مشخصات کتاب
تحقیقی پیرامون کتاب فقه الرّضا
سرشناسه : استادی ، رضا، - 1316
عنوان و نام پدیدآور : تحقیقی پیرامون کتاب فقه الرضا/ رضا استادی
مشخصات نشر : [مشهد]: کنگره جهانی حضرت رضا(ع )، 1363.
مشخصات ظاهری : ص 20
یادداشت : کتابنامه : ص . 20 - 18
موضوع : فقه الرضا -- نقد و تفسیر
شناسه افزوده : کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام
رده بندی کنگره : BP181/3/ع8ف70212 1363
رده بندی دیویی : 297/342
شماره کتابشناسی ملی : م 71-5642
خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان
ویراستار کتاب: خانم نرگس قربانی
اشاره
شناسنامه
مقاله: تحقیقی پیرامون کتاب «فقه الرضا»
نویسنده: رضا استادی
ناشر: کنگره جهانی حضرت رضا علیه السّلام
تیراژ: 1000 نسخه
حروف چینی و نظارت بر چاپ: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی
محل نشر: آستان قدس رضوی، دانشگاه علوم اسلامی
تاریخ: ذی قعده 1404
مقدمه
بسم الله الرحمن الرحیم
منابع اصلی فقه شیعه امامیه پس از قرآن کریم دو دسته است:
1- جوامع حدیثی که در عصر ائمه اطهار علیهم السّلام تا یکی دو قرن بعد تصنیف و تدوین شده مانند کتب اربعه (کافی، فقیه، تهذیب و استبصار) که در سده چهارم و پنجم گرد آوری شده است.
2- متون فقهی که در سده چهارم و پنجم با استفاده و به کار گرفتن عین عبارات روایات تألیف شده، مانند مقنع شیخ صدوق و مقنعة شیخ مفید و نهایة شیخ طوسی.
در مورد کتاب فقه الرضا که شامل ابواب طهارت تا دیات می باشد و در سال 1274 هجری قمری در هفتاد و هشت صفحه رحلی چاپ سنگی شده و نسخه های خطی آن در کتاب خانه ها موجود می باشد اختلاف است. برخی از دانشمندان این کتاب را از دسته اول به شمار آورده و آن را یکی از کتاب های حدیثی می دانند و برخی دیگر از محققین آن را از دسته دوم به حساب آورده و یکی از متون فقهی مشتمل بر عین عبارات روایات می دانند.
پیرامون این کتاب و مؤلف و درجه اعتبار آن بحث ها و تحقیقاتی انجام گرفته که مقاله زیر یکی از آن ها است.
قدیم ترین آگاهی درباره «فقه الرضا»
ماجرای پیدایش فقه الرضا در مآخذ مختلف و متعددی یاد شده است که چند نمونه ای از آن نقل می شود:
*ملا محمد تقی مجلسی طاب ثراه (1003-1070) در شرح فارسی (1)خود بر «من لا یحضره الفقیه» که در سال های 1065-1066 به نگارش آن اشتغال داشته درباره «فقه الرضا» می نویسد: «این کتاب در قم ظاهر شد و نزد ما هست و ثقه عدل قاضی میر حسین طاب ثراه قریب به ده سال قبل از این از روی آن کتاب نوشته بود...»
و در جای دیگر همان شرح می نویسد: «دو شیخ فاضل صالح ثقه گفتند که این نسخه را از قم به مکه آوردند و چون نسخه قدیمی بود و خطوط اجازات علما بر آن بود... قاضی میر حسین طاب ثراه از روی نسخه آن نوشته بود و به این شهر آمد و بنده از آن نسخه، نسخه برداشتم...» (2)
و نیز از همان مرحوم نقل شده است: «از فضل خدا بر ما این بود سید فاضل ثقه محدث امیر حسین طاب ثراه که سال ها مجاور بیت الله الحرام بود و سپس به ایران و اصفهان آمد هنگامی که به زیارت او مشرف شدم گفت: هدیه نفیسی برای شما آورده ام و آن «فقه رضوی» است سپس گفت هنگامی که در مکه بودم گروهی از حجاج قمی نزد من آمدند که کتابی بسیار قدیمی که در زمان حضرت رضا علیه السلام نوشته شده بود همراه داشتند... پس نسخه ای از روی آن برداشتم و با آن مقابله کردم»
مرحوم ملا محمد تقی مجلسی در پی این کلام می گوید: «پس میر حسین یاد شده نسخه را به من داد و من از روی آن نسخه ای برداشتم و یکی از فضلا نسخه مرا برای استنساخ گرفت و من فراموش کردم که از او پس
بگیرم تا این که شرح عربی (1)«من لا یحضره الفقیه» را به پایان رساندم و کمی از شرح فارسی را نیز نوشتم آن فاضل نسخه مرا آورد...» (2)
*علامه مجلسی ملا محمد باقر (1037- 1110) درباره «فقه الرضا» می نویسد: «سید فاضل محدث قاضی امیر حسین طاب ثراه پس از آمدن به اصفهان به من گفت: «در یکی از سال های مجاورت من در مکه گروهی از حجاج قمی اتفاقاً نزد من آمدند و کتابی بسیار قدیمی که در عصر حضرت رضا علیه السلام نوشته شده بود همراه داشتند... پس آن نسخه را گرفتم و از روی آن نسخه ای برداشتم و تصحیح کردم»
سپس علامه مجلسی اضافه می کند: «پدرم قدس الله سره آن نسخه را گرفت و از روی آن، نسخه ای برداشت و تصحیح کرد...» (3)
*مرحوم سید نعمت الله جزائری (1050-1112) در مقدمات شرح خود بر تهذیب شیخ طوسی می نویسد: «کتاب فقه رضوی» دراین سال ها از بلاد هند به اصفهان آورده شد و اکنون در کتاب خانه شیخ ما (ملا محمد باقر مجلسی) ادام الله ایام إفاداته نگاه داری می شود. (4)
*میرزا عبد الله افندی اصفهانی در گذشته 1137 در ریاض العلماء (5)می نویسد: «کتاب فقه الرضا به خط حضرت رضا مورخ سال دویست در کتاب خانه امیر غیاث الدین (جّد پنجم سید علی خان مدنی شارح صحیفه سجادیه) در گذشته 948 بوده و جزو کتاب هایی است که از سید علی خان در طائف مانده است.» (6)
*سید بحر العلوم طاب ثراه متوفای سال 1212، از نسخه ای از «فقه الرضا» متعلق به کتاب خانه آستان قدس رضوی (7)یاد می کند که بر آن نوشته بوده است: اصل این کتاب به خط کوفی بوده و میرزا محمد آن را
1) نام این شرح عربی «روضة المتقین» است که اخیراً در چهارده جلد چاپ شده است.
2) فوائد سید بحر العلوم ص 146 - 147.
3) بحار الانوار 11/1.
4) مستدرک الوسائل 342/3.
5) این کتاب نفیس اخیراً در قم در چند جلد چاپ شده و به زودی منتشر خواهد شد.
6) مستدرک الوسائل 340/3.
7) در کتاب های فهرست شده کتاب خانه آستان قدس نسخه ای از فقه الرضا مورخ 1050 موجود است. باید دید که آیا همان نسخه ای است که سید بحر العلوم یاد کرده است یا نسخه دیگری است؟.
به خط عربی متداول نقل کرده است. (1)
*مرحوم سید حسن صدر مؤلف «تأسیس الشیعة لعلوم الاسلام» از نسخه ای که بر آن حواشی به خط سید علی خان شارح صحیفه سجادیه (1052 - 1130) دیده می شد یاد می کند. (3)
قدیم ترین نسخه موجود کتاب تا آن جا که نگارنده اطلاع دارد نسخه کتاب خانه آستان قدس رضوی است که مورخ 1050 می باشد. (4)
*و نیز دو نسخه از فقه الرضا یکی همراه با کتاب «فرائض رضوی» و دیگری همراه با «الهدایة» شیخ صدوق هر دو از سده یازدهم در کتاب خانه مرکزی دانشگاه موجود است که در جلد شانزدهم فهرست آن جا معرفی شده است. (5)
*و نیز ترجمه ای از «فقه الرضا» که تاریخ کتابت آن 1029 می باشد در کتاب خانه سالار جنگ حیدر آباد هند موجود است. (6)
*و اگر «فقه الرضا» را همان رسالة «التکلیف» شلمغانی بدانیم نسخه ای از آن تا نیمه دوم سده نهم در دست بوده و ابن ابی جمهور احسائی در کتاب «عوالی اللئالی» خود که از تألیف متن و حاشیه آن در سال 897 فراغت یافته (7)از آن نقل می کند. (8)
مؤلّف فقه الرضا
درباره این که مؤلف «فقه الرضا» کیست آراء و نظراتی مختلف وجود
1) فوائد بحر العلوم ص 150.
2) الذریعه تهرانی رحمه الله 0292/16.
3) رسالة فصل القضاء فی الکتاب المشتهر بفقه الرضا صفحه 12 چاپ قم.
4) فهرست کتاب خانه آستان قدس 473/5 و فهرست دو کتاب خانه مشهد ص 931.
5) مقدمه حضرت آقای دانش پژوه بر جلد سوم نهایه شیخ طوسی ص 34. چون هنوز فهرست یاد شده منتشر نشده است نمی دانیم که آیا تاریخ کتابت آن ها پیش از 1050 می باشد یا بعد از آن.
6) آیینه دانشوران یا دانشمندان گمنام 284-285.
7) فهرست آقای روضاتی ص 154.
8) عوالی اللئالی 1/ 314-315 چاپ قم.
دارد که در زیر به آن ها اشاره می شود. البته باید توجه داشت که برخی از این نظرات به صورت احتمال عنوان شده است و در مورد بخشی از کتاب که سند دارد (صفحه 56-78 نسخه چاپی فقه الرضا) نیز برخی از صاحبان این نظرات تصریح کرده اند که قسمتی از کتاب «نوادر احمد بن عیسی اشعری قمی» است که ندانسته به کتاب «فقه الرضا» ضمیمه شده است.
1- تألیف حضرت رضا علیه السلام است. این عقیده قاضی میر حسین است که در نیمه اول سده یازدهم می زیسته و می گفته است نسخه اصل کتاب به خط حضرت رضا علیه السلام بوده است و عده ای هم به پیروی از او و استناد به سخن او همین عقیده را داشته و دارند. و نیز کلام صاحب ریاض العلماء که پیشتر یاد شد همین عقیده را تأیید می کند.
2- همان رساله «شرایع» علی بن موسی بن بابویه قمی است و تشابه اسمی باعث این اشتباه شده است.
مرحوم سید حسن صدر می نویسد: اکثر فتاوی علی بن بابویه قمی و پسرش شیخ صدوق و شیخ مفید با فتاوی «فقه الرضا» و نیز اکثر عبارات شان در کتاب های «شرایع و مقنع و مقنعة» با عبارات فقه الرضا برابر است و خصوصاً «شرایع» که اکثر عباراتش با عبارات «فقه الرضا» موافق است تا آن جا که گمان شده است «فقه الرضا» همان «شرایع»
علی بن بابویه قمی است. (1)و چند نفر از بزرگان به این برابری فتاوی و عبارات گواهی داده اند: (2)
صاحب فصول می نویسد: بسیاری از فتاوی شیخ صدوق و پدرش و به خصوص عبارات «شرایع» علی بن بابویه با عبارات «فقه الرضا» برابر