مشخصات کتاب

سرشناسه : بهرامپور، ابوالفضل، ۱۳۲۰-

عنوان قراردادی : نسیم حیات. برگزیده.

عنوان و نام پدیدآور : پیمان پارسایی " برگرفته از تفسیر نسیم حیات"/ابوالفضل بهرام پور.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۷.

شابک : ۱۸۰۰۰ ریال:978-964-540-107-6

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتاب حاضر برگرفته از "تفسیر نسیم حیات" اثر مولف است.

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس.

موضوع : حج -- جنبه های قرآنی.

موضوع : تفاسیر شیعه -- قرن ۱۴.

رده بندی کنگره : BP۱۰۴/ح۳ ب۹ ۱۳۸۷

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی : ۱۲۱۸۳۶۳

اشاره

پیشگفتار

امیر مؤمنان فرمودند: قرآن بیاموزید که زیباترین سخن است و در آن تحقیق و پژوهش کنید که بهار دل هاست و از نور آن برای درمان عیوب روحی و نابسامانی های فکری خود درمان بجویید که قرآن شفابخش دل هاست. آن را نیکو تلاوت کنید که بهترین پندها و یادواره هاست. «⁽¹⁾» انسان باید قرآن را امام و راهنما و پیشوای فکری و عملی خود قرار دهد و ببیند کتاب آسمانی برای کدام موضوعات، اهمیّت قائل شده و به چه چیزهایی به دیده منع و توبیخ نگریسته است. وقتی انسان قرآن را کلام خدا بداند، آرای خود را در مقابل آن متهم می کند. مؤمن صالح، خود را به قرآن عرضه می کند تا ببیند اعمال و رفتار و باورهایش در چه حدی با آن مطابقت می کند؛ زیرا میزان و معیارِ افکار صحیح و اعمال صالح، قرآن است.

بنابراین، اگر کسی موضوعی را که قرآن به آن اهمیّت داده است،

کم اهمیّت جلوه دهد و کبیره ای را صغیره یا مکروهی را گناه و یا مستحبّی را واجب قلمداد کند، گرفتار تفسیر به رأی گردیده و دچار کج اندیشی و انحراف از مسیر تعلیمات قرآن شده است. اگر ما قرآن را پیشوای خود قرار داده ایم- که همین طور هم هست- باید به خلق و خوی خود رنگ قرآنی بدهیم و خود را طبق موازین آن تربیت کنیم.

انسان در مقاطع و صحنه های مختلف زندگی، به فراخور وضعیتی که پیش می آید، تکالیف خاصی بر عهده دارد که عمل به آن سعادت دو جهان را در پی می آورد و ترک آن موجب خسران و سقوط او می شود.

اگر رابطه انسان با بندگان خدا رابطه الهی و طبق موازین قرآن باشد، موجب ترقّی و اوج معنوی است، و اگر این رابطه، انسانی و اسلامی نباشد، باعث سقوط معنوی انسان می شود. خداوند در سوره حجرات، به بیان ظرایف روابط فردی و اجتماعی سالم و انسانی می پردازد و صفات زشت و برخوردهای شیطانی با بندگان را معرفی می کند.

اکنون می خواهیم با نگاه قرآنی به مسائل حج بنگریم و اخبار دست اول را از آن به دست آوریم. ازآنجا که قدم به قدمِ اعمال حج، هر کدام پیمان خاصّی با خداوند است. لذا این نوشته را «پیمان پارسایی» نامیدیم.

امید است مورد استفاده خوانندگان محترم واقع شود.

ابوالفضل بهرام پور

تهران- بهمن ماه 1386 ه. ش.

مربیان راهیان کوی دوست

ما تعلیم کسانی را به عهده می گیریم که بهترین مردان و زنان روی زمین هستند؛ چرا که آنان برای تطهیر نفس از کراهت ها، شدّ رِحال کرده و به خانه خدا و حرم نبوی پناه می برند و قسم خورده اند که آنچه خدا و رسول فرمایند اطاعت کنند. نفس هایی این چنین آماده، فراگیران حج قرآنی هستند. قرآن لزوماً می خواهد در حاجیان، خاطره و انگیزه های مذهبی پدید آورد؛ اما سؤال این است: کدام انگیزه و چگونه انگیزه ای؟

ممکن است بگوییم چند عبادت و یا ختم و حفظ قرآن به آنان یادآور می شویم. همه این ها خوب است، ولی پیشنهاد این است که مربیان حج از این فرصت محدود، بهره کامل ببرند. و مطالبی را برای حاجیان بیان کنند که در نتیجه آنان پیام و نصیحت های خدا و رسول را گردن نهند، چیزی که به همین منظور برای آن بار سفر بسته اند. ما باید در آن ها انگیزه های ماندگار پدید آوریم که بعد از حج، آن را ادامه دهند؛ باید نخست ملاحظه کنیم که مشکل اساسی دینی متدین های ما که هم اکنون در حج حضور دارند، چه چیزی است تا برای آن چاره ای بیندیشیم. ما به حاجیان معلوماتی همچون «مناسک حج» را یاد می دهیم، امّا مشکلات دینی

بسیاری وجود دارد که با توجه به توان و فرصت محدود برای کار فرهنگی در حج، باید به آنها بیشتر بپردازیم، به عنوان مثال یکی از مشکلات جامعه ما این است که وقتی در اوقات نماز به مساجد خود وارد می شویم، می بینیم تعداد اندکی در جماعت حضور دارند. و همین معتقدان به خدا و رسول که عده ای از آنان نیز به حج آمده اند، در کوچه و بازار پرسه می زنند.

اگر ما صد هزار حاجی را به این باور برسانیم که وقتی به ایران برگشتند، نخستین کارشان نماز اول وقت، آن هم به جماعت باشد، صدهزار نفر بر جماعت ها افزوده ایم و اگر هر یک از اینان، دو نفر را به این کار وادار کند، وضعیت بهتری خواهیم داشت.

مشکل دیگر این است که تعدادی از مردم به تعهدات خود سرسری می نگرند و خیلی به آن پایبند نیستند. ما باید درحج به گونه ای عمل کنیم که حاجیان پس از مراجعت، همه به قول ها و پیمان های خویش متعهد و وفادار باشند.

مادر گرامی مریم علیها السلام، قربانی عمل به تعهد نذر خود شد و او بر خلاف کشش های قوای باطنی خود، مریم را تقدیم معبد کرد و رنج فراق دردناک او را، که مرگ تدریجی بود تحمل کرد و گفت: من به خداوند تعهد داده ام و باید وفا کنم.

ما باید در حج بیاموزیم هدیه ای که از خانه خدا همراه می آوریم، این باشد که «خداوندا! من به تمام تعهدات خود پایبند خواهم شد؛ چه تعهد با خدا، چه تعهد با مردم». حال اگر هر حاجی به این موضوع عمل کند و دست کم دو نفر از کسانی را که روی آن ها نفوذ دارد، به این کار وادارد،

در هر سال 300 هزار متعهّد تربیت کرده ایم.

مشکل دیگری که در بخشی از مردم وجود دارد، در جا زدن است.

هیچ ترقی و حرکت جدیدی به سوی خدا ندارند؛ بنابراین، ما در حج باید یاد بگیریم که هفته به هفته یا ماه به ماه خلافی را ترک و سنتی را در حوزه عملکرد خود وارد کنیم و کاری کنیم که حال و هوای مکه و مدینه در ما باقی بماند؛ زیرا قرار است حاجی تربیت های اخذ شده در حج را، در زندگی روزمره خود به کار بندد.

گاهی سختگیری اثر مثبت دارد. زائری می گفت: روحانی کاروان به ما گفت: اگر احرام و طواف و غیره این طور نباشد، اعمالتان باطل می شود و این امر در من چنان مؤثر بود که با صرف وقت و تمرین بسیار، بر دقت خود افزودم. وقتی روحانی گفت: اگر در این مکان ها قرآن نخوانید، ثواب های کلان از دستتان رفته است، می دیدم آن هایی که قرآن بلد نبودند، مصمم شدند، حتماً قرآن را یاد بگیرند و با خواندن قرآن، با مفاهیم آیات این کتاب آسمانی آشنا شوند.

اکنون با توجّه به آنچه بیان شد، ما نیز در این کتاب برآنیم تا خوانندگان عزیز را با مفاهیم آیات کریمه حج آشنا کنیم. باشد که در جان ها تأثیر گذارد و آثار حج را در زندگی مردم نمایان سازد.

محاسبه نفس (به ویژه در موقعیت حج)

اشاره

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُونَ». «⁽¹⁾»

«ای کسانی که ایمان آورده اید، به اصلاح خود بپردازید. هر یک از شما هدایت یافت، بیراهه رفتن دیگران زیانش نمی رساند.

بازگشت همه شما به سوی خداست و از آنچه می کردید آگاهتان می سازد.»

مفهوم آیه این است که وقتی نمی توانید در دیگران تأثیر بگذارید، پس خودتان را اصلاح کنید و به اسلام، التزام عملی داشته باشید تا گمراهی جامعه و یا محیط و نیز تهاجم های ابلیسی و فرهنگی آسیبتان نرساند. شما مسؤول خویش هستید. اگر هدایت یافتید و خود را در حوزه محاسبه نفس قرار دادید، دیگران به شما ضرری نمی رسانند. تکلیف شما

در مرحله نخست آن است که اعتقادات خود را با برهان تقویت کنید تا از پاسخ به سؤالات هنگام مرگ و صحنه قیامت در نمانید و بدانید بازگشت شما به سوی خداست و به حساب هر یک از شما جداگانه رسیدگی می شود؛ «إِلَی اللَّهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً».

حدیث: از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله درباره این آیه پرسیدند. فرمود: «امر به معروف و نهی از منکر کنید، اما وقتی دیدید مردم دنیا را مقدم داشته اند و بخل و هوای نفس بر آنان حکومت می کند و هر کسی فقط رأی خود را می پسندد و گوشش بدهکار سخن حق نیست، شما به خود بپردازید و عوام را رها کنید». «⁽¹⁾»

محاسبه نفس، در جای جای اعمال حج

محاسبه در دنیای تکلیف، امری اختیاری است که مؤمن آن را انجام می دهد، ولی از لحظه مرگ به بعد، این محاسبه اجباری بوده و به دست دیگران انجام خواهد شد. در این میان برنده کسی است که پیش از قیامت، خود بررسی کننده اعمال خویشتن باشد که گفته اند: «فَحَاسِبُوا أَنْفُسَکُمْ قَبْلَ أَنْ تُحَاسَبُوا عَلَیْهَا»؛ «⁽²⁾»

«پیش از آن که به حسابتان برسند، حساب خود را برسید.» آدمی در محاسبه نفس، در حقیقت، درباره خودش کار قیامتی می کند. هدف کلّی از محاسبه نفس، احراز صفات انسانی و دفع مهلکات نفسانی است.

محاسبه نفس، قبل از حج، در حین حج و بعد از حج

محاسبه نفس سه عنصر اصلی دارد که می توان گفت: عنصر اول آن به قبل از حج و عنصر دوم، به دوران اعمال حج و سومی به دوران بازگشت به وطن مربوط می شود و عنصر چهارم معاقبه یا معاتبه (مجازات کردن یا مذمت نمودن) است.

چند نفری که با هم رفیق طریق سلوک می شوند، اگر دسته جمعی محاسبه نفس کنند و بنگرند که چه میزان پیشرفت یا عقبگرد کرده اند، بالاترین مجلس انس و هیئت است. معاقبه ومجازات نفس سبب پیشرفت

کار تهذیب و تربیت نفس سالک می شود.

سفارش کرده اند هر شب که برای خواب آماده می شوید، رفتار روزانه خود را محاسبه و برای قصورهای خود عقاب و کیفری منظور کنید. در این صورت، شما بنده ای خواهید بود که لزومی ندارد کارگزاران قیامت با شما کاری داشته باشند و برایتان حساب سؤال و جواب باز کنند.

از آنچه گذشت این نکات به دست می آید:

ادب حضور در مسجدالنّبی (ص)

اشاره

ادب حضور در مسجدالنّبی صلی الله علیه و آله

«یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَ لا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ». «⁽¹⁾»

«ای کسانی که ایمان آورده اید! صدایتان را از صدای پیامبر بلندتر مکنید و با او بلند سخن نگویید آن گونه که با یکدیگر بلند صحبت می کنید که مبادا اعمالتان تباه شود و شما متوجه نشوید.»

حدیث: نقل شده است، هنگامی که آیه «لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ ...» نازل شد، ثابت ابن قیس سخنگوی پیامبر صلی الله علیه و آله که جهیر الصوت، یعنی دارای صدای بلند بود، گفت: من بودم که صدایم را از صدای پیامبر فراتر بردم و در حضورش بلند سخن گفتم، پس من اهل دوزخ هستم؛ این موضوع به گوش پیامبر صلی الله علیه و آله رسید، فرمود: چنین نیست، او اهل بهشت

است؛ زیرا خطابه او برای مؤمنان و در مقابل مخالفان بوده است. «⁽¹⁾» حسن اخلاق وشرم حضورآن حضرت، صحابه را جری کرده بود که چندان رعایت ادب حضور او را نمی کردند. رسول اللَّه صلی الله علیه و آله گرچه از رفتار آنان رنج می برد، ولی به روی خود نمی آورد. تا این که خدای تعالی از او دفاع کرد و آیاتی نازل فرمود که مردم را به رعایت احترام او فرمان می داد.

آداب مشاهد مشرفه

سوره حجرات آداب معاشرت با پیامبر صلی الله علیه و آله را در حال حیات و ممات، با عنوان حکم الزامی چنین بیان می کند: «لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ»؛ «صدای خود را در حضور رسول اللَّه بالا نبرید.»

در صدر اسلام، اغلب مسلمانان، پیامبر صلی الله علیه و آله را مانند یکی از خودشان می انگاشتند و با همین تلقّی با وی برخورد می کردند و در مواردی، قداست پیامبر صلی الله علیه و آله و رهبری شکسته می شد و نظام مُطیع و مُطاع بودن به هم می خورد.

قبیله بنی تمیم نزد پیامبر آمدند و مسلمان شدند و قرار شد از خود آن ها، امیری برایشان تعیین شود؛ قبل از این که آن حضرت لب به سخن بگشاید، از میان صحابه، کسانی پیش افتادند و ابوبکر گفت: قعقاع، امیر آنان شود و عمربن خطاب گفت که اقرع ابن حابس، شایسته امیری است.

صدای آن ها در حضور پیامبر بالا گرفت و سوره حجرات درباره ادب حضور رسول خدا نازل شد و چنین بیان کرد:

نخست، در هیچ حکم و فتوایی از خدا و رسول جلو نیفتید؛ اگر حتی

شما یک مکروه ده درجه را یازده درجه وانمود کنید، بر خدا و رسول مقدم شده اید. در دعای ماه شعبان می فرماید: هر که از سفینه نجات جلو بیفتد یا عقب بماند، هلاک شده است و تنها ملازمان پیامبر و معصومان اهل نجات اند (واللازم لهم لاحق). لذا در آیه مذکور فرموده است: آیا شما در حضور پیامبر تعیین حاکم می کنید و صدای خود را بالا می برید؟! و این تقدم بر رسول خداست.

دوم، نباید صدای شما از صدای پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بلندتر باشد؛ زیرا این موجب می شود که قداست رهبری و پیامبری بشکند و اطاعت بی چون و چرا از رسول اللَّه مخدوش گردد. در حوزه رهبری دین؛ چه معصوم و چه غیر معصوم، باید حریم ها کاملًا حفظ شود تا اطاعت ها متزلزل نگردد.

با توجه به این حیّ و میتِ معصوم برابر است، بر سر مزار آنان نیز نمی توان با صدای بلند، دیگری را صدا زد یا با او بلند سخن گفت و حال معنوی مردم را به هم ریخت. پس در حرم پیامبر خدا، سر و صدا و بلند صحبت کردن، خلاف ادب حضور است.

چرا مزار امام حسن علیه السلام در بقیع است؟

می خواستند جنازه آن حضرت را در کنار جدش دفن کنند، عایشه مانع شد و درگیری و مشاجره پدید آمد و صداها بلند شد؛ بلافاصله امام حسین علیه السلام فرمود: «لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ» و دستور داد جنازه را به طرف بقیع ببرید. «⁽¹⁾»

گرامی داشت حریم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله چنان است که به قیمت انتقال جسد مطهری تمام شد که حقش دفن در کنار آن حضرت بود. بنابراین، برای این که از چشم پیامبر نیفتید و زائری با ادب قرآنی باشید، رعایت چند امر ضروری است:

اگر مجتهد شما گفته است در این دیار از مُهر استفاده نکن و نمازهایت را به جماعت بگزار، اطاعت کن و موجبات وهن تشیّع را فراهم نساز.

الف: صدای ما بلندتر باشد که قرآن آن را نهی کرد «لا تَرْفَعُوا أَصْواتَکُمْ».

ب: صدای ما برابر باشد یا حتی در حضور او با یکدیگر عادی صحبت کنیم که این هم ممنوع و ناپسند تلقّی شده است؛ زیرا وقتی ما با همگنان ادب سخن را رعایت می کنیم و صدایی برابر با آن ها داریم، در این صورت، پیامبر را مانند همگنان فرض کرده ایم که همتراز فرض کردن او نیز ممنوع شده است، «وَ لاتَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ»؛ با او بلند سخن نگویید، آن گونه که با یکدیگر بلند صحبت می کنید.

اینجا علاوه بر این که این رفتار حرام شده، تهدید سنگینی هم آمده

است و آن این که اعمال ما حبط خواهد شد. اگر ما در حرم پیامبر صلی الله علیه و آله بلند صحبت کنیم، به ویژه اگر صحبت از امور دنیوی باشد. بی آنکه خبردار شویم، خواهیم دید که کیسه اعمال ما سوراخ می شود و صالحات ما بیرون می ریزد. این مطلب امری جدی است که فرمود: «أَنْ تَحْبَطَ أَعْمالُکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تَشْعُرُونَ».

حُبوط اعمال به قدری جدّی و مهم است که گاهی پیامبراز خودش مایه می گذاشت. حالا کرامت را ببین و بزرگی را نگر! بعد از نزول این آیات و این دستورالعمل، عرب بادیه نشینی آمد و از پشت درخانه رسول، او را با صدای بلند صدا زد: «یَا مُحَمَّد اخْرُج إِلَیْنَا»؛ «ای محمد، ازخانه بیرون شو ونزد ما ...» پیامبر با صدایی بلندتر او را آواز داد که اکنون خواهم آمد؛ عرض شد: یا رسول اللَّه، اگر شما با صدای عادی هم آواز می دادید او می شنید، فرمود: من بیم آن داشتم که در حقیقت و در نزد فرشتگان، صدای او بلندتر از صدای من تلقّی شود و اعمال وی حبط گردد. «⁽¹⁾» ج: فرض سوم آن که صدای ما پایین تر از صدای پیامبر باشد که در این صورت، خدا فرمود: ما قلب چنین فردی را برای نزول روح تقوا خالص و هموار کرده ایم و تقوا و ایمان او ضمانت می شود و البته این، تفضل کمی نیست؛ «إِنَّ الَّذِینَ یَغُضُّونَ أَصْواتَهُمْ عِنْدَ رَسُولِ اللَّهِ أُولئِکَ الَّذِینَ امْتَحَنَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ لِلتَّقْوی»؛ «⁽²⁾» «مسلماً آنان که نزد پیامبر خدا صدای خویش را ملایم کنند، همان کسانی هستند که خداوند دلهایشان را برای تقوا و

پرهیزکاری صاف و پاک کرده است و آن ها را مغفرت و پاداشی بزرگ است.»

عمل به حکم این آیه در مشاهد مشرّفه سایر معصومین نیز لازم است گاهی می بینیم عوام الناسی که با امر و نهی قرآن آشنایی ندارند، با صدای بلند از مردم «صلوات بلند» می طلبند و آنگاه حال توجه به خدا که در مردم پیدا شده ضایع می شود.

آنچه از مطالب فوق به دست می آید عبارت اند از:

شأن صلوات در مدینه

اشاره

«إِنَّ اللَّهَ وَ مَلائِکَتَهُ یُصَلُّونَ عَلَی النَّبِیِّ یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَ سَلِّمُوا تَسْلِیماً». «⁽¹⁾»

«همانا خدا و فرشتگان او بر پیامبر درود می فرستند، ای مؤمنان بر او درود فرستید و سلام گویید، سلامی شایسته او.»

گفته می شود صلوات، قدردانی از زحمات پیامبر گرامی صلی الله علیه و آله است.

خداوند بر ما منت گذاشت و او را مأمور تربیت ما کرد. هر که شکر خدمت خلق نکند، شکر خدا هم نمی کند. کسی که از والدین خود برای خدمات آن ها، به عنوان قدردانی، خدمتشان کند یا کسی که از رهبر دینی و پیامبر خدا قدردانی نماید، چنین آدمی از خدا نیز قدردانی کرده و حق او را که بندگی خالص است؛ ادا کرده است؛ به همین دلیل در قرآن احسان به والدین در کنار توحید آمده است. پس انسانِ حق شناس وقتی الطاف خدا را درک کند، بندگی او را خواهد کرد. و کسی که قدر خدمتگزاران خود را

پاس ندارد، حقّ خدا را هم پاس نخواهد داشت. پس صلوات قدردانی از رسول اللَّه صلی الله علیه و آله است. این مطلب درست است، ولی ما درصدد بیان این مطلب نیستیم. گفته می شود در ثواب صلوات کافی است بگوییم که پیامبر در معراج ملکی را دید که از لحاظ امکانات وجودی، بسیار حسابگر بود. از جبرئیل پرسیدند: کار او چیست؟ عرض کرد: او با امکاناتی که دارد، حساب دانه دانه باران ها را می کند. فرمود: پس بدین ترتیب، موردی نخواهد بود که از حوزه آمارگیری او بیرون باشد! عرض کرد: یا رسول اللَّه یک مورد هست که این فرشته از حساب آن عاجز است، آن هم ثواب صلوات بر تو و آل تو است. ولذا ما در صلوات، خود را کنار می کشیم و از خداوند می خواهیم: خدایا! تو خودت بر او خیرات و عنایات بفرست!

آنچه از مدینه باید برد

در مدینه، وقتی اذان گفته می شود، می بینیم که سیل جمعیت به سوی مسجدها به ویژه مسجدالنبی صلی الله علیه و آله سرازیر می شوند و کرکره مغازه ها پایین می آید و چون به کاسبی مراجعه کنید، می گوید: اکنون وقت نماز است، نه وقت کار. حال، به ایران توجه می کنیم و به مساجد خودمان می رویم، احساس می کنیم که گویی ما واقعاً اقلیتی مذهبی هستیم. در وقت نماز اکثر مردم یا در خیابان ها راه می روند و یا در مغازه ها مشغول خرید و فروشند.

در مکّه ومدینه هم، عده ای از ما حجّاج در خیابان ها هستیم و این رفتار که بر خلاف سنّت رسول اللَّه است، ما را شرمنده خدا و رسول می کند. احیای این سنت در ایران کار ما نیست؛ بلکه کار حوزه های علمیه، صدا و سیما، مطبوعات، فیلم سازان، دولت، سازمان تبلیغات اسلامی و هیئت های

مذهبی است که به طور فعال وهماهنگ این سنّت خاموش را احیا کنند و البته سال ها زمان می برد.

ولی آنچه به ما مربوط می شود و سهم ماست و رسول مدینه از ما انتظار دارد این است که با پیامبر در مدینه، تعهّدی امضا کنیم که ای پیام آور خدا، من تعهد می دهم وقتی به ایران رسیدم، نمازهایم را در اول وقت و به جماعت ادا کنم و به هرکس می رسم و در او نفوذ کلام دارم و به آنان که هدیه می دهم، تبلیغ جدّی خواهم کرد که این سنّت را احیا کنند.

من، خود در رکوع و سجودم بر تو درود و صلوات می فرستم و روزانه، دست کم ده صلوات برایتان تقدیم خواهم کرد.

ای فرستاده خدا، درخواست من از شما تنها این نیست که همه ساله به زیارت شما بیایم؛ زیرا اگر حال و هوای مدینه در من نماند، آمدنم به مدینه مسافرتی معمولی خواهد بود. من از شما می خواهم که از خدا بخواهید تا این حالت نورانی و این پیمانی که با شما می بندم تا پایان عمر مستدام بماند. حال با این شرایط، اگر زیارت دوباره ای پدید آمد، نعم المطلوب!

علی علیه السلام فرمود: «نزدیک ترین مردم به پیامبر کسانی هستند که به سنت او عمل می کنند و آنگاه این آیه را تلاوت کرد: «إِنَّ أَوْلَی النَّاسِ بِإِبْراهِیمَ لَلَّذِینَ اتَّبَعُوهُ ...». «⁽¹⁾» بنابراین اگر با توجه به حالت روحی آماده ای که حاجی پیدا می کند، به او این مفهوم را بباورانیم که وی در ایران مأموری از جانب رسول

خدا صلی الله علیه و آله است و باید به تعهدش عمل کند، در این صورت اگر صد هزار حاجی داشته باشیم و هر کدام آن ها دو- سه نفر را به نماز اوّل وقت و جماعت در مسجد رهنمون شوند، سالیانه پانصد هزار مسجدی که نماز آنان در آن اول وقت خوانده می شود، خواهیم داشت.

آنچه از مطالب بالا به دست آمد عبارت اند از:

موقعیّت توبه در مدینه

اشاره

«... وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاءوُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِیماً». «⁽¹⁾»

«اگر آنان هنگامی که به خود ستم کردند، استغفار کنان پیش تو می آمدند و پیامبر نیز برایشان طلب آمرزش می کرد، خدا را توبه پذیر مهربان می یافتند.»

باید بدانیم که توبه واجب فوری است و تأخیر در آن معصیت دیگری است. درمدینه و نیز در کنار خانه خدا توبه کنید تا خدا از شما بگذرد.

ممکن است بپرسید توبه در هر جا که باشد توبه است؛ چه در ایران چه در حجاز. هرجا که توبه کنیم خداوند توبه ما را می پذیرد. پس امتیاز توبه در مدینه چیست؟

اینجاست که باید بگوییم: ای خدای بخشنده! تو وعده کرده ای که ما هر جا و هر وقت توبه کنیم، می پذیری؛ پس حتماً امتیاز توبه در این مکان این است که بگوییم: خداوندا! این بخشودگی را تا پایان عمر بر ما مستدام بدار و بر این بقا، امضا بده.

هنگام حرکت به مدینه، که آغاز عملی این آیه است، بگوییم: ای رسول گرامی! ما تا چندی که در ایران بودیم، بخشی از بخشوده شدن ما ناقص بود و آن به خاطر فقدان وجود شما در میان ما بود و اکنون ما از ایران به قصد تطهیر و پالایش خود از کراهت ها قصد مدینه کرده ایم و در این سفر، در حال استغفار بوده ایم «فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ» و حالا آمده ایم تا تو، ای پیامبر خدا، برای ما نزد خدا طلب مغفرت کنی؛ زیرا در این صورت خداوند وعده داده است که حتماً ما را ببخشد؛ واسطه شدن شما، غفران را برای ما تحکیم می بخشد (معلوم می شود شفاعت زمانی است که گناهکار پیش تر توبه کرده باشد).

سه چیز موجب آمرزش انسان است

یکی «توبه» و دیگری «حسنات» است که فرمود «إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ» «⁽¹⁾»

، و سوم «ترک کردن کبیره ها»؛

«إِنْ تَجْتَنِبُوا کَبائِرَ ما تُنْهَوْنَ عَنْهُ نُکَفِّرْ عَنْکُمْ سَیِّئاتِکُمْ وَ نُدْخِلْکُمْ مُدْخَلًا کَرِیماً»؛ «⁽²⁾» «و اگر از گناهان بزرگی که از آن نهی شده اید دوری

کنید، بر گناهان کوچک شما سرپوش می گذاریم و شما را به جایگاهی ارجمند وارد می کنیم.»

حدیث: امام صادق علیه السلام فرمود: «با آب توبه خالص گناهانت را بشوی و لباس راستی و پاکی و تواضع و فروتنی بر تن کن.» «⁽¹⁾»

وقتی درخواستی می کنیم، باید به مقداری که در حوزه توان ماست اقدام کنیم و سامان دهی و ادامه آن را از خدا بخواهیم.

توبه از گناه، طبق وعده خدا، بخشودگی در پی دارد، ولی در مدینه، چیزی اضافی را انتظار داریم و آن ادامه بخشودگی تالحظه مرگ است و لازمه اش آن است که ما خود ترک گناه را ادامه دهیم و خدا هم نور و صفای ترک را عطا کند؛ بلکه بالاتر آن که، معاصی را منفور ذائقه ما گرداند: «... وَ کَرَّهَ إِلَیْکُمُ الْکُفْرَ وَ الْفُسُوقَ وَ الْعِصْیانَ»؛ «⁽²⁾» «و انکار و نافرمانی و عصیان را منفور شما گردانید.»

توبه در مدینه حال و هوای خاصّ خود را دارد. و دارای ویژگی هایی است؛ اول این که کسی که ما را نزد خدا برده و با او آشنایمان کرده، پیامبر صلی الله علیه و آله است. حدیث نفس ما با پیامبر در مدینه این است: آقا! تو بودی که مرا آموختی چگونه خدا را بشناسم. چگونه نماز بخوانم. روزه بگیرم. تو به من آموختی که این حلال است و آن حرام. اگر نبود هدایت های تو، من از کجا می فهمیدم حق چیست و باطل کدام است. ای رسول! هیچ وقت یادم نمی رود که دندانت را شکستند و پیشانی ات را سنگ زدند و از ساقهایت به سرزمین طائف خون چکید و ... و تحمل همه این سختی ها برای آن بود

که من امروز راه خدا را بشناسم و وارستگی اندوزم و ... اکنون مابدی های خود را کنار گذاشته و به حضورت شرفیاب شده ایم. خداوند فرموده است که اگر استغفار کنید و رسولم از من برای شما مغفرت بخواهد، قطعاً، بخشوده خواهید شد. ای رسول رحمت، لازمه وساطت و استغفار توبقای آثار توبه مااست. آری، ما اول سراغ مرسَل می رویم و پالایش می یابیم و آنگاه به خانه مرسِل رو می آوریم. از این رو در مراسم حج (مدینه قبل) یک سلوک منطقی به جانب خداوند است.

مطالبی که در اینجا به دست می آید عبارت اند از:

امر به معروف و نهی از منکر

(در محدوده حج)

«کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ ...». «⁽¹⁾»

«شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده اید که به نیکی فرمان می دهید و از ناشایستی باز می دارید و به خدا ایمان دارید.»

این آیه مسلمانان را به دلیل رسالت امر به معروف و نهی از منکر، امّتی ممتاز شمرده و اصلاح جوامع بشری را بر عهده آنان نهاده است.

این آیه، مسلمانان را بهترین امّتی می داند که برای کمک به اصلاح جامعه های انسانی بسیج شده اند و دلیل بهترین بودن را همان امر به معروف و نهی از منکر و ایمان به خدا دانسته است؛ «تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ ...». این نشان می دهد که اصلاح جامعه بشری، بدون ایمان به خدا و مبارزه با فساد و نظارت عمومی

مسلمانان بر اعمال جامعه؛ امکان پذیر نخواهد بود، تا آن جا که حتی مؤمنان باید طبق دستور سوره «عصر»، یکدیگر را به رعایت حق و مقاومت برای حفظ ایمان و عمل صالح توصیه کنند. چنین جامعه ای هرگز از درون پوسیده نمی شود و تهاجم های فرهنگی بیرونی نیز کاری از پیش نمی برد؛ زیرا خطر، زمانی جبران ناپذیر است که جامعه اسلامی از درون آسیب ببیند. باید دانست که جامعه با منحرف شدن علمای دین و آمران به معروف و ناهیان از منکر آسیب پذیر می شود.

از جمع بندی این آیه استفاده می شود که امّت اسلامی صالح، رهبری تمام جوامع بشری را بر عهده دارد و بنابراین، اسلام دین جهانی است و امّت صالح او مسؤول اصلاح ساختار جامعه انسان هاست و ظهور مهدی (عج) برای تحقق جهان شمول این فریضه قرآنی است.

پیام این آیه به حجّاج چیست؟

امّت اسلام مکلّف است جوامع اسلامی را به صلاح هدایت کند و از زشتی ها بازدارد؛ بنابراین اگر ما حجّاج ایرانی نمی توانیم در این زمان محدود، کار جهانی کنیم، دست کم می توانیم در داخل مانع بروز کراهت ها شویم که دیگران ما را قوم جاهل نپندارند. حجّاج باید بدانند که آن ها جامعه صالح کوچک و مقطعی پیامبرند و یک یک افراد آن مکلف هستند حیثیت اجتماعی و دینی این جمع صالح را حفاظت کنند و با امر به معروف و نهی از منکر، مانع بروز کراهت ها و عیب ها شوند. در موسم حج، معروف ها و منکرهای خاصّی اولویت پیدا می کند که منحصر به خود حجّاج است که باید درباره آن به تکلیف خود عمل کنیم.

معروف هایی که باید انجام دهیم و دیگران را بدان واداریم

الآن وقت نماز است، نه وقت کار، به طوری که دیگران این حرف را از ما حجّاج ایرانی بشنوند.

حدیث: امام صادق صلی الله علیه و آله فرمودند: «در سفر حج، اوقات واجبات خدا و پیامبرش را و دیگر واجبات؛ مانند ادب، بردباری، صبر و شکرگزاری در سفر را رعایت کن.» «⁽¹⁾»

منکرهایی که باید نهی شود

اموری که خودمان نباید انجام دهیم و دیگران را از آن ها نهی کنیم، عبارت اند از:

را، که به پایه ها متصل است، می پیچند تا بلکه به جایی بکوبند، که این کار موجب بهت بیگانگان می شود! شما این کارهای خلاف شرع را نکنید و دیگران را نصیحت و نهی کنید.

به طور جد و مؤکد باید گفت که سکوت در برابر این گونه منکرات، مورد توبیخ و ملامت شدید است. خداوند در سوره مائده درباره علمای یهود فرمود:

«چرا علما و دانشمندان آن ها را از سخنان گناه آلود و خوردن مال حرام باز نمی دارند؛ راستی، چه زشت است آنچه انجام می دادند.» «⁽¹⁾»

آری، چنین تکلیفی داریم که باید به آن عمل کنیم.

امام صادق علیه السلام در جمله ای فرمودند:

«این دسته که خدا آن ها را مذمّت کرده است، هرگز در کارها و مجالس گناهکاران شرکت نکرده اند؛ بلکه فقط هنگامی که آن ها

را می دیدند به رویشان می خندیدند و با آن ها گرم می گرفتند.»

امیر مؤمنان علیه السلام فرمود:

«اقوام گذشته بدین لحاظ هلاک شدند که مرتکب ظلم و گناه شدند و علمای آن ها سکوت کردند؛ لذا بلا و کیفر الهی بر آن ها فرود آمد؛ پس ای مردم، شما امر به معروف و نهی از منکر کنید تا به سرنوشت آن ها دچار نشوید.» «⁽¹⁾»

ماجرای مباهله

اشاره

«إِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ* الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ فَلا تَکُنْ مِنَ الْمُمْتَرِینَ* فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ* إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ* فَإِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ». «⁽¹⁾»

«حکایت عیسی نزد خدا چون حکایت آدم است که او را از خاک آفرید سپس به او گفت: باش! پس وجود یافت؛ حقّ همین است که از جانب پروردگار توست، پس، از تردید کنندگان مباش؛ پس هر که با وجود دانشی که [درباره عیسی] سوی تو آمد با تو محاجّه

کند، بگو: بیایید ما پسرانمان و پسرانتان و زنانمان و زنانتان و کسان نزدیکمان و کسان نزدیکتان را فراخوانیم، سپس [به درگاه خدا] تضرّع کنیم و لعنت خدا را بر دروغگویان قرار دهیم؛ همانا حکایت های واقعی [مسیح] همین است که گفتیم و معبودی جز خدا نیست و خداوند است که به یقین، مقتدر حکیم است؛ پس اگر رویگردان شدند همانا خدا به مفسدان آگاه است.»

هنگامی که مناظره منطقی مسلمانان با نصارای نجران درباره باطل بودن الوهیّت مسیح علیه السلام به نتیجه نرسید، در این آیات به پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داده شد که آن ها را برای اثبات حقّانیّت سخنان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله به مباهله فراخواند، ولی آن ها حقّانیّت نظر توحیدی اسلام را درباره خلقت مسیح و پیامبری محمّد صلی الله علیه و آله درک کردند و از خطر مباهله ترسیدند و آن را نپذیرفتند و تن به جزیه دادند.

شأن نزول: در سوره آل عمران، حدود هشتاد آیه در پاسخ به گفتگوهای هیئت شصت نفری مسیحیان نجران، که وارد مدینه شده بودند، نازل شده است. این ماجرا در سال نهم هجرت، که «عام الوفود» نامیده شد، اتّفاق افتاده است. در این سال، هیئت های بسیاری برای تحقیق درباره اسلام و پذیرش آن به مدینه وارد می شدند. «⁽¹⁾» از جمله آنان نمایندگان مسیحیان نجران بودند.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مقدم آنان را گرامی داشت. وقتی زمان نماز آنان فرا رسید، ناقوس ها به صدا درآمد و آنان در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله به طرف شرق

نماز خواندند. آنگاه از پیامبر صلی الله علیه و آله پرسیدند: تو ما را به چه چیز دعوت می کنی و درباره مسیح علیه السلام چه می گویی؟ پیامبر فرمود: به خدای یگانه دعوت می کنم! بدانید که مسیح علیه السلام بنده صالحی از بندگان خداست. آن ها این سخن را نپذیرفتند و ولادت بدون پدر را دستاویز الوهیّت آن حضرت قرار دادند. این آیات در پاسخ به آنان می فرماید:

مَثَل عیسی در نزد خداوند مانند مَثَل آدم است حضرت آدم علاوه بر پدر، مادر هم نداشت و خدا او را چنین آفرید؛ پس چرا برای آدم الوهیّت قائل نمی شوید؟ «إِنَّ مَثَلَ عِیسی عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ خَلَقَهُ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ قالَ لَهُ کُنْ فَیَکُونُ». اگر عیسی علیه السلام به دلیل نداشتن پدر خداست، پس آدم به دلیل این که مادر هم ندارد، باید چند برابر خدا باشد؛ بنابراین، خداوند همان طور که آدم علیه السلام را بدون داشتن پدر و مادر آفرید، عیسی علیه السلام را نیز بدون داشتن پدر و به امر «کُنْ فَیَکُون» آفریده است. درباره آدم نیز گفت «کُنْ فَیَکُونُ» و او را آفرید؛ پس دلیلی ندارد که شما میان این دو، تفاوت قائل شوید. یا باید قائل به الوهیّت هر دو باشید یا هر دو را آفریده و بنده خدا بدانید که البتّه حقیقت، همان دومی است.

حال اگر کسانی، پس از این همه برهان و دانش که از خداوند به تو رسید، باز بخواهند درباره الوهیّت حضرت مسیح با تو گفتگو و بحث های بی ثمر کنند، آن ها را به مباهله دعوت کن و بگو: شما نزدیک ترین کسان خود را از فرزندان و زنان و مردان فرا خوانید، ما نیز نزدیک ترین کسان خود را از فرزندان و زنان و خودی ها دعوت می کنیم؛ «فَقُلْ تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ وَ نِساءَنا وَ نِساءَکُمْ وَ أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ» و آنگاه حکمیّت موضوع را به خدای عالم واگذار می کنیم و لعنت و عذاب خدا را

بر دروغگویان قرار می دهیم؛ «ثُمَّ نَبْتَهِلْ فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ».

مباهله چیزی است که اثر خود را در عمل آشکار می کند و دروغگو را گرفتار بلا می سازد و آخرین حربه، پس از تأثیر نکردن منطق و استدلال است.

گویا که در نماز جمعه به سِلاح تکیه می شود، به این مفهوم است که اول منطق و گفتگو است و اگر زبان منطق مؤثر نیفتاد، زبان قدرت کار خواهد کرد و این زبان یا با جهاد مسلمین است و یا به امدادهای غیبی متکّی می شود و مباهله از این نوع است.

شهر نجران کعبه مسیحیان در یمن

نجران نام شهری در یمن بود که مرکز مسیحیان به شمار می رفت و معبدی که آن جا داشتند به آن کعبه نجران می گفتند و هیئتی که برای بررسی اسلام به مدینه آمده بود از علمای همان جا بودند.

«مباهله» از ماده «بَهْل» به معنای رها کردن و قید و بند را از چیزی برداشتن است و ابتهال در دعا و مناجات به معنای تضرّع و واگذاری کار به خداوند می باشد. در مباهله، دو طرف مخالف، برای اثبات حقّانیّت نظر خود، داوری و حکم را مستقیم، به خدا وامی گذارند. بنابراین، وقتی درباره مسأله مهمّ مذهبی گفتگو به نتیجه نرسد، در یک جا جمع می شوند و به درگاه خدا تضرّع و زاری می کنند و از خدا می خواهند که دروغگو را رسوا کند. از این رو، وقتی دلایل عقلی و نقلی پیامبر صلی الله علیه و آله درباره عیسی علیه السلام که برخاسته از وحی بود، در نصارای نجران تأثیری نکرد، خداوند به پیامبر خود دستور داد که به آن ها پیشنهاد مباهله کند.

مباهله تا آن زمان در میان اعراب سابقه نداشت و راهی بود که صد در صد، صدق دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله را اثبات می کرد و طبیعی است کسی که به ارتباط خویش با خدا یقین نداشته باشد، جرأت نمی کند در چنین میدان خطرناکی، که مجازات آن نقدی است، وارد شود.

به هر حال، مسیحیان نجران که برای کشف حقّانیّت نبوّت پیامبر موعود به مدینه آمده بودند، از قبول مباهله به هراس افتادند و آن را نپذیرفتند. آن ها از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله مهلت خواستند تا در این باره بیندیشند؛ نتیجه مشاوره این شد که به افراد خود گفتند: که اگر دیدید محمّد با سر و صدا و جمعیّت و تشریفات به مباهله آمده است، با او مباهله کنید و نهراسید؛ زیرا در این صورت حقیقتی در کار نیست؛ اگر با افراد محدود و همراه خاصّان نزدیک و فرزندان خردسالش بر سر قرار آمد، بدانید که او پیامبر خداست و از مباهله با او بپرهیزید که خطرناک است.

فردای آن روز، نجرانی ها طبق قرار قبلی در میعادگاه حاضر شدند، ناگاه دیدند که پیامبر صلی الله علیه و آله، فرزند گرامی اش حسین را در آغوش دارد و دست حسن را در دست گرفته و علی و فاطمه علیهم السلام همراه او هستند و به آن ها سفارش می کند: هرگاه من دعا کردم، شما آمین بگویید.

نمایندگان نجران وقتی این صحنه نورانی و الهی را مشاهده کردند، سخت به وحشت افتادند. ابوحارثه، اسقف هیئت نجرانی گفت: ای یاران، این چهره های نورانی را که من می بینم، اگر از خدا بخواهند که کوه از جا کنده شود چنین خواهد شد. با این ها مباهله نکنید که حتماً هلاک می شوید؛ لذا از مباهله روگردان شدند و به جای ایمان به حق، به شرایط

ذمّه و جزیه تن دادند «⁽¹⁾» و با پیامبر صلی الله علیه و آله مصالحه کردند سالی مقداری لباس، هر یک به قیمت چهل درهم و نیز در مواقع جنگ، مقداری تجهیزات جنگی در اختیار مسلمانان بگذارند؛ ولی اینان باید اسلام آوردن را انتخاب می کردند و این بد انتخابی بود که بقای بر ضلالت را بر هدایت مقدم داشتند.

البتّه مردم بسیاری بعد از این مباهله ایمان آوردند و پس از مراجعت هیئت نجرانی، دو نفر از علمای آن ها به نام سیّد و عاقب به مدینه برگشتند و هدایایی به پیامبرخدا صلی الله علیه و آله تقدیم کردند و اسلام آوردند. «⁽²⁾» به راستی، هم جای تعجّب است و هم جای دلسوزی برای برادران اهل سنّت که چگونه جناح بندی های سیاسی و فرقه ای و تحریف در مسائل تاریخی موجب شده است که آن ها از دامن اهل بیت گرامی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله دور بیفتند و از فروغ این انوار درخشنده بی نصیب بمانند، در حالی که خاصّ و عام پذیرفته اند که پیامبر صلی الله علیه و آله در این مباهله چه کسانی را به عنوان «أَبْناءَنا» وَ «نِساءَنا» وَ «أَنْفُسَنا» به میدان آورد و آن ها را عین جان خود دانست.

شخصیّت های آسمانی اعضای مباهله

برخی از تفاسیر ما، آیه یاد شده رافقط دلیل فضیلت علی و فاطمه و حسنین علیهم السلام گرفته و با این کار حقّ اهل مباهله را ضایع کرده اند و آن را فقط

دلیل فضیلت آن ها دانسته و غائله را در بن بست محدود روشن است که این اشتباه است؛ زیرا آیه مباهله چیزی بالاتر از مسأله فضیلت است. این آیه در مورد مشارکت آن ها در حفظ و بقای رسالت است، که بی وجود آن ها، رسالت از حرکت باز می ایستاد.

این بزرگواران به تعیین قرآن و رسول اللَّه صلی الله علیه و آله برگزیده و تأیید شده اند.

اشخاصی را که پیامبر صلی الله علیه و آله در میدان مباهله به همراه خود آورد، متولّی و شریک موضوع مباهله و پرده داران حقیقی و نخستینِ رسالت پیامبر صلی الله علیه و آله بودند و پیامبر خدا صلی الله علیه و آله به امر خدا گردن نهاد و مصادیقی را به میدان آورد که غیر آن ها نمی توانستند مشمول این آیه باشند. اگر غیر از این ها کسانی پیدا می شدند که منظور خدا باشند، پیامبر آن ها را به صحنه می آورد. «⁽¹⁾» مراد از «أَبْناءَنا» منحصراً حسن و حسین علیهما السلام منظور از «نِساءَنا» با این که به صورت جمع آمده، تنها فاطمه زهرا علیها السلام و مراد از «أَنْفُسَنا» تنها علی علیه السلام هستند. پیامبر صلی الله علیه و آله با نوع انتخاب خود از میان همه خانواده اش کلمات آیه کریمه را تأویل و تفسیر کرده است.

از آن حضرت روایت شده که به بریده اسلمی فرمود: «علی را به خشم نیاور؛ زیرا او از من است و من از او.» «⁽²⁾»

اگر گفتیم آیه در مورد مشارکت اهل بیت علیهم السلام در رسالت است، برای آن است که حضور اعضای خانواده حضرت رسول صلی الله علیه و آله در مباهله ضروری بوده است. در این ماجرا می توانست یک طرف مباهله همه نصارا و طرف دیگر شخص پیغمبر باشد و آن حضرت تنها به مباهله

برخیزد و این امر موقعیت نبوت پیامبر را قوی تر می کرد، ولی خداوند این گونه نکرد؛ بلکه امر کرد که آن افراد معیّن (چهار نفر) نیز بیایند.

و این که مدعی شدیم این آیه چیزی بالاتر از فضیلت را بیان می کند بی راهه نرفته ایم؛ زیرا علی علیه السلام ابوالأئمه و زهرا علیها السلام امّ الأئمه و حسنین علیهما السلام شریک رسالت هستند و پیامبر به آن ها در مباهله سفارش کرد که من دعا می کنم شما آمین بگویید. معلوم می شود که خداوند دعای پیامبر را، که برای اثبات اسلام در عالم اهل کتاب است، زمانی اجابت می کند که به آمین این چند نفر ضمیمه شود؛ یعنی «دعای پیامبر» و «آمین اهل بیت علیهم السلام»، با هم اسلام و قرآن را اثبات می کنند! «لَنْ یَفْتَرِقا»؛ یعنی «هرگز کتاب و عترت از هم جدا نمی شوند.»

دعای پیامبر به شرط «آمین» چهار نفر

پیامبر صلی الله علیه و آله طبق آیه مباهله، به علی و فاطمه و حسنین علیهم السلام فرمود: من دعا می کنم و شما آمین بگویید. در اینجا تحلیل آن است که خداوند می خواهد بگوید: ای پیامبر، دعای تو برای اثبات اسلام در عالم اهل کتاب، به این شرط مستجاب است که آمین علی و زهرا و حسنین علیهم السلام به آن ضمیمه شود؛ زیرا آنان بعد از رسول، متولیان ادامه حفظ رسالت هستند و از این رو، رسول گرامی اسلام فرمود: کتاب و عترت، از هم جدایی ناپذیرند؛ همان گونه که آمین آن ها از دعای رسول جدا نیست.

فخر رازی علّامه اهل سنت

فخر رازی که از علمای بزرگ اهل سنت است، در تفسیر خود می نویسد: طبق این آیه، علی بن ابی طالب از سایر اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله

افضل و برتر بوده است؛ زیرا او عین نفس پیامبر تلقّی شده و پیامبر افضل مردم است. پس علی علیه السلام بعد از پیامبر صلی الله علیه و آله افضل مردم است. «⁽¹⁾» آیا همین فضیلت در نخستین امام بودن او کافی نبود؟ مصداق این آیه را پیامبر صلی الله علیه و آله خود تعیین کرده است و شیعه و سنّی در آن اختلاف ندارند.

فخر رازی در تفسیر این آیه، درباره این که مراد از اهل بیت چه کسانی هستند، روایت کرده است که پیامبر صلی الله علیه و آله عبا یا پارچه سیاهی بر دوش خود انداخت و حسن و حسین و فاطمه و علی علیهم السلام یک یک نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و حضرت آنان را زیر آن پارچه به حضورش فراخواند و آنگاه این آیه را تلاوت کرد: «إِنَّما یُرِیدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهِیراً»؛ سپس گفته است که این روایت از مسلّمات میان اهل تفسیر و حدیث است. «⁽²⁾» نکاتی که از موضوع مباهله به دست می آید عبارت اند از:

ماجرای تغییر قبله

اشاره

«قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَ حَیْثُ ما کُنْتُمْ فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ وَ إِنَّ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ لَیَعْلَمُونَ أَنَّهُ الْحَقُّ مِنْ رَبِّهِمْ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ». «⁽¹⁾»

«ما توجه تو را به آسمان [به انتظار فرمان تغییر قبله] می بینیم، پس به یقین تو را به جانب قبله ای که خواهان آن بوده ای بر می گردانیم. پس اکنون روی خود را جانب مسجد الحرام بگردان و شما (مسلمانان) نیز هر جا هستید، روی خود بدان سو کنید. و البته اهل کتاب به خوبی می دانند که این حکم درستی است و از جانب پروردگارشان صادر شده و خدا از آنچه می کنند بی خبر نیست.»

پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله با دلی زخم خورده از طعنه های یهود، همواره در انتظار تغییر قبله به سمت کعبه بود. از این رو شب ها به آسمان می نگریست و در انتظار وحی بود، تا این که فرمان تغییر قبله؛ یعنی آیه «قَدْ نَری تَقَلُّبَ وَجْهِکَ فِی السَّماءِ» نازل گردید و این در حالی بود که پیامبر صلی الله علیه و آله دو رکعت از نماز ظهر را به سوی بیت المقدس خوانده بود. جبرئیل علیه السلام بازوان پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را گرفت و او را به سوی کعبه معظّمه برگرداند. «⁽¹⁾» و این امر در مسجد بنی سالم انجام شد؛ لذا این مسجد را مسجد ذوقبلتین نامیدند. «⁽²⁾» یهودیان پیش تر به مسلمانان طعنه می زدند که شمااز خود قبله ای ندارید و به قبله ما نماز می خوانید. بعد از تغییر قبله نیز وسوسه های جدید یهودیان، مشرکان و منافقان از سویی و تردید تازه مسلمانان از سوی دیگر برای پیامبر صلی الله علیه و آله مشکل آفرین شده بود. آن ها می گفتند: اگر این قبله صحیح بوده، پس دستور تغییر برای چیست؟ هم چنین می گفتند: کسانی که به قبله منسوخ نماز گزارده اند، عملشان ضایع شده است. «⁽³⁾»

فلسفه نماز به دو قبله

شاید بتوان گفت که اگر رسول اللَّه صلی الله علیه و آله پیش از هجرت، به جانب کعبه نماز می گزارد، مشرکین تبلیغ می کردند که محمد به بت های ما سجده می کند! از این رو مصلحت در این بود که همچنان به سوی بیت المقدس نماز بگزارد. این عمل تا چند ماه بعد از هجرت نیز ادامه یافت؛ امّا

یهودیان مدینه، رفته رفته تبلیغ کردند که محمد به قبله یهود نماز می خواند! و در این زمان بود که از هر جهت شرایط مناسب برای تغییر قبله به وجود آمد و آیات تغییر قبله در این موقعیت نازل گردید و به رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فرمان داد که تو و مسلمانان هر جا بودید، باید به سوی کعبه نماز بگزارید.

لغت: تَقَلُّب: به هر سو گشتن؛ زیر و رو شدن. شَطْر: سمت و جانب. وَلِّ: برگردان. نُوَلّی: برمی گردانیم، لَنُوَلِّیَنَّ: حتماًو حتماً برمی گردانیم. أُوتُوا: داده شدند. حَیْثُ: هرکجا.

شأن نزول آیات قبله

روایت شده که کعبه برای پیامبر صلی الله علیه و آله محبوب ترین قبله بود. او به جبرئیل گفت: دوست دارم که خداوند مرا از قبله یهود برگرداند.

جبرئیل علیه السلام عرض کرد: حقیقت این است که من هم مانند تو بنده ای بیش نیستم و شما نزد خدا عزیز و گرامی هستی؛ پس از خدا درخواست کن که چنین کند؛ سپس جبرئیل بازگشت. پیامبر پیوسته چشم به آسمان می دوخت که شاید جبرئیل پاسخ مثبتی بیاورد، که این آیه نازل گردید و به تبلیغات سوء یهودیان پایان داد «⁽¹⁾» و فرمود:

ما توجه تو را به آسمان، به انتظار حکم تغییر قبله، می بینیم؛ پس به

یقین تو را به جانب قبله ای که خواهان آن بوده ای بر می گردانیم؛ «فَلَنُوَلِّیَنَّکَ قِبْلَةً تَرْضاها». پس اکنون روی خود را به جانب مسجدالحرام بگردان؛ «فَوَلِّ وَجْهَکَ شَطْرَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ» و شما مسلمانان نیز هر جا هستید روی خود بدان سو کنید؛ «فَوَلُّوا وُجُوهَکُمْ شَطْرَهُ».

و اهل کتاب حقّانیت این حکم را به خوبی می دانند. اهل کتاب در تورات و انجیل خوانده بودند که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به دو قبله نماز خواهد خواند و این از نشانه های اوست؛ ولی به جای این که این تغییر قبله را به عنوان نشانه صدق پیامبری او بدانند و ایمان بیاورند، همین موضوع را دستمایه تخریب اسلام ساخته، برای ایجاد تردید در تازه مسلمانان گفتند:

اگر این قبله صحیح بود، چرا تغییر یافت؟ و تکلیف کسانی که به قبله اول نماز خوانده اند چه می شود؟ آری خداوند از آنچه می کنند غافل نیست؛ «وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا یَعْمَلُونَ».

حکم تغییر قبله، تخلف ناپذیر است

این آیات نیز درباره قبله و تأکید بر رعایت حکم جدید است. این تأکیدهای پی در پی، حاکی از اهمیّت پذیرش مسأله نسخ قبله سابق و حکم قبله جدید است. از این رو آیات مذکور به عنوان تهدیدی نسبت به مخالفان و هشداری به مؤمنان می فرماید:

در حقانیّت این حکم تردید نکنید و مواظب کردار خود باشید. این

تأکید و تهدیدهای پی درپی به گفت وگوهای مغرضانه دشمنان و تردیدهای عامیانه ناآگاهان پایان می دهد و تکلیف دوست و دشمن را مشخص می کند.

البته این تکرارها علاوه بر منظور فوق، شامل دستوراتی تازه و توضیحاتی لازم در مورد نقطه های ناشناخته این حکم است. به عنوان مثال: آیات پیشین، تکلیف مسلمانان را درباره اصل قبله بیان کرده و آیات بعد، تکلیف آن ها را در مسافرت ها و نقاط دیگر جهان تعیین می کند تا تصوّر نشود که این حکم به گروهی از اشخاص و یا به زمان و مکان خاص تعلق دارد و چون استقلال مسلمانان با داشتن قبله ای مستقل و پیامبری از میان خود، نعمت بزرگی است، به همین جهت در پایان، امر به شکرگزاری و نهی از ناسپاسی می نماید؛ «وَ اشْکُرُوا لِی وَ لا تَکْفُرُونِ».

جوسازی های منافقان و یهودیان

وقتی پیامبر خدا صلی الله علیه و آله روبه بیت المقدس نماز می خواند، مشرکان به عنوان حجّت می گفتند: پیامبر که ادّعا می کند بر آیین ابراهیم است، چرا به سوی کعبه نماز نمی گزارد، در حالی که ابراهیم و اسماعیل به سوی آن نماز می خواندند؟ از سوی دیگر اهل کتاب حجّت می آوردند که آنچه در کتب ما آمده، این است که پیامبری از ذرّیه اسماعیل مبعوث خواهد شد و به سوی کعبه نماز خواهد خواند، نه بیت المقدّس؛ پس ما چگونه پیامبری او را بپذیریم؟ بنابراین مشرکان و اهل کتاب هر یک علیه حقّانیت اسلام و مسلمانان حجّت می آوردند، ولی همه حجّت ها و اعتراض ها با حکم

تغییر قبله باطل گردید. «⁽¹⁾»

رسوم خرافی در حج جاهلی

و نیکی آن نیست که از پشت خانه ها وارد شوید. نیکی آن است که تقوا پیشه کنید و از در خانه ها وارد شوید و از خدا بترسید تا رستگار شوید. «⁽²⁾» پرسش: این موضوع به چه مناسبت در کنار مسأله حج مطرح شده است؟

پاسخ: یکی از رسوم خرافی جاهلیّت در مورد حج آن بود که آن ها وقتی لباس احرام به تن داشتند، از در خانه وارد نمی شدند. و معتقد بودند که مُحرِم نباید از در عادی خانه وارد شود؛ لذا از پشت خانه خود نقبی می زدند و در حال احرام، فقط از آن جا وارد می شدند و این را عملی نیکو می شمردند. توجیه آن ها این بود که چون احرام بستن ترک عادت در پوشیدن لباس است، باید عادت همیشگی ورود به خانه هم عوض شود! «⁽³⁾»

لذا در این آیه فرمود: این ها نیکوکاری محسوب نمی شود. نیکوکاری به این است که تقواپیشه کنید؛ «وَ لکِنَّ الْبِرَّ مَنِ اتَّقی». شما از همان درهای معمولی خانه ها وارد شوید و از خدا بترسید تا رستگار شوید؛ «... وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها وَ اتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تُفْلِحُونَ».

علاوه بر این، به گفته تفسیر مجمع البیان از قول امام باقر علیه السلام، این آیه بیانگر یک اصل کلی است و آن این که برای اقدام به هر کاری باید از راه صحیح آن وارد شد نه از راه های انحرافی و غیرعادی.

پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمودند: «أَنَا مَدِینَةُ الْعِلْمِ وَ عَلیٌّ بابُها ...»؛ «من شهر علمم و علی به منزله در آن است، داخل شهر نشوید مگر از در آن.» «⁽¹⁾»

حدیث: در مورد کلمه «ابواب» همچنین امام باقر علیه السلام می فرماید: «ما ابواب خدا و دعوت کنندگان به سوی بهشت هستیم.» «⁽²⁾»

اکنون اگر این دو حدیث را در کنار آیه «وَ أْتُوا الْبُیُوتَ مِنْ أَبْوابِها» قرار دهیم، یک حقیقت بی ابهام و غیرقابل تردید به دست می آید. وقتی پیامبر و قرآن را خانه اسلام بدانیم، که هست، به ناچار درِ ورودی آن علی بن ابی طالب علیه السلام است و کسی که این درِ طبیعی و پیش بینی شده را، که معمار آفرینش در شریعت تعبیه نموده است ترک کند، به ضلالت و گمراهی خواهد افتاد. روشن است که این گونه حضور در خانه اسلام، حضور بی اذن صاحب خانه است و تنها آن ورودی رسمی است که از درِ خانه باشد؛ لذا اسلام بی ولایت و بدون پیروی از امامان، انحراف و عبور از بیراهه است.

جنگ احد و شکست مسلمانان

اشاره

«وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ اْلأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ* إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ فَقَدْ مَسَّ الْقَوْمَ قَرْحٌ مِثْلُهُ وَ تِلْکَ اْلأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ* وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ». «⁽¹⁾»

«و سست نگردید و غمگین نشوید که اگر مؤمن باشید، برترید؛ اگر به شما زخمی رسید، آن گروه را نیز مانند آن زخم، رسیده است و ما این روزها [ی شکست و پیروزی] را میان مردم می گردانیم تا خدا مؤمنان [واقعی] را معلوم دارد و از شما گواهانی بگیرد و خدا ستمکاران را دوست ندارد؛ و تا خداوند مؤمنان را ناب و خالص گرداند و کافران را به نیستی کشاند.»

وقتی قریش در جنگ بدر با دادن هفتاد کشته و هفتاد اسیر شکست خوردند ابوسفیان به مردم مکّه اعلام کرد که تا از قاتلان بدر انتقام نگیریم برجای نخواهیم نشست و شعار «تا انتقام نگیریم برجای نخواهیم نشست» و شعار «انتقام، انتقام» در شهر مکه طنین انداز بود، تا این که در سال سوم هجرت با سه هزار سوار و دو هزار پیاده، با تجهیزات کافی به قصد جنگ به سوی مدینه روان شدند. آن ها برای تحریک عواطف لشکریان خود، بت های بزرگ و زنان را با خود همراه کردند. «⁽¹⁾» عباس، عموی پیامبر، که هنوز اسلام نیاورده بود، به سرعت پیامبر صلی الله علیه و آله را از قصد مهاجمان مکه باخبر ساخت. پیامبر موضوع مقابله با کفّار را با مسلمانان به مشورت گذاشت. در این میان، دو نفر که پیامبر صلی الله علیه و آله آن ها را برای کسب اطلاع از اوضاع لشکریان مکه بیرون فرستاده بود، گزارش آوردند که سپاه نیرومند مکه به فرماندهی ابوسفیان، به قصد مدینه حرکت کرده اند. عدّه ای از مسلمانان می گفتند ما در مدینه بمانیم و در کوچه های شهر با دشمنان بجنگیم تا از نیروی زنان و کنیزان نیز استفاده کنیم. به ویژه، عبداللَّه بن ابیّ سرکرده منافقان روی این نظر تأکید داشت، ولی گروهی از جوانان و جنگجویان با این رأی مخالف بودند. سعدبن معاذ وعده ای از قبیله اوس گفتند: ای پیامبرخدا، زمانی که بت پرست بودیم کسی از عرب جرأت حمله به ما را نداشت و اکنون که تو در میان ما هستی، چگونه می توانند بر ما پیروز شوند؟! بنابراین، ما از شهر خارج می شویم و با آن ها می جنگیم. و هر که کشته شود شهید است و هر که زنده بماند به افتخار

جهاد نایل شده است. سرانجام گروه دیگری هم به این رأی پیوستند و پیامبر صلی الله علیه و آله رأی اکثریت را پذیرفت. ولی عبداللَّه بن ابی، از یاری آن حضرت دریغ ورزید و جماعتی از قبیله خزرج که از قبیله او بودندبه پیروی از وی پرداختند. «⁽¹⁾» پیامبر خدا صلی الله علیه و آله با چند نفر برای انتخاب اردوگاهی در دامنه کوه احد، از مدینه خارج شد و محلی را برگزید.

سپاه هفتصد نفری اسلام

این مشاوره در روز جمعه بود و پیامبر صلی الله علیه و آله در نماز جمعه، مردم را برای شرکت در این جنگ فرا خواند و فرمود: اگر شما با جان و دل برای نبرد در راه خدا آماده باشید، خدا شما را پیروز می گرداند. در همان روز ایشان با هزار نفر از مهاجر و انصار رهسپار اردوگاه شدند. پیامبر صلی الله علیه و آله خود فرماندهی سپاه را بر عهده داشت و صفوف آن ها را منظم می کرد. سپاه اسلام هنوز به احد نرسیده بود که عبداللَّه بن ابی حدود سیصد نفر را برگردانید و پیامبر صلی الله علیه و آله با بقیه افراد به راه خود ادامه دادند و با سپاه خود به پای کوه احد رسیدند. آن حضرت پس از ادای نماز صبح صفوف مسلمانان را منظم کرد و عبداللَّه بن جبیر را با پنجاه نفر مأمور محافظت از تنگه کوه کرد و جایگاه هر یک از سربازان را تعیین نمود.

شروعی پیروزمندانه و پایانی با حکمت!

دو لشکر اسلام وشرک با هم پیکار کردند. مسلمانان پیروز شده دشمن را فراری دادند. اما سرپیچی مسلمانان از فرمان و دستورات پیامبر،

فاجعه ای به بار آورد که موجب شکست سخت مسلمانان در این جنگ شد. آن ها با دیدن پیروزی مسلمانان، تنگه را به هدف جمع آوری غنیمت ترک کردند و تنها عبداللَّه بن جبیر با ده نفر به محافظت تنگه ادامه دادند.

دشمن از همان تنگه وارد شد و نگهبانان را کشت و از پشت بر مسلمانان تاخت و آن ها را در هم کوبید. «⁽¹⁾» در این حادثه، سردار رشید اسلام، حمزه عموی پیامبر صلی الله علیه و آله و عدّه ای دیگر به شهادت رسیدند. در این لحظات خطیر، کسی که بیشترین فداکاری را در حفاظت از جان پیامبر صلی الله علیه و آله به عمل می آورد، حضرت علی علیه السلام بود. هنگامی که شمشیر او شکست، پیامبر صلی الله علیه و آله شمشیر خود، ذوالفقار را به علی علیه السلام داد و به فرموده حضرت صادق علیه السلام، درآن هنگام، جبرئیل میان زمین و آسمان ندا می داد: «لَا سَیْفَ إِلَّا ذُو الْفَقَارِ وَ لَا فَتَی إِلَّا عَلِیٌّ». «⁽²⁾»

در این گیرودار، ناگهان فریادی برخاست که محمد کشته شد! کفّار مکه پنداشتند که دشمن اصلی خود را کشته اند و به هدف اصلی شان رسیده اند؛ لذا بی درنگ به سوی مکه بازگشتند. از آن سو این خبر تزلزلی در میان مسلمانان به وجود آورد. ولی عدّه ای از آن ها که از پراکندگی مسلمین هراسان بودند، پیامبر صلی الله علیه و آله را بالای بلندی برده، اعلام کردند که ای مردم، محمد صلی الله علیه و آله زنده است. لذا فراریان برگشتند و پیرامون آن حضرت را گرفتند. در این جنگ، مسلمانان خسارت مالی و جانی فراوانی دیدند و درس بزرگی از آن آموختند تا در جنگ های آینده، جوانب احتیاط را

رعایت کنند.

مسلمانان به جهت نافرمانی و عدم انضباط نظامی، دراحد شکست خوردند، و این امر روحیه آن ها را ضعیف کرده بود. مهم تر آن که پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد که همین سپاه زخم خورده بار دیگر برای تعقیب و مقابله احتمالی با دشمن، به میدان برگردند؛ «⁽¹⁾» زیرا خبر رسیده بود که کفّار قریش می خواهند از میانه راه باز گردند و مدینه را غارت کنند. اما ازآنجاکه در آیات قبل فرمود: اگر تقوا و صبر پیشه کنید، خداوند همان گونه که در بدر شما را یاری کرد، این جا نیز یاری تان می کند، وعده اش را عملی ساخت و مسلمانان را بر کفار پیروز گردانید.

البته در یک دید کلی، مؤمن واقعی حتی اگر شکست بخورد نباید محزون و سست گردد؛ زیرا او به شرافت ایمان مزیّن است؛ چنان که برتری و علوّ اسیران کربلا را در سخنان امام زین العابدین علیه السلام و زینب کبری علیها السلام به وضوح مشاهده می کنیم.

لغت: مَسّ: رسیدن. نُداوِلُ (دَوَلَ): به گردش در می آوریم، می چرخانیم. قَرْحْ: زخم، آسیب جنگ و سلاح.

یعنی اگر بر شما زخمی وارد شد، آن ها نیز در جنگ بدر زخم ها خوردند و کشته و اسیر دادند ولی از پای ننشستند و برای جبران شکست خود، جنگ احد را ترتیب دادند؛ پس شما هم مأیوس نباشید و در صدد

جبران این شکست برآیید. این یک سنّت الهی است که زندگی انسان توأم با پیروزی ها و شکست ها باشد. بنابراین، باید عوامل آن را شناخت و از سنّت الهی استفاده کرد. خداوند این فراز و فرودها را در میان مردم به گردش در می آورد تا در این آزمایش، افرادی که واقعاً ایمان آورده اند شناخته شوند؛ «وَ تِلْکَ اْلأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا ...». و خدا از میان شما قربانیانی بگیرد تا قدر این آیین را که با خون به دست آورده و حفظ کرده اید بدانید و آن را ارزان از کف ندهید؛ «یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ».

لغت: یُمَحِّصُ (مَحْصْ): از عیوب و ناخالصی ها خالص می گرداند.

یَمْحَقُ (مَحْقْ): می کاهد، کم می کند. مَحْقْ: کاهش تدریجی.

یعنی خداوند می خواهد با این شکست یا هر محرومیّت دیگری، انسان ها را امتحان کند تا هم مؤمن را از کافر جدا سازد و هم ایمان آن ها را از ناخالصی های ضعف و کفر و نفاق و تزلزل جدا گرداند. «⁽¹⁾» این آیه می فرماید: یکی از نتایج جنگ احد، روشن شدن نقاط ضعف و عیوب نفسانی شما بود تا در صدد برطرف کردن آن برآیید و در آینده، این تلخی ها تکرار نشود. شکست ها و محرومیّت ها می تواند نقطه عطف حرکت ها و ترقّی های انسان شود.

یعنی وقتی مسلمانان با تجربه ها و شکست های سخت، راه درست پیروزی را پیدا کردند، حیات کفر و شرک به خطر می افتد و به نابودی کشیده می شود، به طوری که کفّار قریش پس از فتح مکه به وسیله مسلمانان از بین رفتند و این آیه تحقق عینی پیدا کرد.

طبق نظر فخررازی مراد از «کافِرِین» در این آیه، کفّار جنگ احد است نه همه کفّار جهان. «⁽¹⁾» امّا نظریّه فخررازی قابل قبول نیست؛ زیرا از عقاید مسلّم اسلامی این است که جهان رو به سوی حکومت واحد جهانی پیش می رود و ظهور مهدی (عج) برپا کننده آن حکومت است که بر تشکیلات کفر و شرک خط بطلان کشیده، بساط همه را برخواهد چید.

«و همانا شما بودید که مرگ [در میدان جنگ] را پیش از آن که با آن روبه رو شوید، آرزو می کردید ولی آن را دیدید و تماشاگر شدید [و تن به جنگ ندادید].» «⁽²⁾»

لغت: تَمَنَّوْنَ (مَنْیْ): آرزو می کنید. تَلْقَوْنَ (لَقِیَ): روبه رو می شوید، برخورد می کنید.

بعد از جنگ بدر، گروهی از مسلمانان در محافل می نشستند و آرزوی شهادت می کردند که ای کاش این افتخار بزرگ در جنگ بدر نصیب ما می شد. البته در میان آن ها، جمعی در گفتار خود صداقت داشتند ولی

عدّه ای از آن ها دروغگو، متظاهر و اهل شعار بودند. لذا در جنگ احد آرزومندان حقیقی شهادت، با شهامت جنگیدند و عدّه ای از آن ها شهید شدند، امّا دروغگویان از جنگ کنار کشیدند و متواری شدند و شایع کردند که پیامبر کشته شد و آیه زیر ناظر به این موضوع است.

شایعه شهادت پیامبر

«وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِینَ». «⁽¹⁾»

«و محمد]« [نیست جز فرستاده ای که پیش از او هم پیامبرانی بودند، آیا اگر او بمیرد یا کشته شود عقبگرد می کنید؟ و هر که عقبگرد کند هرگز به خدا زیان نمی رساند و خدا سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.»

لغت: خَلَتْ (خَلَوَ): گذشت. انْقَلَبَ: برگشت، و غالباً به معنی تغییر عقیده و برگشتن از رأی است. اعْقاب: جمع عَقِبْ به معنی پاشنه پاست. انْقَلَبْتُمْ عَلی اعْقابِکُمْ: عقبگرد کردید؛ از عقیده خود برگشتید.

در این جا مراد، برگشتن از دین و مرتد شدن است نه پشت کردن به میدان جنگ. «⁽²⁾» با دقّت نظر از این آیه به دست می آید که فرار از میدان جنگ و پشتیبانی نکردن از دین در موارد حساس، ارتداد محسوب شده

است، گرچه شخص اقرار به توحید و معاد داشته باشد. «⁽¹⁾» این آیه ناظر به یکی از حوادث مهم جنگ احد است. آنگاه که در بحبوحه جنگ، ناگهان صدایی برخاست که محمد کشته شد! این امر درست زمانی بود که مردی به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله سنگی پرتاب کرد و پیشانی و دندان مبارک آن حضرت صلی الله علیه و آله را شکست و خون چهره آفتاب را گرفت.

در این هنگام دشمن می خواست ایشان را به قتل برساند که مصعب بن عُمَیر، یکی از یاران پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله خود را سپر حملات قرار داد و به شهادت رسید و چون به پیامبر صلی الله علیه و آله شباهت زیادی داشت، دشمن پنداشت که پیامبر کشته شده است و این خبر در میان لشکریان پیچید.

انتشار این خبر، روحیه مسلمانان را تضعیف و در میان آن ها تزلزل ایجاد کرد. منافقان گفتند: اگر او پیامبر بود کشته نمی شد! برخی گفتند: اگر پیامبر اداره امور جنگ را به ما واگذار می کرد، شکست نمی خوردیم. «⁽²⁾» لذا جمع زیادی به سرعت از میدان جنگ گریختند و عدّه ای سست ایمان به این فکر افتادند که از اسلام برگردند و به واسطه عبداللَّه بن ابی، از سران کفر امان بگیرند! «⁽³⁾» اما در مقابل آن ها، اقلّیّتی پاک باخته، چون علی بن ابی طالب علیه السلام و برخی از یاران راستین پیامبر صلی الله علیه و آله مردم را به پایداری خواندند.

انَس بن نضر، فریاد برآورد: ای مردم، اگر محمد صلی الله علیه و آله کشته شد، خدای او که زنده است. در راه اهداف او بجنگید و به شهادت نایل شوید. پس از

چندی روشن شد که پیامبر صلی الله علیه و آله زنده است و خبر مزبور اشتباه یا دروغ بوده است. لذا آیه فوق نازل گردید و فراریان را سخت نکوهش کرد و فرمود:

ای مردم، محمد فقط فرستاده ای از جانب خداست همچون دیگر پیامبران الهی. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، به عقب بر می گردید و از دین خارج می شوید؟!؛ «وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَ فَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی أَعْقابِکُمْ ...» البته این عمل شما به خدا زیانی نمی رساند و ضرر آن تنها به خودتان برمی گردد و خدا شاکران پایدار را پاداش خواهد داد؛ «وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئاً وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِینَ».

این آیه نکته مهمی را که غالباً موجب شکست مبارزان می شود مطرح می کند و آن این که آیا انسان در مبارزه و جهاد، باید به شخص متکی باشد یا به آیین و هدف؟ اگر موضوع و هدف نبرد وابسته به شخص باشد، با رفتن او غائله هم می خوابد و هدف فدا می گردد. لذا این آیه می فرماید:

این جهاد اسلامی، قائم به شخص پیامبر صلی الله علیه و آله نیست بلکه به خاطر دین اسلام است. حال اگر رهبری کشته شد، باید فوراً دیگری جای او را بگیرد و نبرد و جهاد را ادامه دهد. ایمان شما نباید به پیامبر صلی الله علیه و آله متکی و مشروط باشد تا با رحلت او ایمان شما هم رخت بربندد؛ یعنی نباید ایمان خود را به زنده بودن پیامبر وابسته کنید.

این امر نشان می دهد که اینان یا اهل دنیا بودند و برای دنیا و رسیدن به قدرت جهاد می کردند و یا دین و اهداف آن را نفهمیده بودند که بعداً تاریخ هم باطن ها را ظاهر ساخت.

حدیث: پیامبر خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «هر که با عمل آخرتی و عبادت خدا دنیا

را طلب کند، در آخرت بهره ای نخواهد داشت.» «⁽¹⁾»

به طوری که خداوند مکرر در قرآن به پیامبران و مروّجین دین فرمود: به مردم بگویید ما از شما اجر و مالی نمی خواهیم.

مراد از «شاکرین» کسانی هستند که در احد پایداری کردند.

حدیث: از امام باقر علیه السلام نقل شده است که علی علیه السلام در روز احد شصت و یک زخم کاری برداشت. پیامبر صلی الله علیه و آله دو نفر را مأمور معالجه جراحت های آن حضرت فرمود. چیزی نگذشت که آن ها با نگرانی خدمت پیامبر صلی الله علیه و آله رسیدند و عرض کردند: وضعیت جسمی علی بگونه ای است که ما هر زخمی را می بندیم، زخم دیگری گشوده می شود. ما حیات او را در خطر می بینیم. پیامبر صلی الله علیه و آله به خانه علی وارد شد و دست مسیحایی مبارک خود را بر روی زخم های او کشید و آن ها یکی پس از دیگری بهبود یافت.

حضرت علی علیه السلام شفا گرفت و برخاست و گفت: الحمد للَّه. لذا خدا در این آیه از او تقدیر کرده است؛ «⁽²⁾» «وَ سَنَجْزِی الشَّاکِرِینَ». «⁽³⁾»

اگرهای تاریخ

به راستی اگر سپاه اسلام در جنگ احد بدون نافرمانی ازفرماندهی جهاد می کرد و عبداللَّه بن ابی با سیصد تن از یارانش فتنه نمی انگیخت، طبق وعده قرآن، خداوند آن ها را با پنج هزار فرشته یاری می کرد و همانند جنگ بدر پیروزی نصیب آن ها می شد. در این صورت به یقین

سرنوشت دنیای اسلام و مسلمین این نبود که اکنون هست و حوادث پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله و حکومت بنی امیه و بنی عباس پیش نمی آمد. آری، دودِ آن نافرمانی ها، است که همچنان چشمان ما و همه چشم ها را می سوزاند.

از آنجا که هدف این کتاب، مروری بر آیات و حوادث مربوط به مکه و مدینه و مسائل حج است، بر آنیم که به اختصار برگزار کنیم و در اینجا به حوادث جنگ احد در نگاه قرآن به این مختصر اکتفا کردیم و تفصیل آیات جنگ احد را در جلد چهارم نسیم حیات در سوره آل عمران تعقیب کنید.

وعده پیروزی در احد چه شد؟

اشاره

«وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ حَتَّی إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِی اْلأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراکُمْ ما تُحِبُّونَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ لِیَبْتَلِیَکُمْ وَ لَقَدْ عَفا عَنْکُمْ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ». «⁽¹⁾»

«و [در جنگ احد] حقیقتاً خداوند به وعده خویش با شما وفا کرد و به اذن او آن ها را تارومار کردید تا آنگاه که سست شدید و در کار جنگ اختلاف کردید و نافرمان شدید، بعد از آن که خداوند چیزی را که دوست می داشتید (پیروزی) به شما نشان داد.

گروهی از شما دنیا می خواهد و گروهی آخرت. سپس شما را از [غلبه بر] آن ها بازداشت تا شما را بیازماید و البته خدا از شما درگذشت و اوجّل شأنه- بر مؤمنان، صاحب فضل و کرامت است.»

مفهوم کلّی

این آیه درباره جنگ احد می فرماید: خدا به شما وعده پیروزی داده بود که به آن عمل کرد و در ابتدای جنگ، آن را به دست آوردید. ولی شما فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله را، که حفاظت از تنگه کوه بود، زیر پا گذاشتید و خدا هم پیروزی را از شما دریغ کرد.

در ماجرای جنگ احد، مسلمانان درآغاز پیروز شدند و دشمن را متلاشی کردند «إِذْ تَحُسُّونَهُمْ»، ولی افراد زیادی از تیراندازان مستقر در تنگه احد که پیامبر صلی الله علیه و آله دستور اکید دادند آن جا را ترک نکنند، از امر پیامبر صلی الله علیه و آله تخلف و تنگه را رها کردند و برای جمع آوری غنایم روانه میدان شدند و دشمن از همان جا حمله کرد و شکست سنگینی بر مسلمانان وارد شد. «⁽¹⁾» هنگامی که مسلمانان به مدینه باز می گشتند، به یکدیگر می گفتند مگر خدا به ما وعده پیروزی نداده بود؟ چرا چنین شد؟! اینجا بود که آیه فوق با چند آیه بعد در پاسخ آن ها نازل شد که شکست شما به خاطر نافرمانی از امر پیامبر بود.

در این آیه نیز می فرماید: وعده خدا درباره پیروزی شما کاملًا درست بود و دیدید که در آغاز جنگ پیروز شدید و این پیروزی تا زمانی که از فرمان پیامبر صلی الله علیه و آله پیروی کردید ادامه داشت؛ «وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ إِذْ تَحُسُّونَهُمْ بِإِذْنِهِ». شکست هنگامی آغاز شد که سستی و نافرمانی از

دستورات و توصیه های پیامبر صلی الله علیه و آله از شما سرزد و گمان کردید که وعده پیروزی بی قید و شرط است.

این جمله در مورد پنجاه نفری است که می بایست تنگه کوه را حفاظت می کردند ولی بیشتر آن ها بر خلاف توصیه حضرت رسول برای جمع آوری غنایم جایگاه خود را ترک کردند و با عبداللَّه بن جبیر، فرمانده خود در این زمینه به مجادله پرداختند؛ «حَتَّی إِذا فَشِلْتُمْ وَ تَنازَعْتُمْ فِی اْلأَمْرِ وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراکُمْ ما تُحِبُّونَ».

عدّه ای دنیا را می خواستند و عدّه ای در پی آخرت بودند (یعنی عبداللَّه بن جبیر و ده نفر از یارانش)؛ «... مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیا وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ ...».

اینجا ورق برگشت و خدا پیروزی را به شکست مبدّل کرد تا شما را تنبیه و امتحان کند. البته خدا همه نافرمانی های شما را نادیده گرفت؛ زیرا خدا به مؤمنان نظر کرم و فضل دارد.

سستی محافظان تنگه احد

«إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلی أَحَدٍ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْراکُمْ فَأَثابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ لِکَیْلا تَحْزَنُوا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا ما أَصابَکُمْ وَ اللَّهُ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ* ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً یَغْشی طائِفَةً مِنْکُمْ وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ یَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ یَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ اْلأَمْرِ مِنْ شَیْ ءٍ قُلْ إِنَّ اْلأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ ما لا یُبْدُونَ لَکَ یَقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا مِنَ اْلأَمْرِ شَیْ ءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلی مَضاجِعِهِمْ وَ لِیَبْتَلِیَ اللَّهُ ما فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ ما فِی قُلُوبِکُمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ* إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ إِنَّمَا

اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطانُ بِبَعْضِ ما کَسَبُوا وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ». «⁽¹⁾»

« [یاد آرید] آنگاه که می گریختید و به کسی توجه نمی کردید و پیامبر صلی الله علیه و آله از پشت سرتان شما را فرا می خواند. خدا نیز شما را غمی روی غم سزا داد تا بر آنچه از دست داده اید و آنچه بر سرتان آمده غم نخورید، و خدا بدانچه می کنید آگاه است؛ سپس از پی آن غم آرامشی بر شما نازل کرد، خوابی که جمعی از شما را فرا گرفت و گروهی که تنها دربند خود بودند به ناروا درباره خدا گمان ناحق، گمان دوره جاهلیّت می بردند، آنان می گفتند آیا ما را در این کار اختیاری هست؟ بگو: سر رشته همه کارها به دست خداست و در دل خویش چیزی را پوشیده می داشتند که برای تو آشکار نمی کردند. می گفتند اگر کار دست ما بود در این جا کشته نمی شدیم. بگو: اگر در خانه های خود هم بودید کسانی که کشته شدن بر آنان مقرر شده بود [با پای خود] به قتلگاه خویش می رفتند، تا بدین سان خدا نیت های شما را بیازماید و آنچه در دل دارید تصفیه کند، و خدا به راز دل ها آگاه است؛ همانا کسانی که از شما روز رویارویی دوگروه، به جنگ پشت کردند شیطان آن ها را بر اثر پاره ای گناهان که مرتکب شده بودند منحرف ساخت و البته خدا از آنان در گذشت، چرا که خدا آمرزنده بردبار است.»

این آیات، فرازهایی از جنگ احد و علل شکست آن رایاد آور

می شود. در این آیات فرموده است: گرچه این شکست، تلخی ها به دنبال داشت، اما ایمان واقعی از ایمان عاریتی، و مؤمنِ ثابت قدم از منافق سست عنصر مشخص گردید.

این آیات صحنه فرار مسلمانان از میدان احد رابه یادمی آورد و می فرماید: یاد آورید آن هنگام را که از میدان جنگ می گریختید و به پشت سر خود هم نگاه نمی کردید که ببینید چه بر سر برادران شما می آید؛ «إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ عَلی أَحَدٍ ...» و پیامبر صلی الله علیه و آله از پشت سرتان فریاد می زد: ای بندگان خدا، به سوی من برگردید. من فرستاده خدایم؛ «وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْراکُمْ». ولی هیچ کس به ندای او پاسخ نمی داد! پیامبر صلی الله علیه و آله بسیار غمگین شد و خدا به کیفر این کارتان غم ها و اندوه هایی، یکی پس از دیگری بر شما نازل کرد، «فَاثابَکُمْ غَمًّا بِغَمٍّ».

هجوم این همه اندوه برای این بود که دیگر به خاطر پیروز نشدن و از دست دادن غنایم و گرفتار شدن به مصیبت های جنگ محزون نشوید و در راه خدا به این امور عادت کنید و تحمل انواع رنج ها را تمرین و تجربه نمایید؛ زیرا هر کس مشکل سنگین را تحمل کند، مشکلات کوچک را به راحتی پشت سر خواهد گذاشت؛ «لِکَیْلا تَحْزَنُوا عَلی ما فاتَکُمْ وَ لا ما أَصابَکُمْ وَ اللَّهُ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ» خداوند از اعمال شما آگاه است و بر مجاهدت عدّه ای و مخالفت و فرار عدّه دیگر ناظر بود. حال اگر از اهل طاعت هستید، شاکر باشید و اگر جزو کسانی هستید که از فرمان رسول اللَّه سرپیچی کردند، توبه کنید.

شبِ بعد از جنگ احد، شام غریبان دردناک و پراضطرابی بود.

مسلمانان با توجه به اخبار رسیده، پیش بینی می کردند که لشکر فاتح قریش به مدینه بازگردند و کار را یکسره کنند. در این میان، مجاهدان مخلص و توبه کنندگانی که از فرار و سستی خود پشیمان بودند، به وعده های پیروزی پیامبر، که اسلام بر تمام ادیان پیروز خواهد شد، مؤمن و دلگرم بودند و برخلاف این اضطراب ها در حالی که هنوز لباس جنگ بر تن و سلاح بر کمر داشتند، خواب آسوده ای کردند و این آرامش از جانب خدا بود. این خواب، مخصوص مؤمنان ثابت قدم و توبه کنندگان بود نه برای همه، «ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ أَمَنَةً نُعاساً یَغْشی طائِفَةً مِنْکُمْ» و سهم آنان که نافرمانی کردند، دلهره و بی خوابی بود «⁽¹⁾» «وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ». آنان به چیزی جز نجات جان خویش نمی اندیشیدند.

آن ها نمی خواستند کشته شوند، بلکه می خواستند جنگ به پیروزی بینجامد تا آن ها به منافع دنیوی خود برسند!

این افراد ضعیف و منافق، با تفکر جاهلی درباره خدا و پیامبر قضاوت می کردند و آن را دروغ می شمردند! (همان طور که مشرکان در جاهلیّت و آغاز بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله پیروزی او و وعده های خدا را کذب و دروغ می انگاشتند) و می گفتند: آیا با این وضع دلخراش که پیدا کرده ایم،

پیروزی نصیب ما می شود؟ این بعید است! «یَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ اْلأَمْرِ مِنْ شَیْ ءٍ». خداوند در پاسخ این تصورات فرمود: «قُلْ إِنَّ اْلأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ» بگو: همه امور و پیروزی ها به دست خداست، و اگر شما به شرط خود؛ یعنی ایمان و اطاعت رسول صلی الله علیه و آله عمل کنید، پیروزی را نصیب شما خواهد کرد.

این آیه می فرماید: آن ها همه آنچه از شک و تردید در دل دارند، با تو نمی گویند.

آن ها شکست احد را نشانه نادرست بودن اسلام می دانستند، در حالی که آن شکست، معلول نافرمانی آن ها از رسول خدا بود. می گفتند: اگر او پیامبر بود شکست نصیب مانمی شد و اگر اداره جنگ با ما بود شکست نمی خوردیم. «⁽¹⁾» سخن دیگرشان این بود که اگر ما به حق بودیم و سهمی از پیروزی داشتیم، این همه کشته نمی دادیم؛ «لَوْ کانَ لَنا مِنَ اْلأَمْرِ شَیْ ءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا». باطن چنین سخنانی این است که وعده های خدا و پیامبر واقعیت ندارد. خدا در پاسخ آن ها می فرماید: بدانید که هیچ کس با فرار از جنگ نمی تواند از چنگ مرگ بگریزد. آن ها که اجلشان رسیده، حتی اگر در خانه های امن خود آرمیده باشند، مرگ بر بستر آن ها می تازد؛ «قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلی مَضاجِعِهِمْ».

از طرفی، باید این گونه حوادث سراغ شما بیاید تا نیت ها و ایمان واقعی

و غیرواقعی و آنچه از ناخالصی ها در دل دارید مشخص گردد و امتحان الهی محک و میزانی است که خالص را از ناخالص جدا می سازد «وَ لِیَبْتَلِیَ اللَّهُ ما فِی صُدُورِکُمْ وَ لِیُمَحِّصَ ما فِی قُلُوبِکُمْ وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ».

برخی مفسّران براین باورند که این آیه درباره پنجاه نفری است که پیامبر صلی الله علیه و آله آن ها را مأمور حفاظت از تنگه کوه احد کرده بود که بیشتر آن ها برای جمع آوری غنیمت تنگه را رها کردند و تنها ده نفرشان ماندند و مقاومت نمودند. اما این موضوع مانع آن نیست که آیه شامل همه کسانی شود که به گونه ای ازمقررات جنگ و جهاد تخلّف کردند. «⁽¹⁾» این آیه می فرماید: اگر انسان به گرداب گناه می افتد، بیشتر نتیجه و اثر گناهان دیگری است که مرتکب شده است. زمینه های روحی نامناسبی که از اراده گناه پدید می آید، انسان را برای گناهان دیگر آماده می سازد. اگر آدمی در یک مورد کوچک از وسوسه شیطان پیروی کرد، برای تبعیت از انگیزه های بزرگ تر شیطانی آماده می شود؛ ولی اگر در همان گام نخست در مقابل وسوسه ها و انگیزه های گناهان کوچک استوار ایستاد، زمینه های بعدی از بین می رود. لذا این آیه می فرماید: آن ها که در روز رویارویی اسلام و کفر (جنگ احد) از نبرد با دشمن گریختند، شیطان آن ها را بر اثر پاره ای از گناهان و تخلف هایی که پیش از آن مرتکب شده بودند به

لغزش انداخت؛ «إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطانُ بِبَعْضِ ما کَسَبُوا ...»؛ ولی خدا به مؤمنان رحم کرد و آن ها را بخشید که خدا آمرزنده بردبار است «وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِیمٌ».

بنابراین، یکی دیگر از شرایط پیروزی در آینده، شست وشوی دل از آلودگی گناهان است. مراد از گناهانی که آن ها را به لغزش دچار ساخت، همان دنیاپرستی و مال دوستی است؛ زیرا آن ها همین که مقدمات پیروزی را دیدند، تنگه را برای جمع آوری غنایم رها کردند و هم چنین آن هااز قبل نیروی ایمان و اعتقادات خود را درباره اطاعت خدا و رسول تقویت نکرده بودند و این گناه بزرگی است که انسان اعتقادات دینی و ایمانی خود را به درستی فرانگیرد و آن ها را تحکیم نبخشد.

نکته: «وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ»؛ «همانا خدا از آنان در گذشت.» آن ها یقیناً منافقینی نبودند که بر نفاق خود اصرار داشتند؛ چرا که چنین نفاقی از شرک علنی هم بزرگ تر است. آن ها مؤمنانی بودند که به خدا و رسول ایمان داشتند و طبیعت جنگ این است که برخی به طمع غنایم و به خاطر کم صبری دچار تخلفات جنگی بشوند. «⁽¹⁾» البته باید دانست که این گرایش ها و ضعف ها، کمینگاه های شیطان است و او از همین جا وارد می شود؛ چنان که در آیه قبل به آن اشاره شده است؛ «إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ الشَّیْطانُ بِبَعْضِ ما کَسَبُوا».

واقعه غدیر خم

اشاره

«یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ وَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ فَما بَلَّغْتَ رِسالَتَهُ وَاللَّهُ یَعْصِمُکَ مِنَ النَّاسِ إِنَّ اللَّهَ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْکافِرِینَ».

«ای پیامبر، آنچه از جانب پروردگارت بر تو نازل شده، ابلاغ کن! و اگر چنین نکنی، رسالت او را انجام نداده ای و خدا تو را از گزند مردم نگاه می دارد. آری، خدا کافران را هدایت نمی کند.» «⁽¹⁾» روز غدیر خم، روز تفسیر آیات ولایت نیست! این آیات و هر آیه ای که نازل می شد، بلافاصله پیامبر صلی الله علیه و آله آن را برای مردم تبیین می کرد؛ آنجا که فرمود: «لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ» «⁽²⁾»

پس آن روز، روز تأویل آیات