مشخصات کتاب

سرشناسه : انصاری محمدحسن ۱۳۴۲ -

عنوان و نام پدیدآور : تعمیر و توسعه مسجد شریف نبوی در طول تاریخ تالیف محمدحسن عبدالقادر الانصاری ترجمه عبدالمحمد آیتی [برای حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت

مشخصات نشر : [تهران : نشر مشعر ۱۳۷۸.

مشخصات ظاهری : ۲۲۳ ص مصور، نقشه

شابک : ۶۰۰۰ریال 964-6293-55-7

یادداشت : کتابنامه [۲۱۵] - ۲۲۳؛ همچنین به صورت زیرنویس

موضوع : مسجد النبی (مدینه)

موضوع : معماری مساجد

موضوع : مسجدها -- عربستان سعودی -- مدینه

شناسه افزوده : آیتی عبدالمحمد، ۱۳۰۵ - ، مترجم

شناسه افزوده : حوزه نمایندگی ولی فقیه در امور حج و زیارت

رده بندی کنگره : NA۵۹۷۰ /م۴ الف۸

رده بندی دیویی : ۷۲۶/۲۰۹۵۳۸

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۸-۲۲۸۶۰

اشاره

مقدمه

سپاس و ستایش خداوندی را که در قرآن خود، مسجد را یاد کرده و درود و سلام آن کس را که به دستان خود مسجد و مقام خویش را بنا نمود و بر خاندان او که رهروان بهترین و درست ترین راه ها هستند.

و بعد:

پس از آنکه رسول خدا محمد مصطفی صلی الله علیه و آله به مدینه منوره نزول اجلال فرمود، نخستین کار او، بنای مسجد بود، که آنجا را مکان عبادت و مرکز فرمانروایی و ضیافتگاه و محکمه داوری و مجلس رأی زدن و مقرّ راهنمایی و محلّ محبت و الفت میان مسلمانان قرار داد. مسجد دارالعلمی بود که اصحاب در آنجا اصول راستینی را، که دین حنیف اسلام بر روی آن استوار شده بود، می آموختند و چون آن اصول را فرا می گرفتند، بیرون می آمدند تا مردم را از ظلمات گمراهی و کوردلی و جهالت نابخردانه برهانند و به عرصه روشن هدایت خداوندی و شریعت تابناک اسلامی بیرون آرند. برخی از آنان سرداران میدان نبرد شدند و برخی فقیه و محدّث و گروهی عالم و مورّخ. آنها

در پرتو اخلاق و عدالت شان و پیروی شان از طریق قویم دین اسلام، خود چراغ هایی شدند راهنمایی مردم را و خورشیدی آسمان علم و معرفت را.

از مسجد شریف نبوی، نورِ یقین درخشیدن گرفت و ندای حق طنین انداز شد و هدایت گسترش یافت و پرده های کفر و شرک بردرید و ابرهای ضلالت پراکنده شد تا زمین منوّر به انوار الهیِ دادگری گردید.

از مسجد شریف نبوی، داعیان و مبلغان اسلام مشعل های علم و رسالت و صلح را به اکناف معموره زمین بردند تا عالم از لوث ظلمتِ جهل و کفر وطغیان بزدایند ونور علم و تمدن و عدالت و ایمان را بگسترانند.

مسجد شریفِ نبوی، آنجا که محمد مصطفی صلی الله علیه و آله از همان روز نخست اساس آن بر بنیان تقوا نهاد و به دست مبارک خویش بنایش نمود و اصحاب بزرگوارش- رضوان اللَّه علیهم- دامن جهد بر کمر زده در این مهم یاری اش کردند.

مسجد شریفِ نبوی، جایی که اجر عبادت در آنجا مضاعف است و یک نماز در آنجا از هزار نماز در مساجد دیگر، جز مسجدالحرام، بهتر و برتر است.

مسجد شریف نبوی، جایی که پاداش کسی را که چهل نماز پی در پی در آن به جای آرد؛ برائت از آتش دوزخ قرار داد و رهایی از عذاب آن و پیراستن قلبش از نفاق و دورویی. جایی که دلها در هوای آن می تپند و از سراسر عالم به سوی آن بار سفر برمی بندند؛ تا از آن همه اجر و ثواب بهره جویند و در سایه امنش بیارمند و در روضه و مقام آن نماز بگزارند و بر پیامبر صلی الله علیه و آله و یارانش درود بفرستند.

به جان، مشتاقِ آن شدم که درباره مسجد شریف نبوی در مدینه منوره چیزی بنویسم. در باره مسجدی که مکان آن را نه هیچ انسانی، که

خدای- عزّوجلّ- برگزیده است. و اصحاب کبار با مصطفی صلی الله علیه و آله در بنای آن مشارکت کرده اند و رسول اللَّه صلی الله علیه و آله خود با مهاجران و انصار خشت و سنگ کشیده اند و برای ترغیب آنان به کار و تحریض همّتشان رجزهای غرور آفرین خوانده اند تا امروز خواننده گرامی، آن منظره جلیل و جمیل را به عیان بنگرد و رسول اللَّه صلی الله علیه و آله را ببیند که چه سان خشت و سنگ حمل می کرده و با دستان شریف خود آن مکان طیب و طاهر را بنا می نموده است. و نیز دریابد که پیشینیان چگونه به راه او رفته اند و به سنت او اقتدا کرده اند و این امر تا زمان ما همچنان بر دوام است.

به جان، مشتاق آن شدم که در باره مسجد شریف نبوی چیزی بنویسم؛ در باره مسجدی که به مثابه قلب مدینه منوره است و محور سازمان عمرانی آن. از اوان کودکی همواره درمیان رواق هایش گشته ام و بر ستونهایش گذشته ام و در صحن و زیر مناره هایش نشسته ام و به تلاوت قرآن و استماع حدیث گوش جان سپرده ام، چندان که بر دل من اثری ژرف می نهاد و عطر آن مکانِ بهجت اثر در اعماق جانم می نشست.

به جان، مشتاق آن شدم که در باره مسجد شریف نبوی چیزی بنویسم، به یاد روزگاری که آنجا تنها مکان روشن مدینه منوره بود، در آنجا در زیر گنبدها و چلچراغ هایش درس هایمان را می آموختیم و بر آستان آن تربیتی روحانی می یافتیم و دل و جان را نیرو می بخشیدیم و این حظّ روحانی، همانند چشمه ای جوشان و جاودان و زندگی بخش در وجود ما ساری و جاری می شد.

به جان، مشتاق آن شدم که درباره مسجد شریف نبوی چیزی بنویسم و این اندیشه را از پیش در خود پرورانده بودم. پس شیوه پژوهش را طرفی افکندم و از یک دهه پیش، هنگامی که در باره آموزش و پرورش در مدینه منوره، از سده اول هجری تا سال 1412 تحقیق می کردم، به گرد آوری

منابع وثبت یاد داشت هایی پرداختم و بربسیاری ازمعلومات در کتاب هاو منابع اساسی از قدیم و جدید دست یافتم. پس از چاپ کتاب «آموزش و پرورشِ» خود، دیدم که دیگر جای درنگ و انتظار نیست، با یاری خواستن از خدای- عزّوجلّ- قدم در راه اقدام نهادم و بار دیگر بر منابعی که بعداً به کتاب در افزودم، دست یازیدم و روشی علمی و مستند و اصولی در پیش گرفتم و کتاب را با نقشه ها و نمودارها و تصاویری دیریاب بیاراستم؛ به شیوه ای که خواننده گرامی بر موارد توسعه و ترمیم و اصلاح مسجد شریف نبوی بر طبق سال ها و دوره های تاریخی، که بدون انقطاع بر آن گذشته است، آگاه گردد.

این ها بود مهم ترین انگیزه های من در انتخاب این موضوع.

اینک کتاب شامل شش «فصل» است و یک «خاتمه» و یک «فهرست کلّی» در مطالب کتاب و «صورتی از همه مراجع و منابع». از این قرار:

فصل اول، نیروها و عوامل اقلیمی که در بنای مسجد شریف نبوی مؤثر بوده اند.

فصل دوم، مسجد شریف نبوی در عهد رسول صلی الله علیه و آله.

فصل سوم، مسجد شریف نبوی در خلال سال های 11 تا 656 ه. ق.: 632 تا 1258 م.

فصل چهارم، مسجد شریف نبوی در خلال سال های 656 تا 1344 ه. ق.: 1258 تا 1925 م.

فصل پنجم، مسجد شریف نبوی در عهد دولت سعودی از 1344 ه. ق.

: 1925 م.

فصل ششم، توسعه مسجد شریف نبوی در عهد ملک فهد بن عبدالعزیز.

خوشحالم که به همه کسانی که- بعد از خداوند عزّوجلّ- مرا در این مهم یاری کرده اند؛ از استادان و همگنان و خانواده و فرزندان و دوستان عزیز

سپاس خود را تقدیم دارم.

از خدای بزرگ امید دارم که در این تحقیق موفق شده باشم تا آنچه کرده ام مقدمه تحقیقات دیگرم در همین موضوع شود، و هر نقص و قصوری که در این کتاب مرتکب شده ام، صورت کمال یابد. البته مدعی کمال نیستم که کمال مطلق ویژه ذات باری تعالی است. من کوشش فراوانی به کار داشته ام و اگر توفیقی یافته ام، به فضل و حسن توفیق خداوندی بوده است و اگر نه مرا همین بس که روزگاری را بر آستان مسجد شریف نبوی و میان ستون ها و روضه اش و منبرش و محراب هایش و گنبدهایش و مناره هایش گشته ام و در چگونگی توسعه و تعمیر آن، در طول تاریخ سیر کرده و این بحث را در مدینه منوره، شهر محمد مصطفی صلی الله علیه و آله آورده ام.

باز از خداوند متعال می خواهم رنج مرا، که از روی اخلاص صورت گرفته است، بپذیرد. و صلّی اللَّه علی سیّدنا محمّد و علی آله و صحبه اجمعین والحمد للَّه ربّ العالمین.

ناجی محمد حسن عبدالقادر الانصاری

مدینه منوره، 17 جمادی الأولای سال 1415 ه.

برابر با 22 اکتبر سال 1994 م.

فصل اول: نیروها و عوامل اقلیمی مؤثّر در بنای مسجد شریف نبوی

اوّل: ویژگی های مکان و موضع مدینه منوره

مدینه منّوره را ویژگی هایی است که آن را از دیگر شهرهای عالم متمایز می سازد. مکان آن در نوع خود یکتاست. از لحاظ جغرافیایی، به گونه ای است گویی مقرر شده است که: هجرتگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله، آنگاه که آن حضرت را به هجرت فرمان دادند آنجا باشد. در حدیث ابوهریره آمده است که رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فرمود: «مأمور به هجرت به شهری شده ام که بر همه شهرها پیروز شود و آن را یثرب گویند و آن مدینه است ...». ⁽¹⁾

مدینه منوره در اقلیم حجاز واقع شده؛ «در منطقه غربی از مملکت عربستان سعودیِ امروز» و تقریباً در 150 کیلومتری خاور دریای سرخ، در ارتفاع 600 متر از سطح دریا، در طول 16، 36، 39 شرقی و عرض 6، 28، 24 شمالی. از مکه مکرمه 420 کیلومتر فاصله دارد و از ریاض یاپتخت عربستان 990 کیلومتر و از ینبع در ساحل دریا 240 کیلومتر.

از حیث مکان؛ مدینه واحه ای است پر نعمت و آبادان، کوه های بزرگ و کوچک، گاه در سلسله های همانند و پیوسته و گاه جدا از یکدیگر آن را در میان گرفته اند. کسی که به مدینه منوره می آید، از مسافت 150 کیلومتری، از همه راه های برّی آن را از دور تواند دید.

تصویر ص 20

نقشه عربستان در موقعیت جهان و مدینه در موقعیت عربستان

همچنین حرّه ها ⁽¹⁾و لابه ها ⁽²⁾و جماوات ⁽³⁾در درون و اطراف شهر، با آن در آمیخته اند. چند وادی و مسیل بدان می پیوندد. به سبب مساعد بودن خاک و وجود آب، مزارعی در اطراف آن گسترده است. ⁽⁴⁾

بر این می افزایم این مطلب را که: مدینه محصور است میان دو لابه زمین سنگلاخ آتش فشانی، از دو جانب مشرق و مغرب. این دو حدود حرم مدینه اند از مشرق و مغرب آن؛ همان گونه که رسول اللَّه صلی الله علیه و آله حدود آن را معین کره است. ابو هریره از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت کرده که «حرم مابین دو لابه مدینه است ...» ⁽¹⁾

دیگر از ویژگی های مدینه این است که محصور است میان دو کوه؛ از شمال و جنوب. این دو کوه حد شمالی و جنوبی مدینه اند. در شمال کوه ثَور است و در جنوب کوه عَیر. ⁽²⁾این حدی است که رسول اللَّه صلی الله علیه و آله معین کرده است.

در حدیث از علی بن ابی طالب علیه السلام آمده است که پیامبر فرمود: «مدینه حرمی است میان عیر و ثور ...» ⁽³⁾

شش سیل گاه مدینه را در میان گرفته است. آشکارترین کوه در مدینه منوره، کوه احد است و رسول اللَّه صلی الله علیه و آله در باره آن فرمود: «این کوه ما را دوست دارد و ما آن را دوست داریم». ⁽⁴⁾

هوای مدینه منوره در تابستان گرم و خشک است و در زمستان سخت سرد. ابوهریره گوید: از رسول اللَّه صلی الله علیه و آله شنیدم که فرمود: «آن (مدینه) سرزمینی است کم باران» ⁽⁵⁾جهت باد در مدینه از جنوبِ غربی است.

چاه ها یکی از آبشخورهای اصلی است که به مدینه آب می رسانند.

علاوه بر چاه ها، چشمه هاست و از جمله عین الازرق (چشمه کبود) است. در دوره حکومت سعودی ها، چشمه ها و چاه ها پُر شده است؛ زیرا دولت آب آشامیدنی شهر را به فراوانی تهیه می کند و آب شیرین شده از دریا به شهر کشیده شده. ⁽¹⁾

از دیگر خصوصیات مدینه، حاصلخیز بودن زمین و فراوانی آب و اشتهار وسیع آن در امر کشاورزی است، به ویژه به داشتن انواع متعدد نخل و خوبی محصول مشهور است. در مدینه صدر اسلام، صنایع دستی ⁽²⁾و نیز حرفه هایی که با محصولات کشاورزی ارتباط داشتند معمول بود. ⁽³⁾

دوّم: جنبه هایی از مشخصات تاریخی مدینه منوره

اشاره

تاریخ مدینه منوره به پیش از میلاد مسیح علیه السلام می پیوندد. پیش از هجرت رسول گرامی صلی الله علیه و آله آنجا را «یثرب» می گفتند. یثرب نام منطقه ای است از شمال غربی مدینه تا غرب مرقد سیدالشهدا (حمزه). ⁽⁴⁾

1- مدینه منوره در عصر جاهلی:

تاریخ سیاسی مدینه منوره در اعصار جاهلی بنابر آنچه در تواریخ آمده،

به «عبیل»- که سیل جُحفه آنها را نابود کرده- و «عمالیق» و «اوس و خزرج» باز می گردد. پس کسانی که می پندارند در یثرب یک دولت یهودی وجود داشته، خطا می کنند. یهود هیچگاه در مدینه حکومت نکرده اند. اینان به مدینه آمدند و در آنجا سکونت گزیدند و به وسیله رباخواری بر ثروت های آن چیره شدند. ⁽¹⁾در آنجا معابد و مدارس و احبار داشتند. در طول تاریخ همواره در طریق نفاق افکنی و دمیدن روح شک در مردم گام بر می داشتند، تا آنگاه که در عهد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله همگی از آنجا رانده شدند. ⁽²⁾

ساکنان مدینه در این برهه از زمان، از نژادهای مختلف و دارای عقاید گوناگون بودند، چون در آن زمان ها حکومت نیرومند واحد وجود نداشت که همه افراد آن جامعه را تحت سلطه خویش در آورد، قوّت و قهر از آنِ جماعتی بود که قوی تر می بود. بنابراین باید گفت که جامعه مدینه در آن عصر یک جامعه قبیله ای بوده است. ⁽³⁾

2- مدینه منوره در عهد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و خلفای راشدین (1- 40 ه. ق.: 622- 660 م.)

با هجرت محمد مصطفی صلی الله علیه و آله در روز دوشنبه 12 ربیع الأول سال اول هجری برابر با 24 سپتامبر سال 622 میلادی، مدینه مرکزیتی ارجمند و عالی یافت و نخستین عاصمه یا مرکز اسلام گردید. آمدن رسول خدا صلی الله علیه و آله موجب صلح میان دو قبیله اوس و خزرج گردید و میان مهاجران و انصار پیمان

مؤاخات یا برادری بسته شد و همه تلاش های فتنه انگیزانه یهود باد هوا شد.

مسجد شریف نبوی دو بار ساخته شد؛ یک بار هنگامی که به مدینه تشریف آورد و بار دیگر هنگامی که از غزوه خندق باز گردید. ⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله در اطراف مسجد به ساختن خانه ها فرمان داد، و خانه های مهاجران و انصار در اطراف مسجد بنا شد. خلفا نیز به همان راهی رفتند که رسول اللَّه صلی الله علیه و آله رفته بود. عمر ابن خطاب مسجد شریف نبوی را توسعه داد همچنین عثمان بن عفّان به توسعه مسجد اقدام کرد تا آنگاه که دارالخلافه اسلامی در عهد علی بن ابی طالب علیه السلام از مدینه به کوفه انتقال یافت.

3- مدینه منوره در عهد امویان و عباسیان (40- 656 ه. ق.: 661- 1258 م.)

با آنکه در عصر اموی مرکز حکومت اسلامی از کوفه به دمشق منتقل شد. مسجد نبوی همچنان توسعه می یافت، از جمله در عهد ولیدبن عبدالملک و به دست عامل او بر مدینه، عمر بن عبدالعزیز. همچنین در عهد، مهدی عباسی چند بار مسجد ترمیم شد و در آن اصلاحاتی صورت گرفت. تا سال 654 ه. ق. 1256 م. که در آنجا آتش افتاد؛ از جمله سقف چوبی آن بکلی سوخت و منبر نابود شد و درها و خزائن و پنجره ها طعمه حریق گردید.⁽²⁾

4- مدینه منوّره در عهد ممالیک بحری (656- 784 ه. ق.: 1258- 1382 م.)

با استیلای مغول به بغداد، در سال 656 ه. ق.: 1258 م. دولت

عباسی منقرض شد و مدینه زیر نظر و مسؤولیت ممالیک بحری مصر در آمد.

سلاطین بحری، مسجد مدینه منوره را مورد توجه و اهتمام قرار دادند.

تعمیرات و اصلاحات در آن ادامه یافت و برای مسجد چند بار منبر فرستادند.

آخرین اصلاح در عهد سلطان شعبان ⁽¹⁾بود. وی برای مسجد شریف نبوی گنبدی ساخت. ⁽²⁾

5- مدینه منوره در عهد ممالیک چرکسی (784- 923 ه. ق. 1382- 1517 م.)

از آغاز حکومت ممالیک چرکسی، اهتمام به مدینه منوره، همچنان استمرار داشت. به ویژه اهتمام به مسجد شریف نبوی و عمارت و ترمیم و تعمیر آن سرلوحه اقدامات آنان بود. در عهد قایتبای اصلاحات مهمی در آن صورت گرفت، که عمارت و ترمیم های او بر کوششی که وی در توسعه مسجد شریف نبوی به کار برده است گواهی می دهد. تا سال 886 ه. 1418 م. که صاعقه ای بر مئذنه جنوب شرقی فرود آمد و بار دیگر آتش در مسجد شریف افتاد. سلطان قایتبای فرمان داد، آن را تعمیر کنند. از مصر مصالح و معمار و کارگر فرستاد و اموالی بدان اختصاص داد. ⁽³⁾

6- مدینه منوره در عصر دولت ترکان عثمانی (923- 1344 ه. ق.: 1517- 1925 م.)

از آغاز استیلای عثمانیان بر مصر و برافتادن حکومت ممالیک در

سال 923 ه. ق.: 1517 م. حجاز تحت سلطه آنان در آمد. عثمانیان نیز به حرمین شریفین توجه خاص مبذول می داشتند و در مسجد شریف نبوی اصلاحات و تعمیراتی انجام دادند. محمد بن خضر رومی ⁽¹⁾کارهای آنان را در کتاب خود به تفصیل بیان کرده است؛ از جمله آنکه در عهد سلطان عبدالمجید بیشترین و بزرگترین تعمیرات در مسجد صورت گرفت. او مسجد را از نو بنا کرد. این کار 12 سال: از 1265 تا 1277 ه. ق. مدت گرفت. ⁽²⁾

تصویر ص 25

مدینه منوّره در سال 1325 ه که پیرامونش دیوار کشیده شده

تصویر ص 27

منطقه مرکزی مدینه منوّره

سوم: اسلام انصار

چون خدا- ی عزّوجلّ- خواست دین خود را آشکارکند و پیامبرش صلی الله علیه و آله را پیروزی و عزت دهد و وعده ای را که به او داده بود بر آورد، رسول اللَّه صلی الله علیه و آله به هنگام حج با جمعی از انصار دیدار کرد و دین خود را بر قبایل عرب عرضه کرد.

وی هر سال در موسم حج چنین می کرد. یک بار که در عقبه ایستاده بود، گروهی از انصار، که خدا بر ایشان اراده خیر کرده بود، نزد او آمدند. اینان شش تن بودند: سعد بن زراره و عوف بن حارث از بنی نجار و رافع بن مالک از بنی زریق و قطبة بن عامر از بنی سلمه و عقبة بن عامر از بنی حرام و جابربن عبداللَّه از بنی عبید بن عدیّ. ⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را به اسلام فرا خواند. یکی از آنان گفت: بدانید که او همان پیامبر است که یهود شما را به ظهور او تهدید می کنند. مبادا که ایشان در ایمان آوردن به او از ما پیشی گیرند. پس آنان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله را تصدیق کردند و اسلام را، که به آنان عرضه شده بود، پذیرفتند و گفتند ما قوم خود را در حالی ترک کردیم که دشمنی و شرّ، آن گونه که در میان آن هاست، در میان هیچ قومی نیست، باشد که خدا به وسیله تو ما را با هم متحد کند. اینک ما به نزد آن ها باز می گردیم و به سوی تو دعوتشان می کنیم و دینی را که به ما عرضه داشته ای و ما پذیرفته ایم به آنان عرضه خواهیم کرد. اگر ایشان اسلام آورند، هیچ کس از تو پیروزمندتر نخواهد بود! سپس از نزد رسول اللَّه صلی الله علیه و آله به شهرهای خود باز گشتند، در حالی که خود ایمان آورده و تصدیق نبوت کرده

بودند. چون به مدینه، نزد قوم خود رفتند، در باره پیامبر صلی الله علیه و آله با آنها سخن گفتند و آنها را به اسلام فرا خواندند. تا اسلام در میان شان رواج یافت. از آن پس خانه ای از خانه های انصار نبود مگر آن که در آنجا سخن از رسول اللَّه صلی الله علیه و آله بود. ⁽¹⁾

چون خدای تعالی اراده کرده بود که از مردم مدینه برای پیامبر صلی الله علیه و آله پشتیبان و برای دینش یاوری قرار دهد، آن قوم را برگزید. اینان بذر آن شجره طیّبه ای بودند که ریشه در زمین ثابت دارد و شاخه در آسمان. پس از این واقعه در موسم حجّ سال دوازدهم بعثت، برابر با ماه ژوئیه سال 621، دوازده تن دیگر نزد پیامبر آمدند. از این جمع، پنچ تن از همان شش تن بودند که در سال پیش به او پیوسته بودند. اینان رسول اللَّه صلی الله علیه و آله را دیدار کردند، به او دست بیعت دادند، بیعت زنان و این بیعت عقبه نخستین بود.

و در سال بعد یعنی سالی که پس از عقبه نخستین بود، سال سیزدهم بعثت ژانویه 622 م. هفتاد و سه مرد و دو زن از مدینه به قصد حج بیرون آمدند و رهسپار مکه شدند. اینان با پیامبر صلی الله علیه و آله در منا، به گونه ای که قریش آن ها را نبینند، دیدار کردند و در حضور عباس عموی پیامبر صلی الله علیه و آله و علی بن ابی طالب علیه السلام دست بیعت دادند. این بیعت را «عقبه دوم» نامیده اند. در این بیعت تعهد کردند که به مال و جان از او دفاع کنند و دعوتش کردند که به یثرب هجرت کند تا در حمایت آنان باشد. چون کار بیعت به پایان رسید، آن قوم به مدینه بازگردیدند و منتظر ورود رسول اللَّه صلی الله علیه و آله شدند. پیامبر صلی الله علیه و آله از آن ها خواست که دوازده نقیب برای قوم خود برگزینند. نقیبان در حال انتخاب شدند: نُه تن از خزرج و سه تن از اوس. ⁽²⁾

چهارم: فضیلت مدینه منوره

در فضیلت مدینه منوره و علوّ مکان و رفعت منزلت آن، فراوان نوشته اند. مدینه حرم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و سرای هجرت اوست. مرقدش در آنجاست و ساکنان آن همسایگان پیامبر صلی الله علیه و آله هستند و هر که از مؤمنان در آن سر زمین بمیرد، مستوجب شفاعتش گردد.

از ابن عمر روایت شده که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

«هر کس بتواند در مدینه بمیرد و در آنجا بمیرد، سپس بداند که من شفیع کسانی هستم که در آنجا می میرند» ⁽¹⁾

همان گونه که مکه حرم ابراهیم است، مدینه حرم رسول خدا صلی الله علیه و آله است.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «ابراهیم مکه را حرم قرار داد و برای مردمِ آن دعا کرد و من مدینه را حرم قرار دادم، همان گونه که ابراهیم مکه را حرم قرار داد. من دعا کردم که خداوند در صاع آن و مدّ آن برکت دهد، همان گونه که ابراهیم برای مردم مکه دعا کرد» ⁽²⁾پیامبر فرمود: «ایمان به مدینه پناه برد همان گونه که مار به سوراخ خود پناه می برد». ⁽³⁾در فضیلت مدینه همان بس که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را

دوست می داشت و در حقّ او دعا کرد که: «بار خدایا! محبوب ما گردان مدینه را همچنانکه مکه را محبوب ما ساختی، حتی بیش از آن، بار خدایا! مدینه را سلامت بدار و برای ما برکت نه در صاع آن و مدّ آن و تبش را از آن دور ساز و به جحفه برگردان». ⁽¹⁾و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «اگر بدانند مدینه برای آن ها بهتر است، هیچ کس از روی بی میلی آن را ترک نمی گوید مگر آنکه خدا بهتر از او را به جای او به مدینه دهد. و کسی بر تنگی معیشت و سختی های آن شکیبایی نمی ورزد مگر آن که در روز قیامت او را شفاعت می کنم. ⁽²⁾

خلاصه آن که: مدینه منوره محبوب ترین سرزمین ها در نزد خداوند سبحان است؛ آنجا سرای ایمان است و در آخرالزمان ایمان بدان پناه برد. بر دروازه های آن نگهبانانی است از فرشتگان. دجّال و طاعون را در آنجا راه نباشد و پس از ویرانی همه دنیا ویران می شود. مدینه مرقد و مزار برترین خلق خدا محمد مصطفی صلی الله علیه و آله است و مهبط وحی اوست. در آنجا جایی نیست مگر اینکه جایگاه نزول آیه یا آیاتی از قرآن است یا محل روایت یا حدیثی از احادیث شریف نبوی است. مدینه حرم خداوندی و حرم پیامبر اوست و خداوند وعده های نیکو داده به کسی که بر تنگی معیشت و سختی های آن صبر کند، یا در مسجد آن نماز بگزارد یا از خرمایش بخورد یا از آبش بیاشامد و خداوند خاک آن را شفا قرار داد. احادیث وارده در این معنی بسیار است و از طرق متعدد روایت شده و این روایات در کتب معتبر حدیث موجود است:

«از فضائل مدینه منوره کثرت نام های آن است و کثرت نام ها بر شرف

آن دلالت کنند. بیشتر نام ها، صفات او و در بزرگ داشت آن و اظهار فضایل و مآثر اوست». ⁽¹⁾

مورخان نام های مدینه را ذکر کرده اند و بیش از همه سمهودی آن نام ها را برشمرده است. او 95 نام برای مدینه آورده و آن ها را به حسب حروف الفبا مرتب کرده است. ⁽²⁾پس از او عباسی 59 اسم آورده ⁽³⁾و یاقوت حموی 29 اسم ⁽⁴⁾و ابن زباله 11 اسم ⁽⁵⁾و ما در اینجا برخی از آن نام ها را برای مثال می آوریم و نه همه آنها را:

مدینه را «منوره» افزودند؛ زیرا به نور خدا و هدایت رسول صلی الله علیه و آله روشن شده است.

«طابه»، «طیبه»، «الدار»، «الحبیبه»، «المحبوبه»، «دارالهجرت»، «دارالفتح»، «مأرِز (ملجاء) الایمان»، «سیّدة البلدان»، «المحفوظه»، «الجابره»، «المرزوقه»، «المبارکه» و غیر آن ها. همه این ها نام هایی است که مدینه بعد از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به آن ها معروف شد. و نیز اسم دیگری است که از جهت موقعیت جغرافیایی بدان اشتهار دارد؛ از آن رو که مدینه میان حرّه «واقم» و «وبره» قرار دارد، آن را «ذات الحرار» یا «ذات الاحرین» نیز گویند. ⁽⁶⁾ابن زباله و ابن شبّه روایت کرده اند که رسول خدا صلی الله علیه و آله مردم را از اینکه بگویند «یثرب» نهی فرمود و در حدیث آمده است که هرکس مدینه را یثرب گوید، باید که از خداوند آمرزش خواهد، آنجا طابه است. و در روایت دیگر آمده است

که سه بار استغفار کند ⁽¹⁾حاکم در تاریخ خود حدیثی از عامربن ربیعه می آورد: که «هر کس مدینه را یثرب گوید، باید به کفاره آن، ده بار مدینه گوید.» ⁽²⁾

پنجم: فضیلت مردم مدینه منوّره

مردم مدینه همسایگان پیامبر و رونق بخشندگان به مسجدش و نیز ساکنان شهرش می باشند. تا هنگامی که به کتاب خدا و سنت پیامبر صلی الله علیه و آله تمسک می جویند و به راه او می روند و اوامرش را اطاعت می کنند و از نواهی اش می پرهیزند، به قدر و منزلت از همه مردم برتراند و از حیث مکانت شریف تر و به محبت و احترام و تقدیر و تعظیم سزاوارتر.

پیامبر صلی الله علیه و آله به سبب علاقه و محبّتی که به مردم مدینه داشت و به جهت بزرگداشت آنان و عطوفت و رحمت به خردسالانشان، در حق ایشان دعا کرد و فرمود:

«بار خدایا! برکت ده در ثمرات ما و برکت ده به شهر ما و برکت ده در صاع ما و برکت ده در مُدّ ما». ⁽³⁾

و نیز روایت شده که نوبرانه ای به نزد او آوردند. فرمود:

«بار خدایا! برکت ده به شهر ما و به محصولات ما و به مدّ ما و به صاع

ما. برکت بر برکت.»

سپس آن را به خردترین کسی که در حضورش بود، عطا نمود. ⁽¹⁾

پیامبر صلی الله علیه و آله دیگران را از آزار کردن اهل مدینه یا تعرض به آنان بر حذر داشت و فرمود: هیچ کس بر مردم مدینه کیدی روا نمی دارد مگر آن که خود ذوب و نابود شود؛ آن سان که نمک در آب ذوب و نابود می شود. ⁽²⁾

آن حضرت مردم را به مردن در مدینه ترغیب می کرد، تا مستوجب شفاعت او گردند و او بدان گواهی دهد و در میان نخستین گروهی که محشور می شوند با او محشور شوند. و این از امتیازات مجاوران در مدینه است.

همچنین سفارش کرد که هرکس امور مسلمانان و امور مدینه را بر عهده می گیرد باید که به انصار نیکی کند.

فضایل مدینه بسیاراست، آن سان که به حساب نمی آید! مورّخان و علما در آثار خود، آن فضایل را ذکر کرده اند، می توان به آنها رجوع کرد. ⁽³⁾

ششم: فضیلت مسجد شریف نبوی:

مسجد شریف نبوی را در نزد خدا- ی عزّوجلّ- فضیلت بسیار و منزلت بزرگ است. درآنجا ثواب نمازگزاران مضاعف است. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: یک نماز

در این مسجد برتراست از هزار نماز در دیگر جای ها، مگر مسجدالحرام.

و نیز مسجد مدینه دومین مسجد است از سه مسجدی که جز به سوی آنها بار نمی بندند. ⁽¹⁾

و فرمود: «بارها بسته نشود مگر به سوی سه مسجد؛ مسجدالحرام و این مسجد من و مسجدالاقصی» ⁽²⁾مسجد شریف نبوی را امتیازی دیگر است که مساجد دیگر از آن بی بهره اند و آن روضه شریفه است که فرمود: «بین خانه من و منبر من روضه ای است از روضه های بهشت.» ⁽³⁾

از فضایل مسجد شریف نبوی و مداومت نماز در آن، روایتی است از آن حضرت که: «هر که در مسجد من چهل نماز بخواند و نمازی از او فوت نشود، برای او برات آزادی از آتش جهنم و آزادی از عذاب و آزادی از نفاق نوشته شود.» ⁽⁴⁾

از آداب مسجد شریف نبوی یکی این است که چون زائر به آن رسد، مستحب است که هنگام دخول پای راست را پیش دارد و بگوید: «أعوذُ باللَّه العظیم وَ بِوَجْهِهِ الْکَریم و سلطانِهِ القدیم مِنَ الشَّیطان الرَّجیم.

باسم اللَّه أللّهمّ صَلِّ عَلی محمّد و علی آل محمّد، أللّهمّ اغْفِرْلی ذنوبی و افتَح لی أبواب رَحمَتِک»

هنگام دخول در مساجد دیگر هم می توان این دعا را خواند. برای دخول

در مسجد پیامبر، دعای مخصوصی نیست. ⁽¹⁾

سپس دو رکعت نماز بخواند و از خدا آنچه دوست دارد؛ از خیر دنیا و آخرت، طلب کند و اگر آن دو رکعت را در روضه شریف بجای آورد فضل است؛ زیرا فرموده است که «بین خانه من و منبرم روضه ای است از روضه های بهشت.» ⁽²⁾

چون از تحیّت مسجد فراغت یافت به حجره شریفه روی آورد و در برابر قبر آن حضرت صلی الله علیه و آله پشت به قبله بایستد و بر رسول خدا صلی الله علیه و آله با ادب و آرام و آهسته سلام کند و بگوید: «السّلامُ عَلَیکَ یا رَسُول اللَّه و رحمة اللَّه و برکاته».

در سنن ابوداود به اسناد حسن، از ابو هریره روایت شده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: چون کسی بر من سلام کند، خدای تعالی روح مرا به من باز می گرداند تا پاسخ سلام او را بدهم. و کسی که خواهد بر او سلام کند، بگوید:

«السَّلامُ عَلَیکَ یا نَبِیَّ اللَّه، السَّلامُ عَلَیکَ یا رَسُول اللَّه، السَّلامُ عَلَیْکَ یا حَبِیب اللَّه، السَّلامُ عَلَیکَ یا خَیْرَ خَلْقِ اللَّه، السَّلامُ عَلَیکَ یا سَیِّدالمُرْسَلین وَ امامُ المُتَّقِین، أشهَدُ أنّکَ قد بلّغت الرسالة وَ ادّیْت الأمانة و نَصَحْتَ الامَّة و جاهَدْتَ فی اللَّه حقَّ جِهادِهِ صَلَّی اللَّهُ عَلَیکَ وَ علی آلِکَ و ذریّاتک و سلّم تسلیماً کثیراً».

و در این اشکالی نیست، زیرا همه این ها از اوصاف آن حضرت صلی الله علیه و آله است.

در آن هم «صلات» هست و هم «سلام» و در شریعت اسلامی میان صلات و سلام بر پیامبر، جمع شده است تا عمل به این آیه شده باشد!

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا صَلُّوا عَلَیْهِ وَسَلِّمُوا تَسْلِیماً⁽¹⁾

سپس رو به قبله کند و دعا کند و هر چه خواهد از خدای بخواهد.

از آداب مسجد شریف نبوی یکی این است که به هر علت که باشد، صدا را بلند نکند؛ زیرا از این عمل نهی شده است. خدای تعالی فرماید:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَاتَرْفَعُوا أَصْوَاتَکُمْ فَوْقَ صَوْتِ النَّبِیِّ وَلَا تَجْهَرُوا لَهُ بِالْقَوْلِ کَجَهْرِ بَعْضِکُمْ لِبَعْضٍ أَنْ تَحْبَطَ أَعْمَالُکُمْ وَأَنْتُمْ لَاتَشْعُرُونَ ⁽²⁾

«ای کسانی که ایمان آورده اید، صدای خود را از صدای پیامبر بلندتر نکنید و همچنانکه با یکدیگر بلند سخن می گویید با او به آواز بلند سخن نگویید، که اعمالتان ناچیز شود و آگاه نشوید.»

هفتم: رسول اللَّه صلی الله علیه و آله در مدینه

هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به «یثرب» پایان زندگی سیزده ساله مسلمانان در مکه بود، که در آنجا دست خوش انواع آزار و اذیت بودند و نیز هجرت، سرآغاز یک دوره ده ساله بود، در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و سرآغاز قوّت مسلمانان و عصر استقرار و عزّت و مناعت و سروری آنان همچنین زمان به وجود آمدن جامعه اسلامی بود با بنیانی استوار و پایه هایی راسخ بر روی زمین.

رسول خدا صلی الله علیه و آله این جامعه را بر سه اساس، بنیان نهاد:

1- مسجدی که بر پایه پرهیزگاری بنا شده بود.

2- اخوّتی که رشته های مودت را میان مسلمانان استواری می بخشید.

3- وثیقه (یعنی دستور و قانون) که برای ایشان شیوه تعاون و زیستن با یکدیگر و با دیگران را تعیین می نمود.

پیامبر صلی الله علیه و آله از هجرت به مدینه خوشحال بود. وی دارالهجره خود را در خواب دیده بود. خداوند رؤیای او را به تحقّق پیوست که رؤیای رسول صلی الله علیه و آله وحی است و حق.

از رسول خدا صلی الله علیه و آله روایت شده که فرمود: «در خواب دیدم از مکه مهاجرت می کنم به سر زمینی که در آن نخل هاست. گمانم به یمامه یا هجر رفت ولی آنجا مدینه یثرب بود.» ⁽¹⁾پیامبر صلی الله علیه و آله به اصحاب بزرگوار خود اجازت فرمودند که به مدینه هجرت کنند. آنگاه آن حضرت صلی الله علیه و آله در 27 صفر سال اول هجری/ 10 سپتامبر 622 م. رهسپار مدینه شد و روز دو شنبه برابر با 12 ربیع الاول سال اول هجری/ 24 سپتامبر 622 به قُبا رسید. چهار روز در آنجا توقف کرد و نخستین مسجد در اسلام را در آنجا بنا نمود. خدای تعالی در وصف این مسجد فرماید:

لَمَسْجِدٌ أُسِّسَ عَلَی التَّقْوَی مِنْ أَوَّلِ یَوْمٍ أَحَقُّ أَنْ تَقُومَ فِیهِ فِیهِ رِجَالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَاللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهِّرِینَ ⁽²⁾

«مسجدی که از روز نخست بر پرهیزگاری بنیان شده، شایسته تر است که در آنجا نماز کنی. در آنجا مردانی هستند که دوست دارند پاکیزه باشند؛ زیرا خدا پاکیزگان را دوست دارد.»

هشتم: راهش را بگشایید که او مأمور است

پنجمین روز ورود، روز جمعه 16 ربیع الأول سال اول هجری/ 28 سپتامبر سال 622 م. به فرمانی که از خدا به او رسیده بود، سوار شد، ابوبکر بر ترک او نشسته بود و از قبا به سوی مدینه در حرکت آمد.

چون به میان بنی سالم رسید وقت نماز جمعه بود، در مسجدی که در بطن وادی بود با مردم نماز به جای آورد. پس از نماز جمعه وارد «یثرب» شد و از این زمان «یثرب» «مدینه» یا «مدینه منوره» نام گرفت.

این روز از روزهای درخشان تاریخ بود، خانه ها و راه ها از آواز حمد و تهلیل می لرزید و مردم از روی شادمانی و بهجت، آمدنش را به شهر خود می ستودند و می خواندند:

طَلَع البدرُ علینا من ثنیات الوداعِ

وجب الشکر علینا ما دعا للَّه داعِ

أیّها المبعوث فینا جئتَ بالأمر المُطاعِ

جئتَ شرّفتَ المدینة مرحباً یا خیَر داعِ

«ماه تمام از سر کوه و داع بر ما طالع شد، تا آنگاه که خواننده ای خدا را می خواند. شکر بر ما واجب شد. ای آنکه بر ما مبعوث شده ای با فرمانی مطاع آمده ای. آمدی و مدینه را قرین شرف کردی، خوش آمدی ای بهترین داعی و پیامبر.»

مردم از پی رسول اللَّه صلی الله علیه و آله در حرکت آمدند. برخی پیاده و برخی سواره و برای گرفتن زمام ناقه اش هجوم می آوردند و هر کس می خواست او را در

محله یا خانه خود فرود آرد. پیامبر می فرمود: رهایش کنید او را فرموده اند که در کجا فرود آید.

ابن هشام گوید: عِتبان بن مالک و عباس بن عُباده از رجال بنی سالم ابن عَوف بیامدند و گفتند: ای رسول اللَّه صلی الله علیه و آله نزد ما فرود آی که هر مال و لشکر که تو را باید، از بهر تو ترتیب کنیم. رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فرمود: «زمام اشتر من را رها کنید که او را فرموده اند که در کجا فرود آید.» پس راهش را گشودند و اشتر برفت تا به خانه های بنی ساعده رسید. سعد بن عُباده و مُنذِر بن عمرو با مردان بنی ساعده بیامدند و گفتند: یا رسول اللَّه نزد ما نزول فرمای که ما را از لشکر و مدد و اسباب و مال، هر چه خواهی فراهم است.

فرمود: «راهش را باز کنید که او را فرموده اند که در کجا فرود آید» و شتر برفت تا نزدیک خانه های بنی حارث بن خزرج رسید. سعدبن ربیع و خارجة ابن زید و عبداللَّه بن رَواحه با مردان بنی حارث بن خزرج پیش آمدند و گفتند:

یا رسول اللَّه نزد ما فرود آی که ما را لشکر و مال و قوّت است.

فرمود: «راهش را بگشایید که او را فرموده اند که در کجا فرود آید.» آنان راهش را گشودند و شتر برفت تا به سرای های بنی عَدیّ بن نجار رسیدند.

اینان خویشاوندان مادری اش بودند، سَلیط بن قیس و ابو سلیط اسیرة ابن خارجه با رجال بنی عَدیّ بن نجار بیامدند و گفتند: یا رسول اللَّه به نزد خویشاوندان مادری ات فرود آی، ما را لشکر و ساز و برگ و قوّت است.

فرمود: «راهش را بگشایید که او را فرموده اند که در کجا فرود آید.» آن ها راهش را گشودند و شتر برفت و همچنان به راه خود ادامه داد. ⁽¹⁾

مهاجران و انصار در چپ و راست و پشت سرش در حرکت بودند؛ برخی

سواره و برخی پیاده و نمی دانستند که در کجا خواهد ایستاد. ⁽¹⁾

اینکه مقرر شده بود در هر خانه ای که ناقه ایستاد، رسول اللَّه صلی الله علیه و آله در آن خانه فرود آید، حکمت خداوندی بود. تا آنان خوشدل شوند و آن رقابت و منافست که در میان آن ها بود سر برنکند. و نگویند که رسول خدا فلان را بر دیگران برتری داد.

اینک این فضل و بخشش الهی است و خدا فضل و بخشش خود را به هر کس که خواهد ارزانی دارد.

چون به مِربَد ⁽²⁾- جایی در وسط شهر مدینه- رسید، شتر زانو بر زمین نهاد. سپس برخاست و به راه افتاد تا به خانه ابو ایوب انصاری رسید، بار دیگر زانو بر زمین نهاد و گردن بر زمین خوابانید و بی آنکه دهان بگشاید بانگ برآورد.

سپس بار دیگر به مِربَد باز گردید. و در آنجا پای دراز کرد و قرار گرفت.

پیامبر صلی الله علیه و آله از آن فرود آمد و فرمود: منزل همین جاست اگر خدا خواهد؛ رَبِّ أَنزِلْنِی مُنْزَلًا مُبَارَکاً وَأَنْتَ خَیْرُ الْمُنزِلِینَ ⁽³⁾«ای پروردگار من، مرا فرود آر در جایگاهی مبارک که تو بهترین راهبرانی.»

آنگاه پرسید خانه چه کسی نزدیکتر به اینجاست؟ ابوایّوب، زیدبن خالد انصاری گفت: خانه من. این درِ خانه من است ما شتر تو را به آنجا می بریم.

رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فرمودند: آدمی، همراهِ بُنه خود است ⁽⁴⁾پس به خانه

ابو ایّوب فرود آمد و تقریباً هفت ماه در آنجا درنگ کرد. ⁽¹⁾

تصویر ص 38

موقعیّت و مکان قبیله ها در مدینه، به هنگام هجرت پیامبر (ص)

ابو ایّوب گوید: چون رسول اللَّه صلی الله علیه و آله به سرای من فرود آمد، در طبقه

پایین منزل گزید و من و امّ ایّوب در طبقه بالا بودیم. عرض کردم: ای پیامبر خدا، پدر و مادرم فدای تو باد، بر من گران است که بالای سر تو باشم و تو در زیر. شما به طبقه بالا نقل مکان کنید و ما به طبقه پایین می آییم، پیامبر فرمود: «برای ما و کسانی که به دیدار ما می آیند طبقه پایین مناسبتر است.» پس رسول خدا صلی الله علیه و آله در طبقه پایین بود و ما در طبقه بالا. ⁽¹⁾

نهم: موضع و مکان مسجد شریف نبوی

گفتیم که: ناقه در وسط شهر مدینه زانو زد و این اوّلین توقف او بود.

سپس بار دیگر به آنجا برگشت و استقرار یافت.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در آنجا فرود آمد این اشارتی است، خدای تعالی این مزیت و برتری را به مربد عطا کرد. مزیتی که گویی برای آن ذخیره شده بود؛ زیرا در آنجا مسجد شریف نبوی را ساختند.

از دلایل اعجاز در اختیار این مکان، این است که آن را هیچ بشری اختیار نکرده است.

اما مَربِد از آنِ دو پسرِ یتیم بود، در مدینه از بنی نجار. آنها سَهل و سُهیل نام داشتند؛ پسران رافع بن عمرو. تحت تربیت ابو امامه اسعد بن زُراره بودند. و آن چهار دیواری بود بدون سقف. اسعد بن زُراره آنجا را بنا کرده بود و با یاران خود در آنجا نماز می گزارد. پیش از هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه، محل اجتماع مردم بود، قبله آن به سمت بیت المقدس بود. ⁽²⁾

تصویر ص 41

مسیر پیامبر (ص) از قبا به محلّ مسجد النبیّ

رسول خدا قبل از شروع در بنای مسجد در آن مکان، موافقت اصحاب خود را گرفت. و خدا طیب است و جز طیب را نمی پذیرد. آنگاه آن دو پسر را بخواند و در باب بهای زمین با آنان گفتگو کرد، گفتند: یا رسول اللَّه، ما این زمین را هِبه می کنیم. پیامبر نپذیرفت مگر آنکه بهای آن بستانند. سرانجام آن را به ده دینار خرید. بهای زمین را ابوبکر از دارایی خود داد. ⁽¹⁾

آری رسول خدا صلی الله علیه و آله مَثَلْ اعلای رحمت و شفقت به یتیمان بود، بویژه اگر تحت وصایت شرعی می بودند. پس پول زمین را به آنها داد تا از آن بهرمند شوند.

فصل دوم: نخستین مرحله بنای مسجد شریف نبوی

اول: اقدامات پیامبر صلی الله علیه و آله در بنای مسجد:

1- آماده ساختن مکان:

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمان داد تا مکان مسجد را آماده بنا کنند و زمین را پاکیزه سازند. در آنجا به هنگام خرید، نخل هایی بود و زمین گیاهِ فراوان داشت و شماری گورهاو چاله های آب راکد. حضرتش فرمان داد نخل ها را بریدند، گیاهان را کندند و قبرها را شکافتند و استخوان های مردگان را در جای دیگر دفن کردند و با کندن جوی ها، آب های راکد را از زمین دور کردند. ⁽¹⁾

2- تهیه مصالح:

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود تا در همان وقت خشت بزنند. ⁽²⁾خشت را برای برآوردن دیوارها می خواست و چون خشگ شدن آن ها به زمان نیاز داشت، برای صرفه جویی در وقت، این کار را پیش از هرکار دیگر آغاز نمود.

تصویر ص 41

بنای مسجد النبی در نخستین مرحله

3- خط کشی بر زمین و تحدید مساحت آن:

پس از آماده شدن زمین، طول و عرض بنای آن را معین فرمود و بر زمین خط کشید. طول مسجد را از شمال به جنوب 70 ذراع (35 متر) و عرض آن را از شرق به مغرب 60 ذراع (30 متر). پس بنای نخستین مسجد مستطیل شکل بود.

خارجة بن زید گوید: رسول خدا صلی الله علیه و آله مسجد خود را 70 ذراع در 60 ذراع، یا کمی بیشتر بنا نمود ⁽¹⁾در شکل مساحت مسجد، آرای مختلف است؛ بعضی گویند ⁽²⁾که مسجد مربع شکل بود: 100 ذراع طول داشت و 100 ذراع عرض.

بعضی دیگر گویند کمتر از این بود. ولی بیشتر مورّخان معتقدند که مساحت مسجد 63 ذراع در 70 ذراع بوده است. به نظر من قول اخیر ارجح است؛ زیرا مساحت آن هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را بنا کرد 1060 متر مربع بود و این با 63* 70 سازگار است.

پس از آنکه رسول خدا صلی الله علیه و آله در سال 7 ه. 628 م. از غزوه خیبر بازگشت، در مساحت مسجد افزود و طول آن را 100 ذراع و عرضش را نیز 100 ذراع یا کمی کمتر قرار داد ⁽¹⁾بدین طریق مساحت مسجد تقریباً 2475 متر مربع شد.

4- طریقه بنا (مرحله اول):

منابع تاریخی در باب طریقه ای که رسول خدا صلی الله علیه و آله در بنای مسجد شریف نبوی به کار برد، روایاتی نقل کرده اند. مصالحی که به کار رفته عبارتند؛ از سنگ برای استواری پی ها و خشت برای بر آوردن دیوارها و تنه های نخل برای ستون ها و برگ های پهن نخل برای پوشیدن سقف و گِل برای اندود دیوارها.

برای پی ریزی، 3 ذراع (5/ 1 متر) زمین را کندند و سنگ ریختند. آنگاه دیوارها را باخشت بر آوردند. خشت ها را دربقیع الخبخَبه ⁽²⁾به قالب زدند.

سمهودی طریقه ساختن بنا را بیان کرده و روایتی از جعفربن محمد علیهما السلام از پدرش و روایتی از ابن زباله و یحیی بن حسن علوی آورده که بنای مسجد در مرحله اول، گذاشتنِ خشتی بر خشت دیگر بود و این طریقه را «السمیط»

می گفتند. پس شمار مسلمانان فزونی گرفت و بنا به صورتِ: یک خشت و نصف خشت بر آمد و این طریقه را «السعیده» می نامیدند. سپس بر شمار مسلمانان باز هم افزوده شد، گفتند: ای پیامبر خدا، کاش بفرمایید تا بر آن بیفزایند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: چنین است. و دیوار را دو خشت بر خلاف یکدیگر ساختند. این طریقه بنا را «الأنثی بالذَّکَر» (ماده و نر) می گفتند. عرض دیوار 5/ 1 ذراع بود (یعنی 75 سانتی متر) پس هوا گرم بود و مسلمانان از گرما در رنج. گفتند: یا رسول اللَّه کاش می فرمودید که برای مسجد سایبان کنند.

پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: چنین است و فرمان داد از تنه های نخل، ستون ها ساختند و بر آن ها چون پل، تیرها نهادند روی آن را با برگ نخل پوشیدند.

سپس باران ها آغاز شد، گفتند: یا رسول اللَّه کاش می فرمودید روی بام را به گِل بیندایند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «نه، سایبانی چون سایبان موسی.» ⁽¹⁾

5- قبله مسجد، در رواق ها و ارتفاع آن:

مسجد زمانی ساخته شد که مسلمانان در نماز، به سوی بیت المقدس می ایستادند و هنوز فرمان الهی نیامده بود که رو به سوی کعبه مشرفه کنند.

برای مسجد در جهت قبله (دیوار شمالی) سه رواق بود و هر رواقی را شش ستون. بلندی سقف به ارتفاع قامت انسان بود؛ یعنی حدود 5/ 3 ذراع (75/ 1 متر) ⁽²⁾بلندی دیوار مسجد 5- 7 ذراع بود (50/ 2- 50/ 3 متر) روایت شده که رسول اکرم صلی الله علیه و آله ارتفاع مسجد را 7 ذراع قرار داد.

گویند که «چون پیامبر صلی الله علیه و آله خواست مسجد را بنا کند، فرمود که به من گفته شده- یعنی جبرئیل گفت: سایبانی چون سایبان برادرت موسی که هفت

ذراع بلندی داشت.» ⁽¹⁾

6- درهای مسجد:

بنای نخستینِ مسجد سه در داشت:

1- دری در آخر مسجد (یعنی به سوی قبله امروزی)؛ زیرا در آن هنگام قبله بیت المقدس بود. ⁽²⁾

2- دری از جانب غربی معروف به «باب عاتکه»، بعدها تا به امروز «باب الرحمه». ⁽³⁾

3- دری به جانب مشرق به نام باب عثمان، بعدها تا به امروز «باب جبرئیل.» ⁽⁴⁾

آن را باب عثمان گویند؛ زیرا رو به روی خانه عثمان بود همان مأخذ پیشین، ج 2، صص 689- 691. و نک: المدینة المنوره تطورها العمرانی، ص 260.

دوم: همکاری رسول خدا صلی الله علیه و آله در بنای مسجد:

اشاره

پیامبر صلی الله علیه و آله خود با جامه اش خشت می کشید، ردای خود بر داشته بود.

چون صحابه چنان دیدند، رداها از دوش بر گرفتند و با آنها خشت و سنگ می بردند و خود نیز در بنای مسجد شرکت می جستند.

پیامبر صلی الله علیه و آله برای تشویق و ترغیب آن ها، با آن ها کار می کرد و هنگامی که با آن ها خشت و سنگ می کشید می فرمود:

هذا الِحمالُ لاحمال خیبر هذا أبر ربّنا و أطهر ⁽¹⁾

ألّلهمّ انّ الأجْر أجر الآخرة فارحم الأنصار والمهاجرة ⁽²⁾

در آنجا که گوید: «فارحم المهاجرین والأنصار».

رسول خدا صلی الله علیه و آله به عمد، وزن شعر را در خواندن رعایت نمی فرمود و چیزی بر آن می افزود یا می کاست.

خدای تعالی در خطاب به او فرموده است وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَ ما یَنْبَغی لَهُ ⁽³⁾

.پیامبر صلی الله علیه و آله می خواست کاری کند که همه، آنچنان که باید، کار کنند و هنگامی که رسول خدا صلی الله علیه و آله اینچنین خود را به رنج می افکند کسی راحت نگزینَد. پس یکی از مسلمانان می گفت:

لئن قَعَدْنا و النَّبیّ یَعْمَلُ لَذاک مِنّا العَمَلُ المُضَلَّل ⁽¹⁾

و علی بن ابی طالب علیه السلام کار می کرد و رجز می خواند:

لایستوی مَنْ یعمِر المساجدا یَدأبُ فیها قائِماً وَ قاعِداً

وَ مَن یُری عن الُغبارِ حائداً ⁽²⁾

ابن ابی شیبه از جعفر خطمی روایت کند که رسول خدا صلی الله علیه و آله مسجد را بنا می کرد و عبداللَّه بن رَواحه می گفت:

یفلح من یعالج المساجداً

رسول خدا صلی الله علیه و آله تکرار می کرد. ابن رواحه می گفت:

یتلو القرآن قائماً و قاعداً ⁽³⁾

رسول خدا صلی الله علیه و آله نیز تکرار می کرد.

در صحیح بخاری، در باب «بنای مسجد» آمده است: ما خشت خشت حمل می کردیم و عَمّار دو خشت دو خشت. رسول خدا صلی الله علیه و آله او را دید، خاک از او تکاند و گفت:

«وای که عمّار را مردمی ستم پیشه می کشند. عَمّار آنان را به بهشت فرامی خواند وآنان عَمّار رابه آتش فرا می خوانند!»

و عَمّار می گفت: پناه می برم بر خدا از فتنه ها. ⁽¹⁾

آقشهری در روضه خود گوید: جبرئیل نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آمد و گفت: ای محمد، خداوند به تو امر می کند که برای او خانه ای بسازی و بنیان آن را با گِل و سنگ بر آوری. پرسید: ای جبرئیل چقدر دیوارهایش را بالا برم؟ گفت: 7 ذراع. وگویندکه گفت: 5 ذراع. چون بنارا آغاز کرد، فرمود: سنگ آوردند. سنگی بر داشت و به دست خود نصب کرد. اصحاب را هم فرمود تا هریک سنگی نهادند. از کسانی که در بنای مسجد شرکت داشتند، یکی طَلق بن علی بن طَلق بن عمرو از مردم یمامه بود در نَجْد، از بنی حَنیفه. ومی گوید: نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله رفتم، او مسجدش را بنا می کرد ومسلمانان با اوکار می کردند.

من مسؤول به عمل آوردن گل بودم. بیل را گرفته بودم و آن را زیرورو می کردم و رسول خدا صلی الله علیه و آله به من نگاه می کرد و می گفت: این مرد حنفی گِلکار است. گل را به او نزدیک کنید که این کار را بهتر از دیگران می داند. ⁽²⁾

گشتن قبله به سوی کعبه مشرّفه:

مسجد شریف نبوی، به همان وضعی که آن را پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحاب بزرگوارش بنا کرده بود، به همان حال بود، تا سال دوم هجری، دقیقاً روز سه شنبه 15 شعبان سال دوم هجری/ 11 ژانویه سال 624 م. در این روز قبله از بیت المقدس به سوی کعبه مشرفه در مکه مکرمه تحّول یافت.

شانزدهم یا هفدهم ماه، قبله بیت المقدس بود. پیامبر صلی الله علیه و آله دوست داشت که قبله به سوی کعبه تحوّل یابد. پس این آیه نازل شد: قَدْ نَرَی تَقَلُّبَ

وَجْهِکَ فِی السَّمَاءِ ...؛ «نگریستنت را به اطراف آسمان می بینیم ...» ⁽¹⁾پس به سوی کعبه گردید.

جمعی سفهایِ مردم، که از یهود بودند، گفتند:

مَا وَلَّاهُمْ عَنْ قِبْلَتِهِمْ الَّتِی کَانُوا عَلَیْهَا قُلْ للَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ یَهْدِی مَنْ یَشَاءُ إِلَی صِرَاطٍ مُسْتَقِیمٍ.

«چه خیر آن ها را از قبله ای که رو به روی آن می ایستادند باز گردانید. بگو مشرق و مغرب از آنِ خداست و خدا هر کس راکه بخواهد به راه راست هدایت می کند» ⁽²⁾با پیامبر صلی الله علیه و آله مردی نماز گزارد، آنگاه پس از نماز بیرون آمد و بر انصار گذشت که همچنان نماز عصر را به سوی بیت المقدس به جای می آوردند، بشارت داد که با رسول خدا صلی الله علیه و آله نماز خوانده و او روی به کعبه ایستاده است. مردم نیز گشتند تا روی به کعبه کردند. ⁽³⁾

سمهودی گوید: پیامبر صلی الله علیه و آله بایارانش درمسجدی که آن راقبلتین ⁽⁴⁾می گویند نماز ظهر می گزارد. چون دورکعت به جای آورد، فرمان شدکه به کعبه روی کند.

رسول خدا به سوی کعبه گردید و روبه روی ناودان بایستاد. مردان به جای زنان رفتند و زنان به جای مردان. از این رو این مسجد را «القِبلَتَین» گویند. ⁽⁵⁾

پس از تغییر قبله:

تغییر قبله در مسجد شریف نبوی تغییراتی را سبب شد، این امر سبب

شده که برخی از مورّخان پندارند که مسجد در سه مرحله ساخته شده؛ زیرا تغییر از بیت المقدس به کعبه، برخی تغییرات را در بنای مسجد در پی داشت.

از جمله:

1- قبله از سمت شمال به سمت جنوب تحول یافت.

2- دری که در دیوار جنوبی بود بسته شد و به جای آن دری در دیوار شمالی باز شد.

3- سه ایوان در سمت جنوب، به همان گونه که در سمت شمال بود، ساخته شد.

4- باب عثمان و باب عاتکه به همان حال باقی ماندند.

5- صُفّه از سمت جنوب به سمت شمال تغییر مکان داد.

6- مسجد مناره یا محرابی که در دیوار باشد، نداشت.

صُفّه:

عِیاض گوید: صُفّه (به ضم صاد و تشدید فاء) سایبانی است در آخرِ مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله که مساکین و فقرا در آن سکونت می کردند. اهل صُفّه منسوب به این مکان هستند.

حافظ ذَهَبی گوید: قبله پیش از آنکه تحول یابد، در شمال مسجد بود چون تحول یافت، دیوار بالایی آن مکان اهل صُفّه شد. ⁽¹⁾

صاحب «الدّر الثمین» گوید:

صُفّه در رکن شمال شرقی مسجد شریف نبوی بود، در طرف راست قبله، که به سوی بیت المقدس بود. آنجا همچنین مدخل باب عثمان بود، در

مغرب دکة الاغْواتِ امروزی و کمی به طرف جنوب.

از این رو برخی از مورّخان می پندارند که دکةالأغوات مکان صُفّه بوده است. و حال آنکه حقیقت این است که آنجا صُفّه ای است که در شرق مکان صُفّه واقع شده، هنگامی که ولیدبن عبدالملک مسجد نبوی را تا این مکان توسعه داد. ⁽¹⁾

ابن سعد در مرسل یزیدبن عبداللَّه بن قسیط روایت کند که اهل صُفّه مردمی از اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله بودند؛ فقرایی بودند بدون خانه. در مسجد می خوابیدند و جز آنجا جایی نداشتند. ⁽²⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله با آنان انس داشت. آن ها را به خوردنی و آشامیدنی خود دعوت می کرد. در شمار عیال او بودند.

صحابه نیز یک یا دو و سه نفر از آنها را به خانه می بردند و طعام می دادند. گاه نیز خوشه های رطب را میان دو ستون مسجد می آویختند و آن ها از آن می خوردند تا سیر می شدند.

ابونُعَیم در «حِلیة الأولیاء» نام آن ها را آورده که بیش از صد کس بوده اند. مشهورترین اصحاب صفه، ابو هُریره- عبد الرحمان بن صَخر- است.

او رنج ها ومحنت های اهل صُفّه را برای ما تصویر کرده است. از گرسنگی و برهنگی و نیز از طعام خودشان در نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله مطالبی گفته است که باید برای آگاهی از آن ها به کتب تاریخ رجوع کرد. ⁽³⁾

سوم: افزودن رسول خدا (ص) ...

سوم: افزودن رسول خدا صلی الله علیه و آله به مسجد بعد از غزوه خیبر (سال 7 ه. ق.)

اشاره

پس از آنکه رسول خدا صلی الله علیه و آله از غزوه خیبر در محّرم سال 7 ه./ ژوئیه سال 628 م. باز گردید، شمار مسلمانان افزون شده بود و مسجد را گنجایش آن ها نبود و توسعه مسجد ضروری می نمود.

در کنار مسجد زمینی خالی بود از آنِ یکی از انصار، عثمان بن عفّان آن را خرید و داخل در مسجد نمود.

سمهودی از خَیْثَمة بن سلیمان روایت می کند: که قتاده گفت که زمینی در جنب مسجد بود، پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: چه کسی این زمین را می خرد تا مسجد را توسعه دهد ⁽¹⁾تا خداوند او را همان مقدار از بهشت ارزانی دارد؟ عثمان آن زمین را خرید و بر وسعت مسجد افزود.

این دومین توسعه مسجد شریف نبوی بود بر مساحت مسجد؛ در این مرحله 1415 متر مربع افزوده شد، از آن پس مساحت مسجد 100 ذراع در 100 ذراع شد، یا کمی کمتر (2475 متر مربع).

رسول خدا این توسعه جدید را به شیوه الذّکر و الأنثی (نر و ماده) بنا نمود، یعنی از دو خشت یکی به طول و یکی به عرض آن. مسجد که پیش از آن مستطیل بود، اکنون مربع شده بود.

پیامبر صلی الله علیه و آله در ایوان ها هم ستون هایی افزود و شمار ستون ها که پیش از این در هر صف شش ستون بود به نُه ستون رسید. و همه ستون های اضافه

در جای غربی نبود، بلکه دو ستون از جانب غرب بود و یک ستون از جانب

تصویر ص 55

بنای مسجد نبوی در مرحله دوّم

شرق. افزونی از جهت شمال 40 ذراع بود. ⁽¹⁾

دیوارها از همان مصالح پیشین و به شیوه نر و ماده بنا شدند.

مسجد پس از آنکه توسعه پیدا کرد در میان خانه های اطراف محاط شد.

و چند در و دریچه بر آن گشوده شد؛ از جمله در این توسعه به خانه های زنان پیامبر صلی الله علیه و آله پیوست. شمار ستون ها در این مرحله 27 ستون بود، 7 ستون در طول و 3 ستون در عرض. ⁽²⁾انصار تصمیم گرفتند سقف مسجد را بالا برند

و آن را بیارایند.

بدین منظور مالی گرد کردند و نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آوردند و گفتند: یا رسول اللَّه با این مال مسجدی بساز و آن را زینت کن. تا کی در زیر این برگ های نخل نماز بخوانیم؟! فرمود: نمی خواهم کاری کنم خلاف آنچه برادرم موسی کرد؛ سایبانی است چون سایبان موسی. ⁽¹⁾

سایبان موسی بلندی اش به گونه ای بود که چون دست فرا می کرد، دستش به سقف می رسید.

حجره های همسران پیامبر صلی الله علیه و آله:

چون رسول خدا صلی الله علیه و آله مسجد خود بنا کرد، دو خانه برای زنانش عایشه و سوده ساخت. این خانه ها نیز همانند مسجد شریف نبوی از خشت و چوب و برگ نخل بنا شده بود.

هر خانه مربعی بود که طول هر ضلعش 8 تا 9 ذراع؛ یعنی 4 در 5/ 4 متر بود. سقفش نیز کوتاه بود و از درون دست به آن می رسید. دیوارها از کیسه های مو بود، استوار شده بر چوب عرعر (سرو) آنگاه رسول خدا صلی الله علیه و آله خانه دیگر ساخت که آخرین آن ها در کنار دری بود پهلوی باب عثمان (باب جبرئیل) یعنی؛ تا باب النساء و این دری بود که عمر بن خطاب احداث کرده بود.

به طور مؤکد همه خانه ها در جانب شرقی و خارج از مسجد بودند ولی به مسجد در داشتند. چهار خانه از این خانه ها از خشت بودند با سقفهایی از تنه نخل و پنج خانه دیگر از برگ خرما و اندود شده به گِل بودند.

عرض درهایش یک ذراع بود و بلندی اش سه ذراع و در پارچه هایی از موی سیاه پوشیده. ⁽¹⁾

المدینة المنوره تطورها العمرانی، ص 57.

چهارم: روشنایی مسجد و فرش و بخور سوزی در آن:

چهارم: روشنایی مسجد و فرش و بخور سوزی در آن:

اشاره

مسجد شریف نبوی در زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله و در آغاز کار او، چون شب در می رسید، با شاخه ها و برگ های نخل روشن می شد. این امر تا بعد از توسعه دوم؛ یعنی سال هفتم ادامه داشت. در سال نهم هجری تَمیم الدّاری ⁽²⁾به مدینه منوره آمد و دید که مسجد با شاخه و برگ نخل روشن می شود.

تَمیم الدّاری قندیل هایی همراه خود آورده بود و به آن قندیل ها، که روغن در آن ها می سوخت، مسجد را روشن نمود.

ابو نُعَیم از ابو هُرَیره روایت می کند: که اولین کسی که در مسجد چراغ افروخت، تمیم الداری بود. ⁽³⁾صاحب استیعاب از سراج غلام تَمیم الدّاری روایت می کرد:

«ما نزد رسول خدا صلی الله علیه و آله آمدیم. پنج تن غلامان تمیم الداری بودیم.

تمیم الداری مرا فرمان داد و من قندیل را که به روغن می سوخت روشن

کردم. و تا آن زمان شب ها مسجد را به شاخه ها و برگ نخل روشن می کردند.

رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید: چه کسی در مسجد ما چراغ افروخت؟ تمیم گفت: این غلام من. پرسید: نامش چیست؟ گفت: فتح. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود از این پس نامش سراج است. آری، رسول خدا صلی الله علیه و آله مرا سراج نامید.» ⁽¹⁾بدین گونه مسجد با چراغ های روغنی روشن شد.

بعضی گویند که عمر بن خطاب به شمار چراغ ها افزود و این کار بر حسب نیاز بود.

برخی از نمازگزاران، که در آخر مسجد بودند، خواستند که چراغ های بیشتری روشن گردد.

بعضی از مورخان قرار دادن چراغ را در مسجد به عمر نسبت می دهند، هنگامی که نماز تراویح را به جماعت می خواندند. ⁽²⁾برای خریدن روغن از زمان روشن شدن قندیل ها مالی اختصاص یافت.

ابن زَباله از یوسف بن مسلم روایت کند که روغن چراغ را از شام می آوردند تا اینکه در حکومت جعفر بن سلیمان- آخر- بر مدینه، روغن را از بازار مدینه خریدند. چون داودبن عیسی به سال 198 ه. بر مدینه امارت یافت، هزینه روغن چراغ را از بیت المال مسلمانان داد. ⁽³⁾او برای کسی که این کار را بر عهده داشت در هر ماه سه دینار مقرر نمود که از بیت المال مسلمانان پرداخت می شد. همچنین قندیل های شکسته را نیز تعمیر می کردند. ⁽⁴⁾این امر تا قرن هفتم هجری ادامه داشت، از آن زمان روغن مخصوص مسجد نبوی

از اوقاف مصر می رسید. مقدار آن بیست و هفت قنطار (یعنی 130 رطل بود و همراه آن صد و شصت شمع سفید بزرگ یا کوچک هم می رسید با صد مثقال نَدّ برای بخور سوزی و خوشبوکردن فضای مسجد. ⁽¹⁾این امر که مقدار روغن ارسالی از مصر به بیش از صد قنطار می رسید تا قرن دهم ادامه داشت. ⁽²⁾این روغن را اوقاف مصر مخصوص مسجد شریف نبوی می فرستاد. در قرن حاضر هم به شیوه های امروزی برای روشنی مسجد شریف نبوی کارهای بسیاری صورت گرفته است.

فرش مسجد:

مسجد شریف نبوی در عهد رسول خدا صلی الله علیه و آله به حصیر یا قالی مفروش نبود. زمین را ریگ ریخته بودند تا نمی را که در اثر چکه کردن سقف، به هنگام باریدن باران حاصل می شد از بین ببرد. ابو داود در سنن خود از ابو الولید روایت کرده که گوید: از ابن عمر در باب ریگ های مسجد سؤال کردم، گفت یک شب باران بارید و زمین مسجد تر شد. مردی در دامن جامه اش ریگ آورد و زیر پای خود ریخت. چون رسول خدا نماز را به پایان برد، گفت: چه کار خوبی است این، از آن روز زمین مسجد به ریگ مفروش شد. ⁽³⁾

امروزه مسجد شریف نبوی به قالی های فاخر فرش گردیده وکارگاههایی برای بافتن آنها در مساحت های مختلف تأسیس شده است.

بخور سوزی در مسجد:

ابن ماجه از واثلة بن اسقَع روایت کرده که رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود:

«دور دارید مساجدتان را از بازی کودکان و ورود دیوانگان و خرید و فروش و طرح دعواها و خصومت ها در آن و بلند کردن آواز و اقامه حدود و کشیدن شمشیر. بر درگاه های مساجد جایی برای شست وشو قرار دهید و آنها را به بخور خوشبو سازید.» ⁽¹⁾

از زمان رسول خدا صلی الله علیه و آله کسانی مأمور بخور سوزی در مسجد بودند و این کار تا به امروز ادامه دارد.

پنجم: محراب های مسجد شریف نبوی:

پنجم: محراب های مسجد شریف نبوی:

«محراب» در لغت به معنای صدر خانه است ⁽²⁾یا بهترین مواضع آن و نیز جای ایستادن امام جماعت در مسجد. کلمه محراب چهار بار در قرآن آمده است:

1- به معنی «خانه»، در این آیه: کُلَّمَا دَخَلَ عَلَیْهَا زَکَرِیَّا الْمِحْرَابَ وَجَدَ عِنْدَهَا رِزْقاً ...

«هر زمان که زکریا بر او (بر مریم) داخل می شد، نزد او خوردنی می یافت.» ⁽³⁾

2- به معنی «مصلّی»، در این آیه: فَنَادَتْهُ الْمَلَائِکَةُ وَهُوَ قَائِمٌ یُصَلِّی

فِی الْمِحْرَابِ

«پس همچنان که در محراب به نماز ایستاده بود فرشتگان ندایش دادند.» ⁽¹⁾

3- نیز به معنی «مصلّی» در این آیه: فَخَرَجَ عَلَی قَوْمِهِ مِنْ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَی إِلَیْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُکْرَةً وَعَشِیّاً

«از محراب به میان قوم خود بیرون آمد و به آنان اعلام کرد که صبح و شام تسبیح گویید.» ⁽²⁾

4- به معنی «صدر خانه»، در این آیه وَهَلْ أَتَاکَ نَبَأُ الْخَصْمِ إِذْ تَسَوَّرُوا الْمِحْرابَ

«آیا خبر آن مدعیان را شنیده ای آنگاه که از قصر بالا رفتند؟» ⁽³⁾

همچنین کلمه «محاریب» یک بار به معنی «مساکن و قصور» آمده، در این آیه: یَعْمَلُونَ لَهُ مَا یَشَاءُ مِنْ مَحَارِیبَ وَتَمَاثِیلَ وَجِفَانٍ کَالْجَوَابِ

«برای وی هر چه می خواست از بناهای بلند و تندیسها و کاسه هایی چون حوض ... می ساختند.» ⁽⁴⁾

در اشعار قدیم عربی و اشعار جدید آن، واژه «محراب» آمده است:

قِفْ بالخشوع کزاهدٍ متعبّد فی رَحْبِ محراب النبیِّ محمّد

وارکع لِربِّ العالمین مَهابةً وبحمد رَبِّ الخلق سَبّح واسجُد

«از روی خشوع چون زاهدی عبادت پیشه بر آستان محراب پیامبر،

محمد صلی الله علیه و آله بایست و به درگاه پروردگار عالمیان سر فرود آر و به سپاس و ستایش آفریدگار آفریدگان تسبیح بگوی و سجده نمای.»

پیامبر صلی الله علیه و آله نزدیک به شانزده ماه یا هفده ماه به سوی بیت المقدس نماز می گزارد.

و این بعد از هجرت آن حضرت به مدینه بود. قبله او به سوی بیت المقدس آن ایام در آخر مسجد و در سمت شمال بود، مقابل باب عثمان، نزد ستون پنجم در شمالِ ستونِ عایشه و در غرب جایی که امروز آن را «دکّةُالاغوات» ⁽¹⁾می گویند.

پس از تحوّل قبله به بیت الحرام، پیامبر صلی الله علیه و آله قبله را از شمال مسجد به جنوب آن تغییر داد. و دو ماه یا چهار ماه نزد ستون عایشه نمازگزارد. سپس به سوی ستون مخلّقه پیش آمد و چند روز هم در نزد آن به نماز ایستاد. آنجا محل نماز او شد و در آنجا محراب شریف را بنا کردند. هنگامی که عمر بر مساحت مسجد افزود، محراب را در پایان مساحتِ زیاد شده قرار داد، در سمت جنوب. و هنگامی که عثمان بر مساحت مسجد افزود، خود در محراب عثمانی، همان جا که امروز امام می ایستد به نماز ایستاد. ⁽²⁾

مسجد شریف نبوی محرابِ در دیوار فرو رفته نداشت، نه در زمان آن حضرت و نه در زمان خلفای راشدین بعد از او.

چنانکه از عبارات مؤکّد منابع تاریخی بر می آید، اینگونه محراب ها در مسجد شریف نبوی، در عمارت ولید بن عبدالملک اموی به دست عاملش بر مدینه، عمربن عبدالعزیز در سال 88- 91: 707- 710 م. ساخته شد. چنان

بر می آید که محراب مسجد شریف نبوی پیش از عمارت ولید جایی مسطّح بود، بدون فرو رفتگی در دیوار یا بدون علامت مشخصه ای بر دیوارِ جانب قبله، به سخن عمربن عبدالعزیز استناد می کنند که گفت: بیایید در بنای قبله تان حاضر باشید و نگویید که عمر قبله ما را تغییر داد. او هر سنگی را که بر می داشت سنگ دیگر به جای آن می نهاد. ⁽¹⁾

مسلمانان بعدها درساختن محراب ها هنرنمایی هاکردند وآنها رابا نقوش اسلامی و آیات قرآنی زینت دادند و آن را در صدر مساجد قرار دادند؛ زیرا آنجا مکانِ مناسبِ معنیِ محراب است- چنانکه گفتیم- محراب علامت ممیزه ای بود برای سمت قبله که هر مسلمانی بر او واجب است که در نماز روی به قبله کند. ⁽²⁾

شمار محراب ها در مسجد نبوی متعدد شد تا به شش محراب رسید از این قرار:

1- محراب نبوی شریف، در روضه شریف، در سمت چب منبر.

2- محراب عثمانی، در دیوار سمت قبله و آن همان محراب است که امروز امام مسجد در آن نماز می خواند.

3- محراب سلیمانی، که آن را محراب حَنَفی هم می گویند، در مغرب منبر.

4- محراب فاطمه، در سمت جنوبی محراب تّهجُّد، داخل مقصوره شریفه.

5- محراب شیخ الحرم، که در پشت دکّة الاغوات واقع شده. این محراب در عمارت مجیدیّه احداث شد.

ششم: حجره شریف نبوی:

اشاره

این نام بر خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله اطلاق می شود؛ خانه ای که با عایشه دخت ابوبکر در آنجا می زیست. مرقد رسول خدا و ابو بکر و عمر در این خانه است.

این خانه در مشرق مسجد شریف نبوی واقع شده و دَرِ آن به روضه شریفه باز می شود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله در حجره عایشه به رفیقِ اعلی پیوست؛ زیرا از دیگر زنان اجازت خواسته بود که در خانه عایشه باشد تا او پرستاریش کند.

پس از وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله بر سر اینکه در کجا به خاکش سپارند، میان اصحاب گفتگو شد. ابو بکر گفت: از پیامبر شنیده است که فرمود: هر پیامبری در همانجا که جانش را می گیرند دفن می شود. ⁽¹⁾

پس او را در همان حجره دفن کردند و قبر شریف در سمت جنوبی حجره بود.

عایشه در قسمت شمالی خانه زندگی می کرد و میان او و قبر، پرده ای نبود و چون ابوبکر از دنیا رفت اجازه داد که او را نیز در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله دفن کنند، در یک ذراع فاصله سر او مقابل کتف های پیامبر صلی الله علیه و آله بود. عایشه باز پرده نصب نکرد و گفت یکی شوهر من است و یکی پدرم. چون عمر از دنیا رفت و اجازه دادکه او را نیز در همان حجره دفن کنند، در یک ذراع فاصله و سر او مقابل کتف های ابوبکر، در این هنگام میان خود و قبرها پرده ای افکند؛ زیرا

عمر مَحْرم او نبود. ⁽¹⁾

بعضی از علما گویند مکان خالیِ موجود در حجره شریفه، قبر عیسی علیه السلام خواهد بود. اما فاطمه علیها السلام مرقدش در حجره شریفه نیست، آن گونه که بعضی از مورّخان گفته اند- بلکه دخت پیامبر صلی الله علیه و آله در بقیعِ غَرْقَد مدفون گشته است.

در آثار و احادیث آمده است که ملائکه برگرد قبر شریف، شب و روز طواف می کنند و بر پیامبر صلی الله علیه و آله صلوات می فرستند؛ دارمی و بیهقی نیز این روایت را آورده اند. ⁽²⁾

در حجره شریفه چند بار اصلاحات وترمیمات صورت گرفته است که ما به طور اختصار آن ها را ذکر می کنیم:

1- عمر بن خطاب، هنگامی که در سال 17 ه. مسجد شریف را توسعه داد، جاهایی را که از چوب و برگ نخل بود به دیوار بدل کرد.

2- ولید بن عبدالملک در سال 88- 91 ه. مسجد را توسعه داد و عمر ابن عبدالعزیز عامل او در مدینه حجره شریفه را تجدید بنا کرد، به همان مساحتی که سرای رسول خدا بنا شده بود. سپس در اطراف حجره دیواری پنج ضلعی کشید؛ به گونه ای که قسمت آخر آن مثلث بود تابه خانه کعبه شباهت نیابد.

3- در سال 557 ه. الملک العادل نورالدین شهید، خندقی در اطراف حجره شریف حفر کرد و در آن سرب ریخت تا کسی نتواند به جسد شریف رسول خدا دست یابد.

4- در سال 668 ه. الملک الظاهر بیْبرس مقصوره ای از چوب ساخت که سه در داشت.

5- در سال 694 ه. الملک العادل زین الدین کتبغا بر دیوارهای مقصوره افزود تا آن را به سقف رسانید.

6- در سال 678 ه. سلطان محمدبن قلاوون الصالحی گنبدی بالای حجره شریفه برآورد که از پایین مربع بود و از بالا هشت ضلعی و آن را به الواح سرب پوشید.

7- در سال 881 ه. الناصر حسن بن محمدبن قلاوون گنبد راتجدیدکرد.

8- در سال 886 ه. گنبد به سبب آتشی که در مسجد افتاد، آسیب دید.

9- در سال 887 ه. در عهد سلطان قایتبای گنبد تجدید بنا شد و برای آن پایه های محکمی در زمین مسجد نصب شد و آن را با آجر برآوردند و برای مقصوره شریفه هم از جهت قبله پنجره هایی از مس ساختند. در بالای آن هم پنجره ای مشبک ترتیب دادند اما در جانب شمالی و شرقی و غربی پنجره ها از آهن بود و در بالای آن تزییناتی از مس. و در آن 76 طاق.

10- در سال 892 ه. بنای گنبد با گچ سفید تجدید شد و این هنگامی بود که بالای گنبد شکاف برداشت و این نیز در عهد سلطان قایتبای بود.

11- در سال 1233 ه. در عهد سلطان محمود بن عبدالحمید (عثمانی) بنای گنبد برای آخرین بار تجدید شد؛ زیرا در زمان او گنبد شکاف برداشت. او دستور به خراب کردن قسمت بالای آن و تجدید بنای آن صادر کرد و این گنبد است که هنوز برپاست.

12- در سال 1253 ه. سلطان عبدالحمید عثمانی فرمان داد گنبد را به رنگ سبز رنگ کنند. و از آن پس آن را «القبة الخضراء» نامیدند و حال آنکه پیش از آن، آن را «القبة الزرقاء» ⁽¹⁾می گفتند، یا «القبةالبیضاء» یا

«القبةالضیحاء».

از زمان ملک عبد العزیز سعودی، اهتمام به حفظ حجره شریفه و قبة الخضراء بسیار شده؛ همان بنای عثمانی بر جای است ولی در استواری و ترمیم آن کوشش بسیار می شود و چنین است توجه و اهتمام به حجره شریفه.

درهای حجره شریفه

حجره شریفه که آن را «المقصورة الشریفه» نیز می گویند، شش در دارد از این قرار:

1- درِ جنوبی به نام «باب التوبه»، بر آن در صفحه ای است از نقره که بر آن تاریخ ساختنش- سال 1026 ه.- نوشته شده است.

2- درِ شمالی که آن را «باب التهجّد» نامیده اند.

3- درِ شرقی که به «باب فاطمه» موسوم است.

4- در غربی یا «باب النّبی» (معروف است به باب الوُفود).

5- دری در طرف راست مثلث، داخل مقصوره.

6- دری در طرف چپ مثلث، داخل مقصوره.

نخستین کسی که بر مرقد رسول خدا صلی الله علیه و آله جامه پوشید، خیزران مادر هارون الرشید بود. سپس ابن ابی الهیجاء وزیر مصری، سپس المستضی ء جامه ای از دیبای بنفش فرستاد، پس از دو سال. سپس خلیفه الناصر جامه ای از دیبای سیاه. سپس هر شش سال جامه ای از مصر فرستادند از دیبای سیاه و المرزکش به حریر سفید، با طرازی زرین یا سیمین. سپس آل عثمان جامه کعبه را مهیا می نمودند. و اولین کسی که بر درها پرده افکند، عبیداللَّه الحارثی

بود به سال 138 ه. ⁽¹⁾

تصویر ص 65

گنبد سبز

طول ضلع دیوار مسی در خارج مقصوره 16 متر بود، در دو ضلع شمالی و جنوبی. و 15 متر در دو ضلع شرقی و غربی. و طول اضلاع از داخل بین 4- 5- 6 متر، ارتفاع حجره تقریباً 8 متر و ارتفاع عرصه مخمس از زمین مسجد حدود 7 متر است. ⁽²⁾

هفتم: روضه شریفه

رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: «بین خانه و منبر من روضه ای است از روضه های بهشت.» ⁽¹⁾مورخانی که درباره مسجد شریف نبوی نوشته اند، معتقدند که روضه مطهر مکانی است میان خانه رسول خدا صلی الله علیه و آله و خانه عایشه و منبر شریف.

اقوالی هم در معین کردن حدود آن آمده است که روضه در جانب شرقی خانه عایشه است و در جانب غربی منبر شریف. سمتِ جنوبی آن قبله است.

و سمت شمالی خطی است موازی با پایان خانه عایشه. مساحت روضه 330 متر مربع است؛ زیرا طول آن 22 متر است و عرضش 15 متر. ⁽²⁾

روضه ای که امروزه درآن نماز می خوانند، همه روضه ای که رسول خدا صلی الله علیه و آله از آن خبر داده، نیست؛ زیرا قسمتی نه چندان کم از آن در بنایی که اطراف حجره شریفه به امر ولید بن الملک برآورده شد، داخل گردیده است؛ یعنی زمانی که عمربن عبدالعزیز دیوار پنج ضلعی راگرداگرد حجره شریفه کشید. ⁽³⁾

نماز در روضه شریفه از هر مکان دیگری در مسجد، افضل است. مگر نماز واجب در صف اول- و لو اینکه خارج از روضه باشد- و این افضل است از اینکه در روضه باشد. زائرانی که به زیارت روضه شریفه می روند مشتاقند که نمازهای نافله را در روضه شریفه به جای آرند. ابن القاسم گوید: بهترین موضع برای گزاردن نمازهای نافله، مسجد رسول خداست و در روضه شریفه و در

نمازهای واجب صف اول. ⁽¹⁾

تصویر ص 65

حجره شریف نبوی از جنوب

تصویر ص 65

حجره شریف نبوی از غرب

هشتم: ستون های مشهور در مسجد نبوی

هشتم: ستون های مشهور در مسجد نبوی

اشاره

همانگونه که پیشتر گذشت، ستون های مسجد شریف نبوی در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله از تنه نخل بود.

وقتی می گوییم «ساریه» مقصودمان ستونی است که در جای آن نهاده شده. کسانی که مسجد را توسعه می دادند سعی می کردند ستون ها را در همان جایی قرار دهند که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله بوده است.

ستون هایی که در مسجد شریف نبوی، در قسمت قبله ای آن مشاهده می کنیم، در عهد سلطان عبدالمجید نصب شده اند. از آن ها هشت ستون مشهورند و برباقی ستون ها برتری دارند و آن ها را ویژگی هایی است که دیگر ستون ها را نیست:

1- ستون مخلّقه یا علم مصلای پیامبر صلی الله علیه و آله.

2- ستون قرعه یا ستون عایشه.

3- ستون توبه یا ستون ابولُبابه.

4- ستون سریر.

5- ستون محرس.

6- ستون وُفود.

7- ستون مربع قبر.

8- ستون تهجّد.

این ستون ها هریک نام خود را ازرسول خدا صلی الله علیه و آله گرفته اند و اینک به طور مختصر به شرح آن می پردازیم:

1- ستون مُخَلَّقه

آن را عَلَم رسول اللَّه صلی الله علیه و آله نیز می گویند. «مخلّقه» به معنای خوشبو و معطر است. از «خَلوق» می آید؛ یعنی بوی خوش. گویند که عثمان بن مظعون در مسجد آب دهن افکند، بدین سبب اندوهگین شد، زنش سبب اندوهش را پرسید. گفت: چیزی نیست مگر آنکه به هنگام نماز به قبله مسجد آب دهن افکنده ام. زنش به مسجد رفت و جایی را که شویش آب دهن انداخته بود شست و خوشبو کرد و آن زن نخستین کسی است که مسجد را خشبو کرده است. ⁽¹⁾

جابربن عبداللَّه گوید: نخستین کسی که مسجد را با بوی خوش معطر نمود، عثمان بن عَفّان بود. ⁽²⁾سپس خیزران، مادر هارون الرشید، در سال 70 ه. حج به جای آورد و فرمان داد تا مسجد را خشبو کنند. این کار به وسیله خازنه او «مؤنسه» انجام گرفت. او همه مسجد و حجره پیامبر صلی الله علیه و آله را خشبو ساخت. ⁽³⁾سمهودی از ابن زَباله روایت کند که پیامبر صلی الله علیه و آله پس از تحول قبله بیش از ده روز در آنجا نماز به جای آورد. ⁽⁴⁾

سَلَمة بن الاکوع می کوشید تا نمازش را در نزد این ستون به جای آرد.

سبب پرسیدند، گفت: «دیدم رسول خدا صلی الله علیه و آله را که چنین می کرد.» ⁽⁵⁾

مالک گوید: دوست داشتنی ترین مکانها در مسجد شریف نبوی صلی الله علیه و آله در نمازهای نافله، آنجاست که ستون مُخلّقه تعبیه شده و اما نماز واجب در

صف های اول افضل است. ⁽¹⁾

2- ستون قرعه

این سومین ستون است از منبر و سومین ستون است از قبر و سومین ستون است از قبله. آن را ستون مُخلّقه گویند و نیز به ستون عایشه معروف است و هم به ستون مهاجرین.

اما سبب نامگذاری آن به «ستون قرعه»، روایتی است که طبرانی در اوسط از عایشه نقل می کند. که پیامبر صلی الله علیه و آله گفت: در مسجد زمینی است پیش از این ستون، که اگر مردم می دانستند بر آن قرعه می زدند. بس نگریستند در کنار آن ستون جمعی از صحابه و فرزندان مهاجران بودند؛ یعنی آن ستون قرعه است. ⁽²⁾

و امّا «ستون عایشه»، آن را بدین نام نامیدند؛ زیرا عایشه عبداللَّه ابن زبیر را از فضیلت آن ستون خبر داد. او برخاست و در نزد آن نماز گزارد. ⁽³⁾

و امّا سبب آن که آن را ستون «مهاجرین» نامیدند، چون مهاجرین قریش در نزد آن جمع می شدند. این مجلس را مجلس مهاجرین می گفتند.

سمهودی از زید بن اسلم روایت می کند که گفت: من جای پیشانی رسول خدا صلی الله علیه و آله را در نزد این ستون دیدم. و گویند که دعا در آنجا مستجاب می شود. ⁽⁴⁾

3- ستون توبه

این چهارمین ستون از منبر و دومین ستون از قبر و سومین ستون از قبله است. به «ستون ابولُبابه»، رِفاعة بن عبدالمُنذِر هم مشهور است و او یکی از سران بود. سبب نامیدنش به این نام این است که چون بنی قریظه با ابولُبابه که هم پیمان (حلیف) آن ها بود مشورت کردند که آیا به حکم رسول خدا صلی الله علیه و آله گردن نهند یا نه، او با دست اشاره به گردن خود کرد؛ یعنی سر همه بر باد خواهد رفت. ابولُبابه گوید: هنوز از آنجا قدمی برنداشته بودم که دانستم به خدا و رسول او خیانت کرده ام و این آیه نازل شد:

یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَاتَخُونُوا اللَّهَ وَالرَّسُولَ وَتَخُونُوا أَمَانَاتِکُمْ وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ

«ای کسانی که ایمان آورده اید می دانید که نباید به خدا و پیامبر خیانت کنید و در امانت خیانت ورزید» ⁽¹⁾

ابولُبابه نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بازنگردید، بلکه به مسجد رفت و خود را به ستونی که در موضع این ستون توبه بود بست و سوگند خورد که خود را باز نکند و کسی هم او را باز نکند تا پیامبر صلی الله علیه و آله خود او را باز نماید و توبه اش قبول شود.

چون پیامبر صلی الله علیه و آله خبر یافت فرمود: اگر به نزد من می آمد از خداوند برای او آمرزش می خواستم ولی حال که چنین کرده من نمی توانم او را بازکنم تا خداوند توبه اش را بپذیرد. پذیرفته شدن توبه او بر رسول خدا صلی الله علیه و آله نازل شد و او در خانه امّ سَلَمه بود. امّ سَلَمه سحرگاهی شنید که پیامبر صلی الله علیه و آله می خندد. پرسید:

ای رسول اللَّه، سبب خنده چیست؟ خدا همواره شما را خندان سازد. گفت: توبه

ابولُبابه پذیرفته گردید. امّ سلمه گفت: آیا من این بشارت به او ندهم؟ فرمود:

بلی بشارتش ده. امّ سَلَمه بر در حجره خود ایستاد و گفت: ای ابولُبابه بشارت باد تو را که خدا توبه ات را قبول کرد. در این هنگام مسلمانان آهنگ گشودن او کردند. ابولُبابه گفت: نه به خدا، می خواهم که پیامبر صلی الله علیه و آله خود مرا بگشاید. پیامبر بعد از نماز صبح که از کنار او می گذشت او را بگشود. ⁽¹⁾از آن پس این ستون را ستون توبه نامیدند.

4- ستون سریر (تخت)

ستون سریر در مشرقِ ستون توبه است، پیوسته به پنجره مُشرف بر روضه شریفه. اینجا محل اعتکاف رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. آن حضرت را در اینجا تختی بود از برگ های نخل و نیز بالشی بود بر روی آن که بر آن تکیه می داد. ⁽²⁾بعضی گویند که پیامبر صلی الله علیه و آله تخت را کنار ستون توبه نهاده بود. تا آنجا که بدربن فرحون گوید: ستون سریر همان ستون توبه است. ⁽³⁾می توان گفت که سریر گاه در کنار ستون توبه بوده و گاه در کنار ستون سریر.

بدربن فرحون روایت کند که برای پیامبر صلی الله علیه و آله به هنگام اعتکاف، پشتی یا بالشی می گذاشتند بر تختی از چوب و برگ نخل. این تخت را میان ستونی که امروز روبه روی قبر شریف است و قندیل ها، جای می دادند. پیامبر صلی الله علیه و آله بر آن دراز می کشید. ⁽⁴⁾

ابو وحره (به حای بی نقطه) سعدی در ابیاتی در مدح آل زبیر، از این

تخت یاد می کند؛ زیرا جای نشستن آن ها نزدیک آن بود. و آنها را «اهل السریر» و «اهل صدر المسجد» خوانده است.

5- ستون محرس

این ستون، پشت ستون سریر است از جانب شمالی. در مقابل دریچه ای که رسول خدا صلی الله علیه و آله هنگامی که در خانه عایشه بود از آن می گذشت و برای نماز به روضه شریفه می آمد. آن را «ستون محرس» از آن جهت می گفتند که علی ابن ابی طالب علیه السلام برای حراست و حفاظت از پیامبر صلی الله علیه و آله در کنار آن می نشست. ⁽¹⁾

6- ستون وفود

این ستون پشت ستون محرس بود از جانب شمال. پیامبر صلی الله علیه و آله در آنجا می نشست تا وفود عرب را که نزد او می آمدند ملاقات کند. آنجا را «مجلس القلاده» هم می گفتند، سران و افاضل صحابه در آنجا می نشستند. ⁽²⁾

7- ستون مربع قبر

این ستون در قسمتی بود که عمربن عبدالعزیز ساخته بود، آنجا که دیوار غربی به سمت شمال منحرف می شود، در صف ستون وفود؛ معنی اش این است که آن داخل دیوار محیط بر قبر شریف است و کسی که به زیارت مسجد شریف می رود، نمی تواند آن را ببیند. ⁽³⁾سمهودی گوید، مردم نمی باید به سوی این ستون نماز بگزارند، به سبب پنجره هایی که گرد حجره شریفه را گرفته اند