصل است. زیرا همه ی آنچه در این کتاب آمده از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام است و از مقداد و سلمان فارسی و ابوذر و کسانی که به راه آنان رفته اند، از آنها که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام را دیده اند و از آن دو شنیده اند. این کتاب یکی از اصولی است که شیعه بدان مراجعه می کند و مورد اعتماد علمای شیعه است». ⁽²⁾.

علّامه متبحر، شیخ آغابزرگ تهرانی می گوید: «از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: هر یک از شیعیان و دوستداران ما که کتاب سلیم بن قیس هلالی نزد او نباشد، نه چیزی از امر ما نزد او است و نه چیزی از اسباب ما می داند. این کتاب ابجد شیعه است، و سری از اسرار آل محمد صلی اللَّه علیه و آله». ⁽³⁾.

«در مختصر البصائر آمده: ابان بن ابی عیاش، کتاب سلیم را در حضور جمعی از بزرگان اصحاب امام سجاد علیه السلام از حمله ابوالطفیل، برای آن حضرت خواند. زین العابدین علیه السلام آن را تأیید کرد و فرمود: این احادیث ماست که همه صحیح است». ⁽⁴⁾.

شیخ ابوعمرو کشّی بیان کرده که همین حدیث پس از امام سجاد علیه السلام به عرض امام باقر علیه السلام رسید. اشک از چشمانش جاری شد و فرمود: «سلیم راست گفته است. پس از شهادت جدم حسین، نزد پدرم آمد. من نزد او نشسته بودم. دقیقاً همین حدیث را برای پدرم خواند. پدرم فرمود: راست گفت. پدرم و عمویم حسن

همین حدیث را از امیرالمؤمنین علیه السلام برایم روایت کردند». ⁽¹⁾.

احمد بن حنبل نیز در مسند به این کتاب اشاره کرده است. ⁽²⁾.

ابن الندیم درباره ی آن می گوید: «این اولین کتابی است که از شیعه آشکار شده است». ⁽³⁾منظورش این است که کتاب سلیم، اولین کتابی است که امر شیعه در آن آشکار شده است. ⁽⁴⁾.

بدرالدین سبکی می گوید: «اولین کتاب شیعه، کتاب سلیم است». ⁽⁵⁾.

جمع زیادی از قدمای اصحاب از کتاب سلیم نقل کرده اند. از جمله: ثقةالاسلام کلینی در کافی، رئیس المحدثین شیعه، شیخ صدوق در خصال و من لایحضره الفقیه، فرات در تفسیر خود، در کتابهای زیر نیز از کتاب سلیم نقل شده است: عیون المعجزات، الاحتجاج، اثبات الرجعه، الاختصاص، بصائرالدرجات، تفسیر ابن ماهیار، والدر النظیم فی مناقب الائمة اللهامیم.

اینان با اسانید گوناگون که اکثرشان به ابان بن عیاش منتهی می شود، از سلیم روایت می کنند. سلیم کتاب خود را به گونه ی مناوله به ابان داد. به گونه های دیگر غیر از مناوله نیز از سلیم روایت می کند. ⁽⁶⁾.

نجاشی، سلیم را در شمار اندک متقدمان سلف صالح شیعه در تصنیف آورده است. ⁽⁷⁾شیخ طوسی ⁽⁸⁾و ابن شهر آشوب مازندرانی ⁽⁹⁾هم به او اشاره کرده اند.

مسعودی می گوید: «قطعیان به امامت، دوازده نفرند که سلیم بن قیس هلالی حصر آنان در عدد دوازده را در کتابش آورده است». ⁽¹⁾.

علّامه سید بن طاووس می گوید: «در این کتاب روایاتی آمده که به لزوم قدردانی از مؤلف و صحت کتاب گواهی می دهد». ⁽²⁾.

ملا محمدتقی مجلسی می گوید: «دو شیخ اعظم به صحت کتاب سلیم حکم کرده اند. معذلک متن کتاب دالّ بر صحت آن است». ⁽³⁾.

و نیز گفته است: در صحت این کتاب همین بس که مورد اعتماد کلینی و صدوق بوده است. و دلیل صحت این کتاب نزد من، همین است.

محدث متبحر، شیخ حرّ عاملی، کتاب سلیم را از کتب قابل اعتماد خوانده که مؤلفان و دیگران به صحت آن گواهی داده اند و قرائن به ثبوت آن حکم می کند و به تواتر از مؤلفان نقل شده و یا صحت انتساب کتب به آنان دانسته شده است. ⁽⁴⁾.

برای ملاحظه دیدگاههای علامه سید مصطفی تفرشی، علامه سید هاشم بحرانی، علامه مدقق شیروانی و فاضل متبحر میرحامد حسین صاحب کتاب عبقات الانوار و دیگران به مقدمه ی کتاب سلیم بن قیس، ج 1، صص 109- 113 نوشته ی فاضل معاصر شیخ محمدباقر انصاری زنجانی خوئینی مراجعه کنید.

علامه سید محسن امین رحمه اللَّه نیز بدان اعتماد کرده و در کتاب المجالس السنیه از آن نقل نموده است. در پایان می گوید که آن را از مصادر موثق و مصنفات مشهور ⁽⁵⁾گرفته است. علامه امین این کتاب را به عنوان تحریری نو از سیره معصومین علیهم السلام

نوشته تا مواردی را که به نظرش مغشوش یا دروغ است از سیره ی آنان بپیراید. ⁽¹⁾.

منشأ ایراد به کتاب سلیم

منشأ ایراد به کتاب سلیم دو چیز است:

اول: گفته ی محمد بن ابی بکر به پدرش هنگام مرگ او:

در کتاب سلیم آمده: سلیم با عبدالرحمان بن غنم ملاقات کرد. او گفته معاذ بن جبل و سالم غلام ابوحذیفه و ابوعبیده به هنگام مرگشان را به او گفت. آنان گفته بودند که به هنگام مرگ، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و علی علیه السلام را دیده اند که هر دو، آنان را به جهنم بشارت داده اند. سپس سلیم با محمد بن ابی بکر ملاقات کرد. گفته ابوبکر به هنگام مرگ پدرش همین سخن را از او شنیده است و گفتگوی خود با پدرش را با تمام جزئیات برای سلیم شرح داد. این گفته ها مطالب بسیار ارزشمندی است که از یک کودک دو یا سه ساله انتظار نمی رود بلکه نیاز به آگاهی کامل و معرفت و تدبیر دارد.

سپس به سلیم گفت که نزد امیرالمؤمنین علیه السلام رفته و آنچه از پدرش شنیده و آنچه عبداللَّه بن عمر از پدر خودش شنیده، همه را به آنان حضرت گفته و حضرت به او فرموده: آنچه این پنج نفر- معاذ بن جبل، سالم، ابوعبیده، و ابوبکر- گفته اند را کسی برایم نقل کرده که از تو و پسرعمو راستگوتر است. منظور حضرت، رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله است که قبل از رحلت یا بعد از آن در خواب، این سخنان را به او گفته است. یا شاید منظور امام، فرشته ای باشد که با ائمه علیهم السلام سخن می گوید.

پس شهادت محمد بن ابی بکر در مصر، سلیم با امیرالمؤمنین ملاقات کرد و از آن حضرت درباره ی گفته های محمد بن ابی بکر پرسید. حضرت فرمود: «محمد رحمه اللَّه راست گفته است. او شهید و زنده است و روزی می خورد». سپس امام علیه السلام در

تقریر کلام محمّد بیان فرمود که اوصیای او همه محدّث هستند. ⁽¹⁾.

تفصیل گفتگوی محمد و پدرش در کتاب سلیم آمده است. ⁽²⁾.

می گوییم: علّامه متبحر و یگانه دوران، شیخ الاسلام مجلسی رحمه اللَّه می گوید: «این خبر یکی از مسائلی است که سبب قدح کتاب سلیم شد. زیرا محمد- چنانکه در اخبار شیعه و سنی آمده- در حجةالوداع به دنیا آمد. لذا به هنگام مرگ پدرش دو سال و چند ماه سن داشت. پس چگونه می توانست این سخنان را بر زبان آورد و آن حکایات را به یاد؟!

و شاید از مواردی که نسخه نویسان یا راویان در آن تصحیف کرده اند و گفته اند: این یکی از معجزات امیرالمؤمنین علیه السلام است که در محمد ظاهر شده است. یکی از فضلا می گوید: در یکی از نسخه های کتاب که به دست من رسیده، دیدم که عبداللَّه بن عمر، پدرش را به هنگام مرگ موعظه کرد. الحق که نمی توان به واسطه ی چنین چیزی در کتاب معروف بین محدثان که امثال کلینی، و صدوق، و دیگر قدما بدان اعتماد کرده اند، و بیشتر اخبار آن مطابق روایاتی است که با اسانید صحیح و در اصول معتبر آمده، قدح و اشکال کرد. کمتر کتابی از اصول و مصادر از چنین مطالبی خالی است». ⁽³⁾.

افزون بر بیان علامه مجلسی نکات زیر را بیان می کنیم:

1- شیخ محمد باقر زنجانی می گوید: «صفار، و صدوق، و شیخ مفید، و ابراهیم بن محمد ثقفی پیش از آنان همین حدیث را عیناً با استناد به سلیم از طریق دیگری غیر از کتابش روایت کرده اند». ⁽⁴⁾.

2- بخشی از این حدیث در کتابهای دیگر آمده مثل: تقریب المعارف از فقیه جلیل القدر شیخ ابوالصلاح حلبی و کتاب امالی و کافیه شیخ مفید مدینةالمعاجز از علامه مقدس سیدهاشم بحرانی به نقل از ابن عباس و کعب الاحبار. ⁽¹⁾.

داستان سخن گفتن محمد بن ابی بکر با پدرش به هنگام مرگ را عماد طبری در کامل بهایی ⁽²⁾، غزالی در سرّالعالمین، و ابن جوزی در تذکرةالخواص ⁽³⁾آورده اند.

3- آنچه درباره ی سن محمد به هنگام مرگ پدرش گفته اند، کلام نهایی نیست. برخی گفته اند که محمد در این زمان پنج سال- اگر در سال هشتم هجری متولد شده باشد- و یا چهار سال- اگر در حجةالوداع در سال نهم هجری به دنیا آمده باشد- سن داشته است. علاوه بر این، شاید این کودک از نوابغ باشد.

علّامه ی مجلسی احتمال داده که این جریان یکی از معجزاتی است که خداوند سبحان برای امیرالمؤمنین علی علیه السلام آشکار کرده است. ⁽⁴⁾.

به هر حال وجود یک حدیث معضل در یک کتاب باعث وارد کردن خدشه در همه کتاب نمی شود. ضمن اینکه احتمال وجود تصحیف یا سهو نویسنده در آن می رود، یعنی اینکه عبدالرحمان ابی بکر باشد نه محمد بن ابی بکر. احتمالات دیگری، نیز در این باره هست. در کتابهای معتبر موارد فراوانی از این قبیل آمده اما از اعتبار آن نکاسته است.

دوم: امامان سیزده نفرند:

در کتاب سلیم روایتی از رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله آمده: «خداوند یک نظر به ساکنان

زمین کرد: از میان آنان دو مرد برگزید: یکی من که مرا به رسالت مبعوث کرد و دیگری علی بن ابیطالب... خداوند بار دیگر نظری کرد و پس از ما دوازده وصی از اهل بیت من برگزید و آنان را یکی پس از دیگری برگزیدگان امتم قرار داد». ⁽¹⁾.

می گوییم: این نمی تواند سبب ایراد در کتاب سلیم شود. زیرا:

1- احتمال زیاد می رود که واژه ی «فاختار بعدنا اثنی عشر» تصحیف واژه ی «بعدی» باشد خصوصاً که «نا» و «ی» در نوشتن تا حدودی به هم نزدیک است. علامه مجلسی و دیگران گفته اند که در برخی نسخه ها این واژه را «بعدی»، یعنی بدون تصحیف دیده اند. ⁽²⁾مجلسی احتمال داده که احد عشر (یازده) باشد و نسخه نویسان تصحیف کرده باشند. ⁽³⁾.

آنچه بر این مطلب دلالت دارد اینکه: این حدیث عیناً در جای دیگری از همین کتاب آمده و به جای «بعدنا»، «بعدی» آمده است. ⁽⁴⁾.

2- طبق بررسی آماری شیخ محمد باقر انصاری در کتاب سلیم غیر از حدیث مورد بحث، در بیست و چهار مورد دیگر به گونه ای صریح و آشکار آمده که امامان دوازده نفرند. ⁽⁵⁾.

بنابراین تمسک به این مورد برای اشکال کردن در کل کتاب به این دلیل که امامان را سیزده نفر قرار داده، بی معناست.

اگر همین یک مورد دلیل جعلی بودن کتاب است باید که بیست و چهار مورد دیگر دلیل اصالت و صحت آن باشد. خصوصاً با وجود احتمال قوی در تصحیف

«بعدی» به «بعدنا» چنانکه بدان اشاره کردیم.

3- آیةاللَّه خویی رحمه اللَّه می گوید: «شمول کتاب بر امر باطل در یک یا دو مورد، دلیل بر ساختگی بودن آن نیست. چگونه باید چنین باشد و حال آنکه در بیشتر کتابها حتی کافی که دقیق ترین و متقن ترین کتابهای حدیثی است، بیش از این آمده است». ⁽¹⁾.

علامه مجلسی می گوید: «... این نمی تواند سبب قدح باشد. زیرا کمتر کتابی از چند برابر این تصحیف و تحریف خالی است. مثل این مورد در کافی و دیگر کتابهای معتبر موجود است و از دیدگاه پژوهشگران پنهان نمی ماند». ⁽²⁾.

4- مسعودی (و: 345 ق) می گوید: «قطعیان به امامت، دوازده نفرند که سلیم بن قیس هلالی حصر آنان در عدد دوازده را در کتاب خود آورده است». ⁽³⁾.

شماری از علماء کتاب سلیم را از جمله ی مصادر قدیمی می دانند که بر ائمه ی دوازده گانه تأکید کرده است. ⁽⁴⁾.

این و آن می رساند که در حدیث مورد بحث تصحیف صورت گرفته است.

5- علامه محقق شیخ محمدتقی شوشتری شماری از موارد مشابه را از کافی بیان کرده است. ⁽⁵⁾او می گوید: «این از سوء تعبیر راویان است وگرنه مثل آن در کافی نیز هست در باب: ما جاء فی النص علی الائمة الاثنی عشر، در خبری از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله آمده: من و دوازده نفر از فرزندانم و تو ای علی! ستونهای زمین هستیم... پس هنگامی که دوازده نفر از فرزندانم از دنیا بروند، زمین ساکنان خود

را فروبرد». ⁽¹⁾.

در خبر دیگری از آن حضرت صلی اللَّه علیه و آله آمده: «از فرزندانم دوازده نقیب نجیب... آخرشان قائم است». ⁽²⁾.

این هر دو روایت را ابوسعید عصفری در اصل خود با لفظ احد عشر (به جای اثنا عشر) آورده است. ⁽³⁾.

در خبر سوم از جابر انصاری آمده که گفت: «بر فاطمه علیهاالسلام وارد شدم. لوحی نزد او بود که نام اوصیای از فرزندانش در آن بود. آن را شمارش کردم، دوازده نام بود». ⁽⁴⁾.

صدوق این روایت را بدون «من ولدها: از فرزندانش» در اکمال الدین، عیون اخبارالرضا، و خصال، آورده است. ⁽⁵⁾.

در خبر چهارم از امام باقر علیه السلام منقول است: «دوازده امام از آل محمد که همه ی آنان محدَّث هستند و همه از فرزندان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و علی بن ابی طالب علیه السلام». ⁽⁶⁾.

صدوق در عیون اخبارالرضا و خصال، این حدیث را چنین آورده: «همه ی آنان محدَّث هستند و از فرزندان رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و علی بن ابی طالب علیه السلام از آنان است». ⁽⁷⁾.

در خبر پنجم از ابوسعید خدری در پرسشهای یهودی از امامان پس از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و امیرالمؤمنین علیه السلام آمده: حضرت به او فرمود: «این امّت را دوازده امام

هدایت از ذریّه ی پیغمبر او است. آنان از (نسل) من هستند.... اینان دوازده نفر از ذریه ی اویند که با پیامبر در منزل او همراهند». ⁽¹⁾.

مضمون این حدیث را نعمانی، بدون قید «من ذریة نبیّها: از ذریّه ی پیغمبر او» آورده است. ⁽²⁾این نص کلام علّامه شوشتری است که در قاموس الرجال آمده است. ⁽³⁾.

دیدگاه شیخ مفید

اشاره

سرآغاز

استشهاد به اقوال دانشمندان

اجماع در مظلومیت زهرا علیهاالسلام

گفتار شیخ مفید در الارشاد

آنچه شیخ طوسی گفته، شیخ مفید نمی گوید

کتاب الاختصاص، نوشته ی شیخ مفید

نسخه های کتاب الاختصاص

سرآغاز

کسانی هستند که تلاش دارند در هر آنچه بر زهرا علیهاالسلام گذشته جز تهدید به آتش زدن خانه او و غصب فدک، ایجاد شک نمایند. حتی از شدّت همین تهدید کاسته، آن را یک تهدید صوری می دانند یا این ادعا که: «کسانی که خلیفه ی دوم برای تهاجم به خانه ی زهرا علیهاالسلام آورد، دلهایشان مالامال از محبت زهرا علیهاالسلام بود، حال چگونه می توانیم تصور کنیم که به او هجوم آورند». او می گوید: «مردم به زهرا علیهاالسلام احترام می گذاشتند و او را گرامی می داشتند. لذا اقدام به کاری بر ضدّ او، کار سهل و آسانی نبود». یعنی: تهدید به آتش کشیدن خانه اش صوری بود نه جدّی. وی می افزاید: «سرکرده ی مهاجمان، زهرا علیهاالسلام را استثنا کرد و از دایره ی تهدید بیرون برد». چه کلمه ی «و إنْ» را که او در پاسخ کسی که گفت: «فاطمه در خانه است» بر زبان راند، چنین تفسیر کرده:

«منظور از «وَ إنْ» این است که ما به فاطمه کاری نداریم بلکه برای دستگیری و بازداشت علی آمده ایم». سپس به آنچه در فصل پیش آوردیم و در فصلهای دیگر خواهیم آورد، استشهاد کرده است.

آنچه در این فصل می خواهیم بدان اشاره کنیم، این است که گفته های برخی از بزرگان مذهب و پرچمداران علم و دانش را مؤید گفته های خود می داند. وی در این باره به دیدگاه چند تن از بزرگان شیعه استشهاد کرده است:

1- شیخ مفید رحمه اللَّه.

2- آیةاللَّه شیخ محمد حسین کاشف الغطاء رحمه اللَّه.

3- آیةاللَّه سید عبدالحسین شرف الدین رحمه اللَّه.

در این فصل، ابتدا سخنان شیخ مفید رحمه اللَّه را می آوریم و سپس توضیح می دهیم که این سخنان در اثبات گفته های وی مفید نیست. این مهم را طی چند مطلب بیان می کنیم.

استشهاد به اقوال دانشمندان

گفتیم که وی در تأیید تشکیکات خود در ماجرای زهرا علیهاالسلام و بلایا و مصائبی که بر آن حضرت گذشت، به گفته های برخی از بزرگان علمای مذهب مثل مفید، کاشف الغطاء و شرف الدین استشهاد می کند. پیش از ورود به مناقشه ی صحت آنچه به نان نسبت داده، میل داریم یک مسأله مهم را در مورد استشهاد به اقوال علماء به طور کلی تذکر دهیم. پس می گوییم:

وی در مخالفتهای فراوان خود در امور دین که مورد پذیرش و اجماع بزرگان و دانشمندان است، عذر می آورد که فلان عالم اینگونه گفته و فلان عالم آنگونه. وی در اینگونه عذرآوری خویش به مسائل فقه بسنده نمی کند بلکه آن را به عقاید، تاریخ، تفسیر، و دیگر زمینه ها نیز می کشاند. گاهی اوقات نیاز پیدا می کند که پیش از اعلان عقاید خود با مقدمات گوناگون چنان زمینه سازی کند که از زشتی و شگفتی آن بکاهد. سپس در مناسبتهای پی درپی اظهار می دارد که هنوز سرگرم بررسی موضوع است و در همین زمان به گونه ای اشاره می کند که منتظر نتایج مطلوب است. آنگاه که هیچ یک از فقها را موافق گفته های خود ندید به اعتبار احتیاط وجوبی به نقیض گفته اش پناه می برد و با این اقدام، به موافقت خود با فتوا در آینده

اشاره بلکه در مسیر رسیدن به آن جهت گیری می کند. مثلاً قول به اینکه احوط حرمت ریش تراشیدن است، را گامی در راه رسیدن به فتوای حلیت و قابل استشهاد برای آن می داند. پس ملاحظه می کنید که می گوید: فلان عالم و فقیه معروف نزد توده ی مردم، اولین کسی است که چنین گفته است. هنگامی که به کتابها و دانشنامه های فقهی مراجعه می کنید، می بینید که چنین نیست بلکه پیش از فقیه معروف، شمار زیدی از فقها چنان دیدگاهی داشته اند. مثلاً در مناسبتهای زیاد بارها و بارها گفته می شود که مرجع بزرگ تقلید، آیةاللَّه سید محسن حکیم رحمه اللَّه اولین کسی است که در خلاف با اجماع به طهارت اهل کتاب فتوا داده است.

هدف این است که خلاف اجماعهای خود را توجیه کنند. در حالی که ابن ابی عقیل، ابی جنید، شیخ مفید در یکی از گفته هایش، و شاید شیخ طوسی که همه از بزرگان فقهای قدیم امامیه اند، پیش از آیةاللَّه حکیم رحمه اللَّه به طهارت اهل کتاب فتوا داده اند.

مثال دیگر: وقتی از همین شخص سؤال می شود که به چه دلیل بازی با آلات قمار را حلال اعلام کرده است، می بینیم که به آرای امام خمینی رحمه اللَّه استشهاد می کند که با حلال کردن شطرنج که از آلات قمار است، با اجماع مخالفت کرده است. در حالی که امام خمینی رحمه اللَّه شطرنج قمار را حلال نکرده بلکه فرموده اند: «بازی با شطرنج، اگر از قمار بودن خارج شده باشد، جایز است». این یک قضیه ی تعلیقیه شرطیه است که صدق آن مستلزم صدق طرفین آن نیست.

به علاوه واضح است که تعلیق فتوای جواز به یک شرط، به معنای مخالفت با فتوای به حرمت بدون همان شرط، نیست.

هنگامی که فتاوای شاذ وی به گونه ای قابل توجه زیاد می شود، می بینیم که آن را چنین توجیه می کند که فلان عالم به این فتوا داده و فلان عالم به آن، و همینطور.

ما نمی دانیم که چرا همواره در خصوص مسائلی که دیدگاه شاذ دارند ولی این شخص با آن موافق است، حق با آنان است امّا در فتاوای دیگر که با افکار این شخص مخالف است، هم آنان اشتباه می کنند و هم مشهور تا چه رسد به اینکه آنان فتوایی داشته باشند که با فتوای مشهور مخالف باشد و این آقا هم با آنان موافق نباشد.

علاوه بر این جمع شدن فتاوای شاذ فراوان نزد یک شخص واحد موجب می شود که وی از دایره ی مذهب فقهی آنان خارج شود. البته هیچ فقیهی پیدا نمی شود که برخی از فتاوای او موافق شاذ بسیار اندکی باشد که نه زیانی می زند و نه او را از دایره ی مذهب فقهی اش خارج می کند.

اینک پس از این مقدمه به موضوع اصلی که در این فصل مورد بحث ماست، می پردازیم:

اجماع در مظلومیت زهرا علیهاالسلام

برخی می گویند: بین عالمان مذهب اجماع وجود دارد که زهرا علیهاالسلام مظلوم واقع شد و کتک خورد و بلکه جنینش سقط شد. در مقابل کسی هست که در این اجماع ایجاد شک می کند و گفتار شیخ الطائفه طوسی در تلخیص الشافی او را قانع نمی کند که تأکید کرده بین شیعه اختلافی وجود ندارد که فاطمه علیهاالسلام را زدند و جنینش را سقط کردند. روایت ماجرای زهرا علیهاالسلام به صورت بسیار گسترده در کتابهای شیعه و به صورت مستفیض از طریق دیگران، نیز او را قانع نمی سازد.

روایات شیعه از ائمه معصومین علیه السلام درباره ی مظلومیت زهرا علیهاالسلام آنقدر زیاد و متنوع است که می توان متواتر دانست. در اینجا ابتدا سخن شیخ طوسی و علامه ی کاشف الغطاء و به دنبال آن، مناقشه وی را در این باره می آوریم.

1- شیخ الطائفه محمد بن حسن طوسی (و: 460 ه) شاگرد شیخ مفید و سید مرتضی می گوید: «و آنچه انکار کرده اند، زدن فاطمه علیهاالسلام است. در حالی که روایت شده که فاطمه علیهاالسلام را، تازیانه زدند.»

مشهور است و در میان شیعه در این باره اختلافی وجود ندارد که: عمر به شکم او زد چنان که بچه اش را سقط کرد. جنین سقط شده، محسن نامیده شد. روایت این جریان نزد آنان مشهور است. همینگونه مشهور است که وقتی عده ای به فاطمه علیهاالسلام پناه آوردند و از بیعت با خلیفه سرپیچی کردند، دار و دسته حکومت خواستند که خانه را به روی زهرا علیهاالسلام آتش زنند.

هیچ کس نمی تواند روایت این ماجرا را انکار کند. زیرا روایت وارده از طریق اهل سنت، بوسیله بلاذری و دیگران را بیان کردیم روایت شیعه مستفیض است و در آن اختلافی ندارند». ⁽¹⁾.

2- علامه شیخ محمّد حسین کاشف الغطاء می گوید: «کتابهای شیعه از صدر اسلام، و قرن اوّل، مثل کتاب سلیم بن قیس، پس از آن تا قرن یازدهم و بعد از آن، بلکه تا امروز همه ی کتابهای شیعه که به احوال امامان، و پدرشان: آیت کبری، و مادرشان: صدیقه ی زهرا علیهاالسلام پرداخته و همه ی کسانی که در شرح زندگانی و احوال آنان کتاب نوشته اند، تقریباً یا تحقیقاً در ذکر مصائب بضعه ی طاهره، اجماع دارند که پس از رحلت پدرش: مصطفی، ستمگران به صورتش زدند و بر گونه اش سیلی چنان که چشمانش سرخ شد و گوشواره اش شکست و به در فشرده شد، پهلویش شکست و فرزندش را سقط کرد و هنگامی که از دنیا رفت، نشانه های تازیانه همچون بازوبند بر روی بازویش باقی بود.

سپس شاعران اهل بیت علیه السلام این قضایا و مصائب را دستمایه ی خود قرار دادند و

در اشعار، و مرثیه های خود به نظم کشیدند و آن را از مسلّمات گرفتند. از جمله: کمیت و سید حمیری و دعبل خزاعی و نمیری و سلامی و دیک الجن و پیش و پس از آنان، تا عصر حاضر...» ⁽¹⁾.

3- مقدسی می گوید: «و محسن و او همان است که به زعم شیعه، فاطمه علیهاالسلام آن را در اثر ضربت عمر سقط کرد.» ⁽²⁾.

4- ابن ابی الحدید معتزلی شافعی روایت زدن زهرا علیهاالسلام و سقط محسن را به شیعه نسبت داده و گفته فقط شیعه آن را نقل کرده اند. ⁽³⁾.

5- علامه مظفر می گوید: «در ثبوت قصد به آتش کشیدن خانه فاطمه علیهاالسلام روایت جمعی و حتی از علمای آنان کافی است خصوصاً که نزد شیعه متواتر است.» ⁽⁴⁾بنابراین مقدسی و ابن ابی الحدید معتزلی شافعی روایت مظلومیت زهرا علیهاالسلام و اعتقاد بدان را به طایفه ی شیعه نسبت می دهند نه به جمهور شیعه یا به مشهور در میان طایفه ی شیعه، و این اشاره به اجماع مورد نظر شیخ طوسی رحمه اللَّه و کاشف الغطاء رحمه اللَّه است.

برخی می کوشند با استناد به سه چیز در این اجماع ایجاد شک نمایند:

1- شیخ مفید بدین اجماع ملتزم نیست بلکه در کتاب ارشاد سخنی دارد که این اجماع را نقض می کند.

2- شیخ محمد حسین کاشف الغطاء به مفاد اجماع ملتزم نیست.

3- سید عبدالحسین شرف الدین نیز به مفاد اجماع ملتزم نیست.

ما در این فصل و فصل بعدی سخن اینان را می آوریم و با ذکر موارد مهم به

اختصار به نقد و بررسی آن می پردازیم.

گفتار شیخ مفید در الارشاد

برخی می گویند: شیخ مفید گفته: «در میان شیعه کسانی می گویند فاطمه علیهاالسلام پس از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله یک فرزند پسر سقط کرد که پیامبر صلی اللَّه علیه و آله او را- در شکم مادر- محسن نامیده بود. بنا به عقیده ی این طایفه، فرزندان امیرالمؤمنین علیه السلام، بیست و هشت نفرند. خدا به حقیقت امر آگاه تر است.» ⁽¹⁾.

سید محسن امین در اعیان الشیعه، و مجلسی در بحارالانوار، و دیگران این سخن شیخ مفید را نقل کرده اند.

اگر شیخ طوسی نقل می کند که شیعه اتّفاق دارد که عمر به شکم فاطمه زد و فاطمه در اثر آن ضربه فرزندش محسن را سقط کرد، و روایت این جریان نزد شیعه مشهور است ⁽²⁾؛ در مقابل شیخ مفید که معاصر شیخ طوسی استاد او است، با او مخالفت می کند و سخنش «می رساند که از اساس سقط محسن را قبول ندارد».

پاسخ:

1- عبارت مذکور بر مخالفت شیخ مفید با شیخ طوسی در این موضوع، دلالت ندارد. زیرا واژه ی «شیعه» در زمان شیخ مفید بر شماری از فرقه ها اطلاق می شد مثل: زیدیه، اسماعیلیه، امامیه و دیگران و حتی معتزله که در بغداد حاکم بودند و اجازه دادند که مراسم عاشورا به شیوه معروف و متداول که تا روزگار ما ادامه دارد، انجام شود. در حالی که دشمنان، امامیه را رافضیه می خواندند.

نوبختی در کتاب فرق الشیعه، اشعری در المقالات والفرق، شیخ مفید در

الفصول المختاره، و دیگران از فرقه های مختلف شیعه سخن گفته اند. طالبان تفصیل در این باره به این کتابها و دیگر منابع فرق و مذاهب مراجعه کنند. علّامه خواجویی مازندرانی ادّعای اطلاق لفظ شیعه بر معتقدان به امامت علی علیه السلام، هر چند به امامت دیگر امامان معتقد نباشد، را رد کرده می گوید: «این گفته وی غریب است و بر قلّت تتبع و عدم تأمّل و مطالعه ی او دلالت دارد. بسیاری از اخبار دلالت دارد که بر زیدیه و واقفیه و همراهان آنان شیعه اطلاق شده است.» ⁽¹⁾.

از امام صادق علیه السلام روایت شده که فرمود: «عمر بن یزید فضائل شیعه را لکه دار کرد... پس از ما، شیعیانی می آیند که از ناصبیان بدترند عرض کردم: فدایت شوم، مگر شما را دوست ندارند و از دشمنانتان بیزاری نمی جویند؟ فرمود: چرا...» ⁽²⁾.

بنابراین مفید نمی خواهد حدیث سقط محسن را به شیعه به معنای عام نسبت دهد بلکه فقط به شیعه امامیه نسبت می دهد. شاید به کار بردن لفظ «طایفه»، اشاره داشته باشد که طایفه ای از شیعه آن را روایت می کنند نه همه ی طوایفی که شیعه نامیده می شوند.

جالب توجه است که شیخ مفید رحمه اللَّه نگفت: «بعضی از شیعیان حدیثی روایت می کنند...» بلکه گفت: «در میان شیعه کسانی می گویند: فاطمه علیهاالسلام پس از پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله یک فرزند پسر سقط کرد...». او به یک یا چند حدیث اشاره نکرده یا به جمع قائلان شیعه از حیث قلّت و کثرت اشاره ننموده است بلکه اشاره دارد که آنقدر هستند که وصف «طایفه» در مورد آنان صحیح باشد. آنجا که گفت: «بنابراین عقیده ی این طایفه...»

شیخ طوسی رحمه اللَّه ملقب به «شیخ الطائفه» است. یعنی: طایفه امامیه نه مطلق شیعه.

2- عصر شیخ مفید فوق العاده حساس و از سخت ترین عصرها در تاریخ تشیع است. زیرا همه ساله در روز غدیرخم، و عاشورا که شیعیان به گرامیداشت این ایام و برپایی مجالس جشن، و سوگواری می پرداختند، حنبلیهای متعصب بغداد که نمی توانستند شاهد برپایی چنین محافلی باشند، به مجالس و دسته جات شیعیان حمله می کردند، و در نتیجه مصائب، بلایا و کشتارهای فجیع روی می داد. ما این عصر را در فصل اوّل کتاب خود: صراع الحریه فی عصر المفید ⁽¹⁾، توضیح داده ایم.

یک سال خانه های شیعه در محله ی کرخ بغداد را به آتش کشیدند که در اثر آن هجده هزار نفر، و به اعتقاد ابن خلدون، بیست هزار نفر و از جمله زنان و کودکان، کشته شدند.

شیخ مفید رحمه اللَّه می خواست با مسائل در نهایت حکمت و دقت برخورد کند. لذا در ارشاد که از نوشته های اواخر زندگی او است، کوشید یک کتاب تاریخی برخوردار از دقّت و امانت علمی ارائه دهد که همه آن را قبول داشته باشند و بتوانند از آن استفاده کنند. او می خواست در این کتاب حوادث را بدون تفصیل و به دور از اختلافات و تعصبات مذهبی بیان می کند تا یک کتاب همگانی باشد.

به همین منظور مسائل حسّاس و تفرقه برانگیز را به صورت نمایان، ذکر نکرد تا آنجا که از جزئیات سقیفه مربوط به بیعت با ابوبکر هیچ نمی گوید. ⁽²⁾به نظر می رسد که این کار شیخ مفید در چارچوب سیاستهای متوازن و متعادل وی انجام شده که شرایط را در اتخاذ آن مورد ملاحظه قرار می داد و با آن واقعگرایانه، هدفدار، و با مسئولیت و آگاهی برخورد می کرد.

امّا کتاب شیخ طوسی رحمه اللَّه دفاع از شیعه امامیه است و شیخ طوسی آن را با نام

تلخیص الشافی، خلاصه کرده است بنابراین شیخ طوسی همانند سید مرتضی کتابش را به عنوان یک امامی در دفاع از مذهب و اثبات صحّت و درستی آن نوشته است. او می خواهد در این کتاب به جایی برسد که حدفاصل بین مذهب امامیه و دیگران را روشن سازد. در حالی که شیخ مفید رحمه اللَّه در کتاب الارشاد تلاش می کند از این حدود درگذرد تا یک کتاب تاریخی برای همگان باشد که بتوانند بدان مراجعه و بدون اشکال و اتهام از آن استفاده کنند.

اگر از میان فرقه های شیعه، فقط امامیه در این مسأله اجماع دارند نه سایر فرقه ها مثل اسماعیلیه و زیدیه و...، در این صورت از شیخ مفید رحمه اللَّه پذیرفته نخواهد بود که این اجماع امامیه را به سایر طوایف و فرقه ها نیز نسبت دهد.

شیخ مفید از یک جهت از دامن زدن به مسائلی که تعصبات مذهبی را برمی انگیزد، دوری می کند و از سوی دیگر در اینجا به صورت پنهان و زیرکانه به یک امر حسّاس اشاره می کند. چه وجود جنینی را که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله محسن نامیده بود، اثبات کرده و خواننده را آزاد گذاشته تا خود درباره ی نقش و سرنوشت این جنین تحقیق کند.

3- اما اینکه شیخ مفید رحمه اللَّه در این مسأله با شیخ طوسی رحمه اللَّه مخالف است، در پاسخ به پرسش بعدی خواهیم دید که نه تنها با او مخالف نیست بلکه کاملاً با او موافق است. لذا در اینجا بدان نمی پردازیم.

4- شیخ طوسی شاگرد شیخ مفید بود. در آن زمان شیخ مفید مرد اوّل شیعه بود. بنابراین معقول نیست که شیخ طوسی با این جزم، قاطعیت و وضوح مدعی اجماع شیعه شود در حالی که شیخ مفید، استاد وی و بزرگترین شخصیت شیعه در این مسأله مخالف باشد؟!

حداقل بر او لازم بود که بیان کند، استادش با این اجماع مخالف است بلکه آن

را ردّ می کند و اصلاً چنین اجماعی را از اساس نمی پذیرد. آیا شیخ طوسی می تواند مثبت اجماعی باشد که استادش آن را با صراحت ردّ و تکذیب می کند و می گوید: فقط گروهی از شیعه چنین عقیده ای دارند و بدون تحقیق ادعای اجماع کرده است؟!

پاسخ این پرسشها منفی است و هیچ یک را نمی توان پذیرفت. این می رساند که منظور شیخ مفید را ارشاد همان است که بیان کردیم و نه چیزی که معارض و ناقض اجماعی باشد که شیخ طوسی از آن سخن می گوید.

آنچه شیخ طوسی گفته، شیخ مفید نمی گوید

برخی می گویند: «اگر شیخ طوسی اتّفاق شیعه در زدن و سقط جنین زهرا علیهاالسلام را نقل کرده، در مقابل شیخ مفید، آن مردم شیعی که در احتجاج با مخالفان مذهبی محکم بود و معاصر شیخ طوسی، هرگز چیزی درباره شکستن پهلوی زهرا علیهاالسلام و آنچه در این باره گفته می شود، در کتابهایش نیاورده مگر در اختصاص که در انتساب آن به وی شک داریم».

او می گوید: «مواردی که در کتابهای مفید از زهرا علیهاالسلام ذکری به میان آمده، تتبع کردم، یک حدیث درباره ی شکستن پهلو و سقط جنین او و... ندیدم. من نمی دانم که تتبع ام دقیق بوده یا نه؟»

پاسخ:

پیش از هر چیز میل داریم که یک نکته را مورد ملاحظه قرار دهیم و آن اینکه: این شخص در اینجا در تصریح به شکستن پهلوی زهرا علیهاالسلام اصرار دارد، در حالی که نقض کلام شیخ طوسی با کلام شیخ مفید در عبارت اوّل وی دلالت دارد که وی در صدد انکار سخنان شیخ طوسی درباره ی زدن زهرا علیهاالسلام و سقط محسن است. در

حالی که شیخ طوسی در تقریر اجماع و بیان تضافر روایات در این باره، سخنی از شکستن پهلو نگفت. پس چرا شکستن پهلو را در این مورد وارد بحث کرده است؟!

حال پس از این ملاحظه می گوییم: شیخ مفید، مظلومیت زهرا علیهاالسلام و بسیاری از وقایعی که بر او گذشت را در کتابهای خود آورده است. در خصوص مناقشه گفته های این شخص در این باره می گوییم:

1- ما مقصود وی را از این عبارت نفهمیدیم که در عطف به شکستن پهلوی زهرا علیهاالسلام آورده: «و آنچه در این باره گفته می شود». آیا منظور زدن زهرا علیهاالسلام است؟ یا سقط جنین او است؟ یا آتش زدن خانه ی او است. تا آنجا که آتش به چوب در افتاده؟! نمی دانیم منظورش کدام است.

2- عدم ذکر ماجرای زهرا علیهاالسلام توسط مفید- به فرض که آن را بپذیریم- دلیل بر انکار آن نیست. زیرا سکوت و عدم ذکر چیزی دلیل بر انکار آن از اساس، نمی باشد.

بلکه برعکس، بیان کردیم اینکه شیخ طوسی شاگرد مفید، اجماع را تقریر می کند و آن را از مسلّمات می گیرد، دلالت دارد که استادش در رأس قائلان و مدافعان از این اجماع بوده است. در غیر این صورت بیان این مسأله با این جزم، و قاطعیت و وضوح تمام توسط شیخ طوسی درست نبود. چه یکی از استادانش که احدی از موافقان و مخالفان در تبحّر وی در این قضایا تردید ندارد، مخالف اجماع است و آن را از اساس انکار می کند.

اما اگر این استاد- شیخ مفید- بیان کند که افراد اندکی چنین اعتقادی دارند، در این صورت ادعای اجماع مشکل تر می شود. زیرا در این حالت ادعای اجماع توسط شیخ طوسی، یکی از مصادیق بارز دروغ و افترای بر مشایخ و بزرگان مذهب خواهد بود و شیخ طوسی اجلّ از آن است که چنین توهمّی در حقّ او روا باشد.

3- هنگامی که مفید می خواهد شیعه را مخاطب خود سازد و برایشان کتابی

بنویسد، نمی تواند از آشکارگویی و تصریح به تفاصیل ماجرای صدیقه زهرا علیهاالسلام کوتاهی و سستی کند.

در کتاب اختصاص از عبداللَّه بن سنان از امام صادق علیه السلام روایت می کند که آن حضرت فرمود: ابوبکر نوشته ای در ردّ فدک برای زهرا علیهاالسلام نوشت. زهرا در حالی که نوشته را در دست داشت، از نزد ابوبکر بیرون آمد. عمر در راه به او رسید. گفت: دختر محمّد! این نوشته چیست که در دست توست؟ فرمود: نوشته ای است که ابوبکر در ردّ فدک برایم نوشته است. گفت: بده به من. زهرا علیهاالسلام حاضر نشد نوشته را به او بدهد. عمر لگدی به زهرا علیهاالسلام که فرزند پسری به نام محسن در شکم داشت، کوبید. در اثر این ضربه، زهرا علیهاالسلام محسن را سقط کرد. سپس عمر، او را سیلی زد. گویی هم اکنون به گوشواره های گوشش می نگرم که در اثر آن سیلی شکست. سپس نوشته را برداشت و پاره کرد. زهرا علیهاالسلام به خانه رفت و هفتاد و پنج روز در اثر ضربتی که عمر به او زد، مریض بود تا اینکه از دنیا رفت». ⁽¹⁾.

در همین کتاب، روایت دیگری آورده که می گوید: خلیفه ی دوم، لگدی به در خانه کوبید و آن را شکست. او لگدی به زهرا علیهاالسلام زد. فاطمه علیهاالسلام در اثر این ضربه، فرزندش محسن را سقط کرد. ⁽²⁾.

در حدیث دیگری در همین کتاب آمده: امام صادق علیه السلام فرمود: «و قاتل امیرالمؤمنین و قاتل فاطمة و قاتل المحسَّن و قاتل الحسن والحسین». ⁽³⁾.

درباره ی صحت انتساب کتاب الاختصاص به شیخ مفید، در مباحث بعدی در پاسخ به سؤالی سخن خواهیم گفت. که تشکیک در صحت انتساب این کتاب به

شیخ مفید بی مورد، مردود و نامعقول است. چنین بدست می آید که مفید این کتاب را از کتاب الاختصاص ابن عمران گزینش کرده است. بنابراین، انتخاب این حدیث از میان سایر روایات، نشانگر آن است که شیخ مفید مزیّتی در آن دیده که باعث شده آن را بر اخبار دیگر ترجیح دهد.

4- شیخ مفید رحمه اللَّه از ماجرای زهرا علیهاالسلام در چندین مورد از کتابهای دیگرش سخن گفته است. ملاحظه کنید:

الف: گنجی شافعی به نقل از شیخ مفید رحمه اللَّه: «او بر گفته های جمهور افزوده که فاطمه علیهاالسلام پس از پیامبر صلی اللَّه علیه و آله پسری سقط کرد که رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله او را محسن نامیده بود. این مطلب نزد هیچ یک از ناقلان جز ابن قتیبه وجود ندارد». ⁽¹⁾.

بنابراین گنجی، اعتقاد به سقط محسن را دقیقاً به شیخ مفید رحمه اللَّه نسبت می دهد مگر اینکه منظورش اشاره به بیان مفید در ارشاد باشد. معذلک احتمال قوی می دهیم که به مطلب اختصاص اشاره کرده است. ما به گنجی می گوییم: یک مراجعه ساده به متون منقول از اهل نقل آشکار می سازد که بسیاری از ناقلان غیر از ابن قتیبه هم این مطلب را نقل کرده اند. ان شاءاللَّه در برخی از فصول این کتاب بخش بزرگی از این متون را ذکر خواهیم کرد.

ب: شیخ مفید در مقنعه- یک کتاب در فقه شیعه- و در کتاب مزار، زیارت صدیقه طاهره علیهاالسلام را آورده است. این زیارت تصریح دارد که آن حضرت شهیده است: «السلام علیک ایتها البتول الشهیدة الطاهرة» ⁽²⁾.

آیا شهادت او جز تازیانه هایی که از اینان خورد، علّت دیگری دارد؟ آیا در اثر یک بیماری به شهادت رسید یا به سبب یک حادثه مثل سقوط از بام خانه یا اینکه

به وسیله یک ناشناس ترور شد؟!!

در بخش متون، روایاتی را که شیخ مفید رحمه اللَّه آورده در جای خود خواهیم آورد.

ج: مفید، تلاش دار و دسته حکومت برای به آتش کشیدن خانه زهرا علیهاالسلام را در کتاب امالی، از جعابی، از عباس بن مغیره، از احمد بن منصور رمادی، از سعید بن عفیر، از ابن لهیعه، از خالد بن یزید، از ابوهلال، از مروان بن عثمان روایت کرده که گفت: «هنگامی که مردم با ابوبکر بیعت کردند، علی علیه السلام و زبیر و مقداد وارد خانه فاطمه علیهاالسلام شدند و از بیرون آمدن خودداری کردند. عمر بن خطاب گفت: خانه را بر رویشان به آتش زنید. زبیر شمشیر به دست بیرون آمد...

علی علیه السلام به سوی عالیه بیرون رفت. ثابت قیس بن شماس در راه به او رسید، گفت: تو را چه شده یا اباالحسن؟! فرمود: می خواستند خانه ام را به رویم آتش زنند و ابوبکر بالای منبر بود و مردم با او بیعت می کردند ولی از این اقدام جلوگیری و به آن اعتراض نکرد...»

ثابت گفت: دست از تو برنمی دارم تا در راه تو کشته شوم. با هم به راه افتادند و به مدینه برگشتند. فاطمه علیهاالسلام را دیدند که در کنار در خانه اش ایستاده هیچ یک از آنان در خانه اش نبود و می گفت: «هرگز مردمی بدتر از شما ندیدم، جنازه ی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله را در برابرمان رها کردید و کارتان را تمام نمودید و ما را امیرتان نکردید، با ما کردید آنچه کردید و برایمان حقی قائل نشدید...» ⁽¹⁾.

این حدیث به تلاش آنان برای وارد شدن به خانه زهرا علیهاالسلام و تعدّی به اهل آن، تصریح دارد. چه حضرت علیه السلام فرمود: «ابوبکر بالای منبر بود، و مردم با او بیعت می کردند ولی از این اقدام جلوگیری و به آن اعتراض نکرد...» باید هجومی در کار باشد تا نیاز به جلوگیری داشته باشد و تعدّی ای که نیاز به اعتراض.

این عبارت «می خواستند... آتش زنند» نیز می رساند که آنان از این جهت تلاش کردند و مثلاً هیزم آوردند. خصوصاً جمله ای که حضرت درباره ی ابوبکر فرمود که «از اقدام جلوگیری و به آن اعتراض نکرد». یعنی: آنان را از اقدام برای آتش زدن خانه بازنداشت. بنابراین مسأله فقط تهدید زبانی نبوده است. مؤید این مطلب واژه ی «ارادوا: می خواستند» است و الّا می فرمود: «هددوا: تهدید کردند».

این روایت همچنین تصریح دارد خانه ای که مورد هجوم قرار دادند، در داخل مسجد و در مقابل منبر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله قرار داشت. جایی که ابوبکر پس از بازگشت از سقیفه بالای آن نشسته بود و یارانش مردم را برای بیعت با او مجبور می کردند. پس در مقابل چشمان او ماجرای خانه ی فاطمه علیهاالسلام اتّفاق افتاد و او نه آنان را از این اقدام وقیحانه بازداشت و نه به کارشان اعتراض کرد.

واضح است که قبر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در خانه ی فاطمه علیهاالسلام بود نه در خانه ی عایشه- چنانکه در جای خود تحقیق کرده ایم ⁽¹⁾- آنان نه حرمت قبر آن حضرت را مراعات کردند، نه حرمت مسجد، نه حرمت خانه زهرا، و نه حرمت شخص زهرا علیهاالسلام را.

د: مفید رحمه اللَّه در کتاب الجمل می گوید:

«هنگامی که عده ای از بنی هاشم و دیگران در گریز از ابوبکر و اظهار مخالفت با او در خانه ی فاطمه علیهاالسلام جمع شدند، عمر بن خطاب، قنفذ را فرستاد و گفت: آنان را از خانه بیرون کن. اگر بیرون نرفتند، هیزمها را در کنار در جمع کن و به آنان اعلام نما که اگر برای بیعت بیرون نیایند، خانه را بر رویشان آتش خواهم زد.

سپس خودش با گروهی از جمله مغیرة بن شعبه ثقفی، و سالم غلام ابوحذیفه، به راه افتادند تا به در خانه ی علی علیه السلام رسیدند. عمر ندا داد: فاطمه دختر رسول خدا! کسانی را که به خانه ات پناهنده شده اند بیرون کن تا بیعت کنند و در

آنچه مسلمانان وارد شده اند، داخل شوند و الّا به خدا سوگند آنان را به آتش می کشم. این حدیث مشهور است.» ⁽¹⁾.

سخن شیخ مفید رحمه اللَّه در ارشاد را پیش از این آوردیم. در اینجا دلیلی بر تکرار آن نمی بینیم.

کتاب الاختصاص نوشته ی شیخ مفید

آوردیم که برخی در اینکه کتاب الاختصاص از شیخ مفید رحمه اللَّه است، ایجاد شک کرده اند تا این را دستاویزی برای رد اعتماد به روایات آن درباره مظالم زهرا علیهاالسلام قرار دهند و انتساب این کتاب را به شیخ مفید رحمه اللَّه رد نمایند.

می گوییم: ما در آنچه درباره کتاب اختصاص شیخ مفید بیان شده، به دقّت اندیشیدیم اما هیچ کدام را برای ایراد شک و شبهه در صحت انتساب کتاب به این عالم جلیل القدر صالح نیافتیم. در اینجا به اختصار به برخی از آنچه در این باره مطرح شده پاسخ می دهیم:

1- در این کتاب روایات فراوانی آمده که اینگونه آغاز می شود: حدّثنی جعفر بن الحسین المؤمن. لذا برخی گمان کرده اند که این کتاب از جعفر است.

پاسخ: در این کتاب روایات بسیاری آمده که با نام این مرد شروع نمی شود با اسم افراد دیگری آغاز می شود یا اسامی دیگر با واو عطف افزوده می گردد. لذا این مسأله موجب نمی شود که کتاب را به این مرد نسبت دهیم.

2- صاحبان کتابهای فهرست مثل نجاشی در رجال، طوسی در فهرست و ابن شهر آشوب در معالم العلما، این کتاب را در شمار تألیفات شیخ مفید نیاورده اند.

پاسخ: همه ی اینها، همه ی تألیفات شیخ مفید را یکی نیاورده اند بلکه هر کدام

بخشی از کتابهای او را نام برده اند و کتاب اختصاص از جمله کتابهایی است که از آن نام نبرده اند. خواهیم گفت که چرا این کتاب را در شمار تألیفات او ذکر نکرده اند.

3- نسخه های خطی این کتاب مشوّش است. مثلاً خطبه کتاب در یک نسخه را در نسخه دیگری پس از چند صفحه می بینید.

پاسخ: ممکن است صحافی برخی نسخه ها به هم خورده باشد و آنگونه که برایشان ممکن بوده، آن را منظّم کرده باشند.

4- می گوید: «قال محمّد بن النعمان» به نظر شما چه کسی این را گفته است؟!

پاسخ: این گفته ی شخص مؤلف است. چنانکه عادت مؤلفان قدیم است که در ابتدای عبارت از خود اینگونه یاد می کنند. بنابراین گفته دیگران نیست که از مفید نقل کرده باشند.

احتمال اینکه این عبارت را برخی برای توضیح نوشته باشند، سپس نسخه نویسان اشتباهاً در اصل کتاب وارد کرده باشند، احتمال ضعیفی است و نیاز به اثبات دارد.

اگر علت اینکه فقط شیخ مفید را انتخاب کرده این بوده که در این کتاب نام بعضی از مشایخ مفید آمده، باید دانست که همانگونه که اینان مشایخ مفید بوده اند، مشایخ دیگران هم بوده اند ولی آنان را انتخاب نکرده است.

با این حال در کتاب نام کسانی آمده که سه برابر اینان می شوند و معلوم نشده که از مشایخ مفید بوده اند. پس چرا از این شمار اندک مشایخ، استفاده کرده که کتاب از مفید است ولی به آن دسته از مشایخ که باقی مانده و به لحاظ عدد از اینان بیشترند، توجه نکرده است؟!

5- این کتاب به یک کشکول روایی که بیشتر احادیث آن درباره ی فضائل اهل بیت علیه السلام است، شبیه تر است. ترتیب کتاب بر اساس یک شیوه ی منطقی منسجم

نیست در حالی که شیخ مفید به دقّت و نوآوری ممتاز است.

پاسخ: این عیب کتاب نیست. چه هدف برخی مؤلفان نوشتن کتابهای کشکول، روایی و غیر آن، است و شیخ مفید رحمه اللَّه کتاب امالی را نوشته که یک کتاب کشکول حدیث است. از سوی دیگر، همانگونه که واضح است، لازم نیست دقّت و نوآوری شیخ مفید در کتابهای حدیثی او نمایان شود.

با صرف نظر از این حقیقت که کتاب الاختصاص گزینش و انتخاب شیخ مفید از کتاب الاختصاص ابن عمران است.

6- در این کتاب مباحثی آمده که با آرای شیخ مفید در کتابهای دیگرش سازگاری ندارد. از سوی دیگر چارچوب کلی کتاب دلالت ندارد که تألیف یک متکلم عقل گرا همچون شیخ مفید باشد. بلکه به تألیف یک محدث همچون شیخ صدوق نزدیکتر است.

پاسخ این گفته از پاسخ قبلی دانسته می شود. چه ممکن است هدف نویسنده حفظ برخی از احادیث در ضمن یک مجموعه کشکول مانند باشد. چنانکه در مورد کتابهای امالی که یکی از آنها تألیف شیخ مفید است، چنین می باشد. به علاوه ممکن است مفید پیش از آنکه در عقاید و فقه و غیره امام و سرآمد دوران شود، این احادیث را جمع کرده باشد.

چه بسا هدف وی از جمع آوری این احادیث، تألیف یک کتاب مستقل و منظم به صورت فنی که در دسترس مردم و مورد اعتماد آنان باشد، نبوده است.

گذشته از این، دیدگاه کلامی و عقیدتی فرد مانع نمی شود که معارض آن را همچون آرای موافق، بیاورد. این یکی از ویژگی های ممتاز عالم است که در مباحث کلامی به قواعد بحث کلامی، ملتزم باشد و در مباحث حدیثی و به عنوان یک محدث به ضوابط و اصول مربوط به نقل، پژوهش و گزینش حدیث... به همین

علّت می بینیم که برخی از محدثان به رغم قبول و پذیرش بخش خاصی از اخبار، خصوصاً در زمینه های فقهی، اخبار متعارض را در کتابهای خود می آورند. این مطلب با مراجعه به کتب کلینی، صدوق و دیگران روشن می شود.

از سوی دیگر دیده ایم که برخی از مؤلفان، کتابهای خود را برخوردار از چند صفت می نویسند. مثلاً فقیه به عنوان یک محدث چنان که شیخ طوسی کتاب نهایه را که متون اخبار است، نوشت. ممکن است فیلسوف به زبان عرفا کتاب بنویسد مثل خواجه نصیرالدین طوسی در بعضی از رسائلش، ممکن است متکلم به زبان فیلسوف بنویسد مثل فخر رازی و یا صوفی به زبان فیلسوف مثل غزالی. غیر اینان، فراوانند.

از سوی دیگر، برخی از آراء در گذر زمان عوض می شود خصوصاً اگر صاحب رأی از عالمانی باشد که از جوشش فکری برخوردارند و در راه تکامل شعور، اندیشه و معرفت خود گام برمی دارند. میزان توجه مؤلف نیز به جهاتی که در تألیف خود مورد ملاحظه قرار می دهد، در زمانهای مختلف، فرق می کند.

از این گذشته، خواهیم گفت که این کتاب گزینش مفید از کتابی دیگر است.

7- وجود خلل یا احیاناً عدم وضوح در ارجاع برخی از ضمایر یا وجود فاصله ی زیاد بین ضمیر و مرجع آن.

به این ایراد پاسخ داده شد که این فقط منحصر به اختصاص مفید نیست بلکه در بسیاری از کتابها از جمله کافی، تهذیب الاحکام، و وسائل الشیعه نیز این ایراد به چشم می خورد.

این مسأله علل مختلفی دارد. از جمله ی مؤلف روایتی پیدا می کند. آن را در جایی از کتابش قرار می دهد. سپس به ضرورت تجدید نظر در انسجام و هماهنگی مفروض، توجه نمی کند که مبادا بین ضمیر و مرجع آن در دو روایت، حدیث سوم

یا سخن دیگری فاصله انداخته باشد.

8- مؤلف گاهی اوقات از کتابها نقل کرده مثل کتابهای شیخ صدوق و بصائر الدرجات و گاهی اوقات از مشایخ. حال اگر به مشایخ مذکور که مؤلف از آنان نقل کرده، دقت کنیم، می بینیم که پنج نفر از مشایخ مفیدند و شانزده نفر دیگر هستند که مفید در غیر این کتاب اصلاً از آنان روایت نکرده است.

از سوی دیگر شیخ مفید، مشایخ دیگری دارد که از جایگاه ویژه ای برخوردارند مثل: جعابی، احمد بن محمّد بن ولید و صیرفی و دیگران ولی در این کتاب حتی یک روایت از آنان نقل نکرده است.

پاسخ:

1- ظاهراً مؤلف کتاب، ابن عمران است و مفید، مطالبی را که پسندیده، از آن انتخاب و گزینش کرده است. بنابراین مشایخ کتاب، مشایخ ابن عمران هستند نه مشایخ مفید. در تأیید این نکته، مطالبی خواهد آمد.

2- ممکن است مؤلف پیش از اینکه مشایخ زیادی پیدا کند، کتاب را نوشته باشد. شاید همه یا برخی از روایات را از کتابهایی که در دسترس او بوده، انتخاب کرده و در این باره هیچ اشکالی بر او وارد نیست.

3- اینکه می گوید: برخی از کسانی که مؤلف از آنان در این کتاب روایت نقل کرده، ندیده ایم که مفید از آنان در سایر کتابهایش روایت کرده باشد؛ نمی تواند دلیلی بر نفی کتاب از او باشد. زیرا ممکن است از یک نفر از مشایخش در اینجا چیزی نقل کند که مشایخ دیگرش چیزی از آن برایش نقل نکرده اند و یا از شیوخ جدیدی استفاده کند و از آنان روایت نقل نماید. سپس آنان را رها کرده ملتزم مشایخ دیگری شود. این کار علل و اسبابی دارد که برحسب شرایط و اوضاع و احوال و اغراض افراد در گذر زمان فرق می کند...

آیا در میان عالمان حدیث کسی هست که شرط کند باید راوی در همه ی کتابهایش از فرد فرد مشایخ خود که در طول تاریخ زندگانی علمی دراز خود از آنان استفاده کرده، روایت نقل کند؟!

نسخه های کتاب الاختصاص

از کتاب الاختصاص چند نسخه وجود دارد:

1- نسخه نوشته شده از روی نسخه شیخ حر عاملی ⁽¹⁾که آن را بدون هیچ گونه ابهامی به شیخ مفید نسبت داده است. چه بر روی آن نوشته شده:

«کتاب الاختصاص للشیخ المفید محمد بن النعمان، منتخب من الاختصاص لاحمد بن الحسین بن عمران.»

در آخر این نسخه نوشته شده:

«تمَّ کتاب الاختصاص للشیخ المفید قدس سره.».

بر روی نسخه شیخ حر عاملی، مالکیت شیخ حر در سال 1087 ه نوشته شده است امّا تاریخ کتابت آن معلوم نیست. این نسخه در کتابخانه آیةاللَّه حکیم رحمه اللَّه در نجف اشرف نگهداری می شود.

2- نسخه کتابخانه سپهسالار که تاریخ آن 1118 ه است. ناسخ یادآوری کرده که این کتاب، مختصر کتاب الاختصاص احمد بن حسین بن عمران است.

این عبارت با عبارت روی نسخه شیخ حر عاملی تفاوت ندارد. زیرا مقصود این است که اصل کتاب الاختصاص از احمد بن حسین بن عمران است. و این منافات ندارد که مختصرش از شیخ مفید باشد.

3- نسخه قدیم موجود در کتابخانه آسان قدس رضوی مشهد که تاریخ کتابت

آن سال 1055 ه است. در این نسخه پس از چند صفحه آمده:

«کتاب مستخرج من کتاب الاختصاص تصنیف ابی علی احمد بن الحسین بن احمد بن عمران رحمه اللَّه».

این عبارت نیز با نوشته روی نسخه ی شیخ حر عاملی فرق ندارد. زیرا همانگونه که گفتیم کتاب الاختصاص از ابن عمران است و تلخیص آن از شیخ مفید.

به نظر می رسد که اوراق این نسخه جابه جاست. این جابه جایی اسباب مختلفی دارد.

بنابراین مانعی ندارد که الاختصاص چاپ شده بر اساس دو نسخه اول را به شیخ مفید نسبت دهیم به این اعتبار که وی آن را از کتاب ابن عمران گزینش کرده است.

ممکن است همین اختصار موجب شده که آن را در شمار تألیفات شیخ مفید ذکر نکنند. زیرا خودش آنرا ننوشته. بلکه از کتاب شخص دیگری گزینش و تلخیص کرده است... این بر میزان اهتمام شیخ مفید به این کتاب دلالت دارد تا آنجا که به گزینش آثار نفیس و استخراج اخبار ثمین آن می پردازد.

گواه مطلب اینکه کتاب الفصول المختاره که گزینش سید مرتضی از کتاب «العیون والمحاسن» شیخ مفید است، در شمار تألیفات سید مرتضی نیامده است بلکه همچنان به شیخ مفید نسبت داده می شود و یکی از تألیفات او به حساب می آید.

دیدگاه کاشف الغطاء و شرف الدین

اشاره

گفتار کاشف الغطاء

استدلال کاشف الغطاء

دیدگاه سید عبدالحسین شرف الدین

شاهد و دلیل

گفتار کاشف الغطاء

برخی به پاسخ عالم سرشناس آیةاللَّه شیخ محمد حسین آل کاشف الغطاء- که وی او را از اندیشمندان توصیف می کند- به پرسشی درباره ی این موضوع استدلال کرده می گوید: کلام کاشف الغطاء عدم صحت آنچه را درباره ی شکستن پهلوی زهرا علیهاالسلام در اثر ضربت مهاجمان گفته می شود، ثابت می کند. همچنان که آنچه درباره ی ورود آنان به خانه ی زهرا علیهاالسلام و زدن او، و حوادث پیش و پس از آن گفته می شود، را نفی می نماید.

استدلال کاشف الغطاء

اشاره

1- من این قوم را تبرئه نمی کنم اما زدن زن در آن زمان عیب بود چنان که اگر کسی زنی را می زد، این کار برای خود او و نسلش یک ننگ به شمار می رفت. در نهج البلاغه از امام علی علیه السلام آمده:

«... زنان را با زدن برمی انگیزانید هرچند آبروی شما را بریزند یا امیرانتان را دشنام گویند که توان زنان اندک است و جانشان ناتوان و خردشان دستخوش نقصان. آنگاه که زنان در شرک به سر می برند مأمور بودیم دست از آنها بازداریم و در جاهلیت اگر مردی با سنگ یا چوبدستی بر زنی حمله می کرد او و فرزندانی را

که از پس او می آیند، بدین کار سرزنش می کردند». ⁽¹⁾.

2- «اما قضیه ی زهرا علیهاالسلام و سیلی زدن بر صورت مبارکش چیزی است که بعید می دانم که عقل و وجدان و احساسات من آنرا بپذیرد. نه از این جهت که این قوم از ارتکاب چنین جسارت عظیمی ابا و پروایی داشتند بلکه از این لحاظ که سجایای عربی و آداب و رسوم جاهلی که...». ⁽²⁾.

3- اگر آنان مرتکب چنین اقدام ناشایست و ناروایی می شدند، کسانی از صحابه مانع می شدند و آنان را از این کار بازمی داشتند.

4- زهرا علیهاالسلام در هیچ یک از خطبه ها و سخنرانیهای خود مثل خطبه ای که در مسجد پیامبر صلی اللَّه علیه و آله و در حضور مهاجران و انصار ایراد فرمود و در تظلم از قوم بدرفتاری آنان، نه بیان نمود که او را زده اند یا فرزندش را سقط کرده اند و نه بدان اشاره کرده است در حالی که: «فاطمه علیهاالسلام خشمگین و به شدت متأثر بود».

زهرا علیهاالسلام به علی علیه السلام گفت: که فلانی «نحله ی پدرم و دستمایه ی معیشتی فرزندانم را به زور و ستم ربود»، اما نفرمود: او یا دوستش مرا زد. همینگونه هنگامی که برای زنان مهاجرین و انصار صحبت کرد، کلامش را اینگونه آغاز کرد: «به خدا سوگند در حالی صبح کردم که دنیایتان را رها کردم و از مردانتان دلی مالامال از نفرت دارم...». و از چیزی جز غصب فدک و غصب خلافت شکایت نکرد. در حالی که زدن و سیلی و شکستن پهلویش و فروریختن میخ در سینه اش- اگر صحیح باشد- از غصب فدک عظیم تر است.

همچنین هنگامی که ابوبکر و عمر از علی علیه السلام اجازه گرفتند و بر فاطمه علیهاالسلام وارد شدند، تا رضایت او را به دست آورند، از آنچه گفته می شود بر او گذشته،

چیزی به آندو نگفت.

علی امیرالمؤمنین علیه السلام نیز در هیچ یک از خطبه ها و سخنان خود به آن اشاره نکرد. در حالی که پس از به خاکسپاری فاطمه علیهاالسلام دلتنگیها و اندوههای علی علیه السلام به جوشش آمد و به پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله گفت: السلام علیک یا رسول اللَّه، عنّی و عن ابنتک النازلة فی جوارک...

در حالی که موقعیت ایجاب می کرد اگر چیزی بر دختر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله گذشته، بگوید. زیرا این یک حجت قوی علیه آنان بود و موجب برانگیختن احساسات و عواطف از همه جهات بر ضدّ آنان. ⁽¹⁾.

مرحوم کاشف الغطاء، این کار را فقط از قنفذ وردی می داند و بس.

این گفته های کاشف الغطاء بود که برخی که در صدد ایجاد شک و برانگیختن غبار تردید پیرامون این قضیه هستند، آن را دستاویز خود قرار داده و تکرار می کنند.

در پاسخ می گوییم:

سخنان کاشف الغطاء که برخی برای ایجاد شک و تردید درباره ی ماجرای زهرا علیهاالسلام از آن استفاده کرده اند، متضمن نکاتی چند است که در پی بدان اشاره می کنیم.

کاشف الغطاء منکر ماجرا نیست

به رغم آنکه معتقدیم کاشف الغطاء منکر حوادث و بلایایی که بر زهرا علیهاالسلام گذشت، نیست، چند نکته را بیان می کنیم:

الف: هر چند مرحوم کاشف الغطاء عالم مبرزی بود اما از افتادن در خطا و اشتباه مصون نیست خصوصاً در مسأله ای که نیاز به تتبع بیشتر آثار و متون و

مراجعه به مصادر و منابع آن دارد. او به هنگام بیان دیدگاه خود درباره ی هجوم به خانه ی زهرا علیهاالسلام و زدن و سقط جنین او دلیل مورد استناد خود را بیان کرده است. بنابراین این عمده همین دلیل است و باید آن را مورد ملاحظه و نقد و بررسی قرار دهیم. چه بسا که این دلیل درست نباشد.

امامی بودن کاشف الغطاء موجب نمی شود که آرا و افکار، و استدلالهای وی مورد نقد علمی و واقعگرایانه قرار نگیرد.

ب: شاید مخاطب کاشف الغطاء در این سخنان، کسانی بوده اند که مهاجمان را مقدس و معیار حق و میزان صدق می دانند. لذا خواسته بدون برانگیختن عواطف و احساسات و عصبیتها حقیقت امر را به آنان تفهیم نماید. به همین جهت می بینیم که انجام چنین کاری را بعید می شمارد. سپس مسئولیت کار را به گردن فردی می اندازد که نه نسبت به او حساسیتی دارند و نه از قداست چندانی نزدشان برخوردار است، او قنفذ عدوی است.

مؤید این معنی این است که مرحوم کاشف الغطاء این مطلب را در پاسخ یک پرسش بیان کرد. ممکن است در پاسخ، حال سؤال کننده و یا جوّ عمومی حاکم را مراعات کرده و نخواسته با طرح مطالبی و تحریک احساسات باعث برهم خوردن اوضاع و ایجاد آشوب در میان مردم شود خصوصاً که می دانیم کاشف الغطاء گامهای بزرگی در راه وحدت مسلمانان برداشت.

ج: همین عالم جلیل القدر، آنجا که دلیلی بر مدارا و مماشات نمی بیند و عواطف مخاطبانش با بیان حقایق جریحه دار نمی شود، دیدگاه حقیقی خود را به صراحت بیان می کند و سقط محسن و آتش زدن در خانه ی فاطمه علیهاالسلام را با صدای بلند و آشکارا سرزنش می کند:

و فی الطفوف سقوط السبط منجدلاً

من سقط محسن خلف الباب منهجه

و بالخیام ضرام النار من حطبٍ

بباب دار ابنة الهادی تأججه ⁽¹⁾.

شخص کاشف الغطاء بیان می کند که امامیه در این باره اجماع دارند. پیش از این بخشی از سخنان او را آوردیم. در اینجا آن را به طور کامل می آوریم:

«کتابهای شیعه از صدر اسلام و قرن اول، مثل کتاب سلیم بن قیس و پس از آن تا قرن یازدهم و بعد از آن و بلکه تا امروزه همه ی کتابهای شیعه که به احوال امامان و پدرشان: آیت کبری و مادرشان: صدیقه زهرا علیهاالسلام پرداخته و همه ی کسانی که در شرح زندگانی و احوال آنان کتاب نوشته اند، تقریباً یا تحقیقاً یا در ذکر مصائب بضعه ی طاهره، اجماع دارند که پس از رحلت پدرش: مصطفی، ستمگران به صورتش زدند و بر گونه اش سیلی چنان که چشمانش سرخ شد و گوشواره اش شکست و به در فشرده شد پهلویش شکست و فرزندش را سقط کرد و هنگامی که از دنیا رفت، نشانه های تازیانه همچون بازوبند بر روی بازویش باقی بود.

سپس شاعران اهل بیت علیهم السلام این قضایا و مصائب را دستمایه ی خود قرار دادند و در اشعار و مرثیه های خود، به نظم کشیدند و از مسلّمات گرفتند. از جمله کمیت و سید حمیری و دعبل خزاعی و نمیری و سلامی و دیک الجن و پیش و پس از آنان تا عصر حاضر.

بزرگان شعرای شیعه در قرن سیزدهم و چهاردهم- که ما در آن هستیم- بر وسعت آن افزودند. مثل خطی و کعبی و کوازین و آل سید مهدی و دیگران که تعدادشان فراوان است و غیر قابل شمارش.

عقل می تواند همه ی این فجایع را، هر چند در غایت زشتی و هولناکی است و از موجبات وحشت و دهشت، تجویز کند، و اذهان و وجدان آن را جایز بداند و افکار بپذیرد و هضم کند، خصوصاً که این قوم چنان در قضیه ی خلافت و غصب

این منصب الهی از صاحب بر حقش فرورفتند که از این عظیم تر و هولناکتر است». ⁽¹⁾.

زدن زنان

آنچه کاشف الغطاء در توجیه زشت دانستن زدن زنان، در فرهنگ عرب بیان کرده نمی تواند این مسأله را توجیه کند. زیرا:

الف: سخن امیرالمؤمنین علی علیه السلام در سرزنش زدن زنان بدین معنی نیست که هرگاه انگیزه ای قوی تر در ارتکاب هولناکترین جنایات و هتک بزرگترین حرمتها وجود داشته باشد، زدن زنان بوسیله ی آنان محال خواهد بود.

خصوصاً اگر این انگیزه، شهوت حکومت و سلطنت باشد و بویژه آنگاه که حکومت بتواند پس از تحکیم پایه های خود، با اعمال قدرت و هیبت و با استفاده از مال و مقام و آنگاه که مردم از ترس یا طمع بدان گردن نهند و سپس با استفاده از تقدس و احترامی که خلیفه بر پایه ی تدین و ایمان نزد توده ی مردم دارد، این ننگ و سرزنش را از دامن خود پاک کند.

از سوی دیگر: از قدیم زنده به گور کردن دختران ننگ و عار بوده و هست؟!

از قدیم قتل فرزند و برادر برای رسیدن به دنیا ننگ و عار بوده و هست؟!

در حالی که خیزران، آنچنان که می گویند فرزندش را به خاطر پادشاهی کشت؛ مأمون نیز برای رسیدن به خلافت برادرش امین را کشت!

معروف است که می گویند: پادشاهی عقیم است و رحم ندارد. ⁽²⁾.

اگر اینان مقید بودند که کار زشتی از آنان سر نزند، در جایی که پیغمبر علیه السلام

می شنید، به او نمی گفتند: پیغمبر هذیان می گوید. در حالی که می بایست مانع دینی او موانع عادات، و رسوم قویتر باشد.

به علاوه اطلاق چنین سخن زشتی در حق پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله انگیزه بیشتری برای به همراه داشتن ننگ و عار ابدی دارد. چه این از زدن یک زن یا محاصره ی خانه اش، یا گفتن سخنان زشت و رکیک به او، عظیم تر است.

خلاصه کلام اینکه اگر کسی از ننگ و عار و سرزنش دیگران پروایی دارد باید که در همه شئون و احوال زندگی اش از آن پروا داشته باشد نه اینکه در یک جا از آن بترسد و در جای دیگر بدان اعتنایی نکند. چنان که به ساحت مقدس پیغمبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله جسارت و بی حرمتی کردند. این برای ما روشن و قابل قبول نیست.

جسارت فرد در یک مورد ما را بر آن می دارد که در تکذیب آنچه در موارد دیگر به او نسبت داده می شود، شک کنیم. پس چگونه خواهد بود آنجا که جسارت او با دلایل قاطع و براهین ساطع ثابت شده باشد؟!

آیا این تهدید دختر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله ننگ و عار نیست؟ آیا فقط سیلی زدن زهرا علیهاالسلام ننگ و عار است و بس؟!

ب: این شخص که به گفتار کاشف الغطاء استدلال می کند، خودش در صحت نصوص وارده در نهج البلاغه، و سایر کتابها که به نوعی ضعف در شخصیت زن اشاره دارد، علامتهای سؤال بزرگ می گذارد. این متن نهج البلاغه که وی بدان استشهاد کرده، از ضعف زنان سخن می گوید:

«فانهنّ ضعیفات القوی، والانفس، والعقول».

خود وی چندین بار در صحت همین متن شک کرده است. حال چگونه است که در اینجا به چیزی استدلال می کند که در جای دیگر اجمال و تفصیل آن را رد کرده است؟!

ج: دختران رسول اکرم صلی اللَّه علیه و آله را در کربلا تازیانه زدند. آنگاه که کینه های سیاه، چشم دشمنان را کور کرد و از اندیشه در عواقب آن، از ننگ دنیا و خشم خدای جبار در دنیا و آخرت بازشان داشت.

شواهد تاریخی فراوانی در دست هست که تأکید می کند: هرگاه انگیزه ای قویتر از انگیزه ی دفع عار یافته اند، از ارتکاب هرگونه جنایت و پذیرش این عار پروایی نداشته اند. از این شواهد به ذکر موارد زیر بسنده می کنیم:

1- یکی از آنان، دخترش را زنده به گور می کرد که مبادا از غذای او بخورد، در حالی که خداوند متعال می فرماید: «و اذا المؤودة سئلت، بأی ذنب قتلت). ⁽¹⁾.

2- همین گوینده بیان کرده که ابن زیاد (لع) بر آن شد که خانم زینب را بزند، چه آن بانو سخنانی خطاب به عبیداللَّه گفت که حمیّت او را برانگیخت. عمرو بن حریث دخالت کرد و با این سخن مانع او شد که: او زن است و زن را به واسطه ی گفته هایش مؤاخذه نمی کنند. ⁽²⁾.

3- استدلال کننده به کلام کاشف الغطاء گفته است: زینب و دیگر دختران خاندان وحی با تازیانه مورد ضرب و شتم قرار گرفتند. ⁽³⁾.

در این باره به کتابها، تألیفات و خطبه هایش مراجعه کنید.

4- سمیه مادر عمار در مکه زیر شکنجه های فرعون قریش، ابوجهل (لع) جان داد و نخستین شهید زن در اسلام شد. ⁽⁴⁾.

5- شخص عمر، کنیز یکی از بنی موئل را شکنجه کرد. آنقدر او را زد تا اینکه

خودش خسته شد. به کنیزک گفت: من از تو معذرت می خواهم که تو را رها نکردم مگر اینکه خسته شدم. ⁽¹⁾همو امّ شریک را شکنجه کرد. پس چرا نترسید که ارتکاب این کار باعث ننگ و عار برای او خواهد شد؟!

6- کتابهای تاریخ و حدیث می گوید: هنگامی که عثمان بن مظعون مرد، زنان گریه می کردند. عمر با تازیانه آنان را می زد. رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله دستش را گرفت و فرمود: آرام باش عمر، بگذار گریه کنند... ⁽²⁾.

7- عمر، زنانی را که در مرگ ابوبکر گریه می کردند، زد. ابن ابی الحدید می گوید: «اولین کسی که عمر با تازیانه اش او را زد، ام فروه دختر ابی قحافه بود. هنگامی که ابوبکر مرد، زنان و از جمله خواهرش ام فروه، در مرگ او نوحه گری کردند. عمر بارها آنان را از این کار بازداشت اما آنان نوحه گری را از سر گرفتند. پس ام فروه را از میانشان بیرون آورد و او را با تازیانه اش زد. زنان فرار کردند و پراکنده شدند». ⁽³⁾دیگران نیز این قصه را نقل کرده اند. ⁽⁴⁾.

8- هنگامی که خالد بن ولید مرد، زنانی در خانه میمونه گرد آمدند و در فراقش گریه می کردند. عمر آمد... او زنان را با تازیانه می زد. در این هنگام روبند یکی از زنان افتاد. گفتند: یا امیرالمؤمنین! روبندش. گفت: رهایش کنید که او را حرمتی نباشد... ⁽⁵⁾.

9- پیامبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله خون هبار بن اسود را به خاطر برخورد وی با زینب، مباح فرمود. این مسأله معروف و مشهور است.

د: چرا وجدان اینان نمی پذیرد که عمر، زهرا علیهاالسلام را زده باشد با این تعلیل که زدن زهرا علیهاالسلام موجب سرزنش و ننگ و عار او می شود اما وجدانشان می پذیرد که ننگ و عار و سرزنش این اقدام وقیح، گریبانگیر قنفذ باشد؟ چه همانگونه که عمر عرب است و از سرزنش می ترسد، قنفذ هم عرب است و از سرزنش پروا دارد؛ همانگونه که عمر از قبیله ی بنی عدی است، قنفذ هم از بنی عدی است. پس چرا استثنا؟!

اما محقق شوشتری ⁽¹⁾بیان کرده که قنفذ از بنی تیم است نه از بنی عدی. ولی منظور آن است که قنفذ عدوی الولاء است یعنی غلام آنان بود. به هر حال، خواه قنفذ عدوی باشد و خواه تیمی، اگر زدن زن از نظر عرب قبیح است، پس باید انسان عرب نژاد آن را زشت بداند و آن را از سوی هرکس که باشد، تقبیح کند. بلکه هرگاه یک غلام، زن عرب را بزند، مردم عرب، براساس مفاهیم خود، با حساسیت بیشتر با آن مقابله و به شدّت رد خواهد کرد.

ه: از امام علی علیه السلام روایت شده که فرمود: آنان اموال قنفذ را مصادره نکردند، چنانکه در مورد سایر والیان خود کردند. به این ترتیب از ضربتی که به زهرا علیهاالسلام زد، قدردانی کردند. ⁽²⁾.

بنابراین تقدیر آنان از قنفذ به واسطه ی زدن زنی که زهرا علیهاالسلام نام دارد و سرور زنان جهان است، ننگ و سرزنش دیگری است که پرده از مقاصد پنهان آنان برمی دارد روشن است که آنان نه از این ننگ و سرزنش پروایی دارند و نه از خشم و غضب خدا و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بواسطه ی خشم و غضب زهرا علیهاالسلام. چه انگیزه ای قویتر از آن

دارند. خصوصاً که این انگیزه تحقق شهوتی در سطح حکومت بر جهان اسلام و رسیدن به مقام جانشینی پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله باشد که نزد مردم از قداست و اهمیت زایدالوصفی برخوردار است.

از سوی دیگر ادعای بعضی را نیز باطل می کند که مدعی اند: این قوم، به زهرا علیهاالسلام احترام می گذاشتند و او را محترم می دانستند و در راه کسب رضایت و خشنودی او تلاش می کردند و...

خواهیم گفت که تلاش این دو نفر برای بدست آوردن رضایت زهرا علیهاالسلام یک مانور سیاسی شکست خورده و مردود بود.

پذیرش مردم

در خصوص این گفته استدلال کننده که مردم اجازه نمی دادند کسی متعرض زهرا علیهاالسلام شود و او را مورد اذیت و آزار قرار دهد و با او بدرفتاری نماید این کار نمی توانست از سوی مردم پذیرفته شود، می گوییم:

الف: اگر صحیح باشد که اقدام به هرگونه بدرفتاری با زهرا علیهاالسلام با مخالفت مردمی روبرو خواهد شد باید دانست که تلاش برای به آتش کشیدن خانه و جمع آوری هیزم، در مقابل دیدگان مردم انجام گرفت. آنگونه که در بعضی از متون آمده، خیابانهای مدینه مملو از مردمی شده بود که برای نظاره این اقدام وقیحانه جمع شده بودند. پس چرا یک نفر از آنان دخالت نکرد و دار و دسته حکومت را از این کار بازنداشت؟!

ب: چرا آنگاه که دوّمی به پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله که از آنان قلم و کاغذ خواست تا چیزی برایشان بنویسد که هرگز پس از او گمراه نشوند، گفت: پیغمبر هذیان می گوید احدی به او اعتراض نکرد یا او را سرزنش ننمود یا بد نگفت یا حتی خودش را در

مقابل او، عبوس نشان نداد؟!

ج: اگر بپذیریم که مردم اجازه ی چنین کاری را به آنان نمی دادند، آیا در توان و وسع مردم بود که با حاکمان جدید که زندگانی سیاسی خود را با عنف و زور آغاز کردند، و دولتشان را به زور شمشیر تشکیل دادند، مخالفت کنند؟! مگر مردم مغلوب آنان نبودند؟!

احتجاج زهرا علیهاالسلام

در خصوص احتجاج زهرا علیهاالسلام به جنایاتی که در حق او مرتکب شدند، چند نکته را بیان می کنیم:

الف: تلازم عدم احتجاج با عدم وقوع حادثه، درست نیست. زیرا حادثه ای اتفاق می افتد امّا علّت یا عللی مانع احتجاج بدان می شود. به عبارت دیگر، هنگامی که اتفاق رخ می دهد و مردم شاهد عینی آن هستند و بلکه خودشان عامل وقوع آن بوده اند، دیگر نه نیازی به بیان آن هست نه فایده ای دارد. خصوصاً برای کسی که خودش مرتکب این جنایات شده است مگر اینکه ضرورت دیگری ایجاب کند مثل اینکه او را ملزم به انجام آن کرده باشند و مانند این...

ب: بیان کردیم که اگر زهرا علیهاالسلام این قضیه را محور اصلی اعتراضات خویش به غاصبان خلافت می کرد: دچار محذور دیگری می شد یعنی: تضییع قضیه ی محوری بزرگ خلافت زیرا غاصبان خلافت می توانستند به راحتی برای مردم تصویر کنند که نزاع آنان با زهرا علیهاالسلام یک نزاع شخصی و در خصوص امور بسیار کوچک است و نه نزاع درباره ی اینکه چه کسی به خلافت سزاوارتر است یا درباره ی مصلحت امّت؟!

و آنگاه که نزاع شخصی شد بر زهرا علیهاالسلام فرض است که وقتی بدکاران به حضورش رسیدند و از او درخواست عفو کردند، آنان را مورد عفو و رأفت خویش

قرار دهد. زیرا عفو گذشت در مسائل شخصی از واجبات اخلاق انسانی و اسلامی است. خداوند فرمود:

(خُذ العفْو وَأْمُر بالعُرف، و اَعرض عن الجاهلین). ⁽¹⁾.

(وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحوا الا تحبون ان یغفراللَّه لکم). ⁽²⁾.

(فاصفح الصفح الجمیل). ⁽³⁾.

تبدیل این نزاع به نزاع در مسائل شخصی بزرگترین هدیه ای بود که زهرا علیهاالسلام تقدیم آنان می کرد، در حالی که مسأله امامت و خلافت یک مسأله شخصی نیست و از سوی دیگر نه حق را به صاحب حق برگردانده اند و نه کاری کرده اند که نشانگر حسن نیت آنان در متابعت از حق باشد.

بنابراین حق زهرا علیهاالسلام است که آنان را مورد عفو و گذشت خود قرار دهد یا کوتاه بیاید و اظهار قبول و رضایت نماید.

ج: هم زهرا علیهاالسلام از این وقایع یاد کرده و هم علی امیرالمؤمنین علیه السلام. روایات و متون مربوط به این جریان را در بخش مربوط خواهیم آورد. در اینجا به برخی از متون اشاره می کنیم.

دیلمی روایت کرده که فاطمه علیهاالسلام فرمود: «هیزم زیادی در کنار خانه مان جمع کردند و آتش آوردند که در و ما را با هم بسوزانند. من در پشت لنگه در ایستادم و آنان را به خدا و پدرم سوگند دادم که دست از ما بردارند و بروند. پس عمر تازیانه را از دست قنفذ- غلام ابوبکر- گرفت و با آن به بازوی من زد. تازیانه همچون بازوبند به دور بازویم حلقه زد. عمر با لگد به در کوبید. و آن را به طرف

من فشار داد. در حالی که آبستن بودم. به صورت افتادم، آتش شعله می کشید و چهره ام را می سوزاند. عمر چنان به صورتم سیلی زد که گوشواره از گوشم افتاد و درد زایمان مرا گرفت. پس محسن را سقط کردم در حالیکه کشته ی بی گناه بود». ⁽¹⁾.

علی و بیان ماجرای زهرا علیهاالسلام

در خصوص بیان ماجرای زهرا علیهاالسلام توسط علی علیه السلام چند نکته را بیان می کنیم:

1- صدوق به سند خود از علی علیه السلام روایت کرده که آن حضرت فرمود: «روزی که من و فاطمه، و حسن، و حسین نزد رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بودیم. آن حضرت رو به ما کرد و گریست. گفتم: یا رسول اللَّه! گریه ی شما برای چیست؟ فرمود: از کتک خوردن تو، و سیلی خوردن فاطمه گریه می کنم». ⁽²⁾.

2- در حدیث آمده که «علی بن ابی طالب علیه السلام به سوی عالیه بیرون رفت. ثابت بن قیس بن شماس در راه او رسید، گفت: یا اباالحسن! تو را چه شده؟ فرمود: می خواستند خانه ام را به رویم آتش زنند. ابوبکر بالای منبر بود و مردم با او بیعت می کردند ولی نه آنان را از این اقدام وقیحانه بازداشت و نه به کارشان اعتراض کرد». ⁽³⁾.

بنابراین علی علیه السلام به شیوه ی بیان حادثه از عملکرد آنان در قبال خود شکوه و اظهار ناخشنودی می کند، نه به شیوه ی احتجاج، به گونه ای که مسأله آتش زدن محور مناقشه و فیصله دادن درگیری باشد. بلکه همواره احتجاجات در خصوص احقاق حق در مسأله مهمتر و قضیه ی بزرگ امّت اسلامی، یعنی کودتای خلافت (که به تعبیر

استدلال کننده، به همه ی جهان اسلام مربوط می شود) نشانه می رود.

روایت دیگری نیز در این باره هست که در بخش دوم، بخش متون و آثار خواهیم آورد. ان شاءاللَّه.

نبود دلایل احتجاج

در خصوص سخن برخی که می گویند: به چه سبب علی علیه السلام از این حادثه در احتجاجات خود استفاده نکرد، در حالی که حجّتی قوی و مهم علیه آنان بود، و موجب برانگیختن عواطف و احساسات از همه جهات- به تعبیر مستدل- می شد؟!.

می گوییم:

1- این مسأله بر مردم پوشیده نبود که علی علیه السلام یادآوری نماید یا به آنان خبر دهد. ضرورت ندارد که در احتجاج به مضمون یک قضیه به همه وقایع آن استدلال شود خصوصاً اگر واضح و آشکار باشد.

2- موقعیت زمانی تحریک عواطف را برنمی تافت بلکه نیاز به مدارا، و تسکین عواطف جوشان مردم داشت تا به سیلی خروشان و خانه برانداز تبدیل نشود و در نتیجه ناخواسته با مخالفت با رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله که او را به سکوت فرمان داده بود، نیفتد. علاوه بر این رویارویی مسلّحانه با آنان نیز نمی بایست در دستور کار علی علیه السلام قرار گیرد. زیرا موجب تضعیف دین و فراهم کردن مقدمات برای اقدامات تخریبی مرتدان می شد. چنان که علی علیه السلام در نهج البلاغه و جاهای دیگر بدان تصریح فرموده است.

3- آوردیم که علی علیه السلام هنگامی از این وقایع سخن گفت که مانعی وجود نداشت اما به شیوه ی آرام که خلافت را به اختلاف در یک امر شخصی که قابل

عذرخواهی، و عفو گذشت است، تبدیل نکند.

4- مخالفت آنان با امر خدا و رسول برای یادآوری سزاوارتر و مهمتر بود. زیرا همین معیار و میزان حق و باطل است، اما جراحات شخصی و دردهای روحی قابل التیام است و می توان گره آن را با کلمات شیرین، و خضوع ظاهری با اظهار ندامت و پشیمانی جنایتکاران به گونه ای که برای مردم روشن شود که دلیلی بر اصرار در محکوم کردن و نابودی آنان نیست؛ باز کرد. آنچه وی درباره ی تلاش آن دو تن برای بدست آوردن رضایت و خشنودی زهرا علیهاالسلام پیش از رحلت او بیان کرد، بهترین دلیل بر این مطلب است.

در جای دیگر این مسأله را توضیح خواهیم داد.

عدم تذکر ماجرا به ابوبکر

این استدلال کننده به کلام کاشف الغطاء می پرسد: چرا هنگامی که ابوبکر و عمر برای جلب رضایت زهرا علیهاالسلام به خانه اش آمدند، آن حضرت ماجرای زدن و سقط جنین خود را برایشان یادآوری نکرد؟

در پاسخ می گوییم:

1- زهرا علیهاالسلام غصب فدک و غصب خلافت را هم به آنان یادآوری نکرد. در حالی که همین شخص غصب خلافت را از هر جنایتی بزرگتر می داند.

2- بیان این مسأله برای آن دو، می بایست غرض و انگیزه ای داشته باشد. در آن زمان هدف زهرا علیه السلام مطرح کردن خودش نبود بلکه می خواست با اقرار گرفتن از آن دو به آنچه از پدرش شنیده اند، اقامه حجت کند. لذا حاضر نشد پیش از این اقرار با آنان سخن گوید. سپس موضعی کوبنده و همیشگی در محکومیت آنان در گذر اعصار و قرون برای خود ثبت کرد و به آنان اجازه طرح هیچ قضیه ی دیگری نداد.

از سوی دیگر این جلسه، جلسه حساب و عتاب و یا شمارش جنایت آنان در قبال زهرا علیهاالسلام نبود. زیرا این کار فایده نداشت. ممکن بود عذر آورند که کار نادرست و لغزشی بود که شرایط متلاطم و اوضاع ناآرام حاکم بر جامعه تحمیل کرد. اما زهرا علیهاالسلام به آنان فرصت نداد و این از حکمت بالغه و صواب رأی آن حضرت بود.

به همین لحاظ می بینیم که به طرح اجمالی قضایا بسنده و از بیان تفصیلی آن خودداری می کند. او می گوید: خدایا! گواه باش که این دو مرا اذیت کردند...

دیدگاه سید عبدالحسین شرف الدین

این گوینده از عالم سرشناس آیةاللَّه سید عبدالحسین شرف الدین نقل می کند که گفت: آنچه نزد ما ثابت شده این است که هیزم آوردند تا در خانه زهرا علیهاالسلام را آتش بزنند. گفتند: فاطمه در خانه است. گفت: «وَ اِنْ: اگر چه...».

وی در تأیید این مطلب می افزاید: شرف الدین نه در النص والاجتهاد و نه در المراجعات، چیزی از وقایعی که می گویند، بیان نکرده است. به این کتابها مراجعه کنید تا خود ملاحظه کنید!!.

در پاسخ می گوییم:

1- سید عبدالحسین شرف الدین در تألیفات خود در صدد بیان تفصیلی ماجرای زهرا علیهاالسلام و تعیین دقیق آنچه نزد او ثابت شده، نبوده است. اگر او در صدد برمی آمد که با این شیوه بحث کند به هدفی که در ورای این تألیفات جستجو می کرد، ضربه می زد. خداوند متعال فرمود: (ادع الی سبیل ربک بالحکمة والموعظة الحسنة و جادلهم بالَّتی هی احسن). ⁽¹⁾.

رعایت احساسات و عواطف و مکدر نساختن اذهان و افکار مردم از این قبیل

است مگر اینکه جای بحث و تعیین دقیق مواضع به صورت کاملاً جزیی باشد حتی در امور بسیار حساس، آنجا که خوف تباهی حق هست و حتی در مواضع حساس سو خطرناک نیاز به جرّاحی وجود دارد. اما وضع در مورد شرف الدین در موضوعاتی که مطرح کرد، و مباحثاتی که انجام داد، از این قبیل نبود. به همین لحاظ می بینیم که این مسأله را به صورت گذرا مطرح می کند:

«آیا عمل به مقتضیات ترس از شمشیر و سوخت با آتش، ایمان به عقد بیعت و مصداق اجماع مورد نظر پیامبر صلی اللَّه علیه و آله است، آنجا که فرمود: امّت من بر اشتباه، اجماع نمی کنند؟!». ⁽¹⁾.

در جای دیگر می گوید: «هنوز پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله را دفن نکرده بودند که اولیا و دوستداران او، خود را بر سر دوراهی دیدند، بیعت با حاکمان جدید یا آتش زدن خانه به رویشان»، چنانکه شاعر نیل، حافظ ابراهیم در قصیده ای رسا گفته است:

و قولة لعلی، قالها عمر

اکرم بسامعها اعظم بملقیها

حرقت دارک لا ابقی علیک بها

ان لم تبایع و بنت المصطفی فیها

ما کان غیر ابی حفص بقائلها

امام فارس عدنان و حامیها ⁽²⁾.

سپس در پاورقی دو کتاب خود: المراجعات والنص والاجتهاد گفته: «تهدید علی به آتش زدن خانه از سوی آنان به تواتر قطعی ثابت شده است». ⁽³⁾.

سپس در پاورقی همین دو کتاب مصادر و منابع فراوانی را ذکر کرده که از زدن فاطمه علیهاالسلام و سقط جنین او و مسائل دیگر این ماجرا سخن گفته اند. هرکس به این منابع مراجعه کند، درخواهد یافت که مرحوم شرف الدین کار پسندیده ای کرده که

خواننده را درگیر این مسائل ننموده است. چه اگر خواننده را درگیر این مباحث می کرد، می دیدیم که چگونه خواننده با عصبیت و انفعال به دنبال گذرگاهها، گریزگاهها و تأویلات و توجیهات است و همین مانع گسترش شمول اندیشه وی به طور خودکار و طبیعی می شد.

اما اگر هدف شرف الدین این نبود می بایست به ذکر مصادر و منابعی که از تهدید به آتش زدن خانه سخن می گوید، بسنده کند و سایر مسائل را نادیده بگیرد...

خلاصه اینکه مناقشه، محاوره و احتجاج، احساس مبارزه طلبی با شخص در یافته ها و پذیرفته های ذهنی او را در خود پنهان دارد. همین امر او را ناخودآگاه به دفاع از دو چیز وامی دارد: خودش، و اندیشه اش.

اگر غیر از طرفین محاوره، شنونده ای حضور داشته باشد، او اندیشه بدون مبارزه طلبی را خواهد گرفت و پیش از آنان، تسلیم خواهد شد و حق را خواهد پذیرفت. زیرا نه حسّاسیتی دارد و نه در ورای فهم و ارزیابی محاوره، با مشکلی روبه رو است و نه از او خواسته می شود که از چیزی دست بردارد و نه احساس تقصیر نماید یا خود را به واسطه ی قلّت تحقیق، یا عدم دقت و مانند این سرزنش و ملامت کند. سید شرف الدین علاقه شدیدی داشت که طرف محاوره اش را دچار تنگنا نکند و او را به این انتخاب مشکل وادار نسازد.

2- آنچه به طور شفاهی از شرف الدین نقل می شود، قابل اعتماد نیست. زیرا ممکن است وی در صدد نفی ثبوت وقایع و اتفاقات دیگر این ماجرا جز تهدید به آتش زدن نبوده بلکه می خواسته بر ثبوت این شق تأکید نماید و از ما عدای آن سوکت کند. چه در این سکوت مصلحتی مورد ملاحظه قرار داده که به نظر ما همان مصلحتی است که او را از ورود به جزئیات و تفصیلات این قضیه در کتابهایش بازداشته است.

شاهد و بلکه دلیل آنچه می گوییم، چنین است

1- این مسأله را نه شرف الدین در کتابهایش نوشته و نه احدی از علمای دیگر از او نقل کرده است. پس چرا فقط این گوینده به این راز خطیر که یک قضیه ی بسیار حساسی است، اختصاص یافته است. در حالی که وی در آن زمان یک جوان تازه به تکلیف رسیده و در آغاز عمر خویش بوده است.

چه اگر این مطلب را در اوایل دهه ی پنجاه میلادی به او گفته باشد، می بایست در آن هنگام حدود 17 سال سن داشته باشد مگر اینکه بگوید: در اواسط دهه ی پنجاه یعنی در سال 1955 م این مطلب را به او گفته است، اما غریب است که خود وی می گوید عمرش در آن زمان 23 یا 24 سال بود. در حالی که می دانیم در سال 1935 م بدنیا آمده است و حتی در سال وفات شرف الدین یعنی: 1957 م به این سن نرسیده بود.

2- روایتی که شرف الدین تحت عنوان: «آنچه نزد ما ثابت شده... گفتند فاطمه در خانه است. گفت: اگر چه...» آورده در کتاب الامامة والسیاسة آمده امّا ابن قتیبه سندی برای آن ذکر نمی کند. روایات فراوان دیگری جز این هست که از تداول و نقل بیشتر، سند صحیح تر، و شمار افزون تر برخوردار است. به گونه ای که دهها روایت می شود، و از طرق و اسانید فراوان و متنوع روایت شده است. حال چگونه شرف الدین همان روایت را نزد خود ثابت شده می خواند و سایر روایات و نصوص فراوان و دارای سند را که بالغ بر دهها روایت می شود، رها می کند تا گفته شود این روایات نزد او ثابت نشده است؟!

چرا روایات تهدید به آتش زدن ثابت است اما روایات مربوط به زدن و سقط جنین زهرا علیهاالسلام ثابت نیست در حالی که روایات تهدید نه از این روایات بیشتر است

و نه از آن صحیح تر؟!

شماری از این روایات بیان می دارد که همه ی جنایات در حق زهرا علیهاالسلام انجام شده است. این روایات را در بخش دوم خواهیم آورد.

3- مقصود شرف الدین از «ما» در «عندنا» چیست؟! آیا منظورش شیعه است یا فقط خودش؟!

اگر شق اول باشد، درست نیست. چه سخنان شیخ طوسی و کاشف الغطاء را ملاحظه کردید. همچنان که تتبع سخنان علمای مذهب در تألیفاتشان- که ما گوشه ای از آن را در بخش دوم خواهیم آورد- نشان می دهد که سخن شیخ طوسی در تلخیص الشافی به حقیقت و آنچه نقل شده قابل قبول تر و شایسته تر است.

و اگر شق دوم باشد، اگر حجم منابعی که در دسترس او بوده را در نظر بگیریم، ممکن است درست باشد چنانکه از پاورقیهای کتبش بدست می آید منابع او نسبت به منابعی که امروزه در دسترس مردم است، بسیار اندک بوده است.

علاوه بر این باید از منابع و مصادری یاد کرد که در آن زمان جزء مخطوطات و غیر قابل دسترس بوده ولی بعدها تحقیق و نشر شده و شرف الدین نتوانسته اند از هیچ یک استفاده کند. این، ما را بر آن می دارد که بعید بدانیم که او به عنوان یک دانشمند متتبع و محقق، به همین اندازه که به او نسبت داده می شود، بسنده کرده باشد در حالی که از وی توقع می رود که در هر موضوع همه ی منابع و مصادر آن را ببیند و در صدور حکم- اگر در واقع حکمی کرده باشد- تعجیل نکند.

4- عدم ثبوت این مسأله نزد شرف الدین بدین معنی نیست که اصلاً قابل اثبات نباشد. چه پژوهشگر می تواند نصوص این قضیه را بررسی کند و شواهد و قرائن آن را به اندازه ای که برای عالم منصف کفایت کند، جمع نماید.

شاید شرف الدین گرفتاریهای بزرگ و فراوان دیگری داشته که او را از

پژوهش و تتبع در بسیاری از قضایای نیازمند تتبع که در دایره ی تلاشها و اهتمامات او نبوده، بازداشته است. حتماً اگر چنین نباشد، همانند دیگران، بر شرف الدین نیز اشکال علمی وارد است. زیرا قضایای علمی و دینی تابع دلیل و برهان است مگر آنجا که شخص معصوم، آن را بیان می کند.

5- ما نمی دانیم چگونگی پرسشی را که از شرف الدین شد، ترسیم کنیم. چه این سؤال است که جهت و دامنه ی پاسخ را معین می کند.

ممکن است سؤال این باشد: آیا خانه ی زهرا علیهاالسلام را آتش زدند؟!

پاسخ این سؤال چنین است: آنچه نزد ما ثابت شده تهدید به آتش زدن است نه آتش زدن. اما درباره ی سقط چنین سؤال نشده که پاسخ داده شود. یعنی این پاسخ فقط می خواهد آتش زدن را نفی و تهدید را اثبات کند و بس اما از سقط جنین و زدن زهرا علیهاالسلام و دیگر وقایع ساکت است، نه نفی می کند و نه اثبات. مثل اینکه بگوید: زید بلندقامت است. این بدان معنی نیست که گندمگون یا عالم نیست.

شاید پرسش این باشد: آیا زهرا علیهاالسلام را زدند و فرزندش سقط شد؟!

و پاسخ این: آنچه ثابت شده تهدید به آتش زدن است...

در اینجا پاسخ جز تهدید همه چیز را نفی می کند. و این چیزی است که گوینده از شرف الدین نقل می کند.

بنابراین و با توجه به عدم احراز چگونگی پرسش مطرح شده، ما نمی توانیم به شرف الدین نسبت دهیم که در ماجرای زهرا علیهاالسلام جز تهدید به آتش زدن، همه چیز را نفی کرده است.

6- ناقل این سخن خطیر، در زمان پرسش و پاسخ جوان بوده و بسا که بیش از 17 سال سن نداشته است،- چنانکه گذشت- و هنوز شیوه های علمی دقیق را نه تجربه کرده بود و نه عادتش شده بود. شاید در فهم شیوه علمی دچار اشتباه شده یا

کلمه ای را جابه جا کرده و در نتیجه معنی عوض شده، خصوصاً که از مسأله ای سخن می گوید که به تصریح خود وی در نامه ی مورخ 1414 ه حدود 45 سال پیش اتفاق افتاده است.

علاوه بر این احتمال دارد که عین پاسخ شرف الدین را فراموش کرده باشد شاهد اینکه پرسش از وقوع آتش زدن یا تهدید بدان بوده- چنانکه در احتمال دوم آمد- این است که شخص شرف الدین- چنانکه گذشت- اشاره کرده که ترس از شمشیر یا آتش زدن خانه وجود داشته است. با اینکه در پاسخ سؤال کننده به شمشیر اشاره نکرده است.

گفته وی که اخیراً به روایتی در بحارالانوار دست یافته... دلالت دارد که وی از زمان رحلت شرف الدین در صدد تحقیق و پژوهش درباره ی این مسأله نبوده است. چه معقول نیست که بیش از چهل سال سرگرم تحقیق درباره ی مسأله ای باشد که دهها روایت از معصومین و دهها و بلکه صدها نص از دیگران، بر آن دلالت دارد... سپس در طول این مدت چهل ساله فقط و فقط یک روایت پیدا کرده باشد!

شواهد و دلایل دیگر

شخص شرف الدین رحمه اللَّه بیان کرده که علی علیه السلام را به زور بیرون آورند و خانه ی فاطمه علیهاالسلام را گشودند. ⁽¹⁾سپس از تهاجم آنان به خانه ی فاطمه علیهاالسلام سخن می گوید و تصریح دارد که آنان، عده ی زیادی بودند که ابوبکر برای یاری عمر و خالد فرستاد و مردم نیز برای تماشا جمع شده بودند. خیابانهای مدینه از مردان پر شده بود.

فاطمه علیهاالسلام با اقدام عمر، فریاد کشید و شیون کرد و عده ی زیادی از زنان بنی هاشم و دیگران با او بودند. فاطمه علیهاالسلام به سوی در حجره اش بیرون آمد و فریاد

کشید: ابوبکر! چه زود بر اهل بیت رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله یورش آوردید... ⁽¹⁾.

شرف الدین رحمه اللَّه حدیث ابوالاسود را نقل کرده که می گوید: عمر و یارانش به خانه فاطمه علیهاالسلام یورش بردند، فاطمه فریاد می کشید و آنان را سوگند می داد. ⁽²⁾.

بنابراین شرف الدین همه ی ماجرا را بیان می کند و اسامی شرکت کنندگان در یورش به خانه ی زهرا علیهاالسلام را فاش می گوید ترساندن از شمشیر را یاد می کند و آن را از مسلمات می گیرد و در قبال آن هیچ گونه احتیاط نمی کند.

پس چگونه برخی می گویند: «شرف الدین، نه در مراجعات و نه در النص والاجتهاد، چیزی از وقایعی که می گویند، بیان نکرده است. مراجعه کنید تا ملاحظه کنید» ما مراجعه کردیم و خلاف آنچه او می گوید، ملاحظه کردیم.

شاید شرف الدین رحمه اللَّه به این ناقل همان مطلب النص والاجتهاد والمراجعات را گفته باشد که تهدید به آتش زدن با تواتر قطعی ثابت شده است. و این عبارت با عبارت منقول اختلاف دارد: آنچه نزد ما ثابت شده، تهدید به آتش زدن است.

آنچه در این قسمت بیان کردیم مؤید عبارت اول است و آن را تقویت می کند و عبارت دوم را تضعیف و سست.

ذکر منابع در پاورقی یک صفحه و از جمله منابعی که به همه ی وقایع اتفاقیّه و از جمله به زدن زهرا علیهاالسلام و سقط جنین او، اشاره (و بلکه تصریح) کرده، نشانگر تمایل شرف الدین به اطلاع پیدا کردن مراجعه کنندگان از آن است.

محبت و احترام

اشاره

سرآغاز

نقاط بحث

خصومت علی علیه السلام و احترام زهرا علیهاالسلام

احترام زهرا علیهاالسلام نزد صحابه

علی علیه السلام متمرد است!

درخواست گذشت

رضایت زهرا علیهاالسلام از شیخین

حیله های ناموفق

قبر فاطمه علیهاالسلام

شجاعت جاحظ

سرآغاز

وی اقدام کودتاچیان در یورش بردن به خانه فاطمه علیهاالسلام را بعید می داند و معتقد است که موقعیت و جایگاه زهرا علیهاالسلام آنان را از اقدام به چنین کاری منع می کرد...

او تلاش می کند تا به کمک اموری چند که یا ادعای صرف بدون دلیل است یا غیر صلاح برای استدلال بر آنچه مورد نظر وی است، بر این موقعیت زهرا علیهاالسلام استدلال نماید.

با این حال بعید نمی داند که به منظور تأثیر روانی ساکنان خانه آنان را به آتش زدن خانه تهدید کرده باشند تا به خواسته اینان تن دردهند. او تأکید می کند که هدف آنان فقط بازداشت و توقیف علی امیرالمؤمنین علیه السلام بود و به زهرا علیهاالسلام و دیگران کاری نداشتند.

ما در این فصل از این سخنان استدلال کننده سخن خواهیم گفت. وی این دلایل را در توجیه شک خود که به نفی صریح این وقایع نمی رسد، کافی می داند.

البته او تلاش می کند تا آنجا که ممکن است دلایل و شواهدی بر نفی کامل آن دست و پا کند و به صرف شک و تردید، قناعت نکند. در این فصل شواهد و دلایل او را می آوریم و وجه عدم صلاحیت هر یک را برای استدلال یا استشهاد بیان می داریم.

نقاط بحث

پیش از ورود به تفاصیل بحث اشاره می کنیم که پیرامون نقاط زیر بحث خواهیم کرد:

1- خصومت با یک شخص مانع نمی شود که دشمنانش بنا به دلیل یا دلایلی به همسرش احترام گذارند و او را گرامی بدارند.

2- اینکه علی علیه السلام فاطمه علیهاالسلام را برای یاری طلبیدن از انصار، به در خانه های آنان می برد، بر موقعیت و احترام فاطمه علیهاالسلام در جامعه اسلامی دلالت دارد.

3- کسانی که عمر به خانه زهرا علیهاالسلام آورد، هنگامی که تهدید کرد خانه را با ساکنانش آتش خواهد زد، به او اعتراض کردند که فاطمه در خانه است؟! گفت: اگر چه فاطمه در خانه باشد. این بر چند مسأله دلالت دارد:

الف: زهرا علیهاالسلام در جامعه، موقعیت ممتازی داشت که نمی توان آن را نادیده گرفت.

ب: دلهای کسانی که عمر با خود آورد، مالامال از محبت زهرا علیهاالسلام بود. حال چگونه می توانیم تصور کنیم که همین افراد به او یورش برند.

ج: آنان حتی، اگر فاطمه علیهاالسلام را دوست نداشتند و به او احترام نمی گذاشتند، فقط برای سرکوبی معارضه، و بازداشت علی آمده بودند و به زهرا علیهاالسلام حتی اگر در خانه، بود، کاری نداشتند. مقصود عمر دقیقاً همین مطلب بود که گفت: اگر چه فاطمه در خانه باشد.

د: چند خبر هست که از احترام زهرا علیهاالسلام نزد مردم سخن می گوید. حال چگونه اینان جرأت می کردند به حریم او تجاوز نمایند؟!

ه: آمدن ابوبکر و عمر به خانه ی فاطمه و درخواست مسامحه و گذشت، بر جایگاه عظیم وی در جامعه ی اسلامی خصوصاً نزد بزرگان صحابه دلالت دارد.

و: زهرا علیهاالسلام از شیخین راضی شد. آنگاه که ابوبکر و عمر، برای کسب رضایت و خشنودی از فاطمه علیهاالسلام نزدش آمدند.

ز: به حضور پذیرفتن ابوبکر و عمر از سوی زهرا بر نادرستی حدیثی دلالت دارد که می گوید: «برای زن بهتر است که نه او مردان را ببیند و نه مردان او را».

خصومت علی و احترام زهرا

برخی می گویند: خصومت مهاجمان با علی علیه السلام مانع از این نبود که زهرا علیهاالسلام را دوست بدارند و به او احترام گذارند. زیرا ممکن است نامزدی در انتخابات، رقیب نامزد دیگر باشد و برای شکست دادن و از میدان بیرون راندن او تلاش کند. اما این خصومت مانع از آن نمی شود که به دلیل یا دلایلی به همسر رقیبش احترام بگذارد و او را گرامی بدارد.

پاسخ: ما بر این مقوله چندین ملاحظه داریم:

1- مسأله علی علیه السلام با این قوم متجاوز به او و خانواده اش، و غاصبان حق او و مخالفان امر خداوند و رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله هیچ شباهتی به رقابت دو نامزد انتخاباتی ندارد که اگر نگوییم در دلالتها و اشارتهای خود از کودتای نظامی واضح تر و ژرفتر است، لااقل همانند این کودتاهاست.

2- احترام زن رقیب به حدس و گمان و غیبگویی نیست بلکه در عمل و موضعگیری و اقدامات واقعی مشخص می شود. در حالی که اقدامات خشن و شکننده ای از این قوم در حق همسر فردی که این استدلال کننده او را رقیب انتخاباتی می خوانده دیده ایم. اقداماتی که از وجود ذره ای رحمت و شفقت در دلهای آنان حکایت نمی کند. خواننده ارجمند می تواند توصیف این ماجرا را در نصوص مختلف که اگر بگوییم متواتر است، غلو نکرده ایم، خواهد خواند.

3- حتی اگر بپذیریم که مهاجمان به زهرا علیهاالسلام احترام می گذاشتند یا حتی او را دوست داشتند، باید دانست که احترام و محبت هم آنگاه که زهرا علیهاالسلام در مقابلشان بایستد و آمال و آرزوهایشان را تهدید کند و عامل اصلی شکست برنامه های خطرناک آنان باشد، مانع نمی شود که دوستی با او را به دشمنی بدل کنند و با قساوت و خشونت هرچه تمام با او رفتار نمایند.

حتی اگر چنین اقدامی از سوی برادران و فرزندانشان صورت گیرد، باز با همین خشونت و عنف با آنان مقابله خواهند کرد. زیرا حبّ ریاست و سلطنت، آنان را در تنگنای سرنوشت سازی قرار می دهد. این تنگنا آنان را به یکسره کردن امور با تمام قدرت وادار می سازد. پس این مسأله برایشان از نادیده گرفتن آن احترام مهمتر، ارزشمندتر و خطیرتر است.

ما می دانیم که هرکس فردی را دوست دارد یا به او احترام می گذارد، معمولاً او را بیشتر از خود دوست ندارد. لذا هرگاه بین این دو محبت تعارض پیش آید، محبت خود را فدای محبت دوست نمی کند. هرگز دستبند را بیشتر از دستش دوست ندارد، ابداً دستش را برای حفظ دستبند قطع نمی کند بلکه هزار دستبند را هرچه گرانقیمت باشد، می شکند تا دستش سالم بماند.

جایگاه زهرا نزد انصار و مهاجمان

بعضی مدعی اند: مهاجمان به خانه زهرا علیهاالسلام او را دوست داشتند و به او احترام می گذاشتند. علاوه بر این، کسانی که عمر با خودش آورد، دلهایشان مالامال از محبّت زهرا علیهاالسلام بود. حال چگونه می توانیم تصور کنیم که همین افراد به او هجوم و یورش برند؟!

سپس استدلال کرده که علی علیه السلام- چنانکه در بحارالانوار و بسیاری از منابع

دیگر آمده- زهرا علیهاالسلام را در خانه ها انصار و مهاجرین دور می داد تا از حق علی دفاع کند. بنابراین فاطمه علیهاالسلام می خواست از موقعیت و احترام خود برای کسب نصرت و یاری آنان استفاده کند. حال چگونه احدی جرأت می کند که به هجوم برد؟

ظاهراً این سخن را از فضل بن روزبهان گرفته که در ردّ علّامه حلّی رحمه اللَّه گفته است: «امرای انصار و بزرگان صحابه، مسلمانان فرمانبردار و دوستدار رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله بودند. آیا به نظر تو ساکت نشستند و در این باره با ابوبکر صحبت نکردند؟ و دیگر اینکه به آتش کشیدن اهل بیت پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نه جایز است و نه پسندیده...» ⁽¹⁾.

پاسخ:

1- در این زمان سه گروه در مدینه بودند:

الف: گروهی که هیچ مانع و رادعی، نه دین و اخلاق، و نه احساسات و عواطف انسانی آنان را از آزار و اذیت اهل بیت علیهم السلام حتی به آتش کشیدن خانه ها به روی آنان و پناهندگانشان، بازنمی داشت.

ب: گروهی که اندکی محبت و احترام قلبی نسبت به این گروه مظلوم که با مصائب بزرگی روبه رو بود؛ داشتند اما عافیت طلب بودند و آمادگی نداشتند در راه آنان و بلکه در راه حق و دین که آنان را به جهاد با ستمگران می خواند؛ قربانی شوند.

عوامل محبّت، احترام، دین، مظلومیت و انسانیت در تحریک این گروه برای اتخاذ یک موضع کوبنده در قبال گروه مهاجم که آمده اند تا علی علیه السلام را به زور و اجبار به بیعت وادار سازند، هیچ سودی ندارد. علی و زهرا علیهاالسلام کوشیدند تا این گروه را به جنبش و تحرک وادارند اما موفق نشدند... و بدین ترتیب وصیت رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله تباه شد.

ج: گروهی اندکی که در کنار زهرا علیهاالسلام ایستادند و آماده بودند تا در راه احقاق حق و ابطال باطل، آنجا که اقدام و مبادرت مفید است، گرانبهاترین و نفیس ترین چیز خود- جان- را فدا کنند: ابوذر، سلمان، مقداد، و عمار...

بدین ترتیب واضح است که دلیلی نداریم که اثبات کند مهاجمان، همان گروه دوستداران و محبّان زهرا علیهاالسلام بودند و نه دو گروه دوم و سوم. بلکه در اعمال و افعال، و اقدامات آنان دلالتی آشکار وجود دارد که اینان همان عده اند که نه تنها به زهرا علیهاالسلام احترام نمی گذاردند بلکه با او دشمنی می ورزیدند و از به آتش کشیدن او و پناهندگان به حریم او هیچ پروایی نداشتند اتفاقاً همین کار را کردند، آنگاه که او را زدند و فرزندش را سقط کردند و پاره ی تن پیامبر صلی اللَّه علیه و آله در اثر آن به شهادت رسید البته می کوشیدند که در یک اقدام سیاسی و مدارا با مردم، در سایر احوال این بغض و کینه را آشکار نسازند تا موجب گرایش بیشتر مردم به آل علی علیه السلام و درک مظلومیت او و خاندانش و حقانیت راهش نشود.

خلاصه اینکه استدلال به جایگاه و احترام زهرا علیهاالسلام نزد گروه دوم که عافیت طلب است و از مبارزه گریزان، به اینکه زهرا علیهاالسلام در دلهای گروه مهاجمان که از یورش و تهاجم، آزار و اذیت او هیچ پروایی ندارند، جایگاه و احترام خاصی دارد، بی معنی است.

2- اگر مهاجمان دوستدار و محب زهرا علیهاالسلام بودند و به او احترام می گذاشتند، دیگر نیازی نبود که علی علیه السلام فاطمه علیهاالسلام را در میان خانه های مهاجران و انصار بگرداند تا به نصرت و یاریشان دست یابد و آنان را برای دفاع از حق خود قانع سازد. بلکه کافی بود که زهرا علیهاالسلام با مهاجمان مقابله کند و با استفاده از نفوذ و جایگاه خود آنان را قانع سازد که بدون بدست آوردن نتیجه ای که مخالف میل زهرا علیهاالسلام یا موجب خشم او باشد، برگردند و دیگران را هم که با خود آورده بودند، برگردانند.

جدای از این، اگر همه ی آنان محبّ و دوستدار زهرا علیهاالسلام بودند، آیا از باقی انصار کمک می طلبیدند که به دوستدارانش هجوم برند و با آنان بجنگند؟! آیا ممکن است که زهرا علیهاالسلام موجب عداوت و دشمنی بین محبان خود شوند، سپس بایستد و راضی و شادمان نظاره گر این دو گروه باشد.؟!

3- اگر این مردم محب و دوستدار زهرا علیهاالسلام بودند، پس چرا وقتی از دنیا رفت از آنان و کسی که آنان را آورده بود، رویگردان بود؟! و چرا وصیت کرد که ابوبکر و عمر، و احدی از ستمگران در حقّ او، در تشییع جنازه اش حضور نداشته باشند و به همین علت، شبانه دفن شد؟! و هنوز قبرش از همه پنهان است، در حالی که یگانه دختر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و سرور زنان جهان از اولین و آخرین است؟!

پس چگونه در قبال محبتشان، جفا می کند، و در حالی که خداوند آنان را به محبت و خشنود کردن زهرا علیهاالسلام فرمان می دهد، او بر آنان جفا می کند و خشم می گیرد؟!

که گفت: فاطمه علیهاالسلام در خانه است؟

می گوید: کسانی که وقتی عمر تهدید کرد خانه را آتش خواهد زد، به او اعتراض کردند، همان کسانی بودند که با او برای یورش به خانه زهرا علیهاالسلام آمده بودند. آنها به عمر گفتند: فاطمه در خانه است. گفت: اگر چه فاطمه در خانه باشد.

این اعتراض دلالت دارد که زهرا علیهاالسلام محبوب آنان است و به او احترام می گذارند و او را گرامی می دارند. این اعتراض بدین معنی است که دختر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله در خانه است، چگونه بر او وارد شویم و موجبات ترس و وحشت او را فراهم آوریم؟!

گذشت که وی می گوید: مهاجمانی که عمر با خود آورد، دلهایشان مالامال از

محبّت زهرا علیهاالسلام بود، حال چگونه می توانیم تصور کنیم که به او یورش برند؟

پیش از پاسخ دو نکته را که وی گفته، متذکر می شویم:

1- معترضان به عمر همان کسانی بودند که با خود آورده بود تا به کمک آنان به اهل بیت وحی علیهم السلام هجوم برد.

2- اعتراض آنان بر جایگاه و موقعیت زهرا علیهاالسلام در نزدشان دلالت دارد. در پاسخ به این نکته می گوییم:

1- چه کسی گفته که معترضان به عمر همان مهاجمان بودند؟ و به چه دلیل؟! خانه ی فاطمه علیهاالسلام در مسجد پیغمبر بود و مردم به مسجد رفت و آمد می کردند و در بیشتر اوقات در آنجا حضور داشتند. هنگامی که مهاجمان به خانه زهرا علیهاالسلام یورش بردند، «مردم جمع شدند تا نظاره کنند، و خیابانهای مدینه از مردان پر شد». ⁽¹⁾پس چرا معترض، از همین نظاره گران یا یکی از مؤمنان پاکیزه حاضر در مسجد پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نباشد؟! این به ظاهر حال مناسبتر می آید. زیرا ظاهر حال مهاجمان نشان می دهد که آنان برای فاطمه علیهاالسلام و کسانی که در خانه بودند و مسجد و قبر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله که در خانه ی فاطمه علیهاالسلام بود، هیچ ارزشی قائل نبودند.

2- اگر بپذیریم که یکی از مهاجمان اعتراضی کرده ولی روشن است که دلالت نمی کند که آنان به زهرا علیهاالسلام احترام می گذاشتند و یا از او تجلیل می کردند. شاید عامل این اعتراض، خوف از عواقب چنین اقدام خطرناکی بوده است. اگر مردم دشمنی آنان با علی علیه السلام را بپذیرند به این اعتبار که او قطب حساس جبهه ی مخالف و مانع اساسی تحقق آمال و آرزوهای آنان در رسیدن به سلطنت و حکومت است و این علی بود که پدران، فرزندان و برادرانشان را در راه خدا کشت، اما زهرا علیهاالسلام اینگونه نیست. بنابراین تجاوز و دشمنی با او و آتش زدن خانه اش، در حالی که

یگانه دختر رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله است و در تمام جهان اسلام معروف، چیزی نیست که بتوان برای مردم توجیه کرد چه بسا اگر مردم بفهمند که زهرا علیهاالسلام در نتیجه این اقدامات خشونت آمیز حاکمان جدید کشته شده، وضعیت به ضرر آنان عوض خواهد شد.

3- مهاجمان چنان زهرا علیهاالسلام را زدند که فرزندش را سقط کرد اما احدی نه از مهاجمان و نه از دیگران، کوچکترین اعتراضی نکرد. آیا اگر از عمر می ترسیدند، از قنفذ، یا مغیرة بن شعبه و امثال این دو هم می ترسیدند؟!

4- اگر مهاجمان تا این اندازه به زهرا علیهاالسلام احترام می گذاشتند، سبب ایستادگی وی در مقابل آنان، و نشستن علی علیه السلام و بنی هاشم در خانه اش روشن می شود. زیرا در این صورت مانع رسیدن مهاجمان به علی، و بازداشت او- به تعبیر و برحسب معیارهای این استدلال کننده- خواهد شد. حال می توان فهمید که چرا زهرا علیهاالسلام شخصاً در را باز می کند و نه علی علیه السلام یا یکی از حاضران در خانه.

ای کاش این اقدام زهرا علیهاالسلام می توانست مهاجمان را از شکستن در و ورود بدون اجازه به خانه ی فاطمه علیهاالسلام بازدارد. البته در حفظ حق و حقیقت، از دستبرد و تباهی و نیز روشن کردن باطن کودتاچیان نقش مؤثری داشت.

5- تاریخ و سیاست کسانی که عمر برای یورش به خانه زهرا علیهاالسلام با خود آورده دلالت ندارد که آنان زهرا علیهاالسلام را دوست داشتند البته این در صورتی است که موردی پیدا نکنیم که برعکس آن دلالت کند. تاریخ نام شماری از مهاجمین را برای ما ثبت کرده است:

ابوبکر، عمر، قنفذ، ابوعبیدة بن جراح، سالم غلام ابوحذیفه، مغیرة بن شعبه، خالد بن ولید، عثمان، اُسید بن حُضیر، معاذ بن جبل، عبدالرحمن بن عوف، عبدالرحمان بن ابی بکر، محمد بن مسلمه- او شمشیر زبیر را شکست- زید بن اسلم،

عیاش بن ربیعه، و دیگران ⁽¹⁾که در بخش دوم، نام گروهی از آنان را خواهیم آورد.

احترام زهرا علیهاالسلام نزد صحابه

می گوید: زهرا علیهاالسلام از موقعیت ممتازی نزد همه مسلمانان برخوردار بود. بنابراین تعرض و تجاوز به او با این شیوه ی زشت موجب تحریک افکار عمومی بر ضد مهاجمان می شد.

اخباری که از رفتار مودت آمیز و محترمانه مردم با او سخن می گوید، بر این موقعیت رفیع زهرا علیهاالسلام دلالت دارد. همین موجب می شود که در مقابل آنچه درباره ی تعدّی و تجاوز بر ضد او گفته می شود، علامتهای سؤال زیادی قرار گیرد و درستی آن را زیر سؤال برد.

پاسخ:

1- پدرش رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله نسبت به او و همگان از موقعیت ممتازتری نزد مسلمانان بهره مند بود اما این منزلت برخی را از بیان آن جمله معروف و مشهور در ساحت مقدس آن حضرت بازنداشت که گفت: پیغمبر هذیان می گوید. ⁽²⁾.

گوینده ی این جمله سرکرده ی مهاجمان بود. ما نه شنیده ایم و نه خوانده ایم که احدی از حاضران یا غایبان به او اعتراض یا در برابرش اظهار نفرت و انزجار کرده باشد.

گروهی از صحابه فرمان پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله را که دستور داده بود در سپاه اسامه

شرکت کنند، اطاعت نکردند و به رغم اینکه پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله متخلفان از سپاه اسامه را لعنت کرده بود، سپاه او را تجهیز نکردند. ⁽¹⁾.

همچنان که در شب عقبه در راه آن حضرت کمین کردند و کوشیدند با رم دادن شتر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله او را بکشند؛ و به همسرش اتهام ناروا زدند و مسائل فراوان دیگر که از آنان در قبال پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله و عترت طاهرین او سر زد. قتل امام حسین علیه السلام و اسارت خانواده اش جنایت بزرگ دیگری بود که از ورود به خانه زهرا علیهاالسلام و زدن او کمتر نیست. قاتلان کربلا فرزندان مهاجمان مدینه بودند.

همچنان که نقشه ترور علی علیه السلام را طرح کردند تا هنگامی که در مسجد پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نماز می خواند، او را به دست خالد بن ولید بکشند اما ابوبکر، پیش از سلام به صدا درآمد و گفت: خالد آنچه به او دستور داده ام، انجام ندهد. ⁽²⁾.

ابوحنیفه با استناد به همین قضیه، سخن گفتن در نماز، پیش از سلام را جایز دانسته. ⁽³⁾سفیان ثوری نیز با استناد به همین قضیه، فتوا داده که هر که بعد از تشهد و قبل از سلام حدثی از او سر زند، نمازش صحیح است. ⁽⁴⁾.

2- نوعی احترام در شرایط عادی که عاملی برای ترس و گریز از آن نیست،

آشکار می شود اما در شرایطی که وضع به گونه دیگری است، مردم چنانکه امام حسین علیه السلام فرمود، بنده ی دنیایند و دین لقلقه ی زبانشان است. پس آنگاه که به بلا آزموده شوند دینداران کم باشند. ⁽¹⁾.

بنابراین احترام در ایام گشایش، به معنی نصرت به هنکام بلا و آنگاه که مصالح مردم در معرض تهدید قرار گیرد، نمی باشد. این نکته برای همگان معلوم است.

3- روایت شیخ طوسی از ابوالعباس بن عقده از محمد بن مفضل از حسن بن علی وشاء، از عبدالکریم بن عمر و خثعمی از عبداللَّه بن ابی یعفور و معلی بن خنیس، از ابی الصامت، از امام صادق علیه السلام که فرمود: «بزرگترین گناهان کبیره هفت تاست... اما قذف زنان شوهردار، فاطمه را بر بالای منابرشان قذف کردند...» ⁽²⁾بر نادرستی آنچه از احترام و گرامیداشت همگانی زهرا علیهاالسلام گفته می شود، دلالت دارد. این روایت به صراحت بیان می کند که شماری از مردم به گونه ی غیر قابل تصوری نسبت به آن حضرت جسارت می کردند.

علی متمرد است!

برخی سخنی مطرح می کنند که مفاد آن چنین است:

1- کسانی که در خانه فاطمه علیهاالسلام جمع شده بودند: علی و بنی هاشم، معارضان حکومت بودند. طبیعت امور اقتضا می کند که هرگاه گروهی معارض گرد هم آیند که از نظام خلافت سرپیچی کنند و تمرّد پیش گیرند، حاکمان به مقابله برخیزند و آنان را به تسلیم وادار سازند. بنابراین آمدن آنان به خانه زهرا علیهاالسلام برای دستگیری

علی علیه السلام و در نتیجه ختم معارضه بود.

2- هدف مهاجمان، بازداشت علی علیه السلام بود و به فاطمه علیهاالسلام کاری نداشتند. چه افکار عمومی جامعه اجازه تعرض به او را نمی داد. بنابراین گفته عمر در پاسخ کسی که گفت: فاطمه در خانه است؛ گفت: اگر چه فامطه در خانه باشد، یک سخن طبیعی است و بدین معنی که ما کاری نداریم بلکه می خواهیم با دستگیری علی، معارضه را سرکوب کنیم. زهرا علیهاالسلام در خانه باشد، ما به او کاری نداریم بلکه هدف ما فقط دستگیری علی است.

پاسخ:

1- ما توصیف علی علیه السلام به متمرد را خیلی غریب می دانیم. همانگونه که وصف او و همراهانش از بنی هاشم و دیگران را به «معارضان حکومت» شگفت می دانیم. مگر کی حکومت و سلطنت غاصبان خلافت استقرار پیدا کرده که دیگران معارض بشمار آیند؟! چه یورش به خانه فاطمه علیهاالسلام بلافاصله پس از بازگشت ابوبکر از سقیفه به مسجد بود که برای بیعت بر روی منبر پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله نشست. دقیقاً در همین لحظه تهاجم آغاز شد. حتی پس از به دست گیری سررشته ی امور توسط حاکمان جدید و مسلط شدن آنان بر اوضاع، آیا پسندیده و صحیح است که صاحب حق شرعی را که متجاوزان به منظور ربودن حق و منصب الهی و چیره شدن بر او قهر و غلبه و حیله و مکر و با تمام وسائل و ابزارهای نامشروع او را مورد یورش ناجوانمردانه خود قرار داده اند، معارض و متمرد توصیف کنیم که می بایست سرکوب شود؟!

آیا این همه انجام شده که غاصب متجاوز مشروعیت داشته باشد؟!

2- آیا اگر همه ی آنچه گذشت، صحیح باشد، آیا گفته ی عمر بدین معنی است که ما به فاطمه کاری نداریم. ما می خواهیم فقط علی را دستگیر کنیم؟ آیا گفته ی او بدان

معنی است که ما فاطمه را از آتش نجات خواهیم داد و آتش را فقط به سوی علی هدایت خواهیم کرد؟ و بدینگونه نزد مهاجمان محترم و گرامی است و حرمت پدرش، رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله را در مورد او مراعات کرده اند؟

3- آیا وجود افکار عمومی بدین معنی است که آنان را از آتش زدن فاطمه بازخواهد داشت؟! اگر افکار عمومی اجازه می دهد که علی را آتش زنند پس چرا اجازه ندهد که فاطمه و حسن و حسین علیهماالسلام را که یار و یاور اویند، با او آتش زنند؟! اگر سخنان پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله درباره ی فاطمه علیهاالسلام آنان را از هرگونه اقدام ناشایست در حق وی بازمی دارد، پس چرا سخنان پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله درباره ی علی علیه السلام مانع آنان نمی شود؟ این کدام افکار عمومی است که اجازه می دهد علی علیه السلام را مورد تجاوز قرار دهند و دستگیر کنند؟!

اگر افکار عمومی وجود دارد، پس چرا آنان را از این سخن وقیحانه بازنداشت که به رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله گفتند: پیغمبر هذیان می گوید؟! و چرا مجازات نشد؟! یا لااقل چرا سرزنش و ملامت نشد؟!

ما در جایی ندیده ایم که آنان در برابر گوینده، چهره ی خود را درهم کشیده باشند این حداقل چیزی است که از آنان در آن حالت انتظار می رود مگر اینکه وی منکر این سخن عمر در حق پیغمبر اکرم صلی اللَّه علیه و آله باشد! چرا افکار عمومی مانع از زدن زهرا علیهاالسلام و سقط جنین او نمی شود؟! و چرا این افکار عمومی مورد ادعا از قتل امام حسین علیه السلام و یاران پاکباخته اش، این ستارگان زمین، فرزندان بنی عبدالمطلب و برگزیدگان مؤمنان و مخلصان و سپس اسارت دختران و ذریه ی رسول خدا صلی اللَّه علیه و آله و گرداندن آنان در شهرها و در مقابل دیدگان مردم، جلوگیری نکرد؟! و چرا؟! و چرا؟!

4- واضح است که کلمه ی «وَ اِنْ» حرف وصل است و عبارت قبل را به عبارت بعد وصل می کند. یعنی: و ان کان فی البیت فاطمه؛ اگر چه فاطمه در خانه باشد، من

خانه را با ساکنانش به آتش خواهم کشید. این کلمه بدین معنی نیست که ما به فاطمه کاری نداریم بلکه آمده ایم که علی را دستگیر کنیم. نه هیچ یک از قواعد زبان عربی این معنی را تقویت می کند و نه وجه مقبولی در علوم بلاغت و سایر علوم برایش وجود دارد.

اما کلمه ی «بِمَنْ فیه: با ساکنانش»: واژه ی مَنْ که در مورد عقلا به کار می رود، تأکید دارد که وی خانه و انسانهای ساکن در آن و از جمله فاطمه، حسن و حسین، و علی علیه السلام را به آتش خواهد کشید.

اگر بیندیشیم که این تفسیر درست است، و آنان به فاطمه کاری نداشتند، آیا به دیگر ساکنان خانه، از بنی هاشم و زبیر و عباس که به گفته ی وی، آنان نیز در خانه بودند، کار داشتند یا نه؟!

آیا در زبان عربی واژه ی «بِمَنْ فیه»، فقط برای علی علیه السلام وضع شده و حسن و حسین علیهماالسلام و فضه و زبیر و بنی هاشم و فاطمه و عباس و... از شمول آن بیرون اند؟! اگر به فاطمه علیهاالسلام کاری ندارد، پس چرا از او نمی خواهد که خانه ای را که هیزم آورده تا آن را با ساکنانش آتش بزند، ترک کند؟ بلکه به جای این، در پاسخ: فاطمه در خانه است، گفت: اگر چه فاطمه در خانه باشد؟!

درخواست گذشت، دلیل بر منزلت زهرا علیهاالسلام

وی با طرح سؤالی می گوید: آیا درخواست شیخین از زهرا علیهاالسلام برای گذشت، دلالت ندارد که فاطمه علیهاالسلام در جامعه ی اسلامی و در میان بزرگان و صحابه از منزلت خاص خود بهره مند بود؟!

پاسخ:

1- همین درخواست گذشت دلالت دارد که آنان، فاطمه علیهاالسلام را به گونه ای

اذیت کردند و به خشم آوردند که ولو به ظاهر از او درخواست عفو گذشت کردند.

2- بدون تردید، زهرا علیهاالسلام در جامعه ی اسلامی منزلت خود را داشت. همین منزلت زهرا علیهاالسلام بود که آنان را وادار کرد تا تلاشی را برای گذر از کینه جویی، و از بین بردن آثار و عواقب منفی ناشی از اقدامات و جنایات خود در قبال زهرا علیهاالسلام، در حال و آینده، آغاز کنند.

3- آنان پس از درخواست رضایت از زهرا، احترامی انجام ندادند که بر حسن نیت آنان دلالت کند بلکه همه دلائل بیانگر آن است که این کار را فقط و فقط برای تبلیغات انجام دادند. لذا نه فدک را به فاطمه علیهاالسلام برگرداندند و نه گامهای عملی برای از بین بردن آثار تجاوز زشت برداشتند و نه از تصمیم اکید خویش در غصب حقّ علی علیه السلام برگشتند و نه در قبال جنایات که به طور علنی مرتکب شدند، در برابر صحابه کوچکترین اعترافی به اشتباه کردند.

4- منزلت زهرا علیهاالسلام مانع نمی شد که او را با ضرب و شتم و... مورد تعدّی و تجاوز قرار ندهند. چنانکه پدرش که در دلهای مردم عظیم تر، و مقدس تر از او بود، وقتی که منافع و مصالح و بلندپروازیهای آنان اقتضا کرد این عظمت، و تقدّس، و منزلت مانع نشد که خشن ترین سخنان زشت را به آن حضرت نگویند. آنگاه که یکی از همین مهاجمان در حادثه ای که به مصیبت روز پنجشنبه معروف شده، پیامبر صلی اللَّه علیه و آله را که در بستر بیماری بود، با سخنانش از نوشتن وصیت به امامت علی علیه السلام بازداشت. او گفت: همانا پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله هذیان می گوید. یا گفت: درد بر او غلبه کرده است. ⁽¹⁾.

پیش از این و در موسم حج ⁽¹⁾آنگاه که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله فرمود: امامان پس از من دوازده نفرند، چنان داد و فریاد و غوغا به راه انداختند که کسی سخن حضرت را نشنید. پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله به دنبال آن فرمود: «همه آنان از قریش هستند». ⁽²⁾این هنگامی

بود که احساس کردند که پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله می خواهد به امامت و خلافت علی علیه السلام پس از خود تأکید کند.

همچنان که منزلت و عظمت و قداست پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله مانع از مخالفت با فرمان اکید وی در خصوص پیوستن به سپاه اسامه نشد. در حالی که به آنان فرمود: خداوند لعنت کند کسی را که از پیوستن به سپاه اسامه تخلّف کند. ⁽¹⁾.

همانگونه که این قداست و عظمت، آنان را از تلاش برای ترور پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله بازنداشت چه در عقبه در راه حضرت کمین کردند و کوشیدند با رم دادن شترش، او را بکشند. ⁽²⁾.

5- مگر زهرا علیهاالسلام از کدام منزلت نزد آنان برخوردار بود که وقتی برای رضایت طلبیدن از او آمدند، ابوبکر چون با واکنش زهرا علیهاالسلام روبه رو شد، به گریه افتاد. عمر به او گفت: آیا برای خشم زنی اینگونه جزع می کنی؟!

6- نمی توان حوادث تاریخ را بر اساس یک عامل مثل نیروی انسانی، یا اخلاقی، یا دینی، یا مصلحتی، یا اقتصادی، یا عقلی و مانند آن، ارزیابی کرد و سنجید. هر چند هر یک از این عوامل در وقوع حادثه و تعیین انگیزه ها و آثار نوعی تأثیر داشته است اما هیچ کدام به تنهایی برای سنجش کافی نیست.

اگر این سخن درست باشد باید قتل حسین علیه السلام توسط یزید و ادعای خدایی فرعون، تکذیب شود. زیرا نه با دین سازگار است و نه با اخلاق و نه عقل می پذیرد و نه وجدان.

حقیقت این است که گاهی اوقات همه ی عوامل مذکور، در پیدایش حوادث دخالت دارد. گاهی اوقات نیز عامل اصلی، جنون شهوات است. و چه بسا که