مشخصات کتاب

سرشناسه : سباعی احمد

Sibai, Ahmad

عنوان قراردادی : تاریخ مکه فارسی عنوان و نام پدیدآور : تاریخ مکه ازآغاز تا پایان دولت شرفای مکه (۱۳۴۴ ق / مولف احمدسباعی مترجم رسول جعفریان

مشخصات نشر : تهران : مشعر ، ۱۳۸۵.

مشخصات ظاهری : ۸۳۹ ص :مصور، نقشه نمونه عکس

شابک : ۶۰۰۰۰ ریال 964540004x

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : عنوان اصلی لاتینی شده Tarikh Makkah: dirasat fi al - siyasah wa - al - ailm wa al - iytimah al - umran, 1979

یادداشت : کتابنامه ص ۷۵۷ - ۷۵۸؛ همچنین به صورت زیرنویس

یادداشت : نمایه.

عنوان دیگر : تاریخ مکه فارسی موضوع : مکه -- تاریخ

شناسه افزوده : جعفریان رسول ، ۱۳۴۳ - ، مترجم رده بندی کنگره : DS۲۴۸/م ۷س ۲۳۰۴۱ ۱۳۸۵

رده بندی دیویی : ۹۵۳/۸

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۵-۷۸۱۸

اشاره

مقدّمه

درباره احمد السباعی

احمد السباعی از مورخان معاصر سعودی است که به سال 1323 ق در مکه زاده شد و در همان شهر در مدارسی که شریف حسین بن علی تأسیس کرده بود، به تحصیل پرداخت. وی هم زمان به حفظ قرآن مشغول شد و طی سه سال قرآن کریم را حفظ کرد.

پس از آن به تحصیلات خود ادامه داد و همزمان، به مطالعه آثار ادبی، داستانی و تاریخی پرداخت.

سباعی، منهای شغل جاری خود، یک نویسنده، ژرونالیست و هم زمان ادیب و شاعر و مورخ بود. نویسنده کتاب الحرکة الأدبیة فی الجزیرة العربیة به صراحت از وی به عنوان یک شاعر یاد کرده است. ⁽¹⁾

نخستین کارهای مطبوعاتی وی در نشریه ام القری و سپس صوت الحجاز بود که به همراه شماری از متفکران و نویسندگان آن نسل، در آنها قلم می زد. همان زمان وی مقالات فراوانی با نام مستعار در این نشریات می نوشت. برخی از نام های مستعار وی عبارت بود از «س» «فتاة الحجاز»، «سباعی»، «أ. س»، «خدیجه»، «سمراء الجزیرة»، «ابوأسامه»، و «فتاة».

وی از زاویه مطبوعاتی، در تعلیم و تربیت زنان و گسترش دامنه آن نقشی فعال ایفا

کرد و در این باره، با استفاده از امکانات مطبوعات، فراوان نوشت و نقادی کرد. نخستین مقاله وی در این باره «وحی الصحراء» بود که در باره لزوم تعلیم دختران نوشت. وی در نشریه قریش هم همیشه صفحه ای را اختصاص به زنان می داد و نام آن صفحه را «مجمع السیدات» گذاشته بود.

در واقع، نشریه قریش که متعلق به او بود، از دیگر مطبوعاتی است که صحنه ای برای قلم ادیبانه وی بود. در این نشریه علاوه بر خود وی، شماری از نویسندگان مانند عبدالله خیاط، عبدالعزیز مؤمنه، و فؤاد عنقاوی هم در آن مطلب می نوشتند.

سباعی در زمینه کار تئاتر نیز کوشا بود و در این باره جایی را هم بنا کرد که تا به امروز به نام مسرح قریش فعال است.

وی در برنامه های رادیویی نیز شرکت داشت و یکی از معروف ترین برنامه های وی «دعونا نمشی» بود که ضمن آن مباحث اجتماعی و ادبی را مطرح می کرد.

سباعی چندی پیش از درگذشتش در تاریخ 26/ 1/ 1404 طی مراسمی در دانشگاه ملک سعود در ریاض، موفق به دریافت جایزه حکومتی ادبیات شد و از وی تقدیر به عمل آمد. ⁽¹⁾

سباعی به جز کتاب تاریخ مکه که اثر مشهور اوست، آثار دیگری دارد که نوعا چیزی میان ادب و تاریخ است.

المطوّفون و حجاج، مکتبة الثقافة، مکة المکرمة، 1373 ق: این اثر شرح حال زندگی حسن نامی از مطوفین است که آن را در قالب خاطرات و داستان وار بیان کرده است. این کتاب جیبی و در 115 صفحه به چاپ رسیده است.

السباعیات، المکتبة السعودیة، 1403 ق، الجزء الاول، 207 ص: این کتاب گزیده مقالات مؤلف در مطبوعات مختلف است که گردآوری و چاپ شده است. این مقالات بیشتر ادبی و اجتماعی است. در مقدمه آن در باره سباعی آمده است که وی نخستین

کسی است که در مطبوعات سعودی، سخن از حقوق زن به میان آورد و از آموزش آنان سخن گفت. نخستین کسی است که کتاب سلم القراءة العربیه را نوشت. این کتاب درسی است و پیش از آن از کتابهای درسی مصری استفاده می شد. سباعی نخستین کسی است که مقالاتی تحت عنوان مدارسُنا نوشت. و وی نخستین کسی است که مباحث مطوفی را در مطبوعات مطرح کرد و نخستین کسی است که تاریخ را در قالب داستان بیان کرد.

فکرة، لجنة النشر العربیة، بدون تاریخ، 180 ص رقعی: این کتاب، یک قصه است، قصه دختری که نمی خواهد صرفا از گذشته تقلید کند بلکه می خواهد با تأمل زندگی کند و در باره آن بیندیشد: «قصة فتاة عاشت لافکارها و دانت لما تعتقد، و لم تخضع قط لتقلید لایؤیده منطق او تدعمه بینة واضحة» (ص: 6)

ایامی، الکتاب العربی السعودی، جده، تهامه، 1402، 116 ص. وزیری: این کتاب خاطرات مؤلف است و چاپ نخست آن با عنوان ابوزامل چاپ شده است. وی از دوران کودکی و تحصیلات مکتبی اش یاد کرده، از خاله اش به نام حسینیه که کار تعلیم او و بچه ها را عهده دار بوده است، سپس از مدرسه و تعلیم و تربیت ومسائل و داستانهای آن دوره یاد کرده است. از کلاس حفظ قرآن و بعد از آن رفتن به کلاس بالاتر. از جده مادریش سخن گفته و از قصه های او. از محمل های شامی و مصری که به مکه می آمده است. از دوران استادی و معلمی و مدارس آن دوره. بعدهم از خاطرات روزنامه نگاریش و مدیریت صوت الحجاز و از مجلاتی که در آن دوره یعنی اواخر شریف حسین و بعد از آن چاپ می شده است. در پایان اشارتی هم به دیگر فعالیت های فرهنگی و اجتماعی خود دارد. کتاب با نثری ادبی نوشته شده اما در عین حال شرح زندگی خودنوشت مؤلف است.

الامثال الشعبیه فی مدن الحجاز، تهامه، 1981، تهامه، 100 ص. وزیری: این کتاب یک صد صفحه ای به صورت الفبایی، امثال و حکم محلی حجاز را آورده اما کمترین شرحی در باره آنها به دست نداده است. بنابراین برخی مفهوم و برخی برای افراد بیگانه نامفهوم است.

فلسفة الجن، مکه، مکتبة الثقافة، 1368 ق، 131 ص. رقعی: این انتشارات که از قدیمی ترین دارالنشرهای مکه است، آن زمان کتابهایش را در مصر چاپ می کرده است.

کتاب یک متن ادبی- اجتماعی است که در حول و حوش جن و انسان نوشته شده است.

گاهی جنیان با هم سخن می گویند، گاهی جن با آدمی و گاهی به عکس. این اثر را در ضمن باید یک اثر تربیتی خواند که مؤلف ضمن آن به مهم ترین مباحث تربیتی در جامعه پرداخته و آنها را نقادی کرده است. در صفحه نخست این کتاب یک تصویر بسیار جالب هم از مؤلف گراور شده است.

المرشد الی الحج و الزیاره حرکة الحاج و مناسکه علی المذاهب الاربعه، احمد السباعی المطوف، قاهره، 1368 ق، 112 ص.

این کتاب دو بخش است. بخش اول فقه و بخش دوم آن تاریخ است. در این کتاب آنچه دانستنش برای یک زائر لازم است بیان شده است. بخش تاریخی آن حاوی تصاویر بسیار قدیمی از مسجد الحرام و مساجد مکه و مدینه و برخی از اماکن تاریخی است. اما نمی دانم این همان مؤلف ماست یا نه. آنچه هست این که بخش تاریخی آن حاوی آن حاوی اطلاعات دقیق تاریخی از تطورات عمرانی است که در مسجد الحرام صورت گرفته است.

تاریخ مکه مؤلف

کتاب «تاریخ مکه» که اثر معروف احمد سباعی است، اثری است عمومی که شامل همه ابعاد تاریخی، سیاسی، تمدنی، اجتماعی و فرهنگی می شود. هدف سباعی از تألیف این اثر نگارش کتاب برای تمامی کسانی بوده است که علاقمند بوده اند یک نگاه جامع و فراگیر به طور همزمان نسبت به این شهر داشته باشند. روشن است که در چنین اثری، جای بحث های تخصصی نیست، اما تمام تلاش مؤلف آن بوده است تا تصویری هرچه دقیق تر نسبت به تاریخ این شهر به دست بدهد.

محدوده کتاب، از تاریخ مکه از دورترین ادوار تاریخی تا پایان حکومت اشراف و ورود وهابیان به مکه در آغاز دهه پنجم قرن چهاردهم هجری است. طبعا طی فصول

پایانی کتاب، شرحی از درگیرهای یک صد و پنجاه ساله اهالی وهابی نجد را با دولت شرفا به دست داده است.

کتاب تاریخ مکه، بارها و بارها چاپ شده است. در یک مقطع، استاد عاتق بن غیث بلادی که خود از سرآمدان تاریخنگاری مکه در چند دهه گذشته است، آن را برای چاپ آماده کرده و حواشی مختصری که با امضای «عاتق» است بر آن افزود. این متن، چندین بار چاپ شد تا آن که در سال 1419 به مناسبت یکصدمین سال دولت سعودی، یک صد اثر تاریخی برای چاپ مجدد انتخاب شد که یکی از آنها همین تاریخ مکه بود.

مصححان جدید جز افزودن برخی از پاورقی های غیر ضروری کاری نکردند و صرفا متن حروفچینی شده جدیدی را با صدها غلط افزوده و حتی حذف صفحاتی از آن، در دو مجلد عرضه کردند. ارائه فهرستی از آن اغلاط، تلف کردن وقت است؛ در غیر این صورت، آن موارد را در اینجا می آوردیم.

شاید مهم ترین ویژگی کتاب جز جامع بودن نگاه وی، آن است که نویسنده وهابی نیست و به همین دلیل به هیچ روی، نگاه متعصبانه ای ندارد. این رویّه وی گاه تا آنجا پیش می رود که انسان چنان می اندیشد که وی به نوعی به عقاید شرفا نزدیک بوده است. بارها در این کتاب اخباری مربوط به برخوردهای تند با شیعه نقل شده و آن رفتارها مورد انتقاد وی واقع شده است. این موارد را از عناوین و سرفصل های کتاب می توان به دست آورد.

ویژگی دیگر، نگاه نافذ اجتماعی- انتقادی اوست. وی مکی است و به تاریخ این شهر دلبستگی دارد و تلاش می کند علل عقب ماندگی این مردم را که عمدتا در بذل و بخشش های معنا دار دولت ها می بیند، تحلیل کند. در بخش های دیگر هم نگاه تحلیلی وی راهنمای کسانی است که علاقه مند هستند آثار تاریخی آنان، چیزی بیش از نگارش معمولی رخدادها باشد.

روزگاری که احمد سباعی این اثر را می نوشت، به رغم فراوانی آثار، بسیاری از تواریخ مکه مخطوط بود و وی آن آثار را جز اندکی در اختیار نداشت. به همین دلیل، جز آن که از برخی از مخطوطات استفاده کرده، کتاب به لحاظ عدم استفاده از منابع

معتبری که طی این سالها چاپ شده است، رنج می برد.

شاید بتوان گفت، اساس این کتاب بر کتاب خلاصة الکلام فی بیان امراء البلد الحرام احمد بن زینی دحلان است که به عنوان یک متن چاپی در اختیار مؤلف بوده و بسیاری از آثار دیگر تاریخ مکه آن زمان مخطوط بوده است. اما حُسن کار دحلان و نظم و انسجام آن کتاب، اثر یاد شده را به عنوان یکی از بهترین و منظم ترین آثار مربوط به تاریخ مکه درآورده و مؤلف هم به همین دلیل، آن را پایه کار خود قرار داده است. بسیاری از ارجاعات به این کتاب غلط بود که ما آنها را تک تک با همان متن چاپی کهن خلاصة الکلام تطبیق داده، اصلاح کردیم. کتاب خلاصة الکلام که به شدت ضد وهابی است و حتی در بخش هایی از آن به شبهات وهابیان پاسخ داده شده و جنایات آنان به خصوص در حمله به طائف شرح داده شده، تاکنون اجازه نشر نیافته و در نقطه ای دیگر از جهان اسلام هم هنوز تصحیح انتقادی نشده است.

یکی از منابعی که مع الاسف کمتر از آن استفاده شده است، کتاب الدرر الفرائد المنظمة از عبد القادر جزایری (م 977) است که شاید حدود ده مورد از آن استفاده شده و احتمال چنان است که آن هم مع الواسطه بوده است. این چند مورد را نیز با چاپ جدید آن که مشخصات آن در کتاب نامه آمده، تطبیق داده و آدرس آن را ذکر نمودیم.

آن اثر، کتابی بس مهم در تاریخ حج گزاری و سرشار از اطلاعات شگفت درباره حجاج و راهها و ناامنی ها به خصوص برای نشان دادن حج عراقی ها و ایرانی هاست.

برخی از آثار خطی دیگری که مورد استفاده وی قرار گرفته است، عبارت است از اتحاف الوری، اتحاف فضلاء الزمن، منائح الکرم. در این موارد کوشش کردیم به نسخه های چاپی آنها ارجاع بدهیم مگر آن که مانند افادة الانام که همچنان هم به چاپ نرسیده، در اختیار ما نبوده باشد.

ما هم به نوبه خود پاورقی هایی بر متن افزودیم که برای مخلوط نشدن با پاورقی ها مؤلف و جناب استاد عاتق بن غیث، مطالب خود را با علامت «ج» مشخص کردیم.

بنابرین مسؤولیت این پاورقی ها بر عهده ما خواهد بود.

آشنایی با تواریخ مکه

برای شهر مکه، در ادوار مختلف، تواریخ فراوانی نوشته شده و بسیاری از جزئیات مربوط به تطور تاریخی این شهر را گزارش کرده است. در اینجا به هدف آشنایی با بخشی از تواریخی که در باره این شهر نوشته شده است، مروری بر مهم ترین آثار تألیف شده در این باب بر اساس کتاب التاریخ و المؤرخون بمکة من القرن الثالث الهجری الی القرن الثالث عشر از محمد الحبیب الهیلة ⁽¹⁾خواهیم داشت.

ابوالولید محمد بن عبدالله ازرقی (م 244) مؤلف کهن ترین اثر تاریخی درباره مکه با نام «أخبار مکة و ماجاء فیها من الآثار» است که با استفاده از کتاب جدش، این کتاب ارجمند را تدوین کرده و مکرر به چاپ رسیده است.

محمد بن اسحاق فاکهی (زنده در 272)، پس از ازرقی مهم ترین اثر را در تاریخ مکه پدید آورد که از نظر جزئیات حاوی نکاتی ریزتر است. این کتاب با تحقیق عبدالملک بن عبدالله بن دهیش، در سال 1407 با عنوان «أخبار مکة فی قدیم الدهر و حدیثه» چاپ شده است.

مفضل بن محمد جَنَدی (م 308) کتابی با عنوان «فضائل مکّة» نگاشت که در قیاسِ کتاب ازرقی و فاکهی است و تنها قطعه کوچکی از آن در دار الکتب الظاهریه (ش 1121) باقی مانده و در آثاری مانند «العقد الثمین» از آن استفاده شده است.

ابوسعید احمد بن محمد مکی (م 340) اثری با عنوان «أخبار مکة» نگاشته که از آن در کتاب «المعجم» خویش که در ذکر مشایخش می باشد یاد کرده، اما اثری از آن بر جای نمانده است.

ابو الحسن محمد بن نافع بن احمد (زنده در 350) یادداشت هایی به عنوان حاشیه بر «أخبار مکة» ازرقی در بخش مربوط به دار الندوه و باب ابراهیم داشته است. وی کتابی با عنوان «فضائل الکعبة» نوشته که یاقوت حموی مطلبی از آن در ذیل مدخل «بلدة» نقل

کرده است.

محمد بن حسین بن عبد الله الاجریّ (م 525) کتابی با عنوان «أخبار مکة» داشته که ابن فرحون در کتاب «الدیباج المذهّب» از آن یاد کرده و فاسی در «العقد الثمین» آن را تلخیص کتاب ازرقی دانسته است.

احمد بن علی بن ابی بکر بن عیسی عبدری (م 678) که در اصل اندلسی است، کتابی با عنوان «تعالیق فی تاریخ مکة» داشته که فاسی در «العقد الثمین» از آن یاد کرده است. مقداری از نصوص آن در کتابِ یاد شده و نیز در «شفاءالغرام» هست که صفحات آن را استاد الهَیْله در کتاب «التاریخ و المؤرخون بمکة» صص 48- 49 آورده است.

عبدالصمد بن عبدالوهاب دمشقی (م 686) کتابی با عنوان «جزء فی جبل حراء» داشته که تنها زرکلی در «الاعلام» از آن یاد کرده است.

احمد بن عبدالله بن محمد بن ابی بکر محب الدین طبری شافعی (م 694) کتابی با عنوان «استقصاء البیان فی مسألة الشاذروان» داشته که نسخه ای از آن بر جای مانده است.

نیز کتاب هایی با عنوان «الإعلام بمرویات المشیخة الأعلام من سکنة المسجد الحرام» و «التعریف بمشیخة الحرم الشریف» داشته که فاسی در «العقد الثمین» از آنها یاد و استفاده کرده است. اثری هم با عنوان «خیر القری فی زیارة ام القری» داشته که حاجی خلیفه نامش را یاد کرده و هیچ نسخه ای از آن شناخته نشده است. مهم ترین اثر وی در این باب، «القری لقاصد امّ القری» است که چاپ های مکرری از آن صورت گرفته است. رساله ای هم با عنوان «قصیدة ذکر فیها المنازل بین مکة و مدینة» در یکصد و شصت بیت داشته که فاسی در «العقد الثمین» از آن یاد کرده است.

محمد بن احمد (م 695) فرزند نویسنده بالا هم کتابی با عنوان «التشویق إلی البیت العقیق» دارد که نسخه ای از آن در کتابخانه دار الکتب المصریه (ش 1218) بر جای مانده است. این کتاب درباره اهمیت حج و هم تاریخ کعبه می باشد.

جلال الدین محمد بن احمد بن امین اقشهری (م 739- آق شهر در قونیه-) کتابی با عنوان «تألیف فی رجال مکة» داشته که بخشی از آن را فاسی در «العقد الثمین» استفاده

کرده است. وی کتاب مهمی با عنوان «الروضة الفردوسیة» درباره مدفونان بقیع و مدینه داشته که نسخه منحصر آن در کتابخانه برلین (ش 501. Ms. or. 2802) در 259 برگ موجود است.

محمد بن محفوظ محمد مکّی (م 770) کتابی در «تاریخ مکة» داشته که فاسی نسخه ای از آن به خط مؤلف در اختیار داشته و از آن استفاده کرده که موارد آن را الهیْله در «التاریخ والمؤرخون بمکة» صص 73- 74 جمع آوری کرده است.

سعدالله بن عمر بن اسفرائینی مکّی (م 786) کتابی با عنوان «زبدة الأعمال وخلاصة الأفعال» نگاشته که نسخه های متعددی از آن بر جای مانده است. وی در بخش نخست کتاب که شامل 54 باب است، به تفصیل تمام از تاریخ کعبه و حج سخن گفته و بخش دوم کتاب را به اخبار مدینه اختصاص داده است.

جمال الدین محمد بن عبد الله بن ظهیره (م 817) کتابی با عنوان «جزء فیه ذکر زمزم» نگاشته که با عنوان «الجواهر المکنونة فی فضائل المضنونة» هم شناسانده شده است. گویا نسخه ای از این کتاب بر جای نمانده، هر چند در برخی مآخذ بعدی، از آن استفاده شده است.

مجدالدین محمد بن یعقوب شیرازی فیروزآبادی (م 817) از دانشوران و متخصصان لغت، کتابی با عنوان «إثارة الحَجون لزیارة الحُجون» نگاشته است. این رساله در سال 1332 قمری در مکه چاپ شده و نسخه هایی از آن نیز بر جای مانده است. گفته شده که وی صحابیانی را که مقیم مکه بوده اند، در آن رساله یاد کرده و چه بسا برخی از آنها در حجون دفن نشده باشند. از وی رساله ای با عنوان «رسالة فی أسماء مکة» یاد شده که فاسی در «العقد الثمین» آن را آورده و خود دوازده نام بر آن افزوده است. وی نویسنده کتاب مهم «المغانم المطابة فی معالم طابة» در تاریخ مدینه است که حَمَد جاسر آن را چاپ کرده است. کتابی هم با عنوان «مهیج الغرام إلی البلد الحرام» یا «تهیج الغرام إلی البلد الحرام» نگاشته که تنها نام آن در منابع بعدی آمده و نسخه ای از آن شناسانده نشده است. کتابی هم با عنوان «النفحة العنبریة فی مولد خیر البریة» و کتابی با عنوان

«الوصل و المنی فی فضل منی» داشته که فاسی از دومی، نصوصی نقل کرده است.

شمس الدین محمد بن اسحاق خوارزمی (م 827) کتابی با عنوان «إشارة الترغیب و التشویق إلی المساجد الثلاثة وإلی البیت العقیق» را در چهار بخش تألیف کرده که قسم نخست آن در 55 فصل درباره مکه می باشد. از این کتاب، نسخه ای در حرم مکی (رقم 4/ 1) در 199 برگ بر جای مانده است. کتاب مزبور در سال 1418 توسط مکتبة نزار مصطفی الباز در مکه چاپ شده است.

تقی الدین فاسی (محمد بن احمد بن علی) (م 832) از برجسته ترین مورخانی است که آثاری بس مهم و ارجمند در تاریخ مکه تألیف کرده است. وی از اعقاب امام حسن علیه السلام است و در کارهای علمی خود از بیشتر کتاب های موجود تا آن زمان، بهره برده است. وی شرح حال خود را در کتاب «العقد الثمین» (ج 1، صص 331- 363) به تفصیل آورده است. کتابهای وی در تاریخ مکه عبارتند از: «تجرید ولاة مکة» که مواردی از آن را ابن فهد مکی در «غایة المرام» نقل کرده است. «تحصیل المرام من تاریخ البلد الحرام» که مختصر «تحفة الکرام» اوست و در چهل فصل تنظیم شده و نسخه هایی از آن برجای مانده است. وی تحصیل المرام را نیز در کتابی با عنوان «هادی ذوی الأفهام الی تاریخ البلد الحرام» تلخیص کرده که نسخه ای از آن شناسانده نشده است. دیگر «تحفة الکرام بأخبار البلد الحرام» است که در اصل، مختصر کتاب «شفاء الغرام» اوست و نسخه هایی از این کتاب باقی است. وی تحریر دیگری هم از این کتاب دارد که از آن نیز نسخه هایی بر جای مانده است. مختصر دیگری از شفاء الغرام توسط خود او با عنوان «ترویج الصدور باختصار الزهور» به انجام رسیده که در اصل کتاب «الزهور المقتطفة من تاریخ مکة المشرفة» خلاصه «شفاء الغرام» است و «ترویج الصدور» تلخیص «الزهور».

کتاب «الزهور المقتطفة» با تصحیح مصطفی محمد حسین ذهبی توسط مکتبة نزار المصطفی الباز (مکه، 1418) چاپ شده است. مهمترین کتاب او «شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام» است که در چهل باب تدوین شده و به طور جامع تاریخ مکه را از هر حیث ارائه کرده است. چاپ مصر این کتاب بر اساس یک نسخه بوده و چاپ عبدالسلام تدمری

هم هیچ تحقیق جدیدی از نظر نسخه ای ندارد. طبعاً لازم است تا این اثر مهم که نسخه های آن را «هیله» در «التاریخ و المؤرخون بمکة» آورده تحقیق مجدد شود. کتاب مهم دیگر او «العقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین» است که وی با تفصیل تمام به شرح حال رجال مکه از آغاز تا زمان خود پرداخته و در هشت مجلد به چاپ رسیده است. وی در مقدمه کتاب های «شفاء الغرام» و «العقد الثمین» به تفصیل از چگونگی پدید آوردن این آثار سخن گفته است. کتاب دیگر وی درباره والیان مکه «المقنع من أخبار الملوک و الخلفاء و ولاة مکة الشرفاء» است که در سال 1822 میلادی در روسیه چاپ شده است.

فاسی دو تلخیص از این کتاب نوشته که نسخه ای از آنها بر جای نمانده است. کتابی هم با عنوان «ولاة مکة فی الجاهلیة والإسلام»، سخاوی به وی نسبت داده که محتمل است همان «المقنع» باشد.

جمال الدین محمد بن علی بن محمد بن ابی بکر قرشی (م 837) کتابی با عنوان «الشرف الأعلی فی ذکر قبور باب المعلّی» دارد که در باره مدفونان در قبرستان معلی یا حجون است. نکته جالب این اثر آن است که در آن، متن تعداد 24 سنگ قبر از بزرگان و علما و ملوک مدفون در بقیع که در میان آنها سه زن نیز هست، دیده می شود. از این کتاب، دست کم سه نسخه خطی بر جای مانده است. در این اواخر هم کتابی با نام احجار المعلاة الشاهدیة بمکة المکرمة در معرفی تعداد فراوانی از سنگ قبرهای کهن قبرستان معلات با تصاویر سنگها و بازخوانی آنها منتشر شده است (ریاض، وزارة التربیة و التعلیم، 1425).

بهاء الدین محمد بن احمد بن محمد صاغانی مکی حنفی (م 854) از خاندان بنی الضیاء مکی است. نام کتاب وی در تاریخ مکه چنین است: «تاریخ مکة والمسجد الحرام و المدینة المنورة و القبر الشریف». این کتاب در اصل عنوانش «البحر العمیق» و در مناسک است. دو بخش اخیر آن یعنی بخش 19 و 20 در تاریخ حرمین است. وی آگاهی های دقیقی از وضعیت حرم در زمان خودش به دست داده است. کتاب دیگر او «تنزیه المسجد الحرام عن بدع جهلة العوام» است که تنها نام آن بر جای مانده است. از

مختصر آن نسخه ای در کتابخانه مکة المکرمه (ش 74 (2) فقه حنفی) بر جای مانده است.

تقی الدین محمد بن فهد هاشمی مکی (م 871) از دیگر مورخان مکه است.

خاندان فهد یکی از خاندان های برجسته شافعی مکه در قرن نهم و دهم است که نسل اندر نسل، راوی حدیث بوده اند و مهم ترین سهم را در نگارش تاریخ مکه و عالمان آن دارند. شمار زیادی از عالمان این خاندان را الهیله در «التاریخ المؤرخون بمکة» صص 99- 107 آورده است. در ادامه از کسانی از آنها که آثاری در تاریخ مکه دارند به ترتیب سال در گذشت یاد خواهد شد. وی از عالمان برجسته قرن نهم هجری است و یکی از مهم ترین کتابخانه های شخصی آن دوره را داشته است. یکی از آثار وی درباره مکه کتاب «الإبانة بما ورد فی جبل النور» است که نام آن را سخاوی در «الضوء اللامع» یاد کرده است. «بهجة الرماثة بما ورد فی فضل المساجد الثلاثة». وی نیز تنها از سوی سخاوی معرفی شده است.

تقی الدین نجم بن فهد یا محمد بن محمد بن فهد هاشمی (812- 885) از برجسته ترین نویسندگانی است که آثاری در تاریخ مکه تألیف کرده است. آثار وی در این زمینه عبارت است از: «إتحاف الوری بأخبار ام القری» که کهن ترین کتاب سال شمار در تاریخ مکه دانسته شده است. وی رخدادهای مکّه را از سال نخست هجری آغاز کرده و تا سال 885 که سال وفات اوست ادامه داده است. این کتاب در چهار مجلد توسط دانشگاه ام القری به چاپ رسیده است. کتاب دیگر او «بغیة المرام بأخبار ولاة البلد الحرام» است که وی به ترتیب تاریخی از نخستین والی مکه منصوب توسط پیامبر صلی الله علیه و آله یعنی عتاب بن اسَیْد آغاز کرده اما به دلیل فوتش نتوانسته آن را تمام کند. نسخه ای از این کتاب بر جای مانده است. کتاب دیگر او با عنوان «الدر الکمین بذیل العقد الثمین فی تاریخ البلد الأمین» است که ذیل کتاب فاسی است.

فخرالدین ابوبکر بن علی بن ظهیره قرشی (م 889) کتابی با عنوان «شفاء الغلیل و دواء العلیل فی حج بیت الرب العظیم الجلیل» نگاشته که بخشی از آن در تاریخ کعبه و

حرم است.

محمد بن محمد بن احمد بن الضیاء مالکی (م 885) کتاب «تاریخ مکة المشرفة و المسجد الحرام و المدینة الشریفة و القبر الشریف» را نوشته که با تحقیق عادل عبد الحمید العدوی به سال 1416 در مکه چاپ شده است. در سال 1418 تحقیق دیگری از آن توسط دار الکتب العلمیه بیروت نشر شده است.

محمد بن عمر بن ابی بکر بن رضی مکی (859- 917). کتاب وی در باره تاریخ مکه «إخبار الوری بأخبار ام القری» است که وقایع و درگذشتگان میان سال های 872- 917 را در آن نوشته است.

عز بن نجم بن فهد یا عبد العزیز بن عمر بن محمد بن فهد (850- 922). وی نیز از عالمان خاندان فهد است. کتاب «بلوغ القری» ذیل کتاب «إتحاف الوری بأخبار ام القری» است. مطالب این کتاب، مشتمل بر رخدادهای سال 885 (سال وفات نجم ابن فهد) تا سال 922 یعنی چند روز قبل از وفات مؤلف است. مطالب کتاب در باره این دوره منحصر و در تاریخ اشراف حاکم بر این شهر و تاریخ فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی آن، بسیار با ارزش است. کتاب دیگر «غایة المرام بأخبار سلطنة البلد الحرام» است که ابن فهد با پدرش نجم در تألیف آن شریک است. اشاره کردیم که نجم کتابی درباره حاکمان مکه نوشت که با مرگش ناقص ماند؛ این همان است که فرزندش آن را تکمیل کرده است. این کتاب با تحقیق شلتوت در سه مجلد توسط دانشگاه ام القری به چاپ رسیده است. کتاب دیگری با عنوان «نزهة ذوی الأحلام بأخبار الخطباء والأئمة والقضاة بالبلد الحرام» نوشته که تنها نام آن یاد شده اما نسخه ای شناسانده نشده است.

صلاح الدین محمد بن ابی السعود بن ظهیره قرشی (م 940) کتابی با عنوان «الأخبار المستفادة فی من ولّی مکة من آل قتاده» نوشته که تنها مواردی از آن بر جای مانده است.

وی کتابی هم در تاریخ جدّه داشته که آن هم در دسترس نیست.

شمس الدین محمد بن عبد الرحمن بن احمد بکری شافعی (م 952) کتابی با عنوان «الدرة المکلّلة فی فتح مکة المشرفة المبجلة» نگاشته که مکرر به چاپ رسیده است.

شمس الدین محمد بن محمد بن عبد الرحمن اندلسی مکی (م 954) از خاندانی اندلسی الاصل که بعداً در طرابلس ساکن شدند و آنگاه وی به سال 877 به مکه آمد و مقیم شد. وی کتابی با عنوان «رسالة تتعلق بسدانة البیت الحرام و سبب ولایتهم لذلک» نگاشته که نسخه ای از آن در کتابخانه مکة المکرمه (ش 113) درشش برگ هست. این کتاب بخشی از کتابی از وی بوده که آن را در سال 940 تألیف کرده است.

جارالله محمد بن عبدالعزیز عمر بن محمد مکی ابن فهد (891- 954)؛ وی فرزند عز بن نجم است که پدر و جدش مورخ تاریخ مکه بوده اند. یکی از آثار وی «الاتعاظ بما ورد فی سوق عکاظ» است. کتاب دیگر او «بهجة الزمان بعمارة الحرمین لملوک آل عثمان» است که نسخه ای از آن شناسانده نشده است. رساله دیگر او «تاریخ جدة و أحوالها و قربها من مکة» در چهار برگ است. کتاب دیگر او «تحفة الکرام بمرویات حجّاب بیت الله الحرام» است که نسخه ای از آن شناسانده نشده است. کتاب دیگر او «التحفة اللطیفة فی أنباء المسجد الحرام و الکعبة الشریفة» است. رساله ای نیز با عنوان «تحفة الناس بخبر رباط سیدنا عباس» دارد که نسخه آن بر جای مانده است. وی کتابی با عنوان «الجواهر الحسان فی مناقب السلطان سلیمان بن عثمان» دارد که آگاهی های فراوانی در باره شهر مکه در آن آمده و نسخه هایی از آن بر جای مانده است. درباره بخشی از این آگاهی ها بنگرید: التاریخ و المؤرخون بمکة (صص 202- 204). کتاب دیگر او «حسن القری فی أودیة ام القری» است که نام دیگرش «منبع الخیر و البرکة فی أدویة ام القری مکه» می باشد. از این کتاب هم نسخه هایی برجای مانده است و در جمع حاوی آگاهی های جغرافیایی مهمی درباره مکه است. کتاب دیگر او «القول المؤلف فی نسبة البیوت الخمسة الی الشرف» درباره چند خاندان معروف مکه شامل بیت فاسی، بیت طبری، بیت عبد القوی، بیت بخاری و بیت طباطبایی (الطباطبی) است. او دو بیت نخست را یکی به امام حسن علیه السلام و دومی را به امام حسین علیه السلام می رساند و منکر نسبت سه بیت اخیر به سادات می شود. کتاب دیگر او «نیل المنی بذیل بلوغ القری لتکملة إتحاف الوری» است. این مهم ترین کتاب تألیفی جار الله بن فهد است. در اصل، کتاب

إتحاف الوری از جد اوست. پدر، بلوغ القری را در ذیل اتحاف نوشته و جاراللَّه «نیل المنی» را به عنوان تکمیل کار پدر تألیف کرده است. وی حوادث را تا سال 949 ادامه داده است. این اثر هم مشتمل بر اخبار اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و سیاسی مکه در این دوره است.

زین الدین عبدالقادر بن محمد بن عبدالقادر انصاری (911- 977). وی کتابی با عنوان «الدرر الفرائد المنظمة فی الحاج و طریق مکة المعظمة» دارد. این کتاب یکی از منابع مهم تاریخ مکه است که نسخه هایی از آن برجای مانده است.

حسین بن محمد بن حسن دیاربکری (م 982)؛ وی مؤلف کتاب مشهور «تاریخ الخمیس» است. وی رساله ای با عنوان «رسالة فی مساحة الکعبة و المسجدالحرام» نوشته که نسخه ای از آن در کتابخانه حرم مکی برجای مانده است.

قطب الدین محمد بن علاء الدین احمد نهروانی مکی (م 990). وی کتابی با عنوان «الإعلام بأعلام بلد الله الحرام» نوشته که مهمترین کتاب در باره تاریخ و رجال ساکن مکه در نیمه دوم قرن دهم هجری است. نسخه هایی از آن برجای مانده و وستنفلد به سال 1857 قطعاتی از آن را ضمن مجموعه ای چاپ کرده است.

رحمةالله بن عبدالله سندی مدنی مکی (م 993)؛ وی رساله ای با عنوان «غایة التحقیق و نهایة التدقیق فی مسائل ابتلی بها أهل الحرمین الشریفین» داشته که فقط نام آن باقی مانده است. رساله ای با همین نام به ملا علی قاری نسبت داده شده است.

علی دده ابن حاج مصطفی بسنوی معروف به شیخ التربة (م 1007). وی رساله ای با عنوان «تمکین المقام فی المسجد الحرام» نگاشته است. وی در سال 1001 از سوی سلطان مراد خان مأمور بازسازی مقام ابراهیم شده و این رساله را همان وقت نوشته است.

گویا نسخه ای از آن شناخته نشده است. اما از رساله دیگر وی با عنوان «الرسالة المقامیة فی فضل المقام و البیت الحرام» در شرح مقام ابراهیم، نسخه ای بر جای مانده است.

عبد الکریم بن محب الدین نهروانی (961- 1014) کتابی مانند کتاب عموی خود که پیش از این با عنوان «الإعلام بأعلام بلد الله الحرام» یاد شده دارد با عنوان «إعلام

الإعلام بأعلام بیت الله الحرام». این کتاب که حاوی آگاهی های جالبی از تاریخ مکه و مسجد الحرام در دوره عثمانی است، در سال 1303 قمری در مصر به چاپ رسیده است.

ملا علی بن سلطان محمد هروی قاری (م 1014). وی از نویسندگان پرکار این دوره از تاریخ است. یکی از آثار وی درباره مکه کتاب «الإعلام بفضائل بیت الله الحرام» است که نسخه آن بر جای مانده است. رساله ای هم با عنوان «رسالة فی حق الحجر الأسود والرکن الیمانی» دارد که نسخه آن باقی مانده است.

عبد القادر بن محمد بن یحیی طبری حسینی (976- 1033)؛ وی کتابی با عنوان «الأساطین فی حج السلاطین» داشته است. رساله ای با عنوان «حفظ الحرم فی أوقاف أهل الحرم» و نیز رساله ای با عنوان «فوائد سلوک الوری بعوائد ام القری» نگاشته که تنها نام آنها باقی مانده است. کتابی هم با عنوان «درة الأصداف السنیة فی ذروة الأوصاف الحسنیة» در ستایش شریف حسن بن ابی نمی، امیر مکه داشته است. کتاب مهم او «نشأة السلافة بمنشآت الخلافة» است که یک دوره تاریخ اسلام است. وی در ابواب آخر، به بیان شرح حال امیران مکه از آغاز قتادة بن ادریس تا حسن بن ابی نُمَی (امیر وقت مکه) پرداخته است. گزارش تفصیلی این کتاب را بندر همزانی در کتاب «المنهج التاریخی لمؤرخی مکة فی القرن الحادی عشر» صص 147- 176 به دست داده است. عبد الملک ابن جمال الدین الاسفراینی العصامی (م 1037)؛ وی جد عصامی معروف و صاحب کتاب «سمط النجوم العوالی» است. گزارش تفصیلی از این کتاب ومصادر و کیفیت تألیف و اهمیت آن را بندر همزانی در «المنهج التاریخی لمؤرخی مکة فی القرن الحادی عشر» صص 361- 404 آورده است. عصامی برای جدش کتابی با عنوان «تاریخ فی حوادث مکة» یاد کرده و قطعاتی از آن نقل کرده است.

خالد بن احمد بن محمد جعفری مکی (م 1044) دو رساله دارد؛ یکی با عنوان «جزء لطیف فی دخول الرسول صلی الله علیه و آله الی الکعبة مرارا» و دیگری با عنوان «رسالة تتعلق ببناء الکعبه» که فقط نام آنها باقی مانده است.

احمد بن ابراهیم بن علان صدیقی مکی نقشبندی (م 1033)؛ وی از مؤلفان پرکار

است و چندین رساله در موضوع تاریخ مکه و حجاز دارد که عبارتند از «أسنی المواهب و الفتوح بعمارة المقام الإبراهیمی وباب الکعبة و سقفها و السطوح» و «إعلام سائر الأنام بقصة السیل الذی سقط منه بیت اللَّه الحرام» و «إنباء المؤید الجلیل مراد ببناء بیت الوهاب الجواد» (در باره آن نک: المنهج التاریخی لمؤرخی مکه فی القرن الحادی عشر، صص 115- 146). این رساله آخر درباره بازسازی کعبه پس از سیل سال 1039 است که به تفصیل گزارش آن را به دست داده است. رساله مزبور در سال 1406 به چاپ رسیده است. رساله های دیگر: إیضاح تلخیص بدقیق المعانی فی بیان منع هدم الجدار الیمانی؛ البیان والاعلام فی توجیه عمارة الساقط من البیت سلطان الإسلام؛ تنبیه ذوی النهی والجحر علی فضائل أعمال الحجر/ یا/ درر القلائد فی ما یتعلق بزمزم و سقایة العباس من الفوائد؛ رسالة فی منع وضع الستائر لوجه الکعبة کلها بقدر سمکها؛ العلم المفرد فی فضل الحجر الأسود؛ فتح القدیر فی الأعمال التی یحتاج إلیها من حصل له بالملک علی البیت و ولایة التعمیر؛ فتح الکریم الفتاح فی حکم ما سُدَّ به البیت من حصرو أعواد و ألواح؛ قرّة العین من حدیث استمتعوا من هذا البیت فقد هدم مرتین؛ القول الحق و النقل الصریح بجواز أن یدرس فی جوف الکعبة الحدیث الصحیح؛ مؤلف فی باب الکعبة؛ نشر ألویة التشریف بإعلام و التصریف بمن له ولایة عمارة ما سقط من البیت الشریف؛ النفحات الأریجة فی متعلقات بیت ام المؤمنین خدیجة؛ النهج الأکمل فی حدیث ماء زمزم». از بسیاری از این رساله ها تنها نامی بر جای مانده، چنان که نسخ برخی از آنها نیز در دسترس است.

خلیفة بن ابی الفرج بن محمد زمزمی مکی (م 1060)؛ از وی رساله ای با عنوان «الدرر المنیفة فی تاریخ بناء الکعبة المشرّفة» یاد شده است. رساله ای هم با عنوان «نشر الآس فی فضائل زمزم و سقایة العباس» نگاشته که نسخه آن بر جای مانده و گزارش تفصیلی آن در کتاب «المنهج التاریخی لمؤرخی مکة فی القرن الحادی عشر» صص 177- 196 آمده است.

احمد بن محمد اسدی مکی شافعی (1035- 1066) دو اثر در تاریخ کعبه و مسجد

الحرام دارد. یکی «إخبار الکرام بأخبار المسجد الحرام» که با تکیه بر مصادر کهن، تاریخ مسجد و برخی مساجد دیگر را با دقت و تفصیل تمام نوشته است. این کتاب در سال 1396 قمری در هند چاپ شده است. (گزارش تفصیلی از این کتاب را بندر همزانی در کتاب المنهج التاریخی لمؤرخی مکة فی القرن الحادی عشر، ریاض، مکتبة فهد الوطنیه، صص 27- 62 آورده است.) خلاصه این رساله، توسط خود او نوشته شده با عنوان «اتحاف الکرام بفضائل الکعبة الغرّاء و البلد الحرام» که از آن هم نسخه ای بر جای مانده است.

علی بن عبدالقادر بن محمد طبری مکی (م 1070)؛ نام کتاب مهم وی در تاریخ مکه «الأرج المسکی فی التاریخ المکی» است که بخش قابل توجه آن آگاهی هایی است که از عصر خود به دست داده است. این کتاب در سال 1418 با تحقیق سعید عبدالفتاح توسط المکتبة التجاریه در مکه چاپ شده است. (در باره این کتاب نک: المنهج التاریخی لمؤرخی مکة فی القرن الحادی عشر، صص 63- 90) وی رساله های دیگری نیز درباره مسجد الحرام دارد که عبارتند از: الأقوال المعلمة فی وقوع الکعبة المعظمة؛ تحفة الکرام بأخبار عمارة السقف و الباب من البیت الحرام؛ الجواهر المنظمة بفضیلة الکعبة المعظمة؛ رسالة ذیّل بها کتاب الأقوال المعلمة فی وقوع الکعبة المعظمة؛ شنّ الغارة الی مانع نصب الستارة (در رد کسانی که معتقد بودند در وقت بازسازی کعبه نباید پرده آویزان کرد).

ابراهیم بن محمد بن عیسی میمونی (م 1079) کتابی با عنوان «تهنئة أهل الإسلام بتجدید بیت اللَّه الحرام» نوشته که مکتبة جمال الدین نزار مصطفی الباز آن را به سال 1418 چاپ کرده است. این کتاب مسأله بازسازی کعبه و مسائل مربوط به آن را از لحاظ تاریخی و فقهی به تفصیل مورد بحث قرار داده است.

ابراهیم بن یوسف مهتاری رومی مکی (م 1071)؛ از وی قصیده ای با عنوان «درّ النظم فی وقوع أرکان البیت المعظم» یاد شده است.

محمد بن ابی بکر بن حضرمی (1030- 1093)؛ وی کتابی با عنوان «تاریخ ولاة مکة» نوشته که اثری از آن یافت نشد.

ابراهیم بن حسین بن احمد حنفی مکی (م 1099) از وی آثاری در باره مکه و احکام حج یاد شده است؛ از جمله: بلوغ الإرب فی بیان أرض حجاز و جزیرة العرب؛ رسالة فی جمرة العقبة؛ رسالة فی حکم البناء فی منی.

عبدالملک بن حسین بن عبدالملک عصامی مکی (م 1111)؛ وی از مورخان مشهور این دوره است. کتاب مشهور وی «سمط النجوم العوالی فی أنباء الاوائل والتوالی» است که بحث خاتمه آن (که مفصل نیز هست) در تاریخ مکه و اشراف مکه است. رساله ای با عنوان «منظومة فی الأماکن التی یستجاب فیها الدعاء بمکة و حوالیها» نوشته است.

ادریس بن احمد بن ادریس مکی (م 1126) رساله ای با عنوان «الإصابة فی محلات الإجابة» در شرح منظومه بالا دارد.

حسن بن علی بن یحیی عجیمی مکی (1049- 1113)؛ وی رساله های تاریخی چندی دارد که یکی از آنها با عنوان «اتحاف الخلّ الوفی بمعرفة مکان غسل النبی صلی الله علیه و آله بعد وفاته و غاسله» است. وی کتابی با عنوان «تاریخ مکة و المدینة و بیت المقدس» دارد که نسخه هایی از آن برجای مانده است. رساله ای هم با عنوان «الفتح الغیبی فیما یتعلق بمنصب آل الشیبی» دارد که نسخه آن بر جای مانده است. (گزارش تفصیلی کتاب «تاریخ مکة و المدینة و بیت المقدس» و هم «الفتح الغیبی» او را بندر همزانی در کتاب «المنهج التاریخی لمؤرخی مکة فی القرن الحادی عشر» صص 91- 114 آورده است.)

علی بن احمد بن محمد حسینی معروف به ابن معصوم (م 1119) از عالمان شیعه معروف و ادیب برجسته ای است. دو بخش نخست کتاب او «سلافة العصر فی محاسن أعیان أهل العصر» درباره عالمان مکه و مدینه و بقیه بخش ها و درباره شخصیت های شهرهای دیگر است. این کتاب در شناخت فرهنگ این دوره از جهات فراوانی منحصر به فرد است. گزارش تفصیلی آن در کتاب «المنهج التاریخی لمؤرخی مکة فی القرن الحادی عشر» صص 431- 446 آمده است.

علی بن تاج الدین بن تقی الدین سنجاری (م 1125)؛ وی کتابی با نام «منائح الکرم بأخبار مکة والحرم» دارد که حوادث مکه را تا سال 1124 نوشته است. نسخه هایی از این

کتاب برجای مانده است.

رضی الدین بن محمد بن حیدر موسی عاملی مکی (م 1163)؛ وی از علمای شیعه مقیم مکه است. کتابی با عنوان «تنضید العقود السنیة بتمهید الذروة الحسنیة» دارد. این کتاب که نسخه ای از آن در 600 برگ مانده، در تاریخ دولت حسنی اشراف مکه است که نسخه ای از آن در جامعة الحکمه بغداد (ش 138) موجود است.

محمد بن علی بن فضل طبری (م 1173)؛ کتابی با عنوان «اتحاف فضلاء الزمن بتاریخ ولایة بنی الحسن» دارد که والیان مکه را تا سال 1140 نوشته است. این کتاب در دو جلد در مصر چاپ شده است.

عبدالرحمن بن ابی بکر بن محمد فتّنی (م 1215) کتابی با عنوان «تاریخ جستنیه» (کذا) درباره امرای مکه داشته که گویا نسخه ای از آن شناخته نشده است.

عبدالله بن عبدالشکور بن محمد هندی (م 1257)؛ کتابی با نام «تاریخ أشراف و أمراء مکة المکرمه» دارد که نسخه هایی از آن برجای مانده است.

محمد رحمة الله هندی موسی (م 1266) کتابی با عنوان «زبدة التواریخ» نگاشته است که به طور اجمال در چهار بخش و یک خاتمه، تاریخ مکه و کعبه و مسجد الحرام را نوشته است.

ترجمه این کتاب از روز نوروز سال 1384 آغاز و در اول مهرماه همان سال پایان یافت. مقابله این کتاب نیز در یک سفر عمره در شهریور 1384 در کنار خانه کعبه به اتمام رسید. خدای را سپاس که موفق شدم این کتاب را درباره آن شهر مقدّس ترجمه کرده در اختیار علاقمندان قرار دهم.

وآخر دعوانا أن الحمد للَّه رب العالمین

31 فروردین ماه 1385

مکه در روزگار کهن

پستی و بلندی های مکه

مکه در 5/ 21 درجه عرض شمالی و 40 درجه طولی با ارتفاع 280 متری از سطح دریا قرار دارد.

این شهر در یک وادی قرار گرفته است که کوه های چندی بر آن محیط بوده و سیل های پدید آمده در آن کوهها در آن وادی جاری می شود. ⁽¹⁾زمانی که باد در ارتفاعات کوه ها می وزد، بازگشت آن در درون وادی است چنان که بی شباهت به گردباد نیست، اما جز در برخی از اوقات، تعیین نقطه تلاقی باد و جهت یابی آن ناممکن است.

هوای مکه، بسیار گرم و خشک با حرارتی میان 18 درجه در زمستان و 30 درجه در تابستان است. در برخی از سالها، درجه حرارت از 40 نیز می گذرد.

اسامی مکه

قرآن، این شهر را مکه، بکّه، امُ القری، و البَلَد الامین نامیده است. ⁽²⁾

برخی از علمای اسلام بر آنند که نام مکه، به دلیل کمی آب در آن جاست. اینان

می گویند: در لغت آمده است: امتَکَّ الفصیلُ ضرع امّه، امتصّه. بنابراین مک، به معنای مکیدن شیر خوار از پستان مادر است. امتصّ به معنای مکیدن و به سوی خود کشیدن است.

برخی هم گفته اند: مکه از آن روی مکه نامیده شده است که گناهان را محو می کند.

تَذهبُ بها، یعنی از میان می برد. یا آن که فاجر را از خود می راند: تخرجه منها. چنان که گفته شده است که نامگذاری آن به بکه، به خاطر آن است که گروهی از مردم در این شهر، گروهی دیگر را دفع می کنند: یدفع بعضهم بعضا.

از بطلیموس ⁽¹⁾هم نقل شده است که نام آن جا «مکوربا» و در اصل، مشتق از یک نام سبأیی «مکوارابا» است که به معنای جای مقدّس و حرم می باشد.

قدمت مکه

مکه از روزگاران دراز و بسیار کهن و پیش از عهد ابراهیم علیه السلام شناخته شده بود.

کعبه، خانه ای برای مردم، حتی پیش از ابراهیم بوده و این چیزی است که در بسیاری از منابع اسلامی آمده است. ⁽²⁾

تردیدی وجود ندارد که این شهر، به عنوان بخشی از سرزمین عرب، شاهد کوچ هایی از مردمان متنوع و مختلف بوده است که امروزه امکان تعیین چگونگی آن را نداریم؛ زیرا منابع موجود در این باره چندان قابل اعتماد نیست، آن گونه که بتوان هرآنچه را نوشته و گفته اند پذیرفت؛ چرا که نویسندگان آن آثار، غالباً در دوران اسلامی

می زیسته و بسیار دور از اعصار اولیه این شهر بوده اند. به علاوه، منابعی که در اختیار آنان بوده، به طور معمول، منابعی مشوّش و سست بوده است.

سر سبزی و خشکی مکه

آنچه از بررسی آثار، به دست آمده و زمین شناسان از آن سخن می گویند، نه تنها درباره شهر مکه، بلکه به طور کلی در باره جزیرة العرب چنین باوری را عرضه می کند که صحراهای خشک موجود در روزگاری بسیار کهن، سرزمینی سبز و پرجمعیت بوده است؛ زیرا ابرهایی که از سمت شمال غرب می آمده، پیش از آن که رطوبت خود را از دست بدهد به این نقطه می رسیده و باران در ارتفاعات می باریده و آب در وادی ها به راه می افتاده و اراضی را سیراب می کرده و به گیاهان آب می رسانده است. بسا در عمق این دو وادی که ما امروز می بینیم، چیزهایی باشد که بتواند گوشه ای از این حقیقت را آشکار سازد. تقی الدین فاسی در شفاء الغرام به نقل از فاکهی که او هم سند خود را به ابن اسحاق می رساند آورده است که حجاز زیباترین زمین خدا و پرآب ترین بوده است.

زمین شناسان در علت این که چرا در ادوار بعدی، خشکی بر این دیار غلبه کرده است گویند: به مرور و طیّ دوره ای طولانی، عواملی که سبب خشکی طبیعی محیط بود- یعنی کاهش رطوبت ابرها- پدید آمد و سبب شد تا جزیره از داشتن آب های روان محروم شود.

به نظرم این سخن چندان بعید به نظر نمی رسد؛ زیرا خشکی این دیار در روزگار ما رو به فزونی نهاده و گام هایش در مقایسه با گذشته استوارتر شده است. بسیاری از دشت های آبادی که در جاهلیت و صدر اسلام وجود داشته، امروزه از دیده ها محو گشته است؛ همچنان که بسیاری از مناطق سرسبز که یهودیان در مدینه یا ثقفیان در طائف و یا قریش در اطراف مکه در اختیار داشتند از میان رفته، آب بسیاری از چشمه ها و چاه ها خشک شده و از حجم سیل هایی که در منطقه عقیق در مدینه، یا در طائف یا در وادی

ابراهیم در مکه بوده کاسته شده است. ⁽¹⁾

کسانی که با عمری طولانی در مکه و برخی دیگر از شهرهای جزیرة العرب می زیند، می دانند که حجم آب و گستره مناطق سرسبز حتی در قرن گذشته بهتر از امروز بوده است. باغ های مکه در اطراف و نواحی آن تا مسافتی دوردست وجود داشته است که امروز اثری از آنها دیده نمی شود و این نتیجه فزونی این خشکی است. برخی از زمین شناسان هم بر این باورند که در آینده این خشکی دامنه اش در جزیره گسترده تر خواهد شد و نسل های بعدی، بیش از ما شاهد آن خواهند بود؛ البته به جز مناطق جنوبی که در سواحل اقیانوس هند قرار دارد.

شکل گیری مکه

چه آن که نقل های مورّخان اسلامی درباره وجود کسانی در مکه پیش از ابراهیم علیه السلام می زیستند درست باشد یا نباشد، و یا آن که نتیجه گیری زمین شناسان در باره سرسبزی این سرزمین در روزگاران ناشناخته کهن صحیح باشد یا نه، در این تردیدی نیست که هجرت اسماعیل بن ابراهیم علیهما السلام به مکه، آغاز روشنی برای تاریخ مکه است. طبعاً مقصود ما این نیست که تمامی آن جزئیاتی که در این باره، درباره پیش یا پس از هجرت گفته آمده است، آن اندازه واضح و روشن باشد که هیچ شک و تردیدی در آن روا نباشد، اما به هر حال آن مطالب، نقل شده و حدیث شریف هم به برخی از نکات آن اشاره دارد؛ چنان که روایات اهلِ کتاب جنبه های دیگر آن را تکمیل می کند. مورّخان بعدی در تصفیه و تهذیب این اخبار تلاش کرده و کسانی از آنها نهایت دقت را به خرج داده اند، اما کسانی هم، در روایت و نقلِ همه آن اخبار، با تمام جزئیاتش برای نقد آنها چندان خود را به زحمت نینداخته اند.

بنا بر این ما کتاب خود را با اسماعیل آغاز کرده تلاش می کنیم تا در محدوده

مطالبی که به نوعی به شکل گیری مکه باز می گردد باقی بمانیم و گذشته را به حال پیوند بزنیم؛ اما روایات مفصّلی را که در باره هجرت اسماعیل و مسائل حاشیه ای آن در تواریخ اسلامی آمده است، برای دوستداران وا می نهیم.

روزگار اسماعیل

اسماعیل در نخستین روز ورودش به مکه، کودکی بود که به همراه پدر و مادرش آمد؛ چه مکه جایی بود که گیاهانی در آن می رویید. ⁽¹⁾گفته شده است که عمالقه پیش از این تاریخ در آنجا سکونت داشتند؛ و زمانی که اسماعیل پای به مکه نهاد، در اوضاعی که چگونگی آن چندان ثابت و دانسته نیست، قبیله جُرهم، جای عمالقه را اشغال کرده بود.

بدین ترتیب باید تصور کرد که جرهم نیز پیش از آن، در مکه یا جایی نزدیک به آن می زیستند.

روایات و اخبار مورّخان اسلامی در باره چگونگی اوضاع مکه، در باره هجرت اسماعیل به مکه و همراهی پدر ومادرش و این که آنجا زمینی بود که قطره ای آب در آن نبود، مختلف است. اما این اخبار بر این نکته اتفاق نظر دارند که ابراهیم، هنوز با فرزندش اسماعیل در این سرزمین خشک، خداحافظی نکرده بود که روی به درگاه خدای آورده عرض کرد: ی رَبَّنَا إِنِّی أَسْکَنتُ مِنْ ذُرِّیَّتِی بِوَادٍ غَیْرِ ذِی زَرْعٍ عِنْدَ بَیْتِکَ الْمُحَرَّم ی (سوره ابراهیم، آیه 35) کما این که مورّخان پذیرفته اند که اسماعیل هنوز از تشنگی نمرده بود که چشمه زمزم پیش چشمان مادرش آشکار شد و خود و فرزندش از آن آب نوشیدند. ⁽²⁾

جرهمیان خبر برآمدن این چاه را شنیدند. در خبری آمده است: جرهم در فاصله ای نزدیک به مکه زندگی می کردند و با شنیدن این خبر، اجازه خواستند تا منازل

خود را به نزدیکی این چاه منتقل کنند. آنان حضانت اسماعیل را بر عهده گرفتند و او در میان ایشان بالید و پرورید؛ از آنان عربی را فرا گرفت و دختری را از آنان اختیار کرد.

بدین ترتیب از او نسلی پدید آمد که مورّخان، نام عرب مُستعربه- یعنی نسلی که عرب نبودند اما عرب شدند- را بر آنان گذاشتند.

زمانی بعد، ابراهیم علیه السلام بازگشت تا از فرزندش اسماعیل دیدن کند و در ضمن به او بگوید: خداوند دستور بنای بیت الحرام را داده و آن دو می بایست دیوارهای کعبه را بالا ببرند. به دنبال آن بود که آن دو، جای قدیمی دیواره های کعبه را در چند قدمی چاه زمزم یافتند. ⁽¹⁾ی وَإِذْ یَرْفَعُ إِبْرَاهِیمُ الْقَوَاعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْمَاعِیلُ رَبَّنَا تَقَبَّلْ مِنَّا إِنَّکَ أَنْتَ السَّمِیعُ الْعَلِیم ی. (سوره بقره، آیه 127).

زمانی که دیوار کعبه اندکی بالا رفت، چندان که ابراهیم برای ادامه بنا، دستش به بالاتر از آن نمی رسید، اسماعیل سنگی آورد تا پدر بر آن ایستاده و دیوار را بالاتر برد.

این سنگ را «مقام ابراهیم» یعنی جایی که ابراهیم بر آن ایستاده نامیدند. یا آن که مکان آن را به این نام نامیدند، جایی که آن سنگ را در آن رها کردند. این سنگ تا به امروز باقی مانده و در محدوده مَطاف در جایی است که ابراهیم آن را در آنجا گذاشت. این مطلب مضمون برخی از روایات تاریخی است. در نقل های دیگر چنان است که سنگ در جایی نزدیک به محلّی بود که ابراهیم آن را ترک کرد. به همین دلیل، مفسّران در باره معنای مقام ابراهیم اختلاف نظر دارند؛ برخی آن را بر خود سنگ اطلاق می کنند، برخی بر جایی که سنگ در آن قرار گرفته یا قرار داشته است. چنان که برخی از آنان این تعبیر را بر تمامی مسجد یا تمامی منطقه حرم تا ابتدای منطقه حِلّ اطلاق کرده اند. ⁽²⁾

و این چنین بود که اسماعیل، مکه را پدید آورد و پدرش با کمک او خانه خداوند را ساخت.

جرهم و قطورا

با درگذشت اسماعیل، اداره کارها در اختیار فرزندانش بود تا آنکه به نواده اش مضاض بن عمرو جرهمی رسید. ⁽¹⁾در این وقت جرهمی ها به دو گروه تقسیم شدند:

جرهم و قطورا. مضاض با گروهی از همراهان جرهمی خود در بخش بالای مکه و قُعَیقعان ساکن شدند. قطور و در رأس آنان سمیذع در اجیاد و پایین مکه و نواحی آن ساکن شدند. مضاض از کسانی که از سمت بالا وارد مکه می شدند مالیات می گرفتند و قطورا از کسانی که از پایین وارد مکه می شدند، مالیات می گرفتند. هر دو تیره در جبال و شِعاب خود ساکن بودند و کاری به دیگری نداشتند. ⁽²⁾

چنین می نماید که پس از تأسیس مکه در زمان اسماعیل تا وقتی که نوادگانش مضاض در جرهم و سمیذع ⁽³⁾در قطورا کار را در دست گرفتند، و مورّخان این مدت را تا حدود دو قرن می دانند، مناطق مسکونی در سمت منزلگاه جرهم از دل این وادی، یعنی از زمزم آغاز شده و تا قعیقعان در سمت شمال، جایی که ما امروز آن یا بخشی از آن را کوه هندی می خوانیم و تا شمال شرقی، برابر قشاشیه و انتهای مسعی به سمت بالای مکه امتداد داشته است. همچنان که عموزادگان آنان از قطورا در شعبِ اجیاد تا برسد به سدّ و در خیابان مالیه به سمت مصافی در سمت دیگر سکونت داشتند. منازل این جماعت در پایین وادی، به سمت اجیاد کوچک و بزرگ در جایی که ما آن را مسیال می نامیم، تا برسد به اطراف مَسفله ادامه داشته است. محلّات دیگرِ مکه جز در قرون بعد آباد نشده است.

دلیل آن هم جز این نبوده است که زمین، سنگلاخ بوده، و زمانی به طول انجامیده تا نیاز

به سکونت، آن را برای این کار آماده سازد.

به نظر می رسد که در این وقت، تنها می توان از خیمه ها و چادرهای مویین سخن گفت که در درون وادی و حاشیه آن و نیز میان شعب های مکه، گاه به یکدیگر نزدیک و گاه در حاشیه وادی، از هم دور می بوده است. چادرها در لابه لای کوه ها به همان صورتی بوده است که ما امروز در میان برخی از بادیه نشینان شاهد آن هستیم.

اختلاف میان جُرهم و قطورا

چیزی نگذشت که جرهم به دشمنی با قطورا برخاست. مضاض بن عمرو همراه با گروه خود به سمت سمیذع حرکت کرد، در حالی که صدای شمشیرهای آنان که در عربی با فعل «تقعقع» یاد می شود، بلند بود. همین امر سبب شد تا آن کوه را قعیقعان بنامند.

سمیذع هم با تیره قطورا از مردان و اسب ها (در عربی اجیاد) بیرون آمدند و همین سبب شد تا منطقه آنان را اجیاد بنامند. این دو گروه در جایی به نام فاضح ⁽¹⁾با یکدیگر برخورد کرده و نبرد شدیدی کردند. در این نبرد سمیذع کشته شد و قطورا بازگشت. پس از آن دو گروه دعوت به مصالحه کردند.

امارت مضاض

آنان سپس تا مطابخ ⁽²⁾رفته و در آنجا با یکدیگر صلح کرده، حکومت را به مضاض ابن عمرو جرهمی سپردند و بدین ترتیب حکومت او بر مکه استوار گردید. ⁽³⁾

خُزاعَه

امور به همین منوال می گذشت تاآن که جرهم بیت اللَّه را خوار شمرده و خداوند قبیله ای

یمنی از اولاد قحطان را بر آنان مسلّط کرد و قدرت آنان را در اواخر قرن سوم یا اوائل قرن چهارم از میان برد. داستان از این قرار بود که عمرو بن سماء که نسبش به امرؤالقیس و سپس به یعرب بن قحطان می رسید، و منازل اینان در جنوب جزیرة العرب بود، به دلیل سیل عرم به سمت شمال کوچ کردند. این جماعت از شهری به شهر دیگر آمدند و در هر شهر بر مردمان آن غلبه می کردند و می رفتند و به دنبال یافتن بهترین نقطه برای زندگی بودند. اینان آمدند تا به مکه رسیدند، و این زمانی بود که مضاض بر آن فرمانروایی می کرد. جرهم حاضر به تسلیم شهر نشدند و برای نبرد آماده گشتند. جنگ سه روز به درازا کشید. پس از آن جرهم شکست خورد و جز کسانی که آواره شدند، کسی از آنان زنده نماند. بدین ترتیب قحطانی ها پیروز شده و امارت مکه در اختیارشان قرار گرفت. ⁽¹⁾

آب و هوا و محیط مکه با تربیت قحطانی ها و آنچه بدان عادت داشتند سازگار نبود.

آنان در جنوب جزیره در جایی سرسبز، با آب فراوان و زمینی مسطح زندگی کرده بودند.

بسیاری از تیره های این جماعت به دنبال سرزمینی بودند که بتوانند در آن زندگی کنند و به همین دلیل به مهاجرت روی آوردند. گروهی از قحطانی ها هم که خزاعه نام گرفتند در مکه ماندگار شدند. بدین ترتیب بود که خزاعه وارث حکومت مکه شد و بزرگ آن ربیعة بن حارثه امیر گردید.

در این وقت شماری از فرزندان اسماعیل که در این اختلافات، از جنگ خودداری کرده و پیش از آن هم از رفتار دایی هایشان از جرهم رضایت نداشتند، و در ضمن، در این مدت، به دوستی و یا دشمنی با قحطانی هم نپرداخته و انزوا و بی طرفی اختیار کرده بودند، هم زمان با آرام شدن اوضاع و افتادن آن به دست خزاعه، نزد آنان آمدند و اجازه خواستند تا در کنار آنان زندگی کنند. آنان هم اجازه دادند.

زمانی که امارت مکه به عمرو بن لُحیّ رئیس خزاعه رسید، رئیس حکومت سابق جرهم در مکه، مضاض جرهمی، ⁽²⁾از او اجازه خواست تا در مکه سکونت کند. عمرو نپذیرفت و به قوم خویش اعلام کرد، هر کسی از جرهم که به حرم نزدیک شد، خون او

هدر است. ⁽¹⁾

در این وقت شتری از مضاض که اراده رفتن از مکه را بعد از تبعید از آن داشت، از او جدا گردید. او در پی شتر رفت تا آن که دریافت وی وارد مکه شده است. مضاض در سمت اجیاد از کوه بالا رفت و شترش را دید که مکیان آن را ذبح کرده مشغول خوردن آن هستند. وی که دید در صورت وارد شدن به وادی خونش ریخته شود، ترسید و نزد خانواده اش برگشت در حالی که این شعر را سرود:

گویی در مکه میان حجون و صفا هیچ انیس و مونسی نیست، چنان که در مکه کسی به شب نشینی ننشسته است.

در واسط (نام کوهی در پایین عقبه) تا برسد به وادی الاراکه کسی اقامت نداشت و حاضر نبود.

آری ما از اهالی این شهر بودیم که گذر ایام و برگشت زمانه، ما را از میان برد. ⁽²⁾

این قصیده ای است که بسیاری از مورّخان آن را آورده اند. من جرأت آن را ندارم تا این شعر را به مضاض نسبت دهم، جز آن که برایم ثابت شود زبان جرهم در آن روزگار، در قالب چنین الفاظ سلیس و معانی واضح بوده باشد.⁽³⁾

حکومت خزاعه بر مکه ادامه یافت تا آنکه بزرگ آنان عمرو بن لحی بر آن امارت

کرد. او چندان پایگاه و جایگاهی میان مردمش به دست آورد که پیش از آن کسی آن موقعیت را به دست نیاورده بود؛ به طوری که گفته اند اگر کسی هزار شتر داشت، چشم نرینه آنها را کور می کرد و عمرو بن لحی چشم بیست نرینه را کور کرد. ⁽¹⁾یعنی او بیست هزار شتر داشت.

عمرو نخستین کسی بود که از چربی و گوشت شتر برای حجاج آبگوشت درست کرده، آنان را اطعام کرد و یک سال سه بُرد یمنی به تمامی حجاج عرب داد. سخن عمرو چندان برای مردم قابل پیروی بود که برای آنان در حکم دین بود. او نخستین کسی بود که رسم سائبه و حام و وصیله ⁽²⁾را رایج کرد و بت ها را در اطراف کعبه نصب کرد و هبل را از جزیره آورده، داخل کعبه گذاشت. رسم سوگند خوردن به ازلام را همو برقرار کرد و او اولین کسی بود که دین ابراهیم را تغییر داد. وی فراوان سفر می کرد. و چه بسیار تحت تأثیر فنیقی ها، آشوری ها یا مصری ها قرار گرفته بود. اینان در همسایگی جزیرة العرب بودند و بسا بت پرستی از آنان به میان اعراب آمده باشد. گفته شده است: عرب ها پیش از عمرو بن لحی متأثر از همسایگان خود بوده اند. اینها همه اقوالی است که می توان در آنها اجتهاد کرد و گمانه زد. ⁽³⁾

عمرو بن لحی و فرزندش در زمان حکومتشان در مکه نه چیزی را خراب کردند و نه چیزی را ساختند تا آن که در قرن پنجم میلادی کار به دست قُصیّ بن کلاب افتاد.

مکه در روزگار قریش

قصیّ بن کلاب

خزاعه به حکومت خود در مکه ادامه داد و این در حالی بود که فرزندان اسماعیل بعد از آواره شدن از مکه در سرزمین هایِ میان یمن و یمامه و بحرین و اطراف حجاز متفرق گشتند. گفته شده است: برخی از قبایل آنان به شام و عراق هم رسیدند. مورّخان در شمار قبایلی که از اولاد اسماعیل منشعب گشتند، اختلاف نظر دارند. اما بسا آنان در این که برجسته ترین آنها عدنان است، همداستانند. از اولاد عدنان، ربیعه و مضر و اباد و انمار جدا شدند. ⁽¹⁾قصیّ که از اولاد مضر بود، به دور از موطن اجدادش در منطقه قضاعه می زیست و جز به همسر مادرش، یعنی ربیعة بن حرام از قضاعه انتساب نداشت. یعنی او را به نام این شخص که قضاعی بود می شناختند.

یک بار میان او و یک نفر از قبیله قضاعه مسأله ای پیش آمد. قضاعی به وی گفت:

آیا به نسب و قومت نمی پیوندی؟ تو از ما نیستی. قصی نزد مادرش آمد، در حالی که این نکته برای او مسأله ای شده بود. در این باره از مادرش پرسش کرد. مادرش گفت: تو بهتر و شریف تر از او هستی. تو فرزند کلاب بن مُرّة بن کعب بن لؤَی بن غالب بن فهر بن مالک بن نضر بن کنانه از اولاد مضر هستی. قوم تو، اصحابِ بیت الله الحرام و اطراف آن هستند. قصی مصمم شد تا نزد قوم خویش باز گردد و به آنان بپیوندد. وی از این که در

زمین قضاعه بماند، احساس بدی داشت. به همین جهت، در اولین فرصت با حُجّاج به سمت مکه حرکت کرد. در این وقت حلیل بن حبشیه خزاعی بر این شهر امارت داشت و کلید کعبه در اختیارش بود. او از دختر حلیل خواستگاری کرد. زمانی که حلیل نسب او را شناخت خواستگاری اش را پذیرفت و دخترش را به او داد. وی همان جا ماندگار شد تا از او فرزندانی یافت. هر بار که حلیل مریض می شد کلید را به دخترش می داد تا خانه کعبه را بگشاید. گاه نیز کلید را به قصی شُویِ دخترش یا برخی از فرزندان او می داد. زمانی که حلیل در بستر مرگ افتاد، قضی را خواست و ولایت کعبه را به او داده، کلید را تسلیم وی کرد. اما خزاعه حاضر به پذیرش این امر نشد. قصی نزد بنی کنانه که قومش بودند رفت و از آنان خواست تا در مقابل وی حمایتش کنند. وی به دنبال برادرِ مادری اش در قضاعه فرستاد و آنان همراه شماری از قضاعه به یاری او شتافتند. زمانی که همه در مکه اجتماع کردند برای حج آماده شدند. در روزهای پایانی منی بود که قضاعه به سراغ خزاعه فرستادند و از آنان خواستند تا آنچه را حلیل به قصی واگذاشته، به وی بسپارند، در غیر این صورت کار به جنگ خواهد کشید. خزاعه حاضر به قبول این درخواست نشد. نبرد در فاصله دو مأزمه منی آغاز شد، جایی که آن را مفجر ⁽¹⁾نامیدند؛ به این معنا که در آنجا فجور و خونریزی شد. آنان پس از یک نبرد شدید حاضر به مصالحه شدند و حکمیت را نزد یعمر بن عوف که مردی از بنی کنانه بود بردند. او برای قصی چنان حکم کرد که حجابت کعبه و ولایت مکه را داشته باشد تا به وصیّت حلیل عمل شود. نیز خزاعه از خانه های خود در مکه خارج نشوند. خزاعه بدین حکم که به نفع قصی بود رضایت دادند ⁽²⁾و قصی کار کعبه و امور آن را که به نوعی سروری بر مکه بود، به دست گرفت. وی قوم خود را گرد آورده، در مکه سکونت داد و به کمک آنان عزت یافت. این وقایع تقریباً

در میانه قرن پنجم میلادی رخ داد. خزاعه نیز در محله خویش ماندند و هیچ اقدامی نکردند. بدین ترتیب قصی اولین مرد از بنی کنانه بود که به حکومت رسید و در مکه نظم اداری ایجاد کرد که در این باره توضیحاتی خواهد آمد.

فرزندان قصی

بعد از درگذشت قصی، کار به دست فرزندش عبدالدار افتاد و برادرش عبدمناف هیچ رقابتی با وی نکرد، جز آن که فرزندان عبدمناف حاضر نشدند برابر عموزادگان خود کوتاه آمده، کارهای مکه را پس از درگذشت این دو برادر، صرفاً در اختیار آنان قرار دهند. نزدیک بود نبردی میان آنان صورت گیرد، جز آن که کسانی واسطه شده میانشان را صلح دادند و دو طرف، راضی به تقسیم کارها میان خود با قرعه شدند. ⁽¹⁾

بدین ترتیب ریاست، به فرزندان عبد مناف رسید و هاشم رشته کار را در دست گرفت. پس از آن برادرش امیّه به رقابت با او پرداخت و دشمنی ها میان آنها بالا گرفت تا آن که در نهایت امیّه شکست خورد. این نخستین نزاع و منافرت میان امویان و هاشمیان بود. ریاست در قریش، پس از هاشم، به عبدالمطلب رسید. در این وقت، میان او و عموزادگانش از فرزندان امیه همچنان اختلاف وجود داشت. با این حال، بهره عبدالمطلب مانند پدرش هاشم بود. جایگاه او در شرف و ریاست و وجاهت در قریش چندان بود که عموزادگانش نمی توانستند با او برابری کنند. ⁽²⁾

بازگشایی مجدد زمزم

از مهم ترین اقدامات عبدالمطلب، بازگشایی چاه زمزم بود که نشانه های آن از میان

رفته و طی سال های متمادی اثری از آن وجود نداشت. گفته شده است: او در رؤیا کسی را دید که محل چاه را به او نشان داده است. بنابراین مصمم شد تا سر آن را باز کرده و مجدداً در اعماق آن حفریاتی انجام دهد. اما قریش به دلیل وجود بتی که در آنجا بود مانع کارش شدند. وی چندان صبر کرد تا آن که زمینه انجام آن فراهم گردید و وی هم دارای ده فرزند شد. این بار با کمک فرزندانش تصمیم خود را به اجرا درآورد. ⁽¹⁾بدین ترتیب زمزم به وضعیت پیشینش در آمده، مردم از آن بهره بردند. در وقت بازگشایی زمزم، دو غزال طلا و مقداری جواهر و شمشیر و طلای زیادی که پادشاه ساسانی به حرم هدیه کرده بود و در زمزم دفن شده بود، یافت شد. عبدالمطلب با این طلاها دری برای کعبه ساخت.

واقعه فیل

در زمان عبد المطلب بود که واقعه فیل رخ داد. اصحاب فیل گروهی از طاغیان حبشی بودند که به یمن یورش برده به استعمار آنجا پرداخته بودند. چیزی نگذشت که ابرهه، فرمانده آنان تلاش کرد تا دامنه نفوذ خود را به حجاز که کعبه عرب در آن قرار داشت برساند. وی از روی دشمنی با آنجا، شروع به بنای کعبه [کلیسای بزرگی کرد، بدان امید که اذهان عرب را از مکه به سوی یمن جلب کند. اما در این اقدام خود به نتیجه ای نرسید؛ چرا که کعبه همچنان قداست خود را نزد اعراب حفظ کرد. در این وقت او چاره دیگری اندیشید و آن این که با اقدام فیزیکی جهت نابودی کعبه، این قداست را محو کند. برای این کار سپاه بزرگی تدارک دیده، به سمت مکه حرکت داد تا کعبه را منهدم کند. ⁽²⁾قریش به ناگهان صداهای شگفتی شنیدند که پیشاپیش آنان فیلی بزرگی در حرکت بود. عرب ها تاکنون چنین سپاهی را ندیده بودند. عبد المطلب جز این اقدامی

نکرد که از قریش خواست از شتران خود مراقبت کرده و کار بیت را رها کنند. او گفت:

کعبه پروردگاری دارد که از آن مراقبت خواهد کرد. سپس برخاسته حلقه در کعبه را گرفت و با گریه و زاری چنین سرود:

ای خدا! هر کسی بار و بنه خود را نگاه می دارد و تو هم چنین کن.

اگر آن را و قبله ما را رها می کنی، بدانچه لازم می دانی دستور ده.

اگر چنین کنی، این کاری خواهد بود که فعل تو را به اتمام خواهد رساند.

خداوند به بهترین صورت از کعبه حمایت کرد و بهترین دفاع ممکن را از آن انجام داد. ⁽¹⁾شرح این مطلب در قرآن به این ترتیب آمده است:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ، أَلَمْ تَرَ کَیْفَ فَعَلَ رَبُّکَ بِأَصْحَابِ الْفِیلِ (1) أَلَمْ یَجْعَلْ کَیْدَهُمْ فِی تَضْلِیلٍ (2) وَأَرْسَلَ عَلَیْهِمْ طَیْراً أَبَابِیلَ (3) تَرْمِیهِمْ بِحِجَارَةٍ مِنْ سِجِّیلٍ (4) فَجَعَلَهُمْ کَعَصْفٍ مَأْکُولٍ (5)

تشتت و تفرقه در مکه

به دنبال این ماجرا ریاست عبدالمطلب در مکه ادامه یافت، جز آن که قبایلی که در اطراف بیت می آمدند فزونی یافته و نسلشان زیاد گردید. تیره های جدید به بادیه رفتند و هر تیره ای به سید و سرور خود فخر می کرد. بدین ترتیب سلطه های فراوانی پدید آمد و احکام و عادات، متعدد گشت. طبعاً عقاید و ادیان هم مختلف و متعدد شد. بسیاری از هواپرستان در شهوت ها و خواسته های خویش غرق شده، به حمایت از آداب و عادات قبیله ای خود پرداختند، در حالی که از هیچ حاکمی هراس نداشته و از هیچ سلطانی واهمه نمی کردند.

برآمدن هلال رسول صلی الله علیه و آله

در این دریای آشفته و سیلاب از هم گسسته بود که آمنه دختر وهب، در خانه ای از خانه های عبد المطلب وضع حمل کرد و در شبی درخشان از شب های قریش، هلال

رسول صلی الله علیه و آله برآمد.

رسول، مراتب ادب را در حد بهترین هایی که کودکان فرا می گیرند پشت سر گذاشت، همان جوانی که عنایت الهی شامل حال او شد؛ نه تنها برای هدایت امت به راه اخلاص و نور، بلکه برای آن که سرنوشت تاریخ را در مسیر جدیدی هدایت کند و تأثیر نیرومند خود را که به گونه ای که ستمگران قادر به محوش نباشند، بر جای گذارد، تأثیری جاودان که حوادث روزگار، هیچ گاه نتواند آن را از صحنه گیتی بردارد.

بنای کعبه

در این زمان بود که مصیبت آتش گرفتن کعبه و تصمیم قریش به بنای مجدد آن و چیدن سنگ هایش مطرح گردید. قریش در این باره، گرفتار تردید و حیرت گردید.

زمانی که یکی از آنان در باره انهدام کامل آن از پایه و بنای آن از اساس سخن گفت، دیگران به شدت به هراس افتادند. ولید بن مغیره، پای پیش نهاده، اولین سنگ را برداشت در حالی که می گفت: خداوندا به خشم نیا، ما جز خیر در سر نداریم. مردم هم کار او را دنبال کرده، دیوار کعبه را از اساس برداشتند.

در این وقت، رسول که جوان بود در انتقال سنگ ها با دیگر افراد بنی هاشم همراهی و همکاری می کرد. هر تیره ای، هر آنچه سنگ می آورد در جای خاصی می نهاد. بنّاها تجدید بنای کعبه را از پایه آغاز کردند. در آن وقت، قریش از کوه های حرا و ثبیر و از کوه مقطع در میان طائف و عرفات و نیز از کوه خندمه و حلحله در نزدیکی زاهر سنگ می آوردند.

زمانی که بنای دیوار تا سطح حجر الاسود رسید، ⁽¹⁾در باره نصب آن با یکدیگر به نزاع برخاستند. هر قبیله ای بر آن بود تا افتخار نصب آن را خود به دست آورد. این اختلاف چندان بالا گرفت که آماده کارزار شدند. اما امیّة بن مغیره که مسن ترینشان بود، پادرمیانی کرده، خطاب به قریش گفت: برای حلّ اختلاف، هر کسی را که نخستین

شخصی باشد که پای به درون مسجد الحرام گذارد، حکم قرار دهید. اولین فردی که وارد شد، رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. وقتی قریش او را دیدند گفتند: این امین است و ما بدو رضایت می دهیم. آن گاه نزد او رفته و از مشکل آگاهش کردند. رسول فرمود: پارچه ای بیاورید. در این وقت، آن را پهن کرده سنگ را با دست مبارکش در آن نهاد؛ سپس گفت: اکنون هر طایفه ای گوشه ای از این پارچه را بگیرد. همه چنین کردند و آن را از روی زمین برداشتند تا نزدیک جایگاه آن رسیدند. آنگاه حضرت، حجر را برداشت و سرجایش نهاد.

آنان به کار بنایی ادامه دادند تا آن که دیوار بیت به 18 ذراع یعنی 9 ذراع بیش از بنای منسوب به ابراهیم علیه السلام رسید. پیش از آن حجر اسماعیل هم جایش تنگ بود. این بار، قسمتی از کعبه را داخل آن انداخته بزرگش کردند. برای کعبه هم یک در ورودی قرار دادند تا به هر کس خواستند اجازه ورود داده و به هر کس نخواستند ندهند. و این چنین، درِ قبلی را با سنگ پوشاندند. خانه کعبه در روزگار ابراهیم سقف نداشت و این بار سقفی برایش قرار دادند و نیز ناودانی تا آب های باران را به بیرون هدایت کند. ⁽¹⁾

مسائل عمومی مکه در روزگار قریش

جنبه های عمرانی

در هنگام سخن از جرهم و قطورا اشاره کردیم که آبادی مکه چندان گسترده نبود بلکه عبارت از خیمه های مویین در میان وادی و شعب های کوه ها بود که گاه به یکدیگر چسبیده و گاه دور می شد. اما در دوره ای که از آن سخن می گوییم، به جای آن خیمه های مویین، بناها و خانه های سنگی یا سنگ و گل برآمد که اطراف مسجد بود. گاهی هم با گلِ خام، خانه هایی در حاشیه ابطح ها در بالای مکه و یا در کناره مسیل در محله پایین مکه ساخته می شد.

آغاز بنای خانه در مکه و در گذاشتن برای آنها

سعید بن عَمرو سهمی را نخستین کسی دانسته اند که خانه ای در مکه ساخت و در باره او گفته شد: او نخستین کسی است که در مکه خانه ساخت و دیوارهای مسکن خود را با سنگ بنا کرد. ⁽¹⁾

بناهای خانه های مکه، بسان امروز نبود که مانند امروزه به شکل مربع با سقفی روی آن ساخته شود. نخستین کسی که خانه اش را به شکل مربع ساخت حمید بن زهیر بود. در این وقت قریش از ساختن خانه مربّع در هراس بودند و زمانی که حمید چنین کرد

می گفتند: الیوم یبنی لحمید بیته- امّا حیاته و امّا مَوته. ⁽¹⁾

حمید خانه ای به شکل مربّع ساخته است، یا می ماند و یا می میرد. ⁽²⁾

نیز نخستین کسی که برای خانه اش در گذاشت حاطب بن ابی بلتعه بود. ⁽³⁾تا آن وقت، در فضای برابرِ خانه، میدانگاهی تعبیه می کردند تا حجاج و مُعتمرین در آنجا به سر برند.

زمانی هم که شروع به گذاشتن در برای خانه هایشان کردند، تنها برای برخی از غرفه ها و اتاق های خانه در می گذاشتند، اما مدخل اصلی را که برابر همان میدانگاه بود، باز می گذاشتند. گفته اند، وقتی هند دختر سهیل، از عمر اجازه خواست تا برای خانه اش دو در بگذارد، عمر مخالفت کرده، به او گفت: شما می خواهید خانه هایتان را به روی حجاج و معتمرین ببندید. اما آن زن گفت: نیّت من، جز محافظت از حجاج و اموال آنان نیست.

من آن را به روی غارتگران می بندم. در این وقت عمر به او اجازه داد.

محل سکونت قبایل در مکه

می توان به این نکته رسید که آبادی و عمران در دوره ای که ما از آن سخن می گوییم، در وضعیتی خوب و بانشاط بود. دوره ای که چادرها و خیمه ها کنار گذاشته شد و به جای آن در قسمت بالا و پایین مکه، در حاشیه وادی ابراهیم بناهایی ساخته شد.

این بناها تا ابتدای محل امروزی شامیه به سمت قعیقعان ادامه یافت؛ به طوری که منازل قبایل مختلف کاملًا به هم چسبید و هر تیره و طایفه ای، جایی از وادی و شعب ها را به خود را اختصاص دادند. البته این آبادی، آن چنان که امروزه ما شاهدش هستیم به بلندای

کوه ها نرسیده بود، بلکه در همان کف وادی قرار داشت.

گفته اند که قصی در اطراف کعبه محدوه ای را معین کرد، همان مطاف، و به مردم اجازه داد تا ورای آن در هر چهار طرف، خانه هایشان را بنا کنند. آنان تا پیش از قصی برای خود روا نمی دیدند تا برای خود خانه ای در همسایگی مسجد داشته باشند. وی به آنان گفت میان خانه هایشان، کوچه هایی برای رفت و آمد به مسجد قرار دهند. مهم ترین این راه ها، طریق شَیْبه بود که در جای باب بنی شیبه امروزی قرار داشت. ⁽¹⁾فضای اطراف کعبه دیوار و در نداشت، یعنی اطراف جایی که مسجد الحرام نامیده می شد، دیواری در کار نبود. قصی همچنین دستور داد تا ارتفاع خانه هایشان را بیش از کعبه قرار ندهند، آنچنان که بر آن مُشْرِف باشد. قریش جلسات عمومی خود را در همان محدوده مسجد برقرار می کرد، چنان که دارالندوه را هم برای جلسات اختصاصی پدید آورد.

ما به تقریب می توانیم نقشه ای برای مکه ترسیم کرده، جایگاه طوایف و تیره ها را در مکه آن روز نشان دهیم و همین طور سیر آبادی و عمران در شِعب ها- یعنی همین درّه هایی که حدّ فاصل کوه ها بوده است- را معین کنیم. این نقشه می تواند بر پایه مطالبی باشد که ازرقی در تعیین جایگاه قبایل در مکه در کتاب اخبار مکه اش آورده است. ⁽²⁾

برای ارائه تصویری از موقعیت قبایل در مکه، می توانیم نقطه شروع را باب بنی شیبه قرار دهیم، جایی که می تواند، نقطه آغاز عمران و آبادی در امُّ القری بوده باشد؛ هم چنان که این باب، مهم ترین ورودی مسجد الحرام بوده است. خانه ها به صورت پیوسته بهم از اینجا به سمت شرق آغاز می شد و تا ورودی باب علی ادامه می یافت و در سمت شمال اندکی به سمت ورودی باب السلام ادامه داشت، جایی که تیره هایی از غساسنه شام و نیز برخی از سفیانی ها در آنجا بودند و دکان هایی از تاجران عطار هم در لابه لای آن بود. از آنجا اگر یک خط مستقیم به سمت باب النبی صلی الله علیه و آله ادامه دهیم، برابر خانه عباس و جُبیر بن مُطعم و خانه های بنی عامر بن لؤی خواهیم بود. مقابل ما محله اصحاب الشیرق

است که از آنجا به سمت محله حجر رفته، خانه ابن علقمه و خانه های دیگری از آل عدی از ثقیف در آنجا قرار داشته است. از آنجا که بگذریم به خیابان عمومی در قشاشیه ⁽¹⁾می رسیم که به سمت بالای مکه می رود. در آنجا برابر ما بازاری است که به آن سوقُ الفاکهه- بازار میوه- گفته می شود و بعد از آن سوق الرطب است، یعنی بازار خرما. سپس محله ای است که به بنی عامر اختصاص دارد. در سوقُ اللیل ما به خانه ای می رسیم که به دارُ مال اللَّه شهرت دارد و در آنجا به بیماران رسیدگی شده، آنان اطعام می شوند. نزدیک آن خانه، شعبِ ابی یوسف است که ما امروز آن را به نام شِعب علی می نامیم. خانه های عبدالمطلب بن هاشم و خانه های دیگری از ابوطالب و خانه ای هم متعلق به عباس در آنجا قرار داشت. از آنجا، اگر مستقیم به خیابان عمومی برویم خانه عاص را در دهانه ورودی شعب بنی عامر ملاحظه می کنیم. در این شعب، خانه هایی متعلق به بنی بکر و نیز بنی عبد المطلب بوده است. ادامه این مسیر در خیابان عمومی، ما را به سدّ آل عبدالله می رساند که با کمک آن جلوی سیل در وادی ابراهیم گرفته می شده و به آن رَدْم ادنی گفته می شده است. چاروادارها در آنجا توقف می کردند. از آنجا که بگذریم بازار قصاب ها را در سمت راست در شعب ابی دب ملاحظه می کنیم. پس از آن قبرستان است که بعد از محله شعب عامر قرار دارد، نیز باغ هایی که پس از آن ما را به مسجد جن می رساند. در ادامه، ثنیّه حجون قرار دارد، با باغ های دیگری که به شعب صفی می رسد و این جایی است که ما امروزه آن را معابده می نامیم ⁽²⁾و خانه هایی از بنی کنانه و آل عُقْبة بن ابی مُعَیط و نیز خانه هایی متعلق به ربیعه از بنی عبد شمس در آنجا بوده است.

اگر خط دیگری از باب بنی شیبه به سمت شمال شرقی در مسعی ادامه دهیم، ابتدا با خانه های بنی عدی، حدّ فاصل میان باب بنی شیبه و رواق باب السلام روبه رو خواهیم شد. در مسعی یک ورودی وجود داشت که به آن خزامیه گفته می شد و در آنجا جایی

برای بنّاها بود. همچنین در آنجا سقیفه و خانه حکیم بن حزام و خانه هایی بوده که از میان آنها برخی متعلق به بنی سهم بوده است. ورودی دیگر در مسعی، به سمت خانه خدیجه بوده و ادامه آن تا جایی می رفته که امروز «مُدّعی» نامیده می شود.

در سمت چپ ما، وقتی در مسعی بایستیم، جایی است که حاجیان سعی به سوی مروه دارند. در مروه خانه های آل عتبة بن فرقد و خانه بزرگی برای آل یاسر بوده است، جایی که برابر ما سلمانی ها و حجامتگران هستند. از مروه که به سمت مدّعی برویم به میدان بازی می رسیم که بارانداز بارهای گندم، روغن، عسل و حبوبات است که در آنجا برای فروش عرضه می شود و ما امروز آن را با نام «محناطه» می شناسیم. در آنجا خانه هایی از بنی عبد شمس و خانه ای برای ابوسفیان بوده و این جایی است که امروزه «القبّان» نامیده می شود. همان جایی که رسول اللَّه صلی الله علیه و آله هنگام فتح مکه، در حالی که وارد این شهر می شد، به آن اشاره کرده، فرمود: کسی که به خانه ابوسفیان وارد شود، ایمن است. بعد از آن خانه های اولاد عباس قرار دارد تا به مُدّعی برسد. بعد از آن خانه های اولاد حارث، سپس سمت چپ راهی است که به کوه دیلم می رسد و مشرف بر محله القراره ⁽¹⁾امروزی است. از آنجا مستقیم به سمت مَعْلات رفته به خانه های بنی غزوان و نیز خانه هایی از فرزندان حارث بن عبدالمطلب می رسیم.

خط سومی که از باب بنی شیبه به سمت غرب در جهت دارالندوه ادامه می دهیم به خانه های زیادی می رسیم که پیش از رواق قرار داشته است. در کنار آن خانه شیبة بن عثمان، خانه ای به عنوان انبار کعبه، خانه ای برای صاحب برید، خانه ای برای بیت المال و خانه ای متعلق به خطّاب بن نفیل بوده است. از آنجا به سمت شمال که بالا برویم به رواقی که از باب الزیاده ⁽²⁾تا باب الدریبه هست، خواهیم رسید. در آنجا خانه های بنی خزاعه بوده که میان آن محله کفاش ها است که از آنجا می توانیم به سویقه برویم و سپس به سمت مروه برگردیم. سمت دیگر، خانه هایی از آل زرارة بن تمیم هست؛ بعد از آن

شعبی هست که ما را به قعیقعان می رساند، ورودی جایی که امروز به آن «شامیه» می گوییم. در اینجا اگر به سمت راست بروید، یک ورودی به سمت ناحیه دیلم در نزدیکی جایی که به آن «القراره» می گوییم، دیده می شود. از آنجا می توانید از آن مسیر که باز شده، بالا رفته، به جایی فرود آیید که محل بازار مَعْلات امروزی است. این مسیر را عبداللَّه بن زبیر گشود. ⁽¹⁾بعد از این خواهیم دید که بازگشایی این مسیر برای آن بود که راه میان باغ هایش را که در حاشیه مَعْلات امروزی بود، با خانه هایش که در کنار سویقه خریده بود، به یکدیگر متصل کند.

اگر بخش بالای مکه را کنار گذاشته، بخواهیم به محله پایین مکه یعنی مَسْفله برویم، باید نقطه شروع را بعد از محل مسجد، برابر باب اجیاد قرار دهیم، یعنی به سمت شرق و جنوب شرقی.

خانه های بنی عائذ از ابتدای صحن مسجد آغاز می شده، به موازات رکن یمانی به سوی غرب تا برابر جایی مقابل زمزم ادامه داشته است و از آنجا در سمت شرق به سوی باب علی، چنان که خانه برخی از بزرگان آنان تا مسعی و سمت چپ کسی که از صفا عازم مروه است، می رسیده است، یعنی تقریباً مقابل جایی که امروزه باب علی نامیده می شود.

خانه های عدیّ بن کعب از صحن مسجد آغاز می شده و به سمت صفا از یک جهت و به سمت اجیاد از سوی دیگر، ادامه می یافته است؛ البته پیش از آن که به پایین مکه منتقل شوند.

مسیری که از باب الصفا به سمت جنوب به طرف اجیاد می رسد، سقیفه بنی عائذ و بازار بزّازها بوده است. نزدیک آن خانه ای است که رسول خدا صلی الله علیه و آله آنجا را به عنوان تجارتگاه خود با شریکش سائب بن ابی سائب انتخاب فرموده بود.

وقتی به باب اجیاد برسید و بایستید، جایی که دقیقاً قبله پشت سر شماست، و ورودی های اجیاد برابر شما باشد، دو شعب دیده می شود: یکی سمت راست که امروزه

به آن بئر بلیله می گویند یا اجیاد کبیر. و دیگری سمت چپ که امروزه به آن سدّ می گویند یا اجیاد صغیر. البته مقصود من از ادامه این مسیرها، معنایی نیست که از باز شدن راه ها، آن هم در امتداد شعب ها، به ذهن شما می آید. در واقع، این عمران و آبادی است که راه ها را می گشاید و بر رفت و آمد می افزاید.

بنی تیم ⁽¹⁾در حوالی باب اجیاد سکونت داشتند و خانه هایشان از سمت غرب تا حوالی مسجد امروزی- یعنی حدود صحن امروزی کعبه- می رسید. بنی مخزوم در ورودی اجیاد کبیر بودند، درست جای رواق امروزی. گروهی از ازد در پشت آنجا که به بیمارستان می رسد سکونت داشتند. پشت آن، خانه ابوجهل بن هشام بود که خیلی با آن فاصله نداشت. در اجیاد صغیر به سمت جاده ای که به سدّ متصل است، خانه هایی از آن آل عدی بن عبدشمس بود. در اجیاد جایی برای دکان ها و نیز خانه ای برای عبداللَّه بن جدعان بود؛ جایی که در آن «حِلف الفضول» انجام شد؛ پیمانی که ضمن آن قبایل متفق شدند تا اجازه ندهند کسی در مکه به دیگری ستم کند. همان جا، خانه هایی برای آل هشام بن سلمه بود و نیز چاهی که میان دو اجیاد قرار داشت و آل سلمه با گروهی از همسایگان خود آن را کنده بودند و ساکنان ورودی شعب دو اجیاد از آن استفاده می کردند. تصور می کنم این همان چاه امروزی است که پیش از بنای بیمارستان قرار دارد؛ زیرا اینجا جایی است که نقطه مشترک دو اجیاد است.

بعد از ترک اجیاد کبیر و صغیر، در خیابان عمومی به سمت جنوب در مسفله، ابتدای بازار حزوره در نزدیکی باب الوداع است. در آنجا درهایی است که در سمت راست تو در نزدیکی مسجد به حدود مطاف می رسد. مشهورترین آنها «باب الحنّاطین» است و من تصور می کنم که آنجا بازار گندم فروشان بوده است. حانط در لغت به معنای کثیر الحنطه آمده است. جای این درب می توانسته محل مناسبی برای فروش محصولات جنوب چون گندم در مکه باشد. در همین سمت، تیره هایی از آل صیفی سکونت داشتند.

نیز خانه هایی برای آل عبدالدار و گروهی از بنی مخزوم بوده است. اگر این مسیر را در

بازار کوچک ادامه دهیم، به منازل بنی اسد بن عبدالعزّی می رسیم.

به نظرم شناخت قبایلی که در شبیکه ⁽¹⁾یا محله [حارّة] الباب یا جرول بوده اند، چندان جالب توجه نیست؛ چرا که این مناطق ساکنان اندکی داشته است، به جز بخشی از جرول خضراء که جزء پایین متصل به اطراف مسفله از سمت پشت آن است. حتی اگر شبیکه در روزگار مورد بررسی ما مسکونی بوده باشد، و تیره هایی که ما اسامی آنان را نمی توانیم از متون موجود درآوریم، در آنجا بوده باشند، با این حال به باور من جمعیّت قابل توجّهی به مانند محلات دیگر نداشته است.

ما می توانیم منازلی را در پایین ذی اعاصیر بشناسیم. شاید از برخی از قرائن چنین به دست آید که مقصود از ذی اعاصیر همان جبل عمر است. اما نمی توانیم بپذیریم که این منطقه جز در دوره های بعد مسکونی شده است؛ زیرا آن جا به اسم عمر بن خطاب بوده و اگر تیره یا قبیله ای پیش از آن در آنجا سکونت می کرد، بایست به نام آنان نامیده می شد.

همچنین شاهدی در دست نداریم که در گذرگاه «ثنیه» که از پشت آن به جرول پایین می رسیدم، عمران و آبادی وجود داشته است، جایی که آن را الحزنه- ضد السهله- می نامیدند و امروز ما آنجا را الحفائر ⁽²⁾می نامیم. حفائر در آن روزگار راهی برای متصل کردن شبیکه به جرول پایین نداشته است، زیرا کسی که این مسیر را برای پیاده روها باز کرد، خالد برمکی در زمان عباسیان بود. هدف وی درست کردن یک راه برای رسیدن به باغی بود که در جرول پایین یا جرول خضراء- که آن را بدین نام می نامیدند- بنا کرده بود.

اگر اینها را کنار گذاشته از پایین اعاصیر، یعنی همان جبل عمر به سمت هجله برویم، به حتمه می رسیدم، صخره های که به یقین سیاه بوده است، زیرا حتمه در لغت به معنای

سیاه است. در کنار این صخره ها، دار الازلام بوده و آنجا ابتدای محل گسترش و پهن شدن سیل در پایین مکه است.

بسا تا اینجا بتوانیم محلات اصلی مکه دوران جاهلیت را معین کنیم. در انتهای این بحث نباید مناطق اطراف را که مکی ها در وقت گرمای تابستان، عصرها به آنجا پناه می بردند، فراموش کنیم. این عادتی است که نشانه های آن را حتی امروزه میان اهل تفریح از مردمان مکه در رفتن به آن نواحی مشاهده می کنیم. بسا این یک عادت هزار و پانصدساله است که آنان از پدرانشان به ارث برده اند.

یکی از مشهورترین تفرّجگاه های مکه در جاهلیت ⁽¹⁾

جاهلیت وصف مکه نیست، بلکه وصف ساکنان آن در یک مقطع تاریخی است که از خداوند دور می بودند.

در لیط، اقحوانه هایی ⁽³⁾

سنجاری در وصف اقحوانه نوشته است: جایی در بلاط مکه که هر کسی از مکه بیرون می رفت روی آن می نشست و با دیگران به گفتگو می پرداخت و تا شب در آنجا می ماند در حالی که لباسهای پاک معطر بر تن داشت و به همین جهت، به این قبیل مجالس آنان اقحوانه گفته می شد. بنگرید: منائح الکرم، ج 2، ص 49- 50. «ج»

اگر کسی از منزلگاه ما بپرسد، باید بگویم که اقحوانه ⁽¹⁾منزل بسیار خوب ماست.

جایی که ما به زندگی لباسی می پوشانیم که طعن بدگویان و دروغ پردازان، آن را کدر نمی کند و زمان به ما سخت نمی گذرد. ⁽²⁾

از دیگر تفرجگاه های آنان یکی هم شعب خم ⁽³⁾جایی متصل به مسفله امروزی بوده است. در آنجا چندین باغ وجود داشته که به لیط و از آنجا به جرول وصل بوده است.

همچنین مردم به باغ حمام در مَعْلات می رفتند. در آنجا هم نخلستان هایی و کشت و زرعی بوده است. باغ های آنجا به خرمانیه، تا نزدیکی جایی که ما امروزه آن را معابده می خوانیم، وصل بوده است. از آنجا تا مُحصّب که در راهی است که به منی می رسیده، امتداد داشته است.

در محصّب، دکّه ای ⁽⁴⁾بود که اهل تفریح، هر غروب در آنجا اجتماع می کردند، جایی که مشرف بر باغ ها و نخل های سر به فلک کشیده بود و شعب های متعدد وادی که تا منی ادامه داشت، آنها را در آغوش گرفته بود.

مکّیان باغ هایی هم در منطقه فخّ جایی که امروز آن را به نام الشهداء می شناسیم داشتند، نیز در وادی طوی در ادامه حجون به سمت ریع الکحل، نیز باغ های دیگری در نواحی مکه بالا ⁽⁵⁾تا مزدلفه و عرفه. ⁽⁶⁾خانه های موجود در این مناطق به شکل شهرهای

امروزی کنار هم قرار نداشت، بلکه پراکنده بود و بر حسب عادت عرب در بنای قریه ها و شهرهایشان فواصل زیادی میان آنها وجود داشت. اما بخش متصل به مسجد، مشتمل بر خانه هایی بود که به هم چسبیده بود و دلیلش هم آن بود که رقابتی در نزدیکی به مسجد میانشان وجود داشت و همه می خواستند نزدیک به مسجد باشند.

قریش در این اواخر چیزی شبیه دیوار در بالای مُدّعی ساختند، و درهایی برای آن گذاشتند، اما خبری در این باره که شبیه آن را در جای دیگری ساخته باشند در دست نیست.

دین در جاهلیت

در روزگار قصیّ بت پرستی رواج کامل داشت و این به سبب انتقال آیین های دینی خزاعه یا جرهم به مکه بود که پیش از این به آن اشاره کردیم. گفته اند عمرو بن لُحیّ در روزگار خزاعه از مردم خواست دو بت را که یکی در صفا و دیگری در مروه بود بپرستند. ⁽¹⁾در زمان قصی، محل این بت ها عوض شده، یکی را کنار کعبه و دیگری را در زمزم گذاشتند. مردمان در جاهلیت، کنار آنها قربانی و آنها را استلام می کردند. به مرور زمان بت پرستی گسترش یافت تا آنجا که چندان در مکه بت فراوان شد که بدوی ها به آنجا آمده، آنها را خریداری کرده، به خانه های خود می بردند. هیچ قریشی نبود جز آن که در خانه اش بتی وجود داشت و به قصد تبرّک در وقت ورود و خروج از خانه آن را مسح می کرد. این به جز بت هایی بود که در کعبه بود و تا وقت فتح مکه سر جایش بود.

مشهورترین بت آنان هُبَل ⁽²⁾بود که داخل کعبه نصب شده بود. عُزّی در وادی

نخلةالشامیه ⁽¹⁾بود. لات در طائف ⁽²⁾و منات ⁽³⁾در منطقه قدید، در ساحل دریای سرخ در شمال مکه بود. گفته اند قریش در طواف خود می گفت: واللات و العُزّی، و مناة الثالثة الاخری، تلک الغرانیق العُلا، إِنّ شفاعتَهنَّ لتُرتجی. هُذَیل هم بتی به نام سواع داشتند که در کنار آن عبادت می کردند.

آنان در کنار بتی با نام غبغب هم قربانی می کردند. نیز تیرهایی (ازلام) در کعبه بود که وقتی در امری با یکدیگر نزاع می کردند یا بنای تصمیمی داشتند، به سراغ آنها رفته، به انتخاب می نشستند. اگر تیری در می آمد که روی آن امر یا نهی بود به همان صورت که امروزه اصحاب خیره ⁽⁴⁾وقرعه عمل می کنند، آنهانیز براساس آن امرونهی، عمل می کردند. ⁽⁵⁾

مورّخان دیانت عرب را به دو قسمت کرده اند: حُلّه و حُمس. حمس از آن کسانی بود که در دینداری سختگیر بودند. کلمه حمس، به معنای تشدّد است. این اعتقاد در میان قبایلی بود که مشهورترین آنها عبارت بود از: کنانه، خزاعه، اوس، خزرج و ...؛ قریش در این باره، یعنی داشتن دیانت حمس، از همه جلوتر بود. به همین دلیل بود که وقتی یکی از آنان احرام حج یا عمره می بست، داخل خانه یا خیمه و باغ نمی شد. زمانی که کاری در خانه اش داشت به داخل خانه نمی رفت بلکه از بیرون، جایی را سوراخ کرده از آنجا اهل خانه را صدا می کرد تا چیزی را که می خواهد برایش بیاورند. نیز وقتی محرم می شدند، چیزهایی مانند روغن و شیر و پوشیدن لباس پشمین و مویین و استظلال به آنها و ریسیدن و بافتن را هم بر خود حرام می کردند. ⁽⁶⁾

زمانی هم که حُجّاج در عرفات وقوف می کردند، اهل حمس از حرم خارج

نمی شدند و به وقوف کنار نَمِره بسنده می کردند تا حرمت حرم را حفظ کرده باشند. آنها می گفتند، ما اهل حمس و اهل حرم هستیم و سزاوار نیست به عرفات که خارج از حرم است برویم و چیزی جز حرم را تعظیم و تقدیس کنیم.

این جماعت به مخالفان خود از اهل حله هم، چنین تحمیل کرده بودند که طوافشان تنها با لباسی باشد که از اهل حمس به صورت خرید یا اجازه یا عاریه می گیرند. اگر چنین لباسی به دست نیاوردند، باید لباسشان را بیرون مسجد درآورده، مردانشان در روز و زنان در شب، عریان طواف کنند، در حالی که در این مدت نباید دست به لباسشان بزنند تا زمانی که طواف تمام شده و برگردند. ⁽¹⁾برخی از جوانان مکه هم به نظاره زنان عریان که در طواف بودند می پرداختند. اگر از یکی از آنان خوششان می آمد، آنها هم عریان وارد مطاف شده و کارشان به ازدواج می کشید، عادتی که اسلام آن را ملغی کرد. ⁽²⁾اهل حمس همچنین به اهل حله، چنین تحمیل کرده بودند که باید تا وقتی که در مکه هستند، از طعامی که از بیرون از حرم آورده اند، نخورند. به همین جهت آنان مجبور بودند از طعام دارالضیافه های مکه طعام تهیه کرده و یا از بازار مکه چیزی بخرند.

زمانی که دختران به سن بلوغ می رسیدند، لباس های زیبا پوشیده و در حالی که صورتشان باز بود به مطاف می آمدند. پس از آن، ایشان را به خانه برده، آنجا نگاه می داشتند تا آن که از آنجا به خانه شوهرشان بروند. اینان بر آن بودند تا این دختران را پیش چشمان خواستگاران قرار دهند تا شاید کسی آنان را انتخاب کند و آنان در جوار خانه خدا از چشم فاسقان در امان باشند. طواف از بت اساف آغاز می شد و در ابتدا، طواف کننده آن را استلام می کرد. پس از آن حجر الاسود را استلام کرده، سپس کعبه را در سمت راست خود قرار داده، به طواف می پرداخت. وقتی هفت شوط طواف می کرد، اول رکن حجر و سپس بت نائله را استلام می کرد.

مکی ها، فرزندانشان را ختنه، مرده ها را کفن و غسل جنابت می کردند. آنان از

ازدواج با دختر و نوه دختری و دختر خواهر خودداری می کردند. همچنین در ازدواج، مهریه گذاشته، شهود می گرفتند و سه طلاقه می کردند.

در جاهلیت، غیرت مردان نسبت به زنان شدید بود، به طوری که برخی افراط کرده از دختر متنفر بودند و کسانی از آنان به خاطر حفظ آبرو دخترانشان را زنده به گور می کردند. کسی از آنان گفته بود: دفن البنات من المکرمات. اما بسیاری از عقلایشان این اقدام را ناروا می شمردند. از جمله مخالفان، زید بن عمرو بن نُفیل قرشی بود؛ کسی که گفته شده است 96 دختر را از زنده به گور شدن نجات داد.

در آن زمان مردم با کفش وارد کعبه می شدند، تا آن که ولید بن مغیره سنت درآوردن کفش را بنیان نهاد. زنانی که حیض بودند نزدیک کعبه نمی آمدند و دست به بت ها نمی زدند، بلکه در فاصله دوری می ایستادند. برخی هم این نکته به ذهنشان می آمد که نماز بخوانند. در این وقت صورتشان را متوجه کعبه کرده شروع به خواندن نماز می کردند. وقتی به رکوع می رفتند، آن را تا حدی که وقت داشتند تکرار می کردند.

همین طور به سجده می رفتند بدون آن که رکعات و سجده ها شمارشی داشته و محدود و معین باشد.

در کنار بت پرستی، ادیان دیگری هم رواج یافت که مهم ترین آنها دهریه بود که پیروانش می گفتند: ی وَمَا یُهْلِکُنَا إِلَّا الدَّهْری. ⁽¹⁾

نیز صابئیانی بودند که ستارگان را می پرستیدند. کسانی هم یهودی و یا نصرانی شدند. اینها همه محصول اقتباس فرهنگی قریش و مواجه شدن آنان با ادیانی بود که در همسایگی آنان قرار داشت. مشهورترین کسانی که کتابهای آسمانی آن ادیان را می خواندند عبارت بودند از: ورقة بن نوفل، زید بن عمرو بن نفیل، امیّة ابن ابی الصلت، امیّة بن عوف کنانی، و هاشم بن عبدمناف. برخی از اینان افکار نادرست قوم خود و بت پرستی را رد کرده، به ترک آنها توصیه می کردند.

اینان به بحث درباره توحید و جلال و عظمت خدا نشسته، بعث و نشور و ثواب و عقاب را باور داشتند.

تجارت

مکه به دلیل داشتن موقعیت خاص خود در واقع شدن بر سر راه تجارت عطرها و غلات و انواع لباسها، در میان جنوب و شمال، موقعیت استراتژیک ممتازی داشت.

بازارهای آن مملو از تاجرانی بود که به سمت شمال، به شام می رفتند یا در سمت جنوب عازم یمن می شدند. اینان محصولات افریقایی مانند آرد، صمغ، عاج و فلزات (طلا) را از طریق یمن انتقال می دادند؛ همان طور که پوست، بخور و لباس را از یمن به نقاط دیگر می بردند، یا از عراق ادویه جات هندی و از مصر و شام روغن، غلات، اسلحه، حریر و شراب به جاهای دیگر می بردند. ⁽¹⁾مردمان این شهر در تجارت مهارت یافته، سرمایه هایشان را فزونی دادند، به طوری که کاروان تجاری آن در زمان جنگ بدر به یک هزار شتر رسیده بود. به علاوه پنجاه هزار دینار اموال منقول که در میان بارهایشان بود، گاه کاروان آنان تا دو هزار و پانصد شتر می رسید. ارزش مادی این کاروان در مقایسه با ثروت هایی که در آن دوره بود، بسیار بالا بود. ثروت قریش به حدی زیاد بود که در جریان جنگ بدر، آنان حاضر شدند برای هر اسیر خود، بین هزار تا چهارهزار درهم بپردازند، مگر کسانی که پیامبر صلی الله علیه و آله آنان را معاف کرد. ⁽²⁾

مکه از مهم ترین مراکز صرّافی در جهان قدیم بود و تاجر از هر شهر و دیاری که بود کالایش برای وارد شدن یا صادر گشتن امنیت داشت. گاه برای خرید کالاهایی که می خواست، به پول زیادی نیاز داشت که صرّافی های مکه مانند بانک های امروزی به او قرض می دادند و گاه بدهی بالا می آورد که در آن صورت هر روز بر ربایش افزوده می شد و به زحمت می افتاد. این ادامه داشت تا وقتی که قرآن آمد و ربا را تحریم کرد.

مسائل اجتماعی و عقلی

برخی از مورّخان، مکه را در حدّ قبایلی که در سایر مناطق عربی بودند قرار می دهند. برخی دیگر آنجا را سکونت گاهی بسان دیگر محل های استقرار عربها و دارای یک سرنوشت می دانند. اما اندکی تأمل ما را با نتیجه ای جز این می رساند. قرآن بیش از یک بار آن شهر را «امّ القری» نامیده و این به تفاوت این منطقه با مناطق دیگری اشاره دارد که در حوالی جزیرةالعرب قرار دارند. قرآن از مفاهیم خاصی در گفتگوی با این مردم سخن می گوید که کسی که باور دارد، تصور نمی کند آن معانی با مکه بیگانه باشد.

خداوند از مِشکات، مصباح، شیشه، و نیز مساکنی که به آنها عروج می کنند و از انواع عطرها مانند کافور، زنجبیل و مسک و همچنین از ابزارها و اثاثیه رفاهی مانند بالشت، فرش، تخت، فرش هایی از نخ دیبا و جامه های ابریشمین از نوع نازک و ستبر و انواع ظروف نقره مانند بلورها و جام ها و نیز انواع زیورها مانند مرجان و لؤلؤ یاد کرده است.

همین طور از کاغذ، کتابها، سجلّات، صُحُف، قلم ها و مداد نام برده شده و در بسیاری از آیات به مس، آهن، گِل پخته، قدح های زرین و کاسه های بزرگ حوض مانند و دیگ های سنگین اشاره دارد. هیچ کس نمی تواند بگوید که قرآن با کلمات و مفاهیمی با مردم سخن گفته است که آنان معانی آنها را درک نمی کردند، یا به مفاهیمی اشاره می کند که برای آنان بیگانه است.

بنابراین باید گفت که جامعه آنان، این مفاهیم را چندان که با آنها درآمیخته، می شناخته است. در این باره، دلایلی وجود دارد که می تواند آن تصور وهم گونه مورّخان را پاسخ دهد. ادله ای که نشان می دهد مکه آن دوره، برخی از نشانه های تمدنی را که ویژه خودش بوده و در آن می زیسته، در خود داشته است.

در این مطالب چیز شگفت آوری نیست. قریشی های مکّی، به یمن، شام، فارس، هند، مصر و حبشه می رفتند و در سفرهای خود از قصرهای استوار، آباد و بزرگ و تمدن های رنگارنگ آگاه می شدند، تمدن هایی که هر کدام از آنها به نوعی و رنگی جلوه کرده بود. بنابراین نباید از این که از هر کدام از آن تمدن ها نشانی در مکه و در

خانه های آنان یافت شود و در زندگی آنان جلوه کند، شگفت زده شد.

در کنار این، مخفی گاه های آنان سرشار از طلا و نقره بود، کما این که سکه های دینار و درهمِ ضرب شده هم فراوان داشتند. قرآن در جای های مختلف از آنها یاد کرده است، آنچنان که می توان فهمید آنان به خوبی اینها را می شناختند.

این مردم در بازارهای خود از اوزان و مقادیر استفاده کرده و با انواع تقسیماتی که برای سنجش اوزان بوده آشنایی داشته و با آنها معامله می کردند. هیچ چیزی بهتر از این آیات قرآن بر این مطلب دلالت ندارد که: ی وَیْلٌ لِلْمُطَفِّفِینَ* الَّذِینَ إِذَا اکْتَالُوا عَلَی النَّاسِ یَسْتَوْفُونَ* وَإِذَا کَالُوهُمْ أَوْ وَزَنُوهُمْ یُخْسِرُون ی ⁽¹⁾

. شماری از مورّخان، به تعدادی از حوادث جزئی اشاره کرده اند تا بر اساس آنها حدود دانش قریشی ها را در دانش اقتصاد یا محدوده مالکیت آنان نشان دهند. برای نمونه این روایت: «یک صحابی که کنیزی خود را به یک هزار درهم از او خرید، زمانی که رفقای او درباره پایین بودن قیمت او را سرزنش کردند گفت: به خدا سوگند! من چیزی بالاتر از هزار نمی شناسم».

این مورّخان قصد آن دارند تا نشان دهند که قریش در باره اموال و ارقام بیش از این نمی دانستند. اما اینان فراموش کرده اند که قرآن با این مردم در باره ارقامی بسیار بالاتر سخن می گوید: ی فِی یَوْمٍ کَانَ مِقْدَارُهُ أَلْفَ سَنَةی ⁽²⁾

یا آن که در قصه حضرت یوسف علیه السلام می گوید: ی وَأَرْسَلْنَاهُ إِلَی مِائَةِ أَلْفٍ أَوْ یَزِیدُون ی ⁽³⁾

تردیدی در این نیست، کسانی که می توانند دهها هزار و صدها را بشمارند، می توانستند بسیار ثروتمند باشند. ثروت، تمدّن می آورد و تمدّن هم ابزار رفاه را می طلبد.

خاندان های اموی و مخزومی، در ثروت، مثال زدنی بودند. ابن جدعان در کار تجارتِ بَرده بود و چنان ثروتی به دست آورد که او را به قیصر تشبیه می کردند.

در این موضوع شعری در باره ابن جدعان گفته شده است:

روزی که ابن جدعان در کنار حزروه- جایی در مکه- ایستاده بود و گویی قیصر بود یا قصر و خدم و حشمی داشت. ⁽¹⁾

در باره مردمی که قرآن در مقام تشریع حتی از این هم دقیق تر سخن می گوید، چه می اندیشیم؟ خداوند در امر میراث، به نصف و ثلث و ربع و خمس و ثُمن و عُشر اشاره کرده و تردیدی نیست که آنان در شرایطی بوده اند که به راحتی می توانستند این کسرها و چند برابر آن را دریابند.

قریشیان در مکه از لباس، شلوار و کفش استفاده کرده، انگشترهایی از طلا و نقره داشتند که در آنها دانه های لؤلؤ می گذاشتند. زنان قریش هم از روسری، جلباب و خلخال که مورد اخیر را در پای خود می کردند تا در راه رفتن و بلند شدن صدای آن زینت خود را آشکار کنند ی وَلَا یَضْرِبْنَ بِأَرْجُلِهِنَ ی ⁽²⁾

استفاده می کردند. این افزون بر استفاده آنان از گردنبد و النگو و بهره مندی از عطرهای خوشبو بود. گفته اند که عبدالمطلب در دو حُلّه که ارزش آنها هزار مثقال طلا بود تکفین و دفن شد. چنان که برخی از قریش لباسی به ارزش پنجاه دینار می پوشیدند ⁽³⁾که سیصد ریال امروز بود. در قرآن از کسی یاد شده که در استفاده از حلیه و زیور تلاش می کرده است. ⁽⁴⁾

اهل رفاه و تفریح هم مجالس بزمی داشتند که برای آن از بالش ها و فرش ها استفاده می کردند و میوه ها در آن می چیدند و از بهترین محصولات میوه ای خود برای این محافل بهره می بردند. در این زمینه از میوه های تازه طائف یا میوه های خشکی که از شام و فلسطین توسط تجارشان آورده می شد، استفاده می کردند. آنان خوراک فالوده را هم از طریق اقوام مجاور خویش می شناختند. ⁽⁵⁾

ساکنان مکه از خرما و انگور، شراب می ساختند و آنها را در ظروفی از نقره و

قدح هایی بلورین ریخته، در مجالس خود می آوردند و در حالی که بوی خوش زنجبیل و کافور از آنها بر می خاست، توسط ساقیان در مجلس گردانده می شد.

قریش حلقه هایی داشتند که قصه گویان در آنها داستان های پیشینیان یا داستان هایی از مسائل زندگی مردم را نقل می کردند، و از آنچه که برای مردمان در نقاط مختلف عالم رخ می داد، سخن می گفتند. در این حلقه ها پیران با قباهای گشاد خود و جوانان با لباس های خوشبوی یا قرمز رنگ خویش که از بهترین حریرهای رسیده از فارس یا ساخته شده در عراق و شام بود، شرکت می کردند.

مکه روزگارِ قریش بسان پایتخت های امروز، پذیرای اقلیت های بیگانه ای بود که با هنر و اموال و احیاناً دانش خویش به آنجا می آمدند. چیزی نمی گذشت که درست مانند امروز، در آنجا میدان فعالیت می یافتند. بسیاری از کتابهای سیره از وجود نصارای روم و دوگانه پرستان فارس در مکه سخن می گویند و این که خانواده هایی از عراق و مصر و حبشه و سریانی در آنجا می زیستند. بعید نیست که آمدن این اقلیت ها یا خانواده ها به مکه به دنبال فرار آنان از شورش ها یا انواع فشارها ⁽¹⁾باشد یا به دلایلی دیگر که به هر روی در ادوار مختلف تاریخ سبب کوچ انسان ها از نقطه ای به نقطه دیگر می شود.

من این نظریه را که معتقد است بیسوادی مطلق در مکه حاکم بوده است، باور ندارم و این که ابزارهای نوشتن در آن ایام صرفاً روی استخوان و سنگ بوده است؛ چرا که قرآن از صُحُف منشّره (مدثر: 52)، سجلّات الکتب (انبیاء: 104)، مداد (کهف: 109)، اقلام (لقمان: 27)، و کلماتی که اشاره به آشنایی آن مردم با این ابزارها دارد، سخن می گوید.

از جمله چیزهایی که جلب توجه می کند، این است که قرآن در اوایل نزولش، در

مکه نوشته و استنساخ می شده است. ابن هشام می گوید: «عمر نزد خواهرش آمد در حالی که در دستان او یک صحیفه قرآنی بود.» بیشتر مورّخان این روایت را تأیید می کنند، روایتی که نشان می دهد، صحف در آن دوره وجود داشته و نسخه های آن در مکه متداول بوده است. چطور می شود تصور کرد، چنین امری در جامعه ای بوده است که بیسوادی مطلق بر آن حکم فرما بوده و چنان که برخی گفته اند، تنها کسانی به عدد انگشتان دست توانایی خواندن و نوشتن داشته اند. ⁽¹⁾

اوضاع ادبی در مکه

قریش در جاهلیت در کار بهترین نوع ادب فعّال بود. آنان از فصیح ترین و بلیغ ترین عرب ها بودند و سهم آنان در خطابه و وصیت، یعنی ارائه کلمات و تعابیری به عنوان وصایا و امثال قابل اعتنا بود. بسیاری از متون کهن در ادب عربی، مانند امالی، طبقات ابن سعد، عقد الفرید، الأغانی، أمثال العرب و مجمع الأمثال نمونه هایی از بهترین و ارجمندترین جملات ادبی از عصر جاهلیت قریش را برای ما حفظ کرده اند.

قریش به داشتن بهترین شاعران در جاهلیت شهره بود که برخی از مبرّزترین آنان عبارتند از: ابوطالب، ابوسفیان، عبداللَّه بن حذافه، هبیرة بن ابی وهب مخزومی، عبداللَّه بن زِبعری، زُبَیر بن عبدالمطلب. چنان که شاعرانی هم از اطراف مکه از قبیله هُذیل شهرت داشتند مانند: جناده، جندب، عروه، متنخل، ابوذؤیب، ابوخراش، اسامة بن حارث، عجلان بن خلیة. در میان بادیه مکه و شهرهای اطراف آن هم کسانی شهرت داشتند که یادِ از نامشان به درازا می کشد و البته یافتن نام آنان در کتاب های معروف ادبی دشوار نیست.

از ضرب المثل هایی که در اینجا می آوریم، خواننده می تواند سطح ادبی بالایی را که مکه در دوران مورد بحث به آن دست یافته بود، دریابد:

من أجمل قلیلًا سمع جمیلًا: کسی که کم و زیبا سخن بگوید، سخن زیبا خواهد شنید.

أنفُک منک وإن کان اذُناً: (دماغ تو از آن توست حتی اگر گوش تو باشد).

إن البلاء موکّل بالمنطق: (زبان سرخ سر سبز می دهد برباد).

عند جهینة الخبر الیقین: جهینه (نام قبیله) خبر درست می دهند (حرف راست را از بچه بشنو).

الجزاء من جنس العمل: پاداش از جنس عمل است.

إذا عزّ أخوک فهن: اگر برادرت عزیز شد، تواضع کن.

کل خاطب علی لسانه تمرة: هر کسی که حرف می زند روی زبانش خرما هست (زبانش شیرین است).

الحرب سجال: جنگ دست به دست می شود.

حظ فی السحاب و عقل فی التراب: بهره اش در آسمان اما عقلش کم است.

ما حیلة الرامی إذا نقطع الوتر: گناه تیرانداز چیست اگر زه کمانش را پاره کنیم.

من خان هان: کسی که خیانت کرد، مورد اهانت قرار خواهد گرفت.

کما تزرع تحصد: (هر کسی آن درود عاقبت کار که کشت).

من سابق الدهر عثر: کسی که با دهر مسابقه دهد زمین می خورد.

لکل عود عصارة: هر چوب سبزی عصاره ای دارد.

ما کلّ عورة تصان: هر عورتی پوشیده نمی شود.

غَدَرَک مَن دَلّک علی الإساءة: کسی که تو را به بدی راهنما شود به تو خیانت کرده است.

کُلُّ الصید فی جَوف الفراء: تمام صید در پوستین است. (هرچه می خواهی همین جاست).

مُکرَهٌ أخاک لا بطل: برادر تو، مجبور بود نه این که پهلوان بود.

کل شاة برجلها معلقة: هر گوسفندی از پایش آویزان می شود.

زارع لنفسه حاصد لسواه: کار کردن خر و خوردن یابو.

لا قرار علی زأر من الأسد: کسی که نعره شیر می شنود، آرام و قرار ندارد.

بازارهای تجاری مکه برای رقابت میان اصحاب اندیشه از جمع شاعران و سخنوران آماده بود و محلی برای ملاقات خطیبان بنام از سایر بلاد عربی به شمار می آمد. این بازارها، میدانی فرهنگی بود که میان دولتهای یمن در جنوب و حکام حیره و غسان در شمال بی مانند بود. اخبار آن در جای خود در آثار ادبی، چندان فراوان است که نیاز به بیان ندارد.

یکی از مشهورترین این بازارها در مکه، بازار عُکّاظ بود. مورّخان در باره تعیین محل آن اختلاف نظر دارند. من بیشتر به آنچه یاقوت در معجم البلدان گفته است تمایل دارم. بر حسب نظر وی، جای آن در یک وادی قرار داشت که از طائف تا آنجا یک شب راه و از مکه تا آن وادی سه شب راه بود. در آنجا صخره هایی بود که اطرافش طواف می کردند. این وصفی است که از جهات زیادی با ایستگاه «السیل الکبیر» قابل تطبیق است. ⁽¹⁾در آنجا صخره هایی هست که همچنان سرپاست و وادی بزرگی است که جا برای حضور بسیاری از قبایل عرب را داشته است. پس از آن بازار مَجنّه ⁽²⁾در نزدیکی مکه است. و نیز بازار ذوالمجاز که در دو میلی عرفات قرار دارد. ⁽³⁾

قافله های عرب در ده روز پایانی ماه ذی قعده در عکاظ بودند. از آنجا به سمت ذی المجنّه رفته و روز ترویه، هشتم ذی حجه وارد بازار ذوالمجاز می شدند. به این مجموعه باید بازار مکه و منا و دومة الجندل را هم افزود، اما اینها به لحاظ ادبی و وجود

مناظرات مفاخره آمیز و مباحثه برانگیز به پای عکاظ نمی رسیدند. تقی الدین فاسی می گوید: بازار عکاظ تا زمان قیام مختار در مکه به سال برپا بود. ⁽¹⁾در این وقت، مردم هراسناک، آنجا را رها کردند و تا به امروز چنین است. مدتی بعد مجنّه و ذی المجاز هم رها شد، و با بودن بازارهای مکه و منا و عرفات از وجود آنها بی نیاز گشتند.

اوضاع علمی

این هم شگفت نیست که مکیان دارای نوعی حیات علمی هم بوده باشند. آنان دانش هایی داشتند که در آنها وارد بودند و کسانی از میان آنان در آن علوم چندان مبرّز بودند که تا روزگاری دراز در معارف بشری تأثیر داشتند.

آنان در دانش انساب عرب و اخبار آنان تبحّر داشتند و از اخبار امّت های گذشته یا معاصر یا کسانی که با آنان روابط تجاری و همسایگی داشتند، روایت ها می کردند. این اخبار به طور معمول در مجالس و محافل آنان بازگو می شد، به طوری که این دانش بعدها به موادی تبدیل شد که کسانی آنها را مدوّن کرده، منابع تاریخی را پدید آوردند.

همین طور در دانش نجوم و مواقع و حرکات ستارگان دستی داشتند و منازل آنها را در بروج می شناختند. کلدانی های در همان روزگار از متخصصان در نجوم بودند و کسانی از عرب به سوی آنان رفتند و از آنان اقتباس کردند، چندان که برای آنان دانش کاملی در این باره فراهم آمد که بدان فخر می فروختند.

درباره گیاهان و باران هم ورودی داشته، نسبت به دانش شناخت ابر و انواع آن آشنا بودند و موقع آمدن باران را در بادیه هاشان می شناختند و از بادها و مسیر آنها آگاهی داشتند، به طوری که برای هر بادی از مسیری مشخص می وزید، نامی گذاشته بودند. از آن جمله بود: صبا، دبور، صرصر، عاصف و اسامی دیگری که همچنان دانایان، تا به امروز به پیروی از اعراب در جاهلیت، همان ها را به کار می برند.

آنان در دریای سرخ، کشتیرانی داشتند و زمان آنها را با حرکت نجوم تعیین

می کردند. کما این که در مسافرت های دور از وطن هم از هدایت ستارگان بهره می بردند.

سفرهای آنان تا دورترین نقاط جنوبی دریا تا نزدیکی اقیانوس هند می رسید؛ چنان که برخی از آنان وارد اقیانوس هند شده تا سواحل دور دست آن که در برخی از سفرنامه های عربی آمده، می رفتند. بدین ترتیب برای کشتیرانی آنان قواعدی پدید آمد که به توارث به دوره های بعد رسید و مسلمانان در روزگار طلایی خود توانستند از آنها استفاده کنند.

در طب هم معلومات قابل ملاحظه ای داشتند، معلوماتی که آنان را بر تمامی مشکلات جسمی، چیره کرده بود. آنان برای اینها اسامی زیادی داشتند که شما به طور مفصّل می توانید در کتابهای لغت و منابع اصلی، آن ها را بیابید. باید پرسید این اسامی از کجا آمده است؟ آیا این جز از آن روست که آنان چگونگی آنها را در جسم می شناختند و وظایف و کار آنها را درک می کردند؟ به همین ترتیب، دامنه دانش آنان به گیاهان هم می رسید؛ خواص آنها را می شناختند و بر اساس آن، از آنها بهره می گرفتند. آنان از علاج با آتش و قطع عضو و فصد و حجامت آگاهی داشتند و در این زمینه حکمای مبرّزی داشتند که حارث بن کلده ثَقَفی شهرت خاصی داشت. وی چندان پایید که روزگار معاویه را هم درک کرد و پزشکان عصر او از وی مانندِ یک استاد با ارزش بهره می بردند. میراث طبی عرب چندان است که حتی در روزگار ما، و حتی جوامع متمدن عصر ما از آن میراث بهره می گیرند و بسیاری از آرای طبی آنان را تأیید می کنند. حتی در بادیه ما، تا به امروز چنان است که کسانی که طب جدید را کنار گذاشته اند، به آنجا می آیند تا از داروهای گیاهی یا درمان با سوزندان بهره برند. نمی توان انکار کرد که اینان، این معلومات را از نسل های گذشته و دوران های پیشین به ارث برده اند و البته تجربه ها و مهارت های خود را هم بر آن افزوده اند.

از دیگر دانش های آنان، علم القیافه، علم الفراسه و علم الریاضه بود. آنان برای این دانش ها، قواعد و اصولی داشتند که به رغم گذشت دو هزار سال همچنان جریان آنها میانشان شایع است.

در علم القیافه، رد چیزهای گم شده را از انسان و حیوان می گرفتند و جای پای او را

که با پاهای دیگر خلط شده بود، تشخیص می دادند. این مهارتی بود که تاکنون کسی به پای آنان نرسیده است و همچنان میان ما کسانی هستند که این دانش را به ارث برده اند و حتی برای مترقی ترین مردمان هم آن دانش شگفت انگیز است.

در علم الفراسه، از روی قیافه و شکل و سخن شخص، به اخلاق او می رسیدند. این دانشی است که امروزه در دانشگاه ها تدریس می شود و شاید از آن رتبتی که دو هزار سال پیش در بادیه داشته است هم کمتر باشد.

در علم القیافه آنان می توانستند محل وجود آب های زیر زمینی را بدون استفاده از هیچ گونه ابزاری بشناسند و بدین ترتیب صدها چاه آب را در مکه، آن هم در روزگاری که این شهر از یک قطره آب بهره نداشت، حفر کنند. همچنان که در بادیه های مختلف هم در جاهایی که احتمال وجود آب را می دادند این چاه ها را حفر کردند.

آنان همچنین از کهانت، ⁽¹⁾عرافت و عیافت ⁽²⁾هم بهره داشتند و به کار تنجیم هم می پرداختند. در میان آنان کاهنان به داشتن ذکاوتی خاص که می توانست قرائن خاصی را دریافته و حال را به گذشته پیوند بزند شهرت داشتند. کاهنان و عُرّاف به خاطر شدت ذکاوت خویش عموم مردم را گمراه کرده، از غفلت آنان بهره مند می شدند. اسلام با آنان درافتاد و مردم را از چنگال این ذکاوت نجات بخشید.

اوضاع هنری

در اینجا مقصود ما به طور خاص هنرِ لهو و لعب است. گفته شده است: هیچ قومی پس از ایرانیان و رومیان به اندازه عرب، حریص به لهو و طرب نبودند. ⁽³⁾تردیدی نداریم که قریش در مکه، نماینده عرب به شمار می آمد و طبعاً در غنا هم جلوه کرد؛ چنان که

ثروت و سود و باورهای مقدّسی که از آزادی آنان می کاست، آنان را در کار ورود به این هنر کمک می کرد.

گفته اند که زمانی قوم عاد در روزگار عمالیق، هیئتی را به مکه فرستادند تا برای آنان آب بیاورند، وقتی به مکه رسیدند، به سراغ شراب و لهو و سماع رفتند. ⁽¹⁾وقتی لهو و غنا در مکه از روزگار عمالیق باشد، چرا در روزگار مورد بحث ما، در حالی که در تفرجگاه های خود در لقیط یا وادی فخ هستند، محفلی برگزار نکنند، در حالی که به مرور ذوق آنان در این کار بیشتر شده و ثروتی برایشان فراهم گشته بود که به روی جوانانشان سرازیر می گشت.

در این ایام، کنیزکان در خانه های مردم مکه از سروکول هم بالا می رفتند؛ چنان که زن های آزاد و اصیل هم حجاب نداشتند و آن گونه که قرآن اشاره کرده، زیور جاهلی داشتند. ⁽²⁾آنان در مجالس جشن عمومی، همراه مردان، به خصوص در شب های عروسی به زدن دف و طنبور می پرداختند. ⁽³⁾غنای نصْب که نوعی غنای دینی بود و در جشن های برگزار شده در اطراف کاربرد داشت، میان آنان شهرتی چشمگیر داشت. در جشن های امویان و مخزومیان و دیگر چهرگان قریش، کنیزکانی بودند که در لهو و غنا و تعارف شراب در مجالس انس تخصص داشتند. صاحب اغانی با اشاره به نصیحت ابوسفیان به قریش برای بازگشت سپاه از جنگ بدر می گوید: ابوجهل گفت: به خدا سوگند باز نخواهیم گشت مگر آن به بدر برویم، سه روز آنجا بمانیم، شترانی را ذبح کنیم و طعام بخوریم و شراب بنوشیم و کنیزکان برایمان بخوانند و عرب خبر ما را بشنود. ⁽⁴⁾

زمخشری در تفسیر این آیت قرآنی که فرمود: ی وَمِنْ النَّاسِ مَنْ یَشْتَرِی لَهْوَ الْحَدِیث ی (لقمان: 6) می نویسد: نضر بن حارث وقتی آگاه می شد که کسی اراده مسلمان شدن دارد، او را به مراسمی در خانه اش دعوت کرده، دستور می داد به وی طعام و شراب

داده، موسیقی برایش بنوازند تا از ایمان آوردن باز ماند. و می گوید: او تعدادی کنیزکان آوازه خوان را در خانه اش فراهم می آورد.

از مجموع اینها می توان نتیجه گرفت که مکه در جاهلیت با هنر لهوی مأنوس بوده و موجی از غنای تند و تیز، مجالس و محافل عمومی آنان و تفرّجگاه ها و خانه های اشراف و اعیان از قریش را پر کرده بوده است. شاید شاهدی بهتر از آنچه از حسّان نقل شده نباشد که گوید: جبلّة بن ایهم برای مجالس لهو و لعب خود از کنیزکان آوازه خوان مکّی استفاده می کرده است. ⁽¹⁾

اوضاع اداری

گذشت که قصی نخستین فرد از بنی کنانه بود که به پادشاهی رسید و از این رو حجابت و رفادت و سقایت و کار دارالندوه و رهبری در اختیار او بود. ⁽²⁾او را قصیّ مُجمّع می گفتند؛ چرا که قریش را در مکه گرد آورد؛ و قریش را هم در این سال «قریش» گفتند چون گرد آمدند. تجمّع در لغت برخی عرب ها به معنا تقرّش است. تا پیش از آن «قریش» گفته نمی شد.

قصی بیش از آن که قومش تصور می کردند، اهل عمل بود. زمانی که حکومت را به دست گرفت، دارالندوه را به عنوان محفل مشورتی قریش تأسیس کرد. در این محفل، قریشیانی شرکت می کردند که چهل سال داشتند. وی آن را به عنوان مرکزی در آورد که

چهره های قریش بطائح در آن باشند. قریش بطائح عبارت بودند از: هاشم، امیه، مخزوم، جُمح، سَهم، تیْم، عَدی، اسَد، نوْفل و زُهره. ⁽¹⁾این شورا نوعی نظام اشرافی هم بود، چرا که فرزندان قصی با هر سن و سالی می توانستند در آن وارد شوند.

قصی مسأله آبرسانی به حجاج را مورد توجه قرار داده، دستور داد منبعی از پوست درست کرده آن را کنار کعبه نهادند و در آن آب شیرین ریخت، آبی که به کمک شترها از مناطق دوردست اطراف مکه به آنجا آورده می شد. او همچنین به دنبال یافتن آب شیرین در مکه بود و به همین جهت چاه عجول را کند که محل آن در جایی است که رواق فعلی مسجد در امتداد آن در کنار باب الحمیدیه ⁽²⁾و باب الوداع قرار دارد. همچنین چاهی در کنار سدّ در سمت مسجد الرایه کند. این همان چاهی است که امروزه در جَوْدریه در محل واقع در برابر قصر جفالی واقع شده ⁽³⁾و بئر جبیر بن مطعم نامیده می شود، چرا که جبیر، پس از آن که چاه یاد شده مندرس شد، آن را تجدید کرد.

فرزندان قصی پس از وی توجه خاصی به چاه ها داشتند و همچنان در پی آب شیرین گشته به حفر چاه می پرداختند.

قصی به اطعام حجاج هم عنایت داشت. قریش هر ساله به همین منظور پولی در اموال خود منظور کرده، به قصی می داد تا به کمک آن به اطعام حجاج پرداخته، کسانی که زاد و توشه ای ندارند از آن استفاده کنند.

قصی با استفاده از همین پول ها آرد تهیه می کرد و با استفاده از ران قربانی ها و گردآوری آنهاو طبخشان و نیز ریختن آرد در آنها، غذایی درست کرده حجاج را اطعام می کرد. فرزندان او این را به عنوان یک سنّت حفظ کردند، آن چنان که عَمرو نواده او، در زمانی که خشک سالی و قحطی در مکه پدید آمد، با استفاده از پولی که از قریش فراهم آورده بود به شام رفته آرد و نان تهیه کرد و با پختن گوشت، نان را در آن ترید کرده،

مردم را در این قحطسالی اطعام می کرد. همین اقدام او سبب شد تا او را هاشم بنامند، ⁽¹⁾تعبیری که از روی «هشم الثرید» ساخته شده بود. چنان که شاعر در باره او گوید: عمرو کسی است که برای مردم ثرید درست کرد، آن هم در روزگاری که مردان مکه در دوران سختی و خشک سالی به سر می بردند.

زمانی که اسلام ظهور کرد، قریش همچنان به صورت یک سنت به این کار ادامه می داد. رسول صلی الله علیه و آله هم با فرستادن مالی با ابوبکر در جریان برگزاری حج در سال نهم هجری جهت اطعام حجاج این سنت را امضا فرمود. ⁽²⁾ایشان همین کار را در حجة الوداع هم انجام داد. بعد از آن ابوبکر و دیگر خلفا هم به این کار ادامه دادند. ابوالولید ازرقی گوید: این کار ادامه یافت تا روزگار ما که خلفا در ایام حج، در مکه و منی و تا پایان مراسم، حجاج را اطعام می کنند. ابوالولید در میان قرن سوم هجری درگذشته است.

تا آنجا که من مطالعه کرده ام، ندیده ام که در دوره ای، این سنّت حَسَنه تعطیل شده باشد؛ اما تصور می کنم در پی برآمدن فتنه ها و جنگهایی که سبب قطع مسیر به مکه می شد، آن سنت تعطیل می شده است. نکته قابل توجه در این سنت آن است که هزینه آن به طور مشترک توسط قریش و بعدها با مشارکت مسلمانان در صدر اسلام پرداخت می شد. به مرور این مشارکت عمومی، جای خود را به بیت المال و خزاین خلفا داد. باید پرسید: آیا مردم مکه دست از آن مجد و عظمت گذشته برداشتند یا آن که زندگی بر آنان تنگ شد؟ همان طور که پیش از این گفتیم، قریش، فعال ترین قبایل جزیرة العرب در کارهای تجاری بودند. بنابراین در دادن هزینه اطعام حجاج در موسم حج دستشان باز بود. زمانی که اسلام برآمد، فعالیت قریش بیشتر شد و به دنبال فتوحات و گسترش تجارت، ثروت های هنگفتی به سوی آنان سرازیر شد. با فزونی ثروت بود که زمین های آنان در طائف و مدینه و برخی از نواحی مکه و وادی های نزدیک هم سرسبز و خرّم شد، چرا که از این پول ها برای کندن چاه استفاده می شد. چیزی نگذشت که این فعالیت

کاهش یافت و به دنبال آن، ثروت و سرسبزی هم از میان رفت، چرا که چهره های ثروتمند قریش همراه با دارایی های خود برای رفتن به مراکز خلافتِ خارج از جزیرة العرب، به دیگر شهرها کوچ کردند. بدین ترتیب، حجاز و مکه به منطقه ای مانند یک رباط یا تکیه تبدیل شد که مورد عنایت خلفا و بذل و بخشش های خلفا و ملوک قرار گرفت. مردم مکه در این دوره کاری جز آماده کردن شرایط برای طواف حجاج و دعا برای طول عمر صاحبان سلطه نداشتند.

مکه در روزگار پیامبر صلی الله علیه و آله

اشاره

زندگی پیامبر صلی الله علیه و آله نقطه تحوّلی در تاریخ مکه بود، یا به عبارت روشن تر حدّ فاصلی میان دوره قبل و دوره جدید آن شهر بود که به عنوان قبله، میلیون ها مسلمان روزانه پنج بار متوجه آن می شوند، یا جایی که سالانه صدها هزار نفر از نقاط مختلف عالم به سوی آن می شتابند.

در نوشتن تاریخ این دوره مکه، بنای آن نداریم تا به تفصیل به مطالبی که در کتابهای سیره آمده است بپردازیم؛ مطالبی که در جای خود بسیار گسترده است و ما بنای پرداختن به بیش از آن را نداریم. آنچه مورد توجه ماست، یک مرور اجمالی و سریع بر رخدادها به هدف ایجاد ارتباط میان حوادث عمومی از یک طرف و نتیجه گیری از آن ها از سوی دیگر است.

بعثت رسول صلی الله علیه و آله

رسول خدا صلی الله علیه و آله در میان فرهنگی مبعوث گشت که به رغم ساختاری که شرحش گذشت، مانعی در استفاده از لذات زندگی ایجاد نکرد، هیچ نوع محدودیتی در این زمینه وجود نداشت. در آن جامعه، ارزش های اخلاقی با معیارهای خاصی سنجیده می شد و به اعتبار مقیاس هایی که در جاهلیت بود، کسی وجود نداشت که با وجود عصبیت های طایفه ای، با طرف مقابل کنار آید، یا هر اندازه هم قبیله اش ستمگر باشد، متمایل به سمت قبیله مقابل بشود، یا آن که ثار و انتقام خود را هر چه که باشد، فراموش کند یا آن که تسلیم

قاعده ای شود که بر اساس آن، افتخارات به قبیله ای جز فرزندان پدرش می رسد.

رسول صلی الله علیه و آله در میان قومی مبعوث گشت که مبانی آنان چنین بود و چندان آنها را باور داشت که یک عابد معتقداتش را. کار رسول صلی الله علیه و آله تنها مقابله با بت پرستی و کارهای عبادی نادرست آنان نبود، بلکه مهم روبه رو شدن با این قبیل ارزش های اخلاقی بود که جامعه بر محور آن شکل گرفته بود و طالب وحدت و تمرکزی نبود که می توانست چهارچوب قبیله ای را در هم ریزد.

رسول صلی الله علیه و آله از میان بنی هاشم مبعوث شد. در این صورت چگونه بنی امیه و بنی سهم و بنو عدی و بنو زهره و نبو تیم و بنومخزوم وبنواسد و دیگر تیره های قریش و قبایل کنانه ای می توانستند تسلیم او شوند؟ این تسلیم شدن در عرف آنان نوعی اهانت به کیان تیره ها و برجستگان بود. این تسلیم، آنان را تسلیم دعوتی می کرد که تنها افتخار را برای بنوهاشم ثبت می کرد. پس چرا نباید مقاومت می کردند؟ چرا این قبیل ارزشهای اخلاقیِ فاسد، نباید با آنچه مانند اسلام، با عرفش سازگار نیست به معارضه برخیزد، و چرا نباید برابر دعوت اسلامی و حق، استکبار ورزد، آن هم به هدف پاسداری از کیان تیره و قبیله و مقابله با دشمنی که فردای آن روز آنان را چنان در کوره ذوب می کند که میراث پدران خویش را فراموش کرده، تمامی معارف گذشته را از میان می برد.

رسول صلی الله علیه و آله دعوت خود را در چنین تنگنایی آغاز کرد و به خاطر همین انگیزه ها بود که آن نبردها و درگیری ها که شرحش در کتابهای سیره آمده، برآمد؛ درگیری هایی که محصول تعصّب و حزب گرایی طایفه ای، قبیله ای و تیره ای است.

رسول صلی الله علیه و آله این دشواری ها را چندان تحمّل کرد که یک فرد صاحب عقیده راسخ تحمل می کند. نخستین کسانی که در مکه دعوتش را اجابت کردند، کسانی بودند که عقلشان بر میراث موجود می چربید و جان آنان را چندان بالا آورده بود که حاضر به ایستادن در برابر چراغ روشن حق نبودند. البته این چهره ها اندکند و تاریخ، شمار کمی از آنان را می شناسد. بنابراین شگفت نیست اگر ببینیم نخستین اطرافیانش تعدادی انگشت شمار بودند.

دین تازه با تعالیم تازه رخ می نماید؛ این دین به وحدت فرا می خواند و دستور

نسیان قبیله گرایی و کفر به بت پرستی می دهد. این دین، اباحه گری مطلق را محدود می کند، از لذائد و شهوات منع می کند و بحث حلال و حرام را پیش می کشد؛ در این صورت کدام اخلاق ویرانگری است که توحید و اتحاد را تقویت کند؟ کدام اخلاق آشوبگرانه ای است که این محدودیت را تحمّل کند؟ این، نوعی آگاهی و تجربه است که افراد شهوانی آن را نخواهند پذیرفت. آیا قدم نهادن در این راه جز برای صاحب وجدانِ آگاهی می تواند باشد که تحت تأثیر هواهای وجدانِ قبایلی که مانند قریش و دیگران را می سازد، نیست؟

این تعصب چاره ای جز بهره گیری از جهالت و نادانی، و راهی جز مقاومت و دفاع از مبانی خود را ندارد. در اینجا در کنار عامل پاسداری از کیان قبیله، عوامل دیگری هم در کار بود که از آن جمله اصرار بر منابع مالی، قدسیت آداب و عادات موروثی و حرص آنان در بهره وری از فسق و فجور شایع و اباحه گری مطلق است.

این عوامل، یکجا روی شخص فشار می آورد، آن چنان که تنها مالک یقین و صبرش بود. اینها چند نفر مستضعف بودند که قریش آنان را طرد کرده بود و آنان را با پوست و سنگ داغ شکنجه می داد. تمامی تیره های آنان پیمانی بستند که علیه تمامی بنی هاشم بود، به طوری که متعهد شدند با آنان خرید و فروش و معامله نکنند، مگر آن که آنان محمد را از خود دور کنند.

مقاومت در مقابل محمد صلی الله علیه و آله تنها منحصر به مکه و مکیان نبود، بلکه آنان کسانی را گماشتند تا در ایام حج مراقب ارتباط او با افراد قبایل دیگر باشند؛ به طوری که اگر با آنان تماسی برقرار کرد یا دعوتش را میان قومی طرح نمود، یا به زائرانی پناه برد، بر او سخت گیرند و مانع از حمایت آنان از او شوند.

زمانی که محمد صلی الله علیه و آله به طائف رفت تا به قبیله ثقیف پناه برد، آنان از این که او را بر ضد قریش حمایت کرده یا بت هایشان را به خشم آورند، خودداری کردند و ایشان به مکه بازگشت. ⁽¹⁾

هجرت رسول صلی الله علیه و آله

آن هنگام که خداوند اجازه هجرت به مدینه را داد، قریش تلاش کردند تا پیش از آن که رسول صلی الله علیه و آله در جایی استقرار یابد، و با تکیه بر آنجا از عقیده اش دفاع کند و یا کیان جاهلی آنان را به بازی گیرد و دایره اباحی گری شان را محدود سازد، دعوتش را از میان بردارند. اما عنایت خداوندی جز بر این امر استوار نبود که آن حضرت کارش را در آنچه بناست محقق شود، به انجام برساند و مکه را از شرف نصرت و حمایت از رسول صلی الله علیه و آله محروم سازد. ⁽¹⁾

اکنون که با همه راه بستن ها او توانسته بود از دستشان بگریزد، آنان بر آشفتند و بر قتل او، طبق برنامه ای که از پیش تعیین کرده بودند، اصرار ورزیدند. آنان کسانی را در هر سوی برای یافتن وی فرستادند و برای هر کسی که او را بیابد یک صد شتر جایزه معین کردند، اما تلاش آنان به جایی نرسید.

جنگ با قریش

رسول صلی الله علیه و آله در مدینه اجازه نبرد یافت. پسر عمویش حمزه را با لشکری کوچک برای حمله به کاروان قریش که از شام باز می گشت، اعزام کرد. نیروی دیگری را هم بار دیگر به همین هدف فرستاد. در سال دوم هجرت، ⁽²⁾عبداللَّه بن جَحْش را در سریه سومی فرستاد که کاروان را تصرّف کرد و آنچه را داشت به عنوان غنیمت برگرفت. سپس آن حضرت، همراه سیصد نفر برای حمله به کاروانی دیگر از مدینه خارج شد. قریش که از این حمله آگاهی یافت با هزار سرباز برابرش آمد. دو گروه سر چاه های بدر، جایی در

اطراف مدینه و در مسیر ینبع، با یکدیگر درگیر شدند. این همان جنگ بدر کُبْرا بود که مسلمانان در آن پیروز شدند. ⁽¹⁾

در سال سوم، قریش قصد انتقام جویی کرده، همراه مردان خویش به سوی مدینه به راه افتاد. مدینه آگاه شد و نبرد در دامنه کوه احد در اطراف مدینه رخ داد. ⁽²⁾پیروزی مسلمانان نزدیک بود، جز آن که تیراندازان به هوس غنائم از کوه رمات پایین آمدند [و مسلمانان شکست خوردند]. این همان غزوه احد است.

جنگ های دیگری در سال چهارم و پنجم روی داد که قریش در آنها پیروزی نیافت. در سال ششم بود که رسول صلی الله علیه و آله به قصد عمره و نه جنگ، از مدینه خارج گشت.

وقتی به حدیبیه رسید، دو طرف، در جایی نزدیک منطقه شُمَیسی امروز که حدود بیست کیلومتر با مکه فاصله دارد، کسانی را برای مذاکره فرستادند و رسول صلی الله علیه و آله عثمان بن عفان را فرستاد. مشرکان، سهیل بن عمرو را فرستادند و گفتند: «محمد آن سال را باید برگردد تا عرب ها نگویند قریش تحت فشار تسلیم شده است. اما سال دیگر می تواند برای عمره به مکه درآید.» رسول صلی الله علیه و آله راضی گشت و بنابراین صلح برقرار شد و آن حضرت به مدینه بازگشت. ⁽³⁾

در شرایط صلح آمده بود که دو طرف برای ده سال جنگ را کنار بگذارند. قریش هم سال آینده از مکه خارج شود تا محمد صلی الله علیه و آله بتواند برای عمره وارد مکه شود. به علاوه، هر طایفه ای خواست می تواند با محمد صلی الله علیه و آله هم پیمان شود، و اگر کسی خواست با قریش.

در سال هفتم، رسول صلی الله علیه و آله با دو هزار معتمر به مکه آمد و مناسک عمره را بدون هیچ مانعی انجام داد. هیبت رسول صلی الله علیه و آله روی کسانی از قریش تأثیر گذاشت و دو نفر از چهره های قریش خالد بن ولید و عمرو بن عاص مسلمان شدند. ⁽⁴⁾

فتح مکه

پس از حدیبیه، خُزاعه با رسول خدا صلی الله علیه و آله پیمان بست، چنان که بنوبکر بن کنانه داخل در پیمان با قریش شد. این دو طایفه در عرفه با یکدیگر نبرد کردند و قریش با سلاح، و با در اختیار گذاشتن سایه بان و آب، به بنوبکر کمک کرد. این کمک به عنوان نقض عهد شناخته شد و قریش آغازگر آن بود.

ابوسفیان بزرگ مکه، دریافت که در برابر حادثه ای تازه قرار دارد که نتیجه همان پیمان شکنی است. منابع اطلاعاتی او هم خبر دادند که مدینه در حال بسیج نیرو برای تدارک حرکت عظیمی است. وی به مدینه رفت تا آبِ رفته را به جوی باز گرداند، اما قضای الهی در مسیر شدن بود.

رسول صلی الله علیه و آله دستور حرکت به سوی مکه را داد و سپاه آماده شد و آنان در حالی که می گفتند اللهم اضرب علی آذانهم فلایسمعوا حتی نبغتهم نبغتهم ⁽¹⁾

حرکت کردند تا به مرّظهران ⁽²⁾رسیدند. ابوسفیان با عده ای دیگر برای کسب خبر از مکه خارج شد و چندان رفت که برابر رسول صلی الله علیه و آله قرار گرفت. حضرت به او فرمود: وای بر تو ای ابوسفیان! آیا وقت آن فرا نرسیده است که بدانی خدایی جز خداوند واحد نیست؟ ابوسفیان گفت:

اگر خدای دیگری بود مرا بی نیاز می کرد. رسول صلی الله علیه و آله گفت: آیا وقت آن نرسیده است که بدانی من فرستاده خدایم؟ ابوسفیان گفت: پدر و مادرم فدایت! در این باره تردید دارم.

عباس به او گفت: وای بر تو! پیش از آن که گردنت را بزنند شهادت حق را بگوی. او هم شهادتین را گفت. عباس گفت: ای رسول! موقعیتی برای او میان طایفه اش قرار ده.

رسول صلی الله علیه و آله فرمود: کسی که به خانه ابوسفیان اندر شود، ایمن است، کسی که داخل مسجد الحرام شود، ایمن است و کسی که درِ خانه اش را ببندد، ایمن است.

رسول صلی الله علیه و آله فرمود تا ابوسفیان را کنار کوه نگاه دارند تا حرکت سپاه را ببیند. پس از آن رهایش کردند که به سرعت به مکه آمد و گفت: ای قریش! محمد با سپاهی که پیش از این دیده نشده است آمد. گفتند: چه کنیم؟ گفت: هر کس داخل خانه من شود، ایمن است. گفتند: خانه تو گنجایش همه ما را ندارد. او گفت: اگر کسی داخل مسجد شود یا درِ خانه اش را ببندد، هم ایمن است.

رسول صلی الله علیه و آله به فرماندهانش دستور داد تا تنها با کسانی بجنگند که با آنان می جنگند.

کسانی هم استثنا شده، دستور به قتل آنان داده شد، حتی اگر به پرده کعبه آویزان باشند.

نیز حضرت توصیه کرد تا متعرض مجروحان و فراریان و اسیران نشوند.

سپاه خالد بن ولید، احابیش ⁽¹⁾را برابر خود یافت و شمشیر روی آنان برکشیده، آنان را شکست داد. زبیر هم پیش آمد، اما قریش پراکنده شده به بالای کوه ها رفته بودند.

ابوسفیان نزد رسول صلی الله علیه و آله آمد و فریاد زد: ای رسول خدا! سبزی قریش خزان شد و دیگر پس از این قریشی نخواهد بود!

رسول صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس داخل خانه ابوسفیان شود، ایمن است. کسی که به خانه حکیم بن حزام ⁽²⁾برود، ایمن است و کسی که در خانه اش را ببندد، ایمن است و کسی که سلاح بگذارد ایمن است.

مردم درِ خانه هایشان را بستند و سلاحشان را کنار نهادند. مسجد و خانه ابوسفیان هم از امان خواهان پر شد. موکب رسول صلی الله علیه و آله وارد مسجد شد. آن حضرت حَجَر الاسود را

استلام کرد و پس از آن که طواف کعبه نمود فرمود: ای قریش! خداوند نخوت جاهلیت و بزرگ شمُری پدران را از شما دور کرد. همه مردم فرزندان آدم هستند و آدم هم از خاک است. مکه حرم امن الهی است و برای هیچ کس پیش و پس از من حلال نشده است. برای من هم تنها ساعتی از روز حلال گشت. بدانید هر آنچه از خون و مال از گذشته بوده، زیرپای من است مگرسدانت بیت وسقایت حجاج. سپس فرمود: ای قریش! ای مکیان! فکر می کنید من چگونه با شما رفتار خواهم کرد؟ گفتند: با نیکی. برادری بزرگوار و فرزند برادری بزرگوار و کریم. حضرت فرمود: ای طلقا! بروید شما آزادید.

آن گاه حضرت به سمت بتی که کنار کعبه بود رفت و ضربه ای به چشم او زد و این آیت کریمه را خواند: ی وَقُلْ جَاءَ الْحَقُّ وَزَهَقَ الْبَاطِلُ إِنَّ الْبَاطِلَ کَانَ زَهُوقاًی (اسراء:

81). آنگاه مسلمانان در انهدام بت ها از یکدیگر سبقت گرفتند و آنها را زمین زده، نابود کردند. در این روز رسول خدا صلی الله علیه و آله کلید کعبه را به سدنه آن داد و گفت: ای بنی عبدالدار! آن را بگیرید و تا قیامت آن را در اختیار داشته باشید که جز ظالم آن را از شما نخواهد گرفت. و کلید تا به امروز در دستان آنان است. ⁽¹⁾

نخستین امیر مکه

رسول صلی الله علیه و آله چند هفته ای در مکه بود تا آن که خبر تجهیز هوازن و ثقیف برای جنگ را در مکه شنید. آن حضرت با سپاهش و در حالی که دو هزار نفر از مکیان هم به او پیوستند، به سمت طائف حرکت کرد. این پس از آن بود که عتاب بن اسید را به امارت مکه گمارد و به او فرمود: می دانی تو را بر چه کسانی گماردم؟ بر همسایگان خداوند.

به آنان نیکی کن.

عتاب یک اموی بود که روز فتح مکه اسلام آورد. او به تقوا شهرت داشت و یکبار سوگند خورد که در آنچه رسول صلی الله علیه و آله مرا بدان فرستاد جز دو پیراهن نصیب من نشد. ⁽²⁾

رسول صلی الله علیه و آله به طائف رفته، هفده شبانه روز آن را در محاصره گرفت. اما پس از آن که از خداوند خواست آنان را به سوی او آورد، آنجا را رها کرد. اندکی بعد آنان تسلیم شده، نزد رسول صلی الله علیه و آله آمدند.

رسول صلی الله علیه و آله در بازگشت، به جِعِرّانه ⁽¹⁾آمد. از آنجا احرام عمره بست، سپس به مکه آمد و عمره انجام داد و از آنجا به سمت مدینه حرکت کرد. این پس از آن بود که بار دیگر امارت عتاب را بر مکه تجدید کرد و برای هر روز او یک درهم قرار داد. این پول معادل چیزی کمتر از یک ریال امروزی است. بدین ترتیب عتاب نخستین امیر مکه پس از اسلام بود.

نخستین امیر حج

در سال نهم، شماری از مسلمانان مدینه، از مهاجر و انصار، به قصد حج با امارت ابوبکر راهی مکه شدند. او نخستین امیر الحاج در اسلام بود. ابوبکر در حالی به مکه رسید که باقی مانده مشرکان هم به انجام مناسک خود بر اساس همان روش پیشین پدران خود مشغول بودند. در کنار آنان مسلمانان هم بر اساس آنچه ابوبکر می گفت حج انجام می دادند. در این وقت بود که علی بن ابی طالب علیه السلام به نمایندگی از مدینه به مکه در آمد تا روز عید قربان در منی ⁽²⁾آیاتی از سوره برائت را که به تازگی نازل شده بود، بر مردم بخواند. در این دستور آمده بود: در سال آینده هیچ مشرکی حج نخواهد گذارد، کسی عریان گرد کعبه طواف نخواهد کرد، و با هیچ مشرک و جز آن عهد و پیمانی نخواهد بود، مگر آن که کسانی از پیش پیمانی با محمد صلی الله علیه و آله داشتند که تا پایان مدت پیمان، بر اساس همان پیمان با آنان برخورد خواهد شد. همچنین خداوند دستور به جهاد با مشرکانی را داد که پیمان خود را نقض کرده اند. کسانی هم که عهدی ندارند چهار ماه فرصت خواهند

داشت تا تصمیم بگیرند. پس از آن هیچ عهدی برای هیچ مشرکی نخواهد بود.

این بیانیه، به طور کامل برگرفته از سوره برائت (توبه) بود. در این فرمان تکلیف بسیاری از مسائلی که تا آن زمان در انتظار تعیین حدود و ثغور قانونی رها شده بود، تعیین شد.

حَجّة الوداع

در سال دهم هجرت بود که رسول صلی الله علیه و آله اعلام کرد قصد انجام فریضه حج را دارد و سپس شروع به تدارک مقدّمات سفر کرد. مردم مدینه نیز آماده شدند. وقتی خبر به مکه رسید، قریش هم برای دیدار و گرامی داشت مقدمش آماده شدند. رسول خدا صلی الله علیه و آله در اواخر ذی قعده پس از آن که نماز ظهر را خواند، از مدینه خارج شد. تمامی همسران و بزرگان مهاجرین و انصار و گروه زیادی از مردم حاضر بودند. آن حضرت با کاروانی عظیم که هر لحظه بر شمارش افزوده می شد به سمت مکه به راه افتاد. زمانی که به مکه رسید، از بالای شهر وارد شد و پس از آن با همراهان عازم مسجد شده، طواف کرد.

سپس به صفا و مروه رفت و در نهایت به خیمه گاهش در آمد. آن حضرت چهار روز در آنجا ماند و روز ترویه هشتم ذی حجه، ظهرگاه، با یارانش به سمت منی رفت. در آنجا نماز ظهر و عصر و مغرب و عشا و صبح را گذارد و شب را خوابید. وقتی خورشید روز نهم ذی حجه، روز عرفه، طلوع کرد به سمت عرفات رفت. قبّه آن حضرت را در نمره ⁽¹⁾زدند و حضرت در آنجا توقف کرد. وقتی ظهر شد سوار بر شترش که نامش قصوا بود شد. مسلمانان نیز سوار بر شتران به قصد وقوف، به درون وادی عرنه رفتند که چند گامی با قبّه آن حضرت فاصله داشت. در آنجا ایستاد و خطبه مشهورش را ایراد کرد، همان خطبه ای که به خطبه حجة الوداع مشهور است. آن حضرت در این خطبه، پایه های اسلام را استوار کرد و اساس شرک را در هم ریخت. آن حضرت جاهلیت را زیر پا نهاد، ربا را تحریم کرد و بر حرمت خون و مال و آبرو تأکید نمود. نیز برخی از مسائل اسلامی را توضیح داد و امت خود را توصیه به تمسک به کتاب خداوند کرده فرمود: چیزی را میان شما نهادم که اگر به آن تمسک کنید هرگز گمراه نخواهید شد. سپس گفت: خداوند! آیا

ابلاغ کردم؟ گفتند: آری. گفت: خدایا گواه باش. خدایا گواه باش. خدایا گواه باش. ⁽¹⁾

این روایت، برابر حدیث ثقلین ساخته شده است که حضرتش فرمود: إنی تارک فیکم الثقلین: کتاب اللَّه وعترتی، ما إن تمسکتم بهما لن تضلّوا أبداً. این حدیث در منابع معتبر سنی و شیعه آمده و دست کم چندین کتاب در نشان دادن طرق صحیح آن نوشته شده است. از جمله بنگرید: کتاب اللَّه وأهل البیت فی حدیث الثقلین، قم، دلیل ما، 1380.

آنگاه به بلال دستور اذان داده، نماز ظهر و عصر را به قصر خواند. سپس به موقف آمد و روی شتر خویش توقف کرده، به تضرّع و دعا مشغول گشت تا خورشید غروب کرد. در این وقت از عرفات به سمت مزدلفه حرکت کرد و نماز مغرب و عشا را در آنجا گذارد و از ابن عباس خواست تا برای او سنگریزه فراهم آورد. سپس به منی رفت و از آن جا عازم مکه شد.

رسول صلی الله علیه و آله پس از فراغت از حج، به مُحصّب ⁽²⁾آمد، جایی که خیمه گاهش را سرپا کرده بود. یک شب در آنجا خوابید و همان شب طواف وداع را انجام داد. صبح آن روز ندای کوچ سر داده شد. مردمان دیگر هم عازم شده، به همراه او به سوی مدینه حرکت کردند. این در حالی بود که بزرگان قریش و چهرگان مکه برای تودیع، او را بدرقه می کردند.

دو ماه و چند روز پس از رفتن رسول صلی الله علیه و آله از مکه بود که آن حضرت رحلت کرد.

این امر تأسفی عمیق و اندوهی بزرگ به همراه داشت.

برخی از کتاب های سیره ⁽³⁾آن حضرت را چنین وصف کرده اند: ⁽⁴⁾امیرالمؤمنین

علی- رضی اللَّه عنه- چون صفت پیغمبر- صلوات اللّه علیه- کردی، گفتی: نه درازی باریک بود و نه کوتاهی خُرد، بلکه میانه این هر دو بود، راست اندامِ تمام پشت، مویی داشت نه جعدی جعد و نه تیزی تیز، میانه این هر دو بود، نه کِرْ و نه تیز، رویی داشت نه گِرد و نه برآمده چون روی فربهان، و نه خشک و نِزار چون روی نحیفان، بلکه رویْ گرد به قاعده بود، سپید و روشن و لطیف. چشمی داشت سپیدش سپید و سیاهش سیاه، مژگانی راست به هم در رُستَه، دراز و بسیار، و استخوان اعضاهای وی بزرگ و قوی، میان شانه وی گشاده و میان خط نافش باریک، موی های اندامش خرد و تُنک، انگشتانش- هم از آنِ دست و هم از آنِ پای- درش و بزرگ؛ کف های وی نرم چون حریر بود، و چون از جای خود برخاستی و می رفتی، از چُستی همانا که مرغ بود که می پرید، و چون التفات کردی به یک بار التفات کردی، نه چون رعنایانْ سرخوهله [به معنای کجی و ناراستی داشتی. و در میان هر دو کتفش مُهر نبوّت بودی، و او خود که صد هزار درود حق بر وی باد، خاتم پیغمبران و مهتر عالَمیان بود، و در سخا از همه بهتر بود، و در شجاعت از همه بیشتر بود، و در فصاحت از همه نیکوتر و تمام تر بود، و در عهد و پیمان از همه درست تر بود، و در خوی و خُلق از همه نیکوتر بود، و در تعیُّش با مردم از همه بزرگ تر. بر بدیهه چون وی را بدیدندی از وی هیبت داشتندی، و چون با وی مخالطت کردندی وی را چون جان و دل دوست گرفتندی، نه پیش از وی مثل وی کسی توانستندی دیدن، و نه بعد از وی کسی مثل وی تواند یافتن، صَلَّی اللّهُ عَلَیْهِ و آله و سلَّم. ⁽¹⁾

مسائل عمومی مکه در روزگار رسول صلی الله علیه و آله

بُعد دینی

زندگی در مکه پس از فتح، متفاوت با چیزی بود که پیش از آن در این شهر جریان داشت. این بَعد از آن بود که ارزش های والای جدید، قبیله گرایی و تفاخر به پدران و انتقام جویی و نوعی از برتری جویی که منجر به نابودی شد و امتیاز خواهی برای بزرگان و قدرت بر جمع آوری ثروت از راه حق و باطل را از بین برده بود و جای آن را اخوّت دینی گرفته بود. در این وقت، بزرگی به دین بود و هیچ عربی بر عجمی برتری نداشت و سیادت و صدارت منحصر به اصحاب تقوا شد. این معیارها در فرهنگ جامعه تأثیر گذاشت و اخلاق تازه ای را که الهام گرفته از قرآن بود پدید آورد و افق های تازه ای را بر اساس سیره نبوی پدید آورد که سابقه نداشت، به طوری که در دیدگاه های جامعه جدید اثر گذاشت و نخوت و عصبیّت جاهلی را از میان برد. یکی از پیامدهای آن این بود که فضای شعر را هم محدود به آن چیزی کرد که تنها برگرفته از دین بود و رنگی از اخلاق قرآنی داشت.

البته ما نمی توانیم این وضعیت را شامل تمامی مردمان مکه آن زمان بدانیم. آگاهیم که مکه همان روزگار پر از بدوی ها و افراد بی فرهنگ از شهرنشینان بود که در کنار مؤمنانی که زندگی شان را وقف خدای متعال کرده و برای باورهایشان احترام قائل بودند، زندگی می کردند.

بُعد اجتماعی

یکی از پیامدهای فتح مکه توسط اسلام، پدید آمدن نوعی سازمان اجتماعی تازه بود که تمامی آداب و عادات را ویران ساخت و به جای آن رویّه تازه ای که مبتنی بر قرآن و سنّت نبوی بود، شکل گرفت.

در این دعوت اجتماعی بود که زنده به گور کردن دختران که میان طوایفی از قریش و شمار فراوانی از عرب شایع بود از میان رفت. نکاح مَقت که بر اساس آن زن شوهر مرده به عنوان ارث به پسران شوهرش یا خویشانش می رسید، باطل اعلام شد. همین طور ازدواج با خواهر و عمه و خاله و دختران برادر و خواهر تحریم گشت و تعدد زوجات، از بیش از چهار همسر محدود شد. حتی همین مقدار هم با شروطی که قرآن گذاشته بود به شدت رو به کاهش گذاشت و یا از میان رفت.

زن، آزادی زیادی را که عرب منکر آن بود به دست آورد و البته برای این آزادی حدودی گذاشته شد که تعدّی از آن روا نبود. او نبایست زینت خود را جز در جای خاص و تعریف شده (آن چنان که در سوره نور آمده) آشکار می کرد. شوهر او حقی بر وی داشت که قرآن آن را بیان کرده بود، آنچنان که می توانست از او فاصله بگیرد یا او را تأدیب کند، البته نه به شکل افراطی در حدّ آنچه از پدرانشان به ارث برده بودند.

در سازمان اجتماعی تازه، مسأله ازدواج و طلاق تعریف شده بود. همین طور قوانین مربوط به شیر دادن. با بردگی هم مبارزه سختی صورت گرفت و به جای آن نظم جدیدی که از مشکلات بردگان می کاست استقرار یافت و حقوقی به آنان داده شد که قریش و عرب به آن باور نداشتند. در این نظام جدید، راه هایی برای آزادی بردگان تدارک دیده شد که بسیار فراوان بود.

در نظام اجتماعی- اقتصادی جدید، ربا تحریم شد، ابرازی که به وابسته کردن افراد ضعیف به قوی، در تمامی جوامع عربی و به خصوص در مکه تبدیل شده بود، آنچنان که ثروتمند هر کاری که می خواست انجام می داد. شراب و قمار هم تحریم گردید. همین طور تمامی نظام خرید و فروش و قضاوت و میراث که سبب برانگیختن روح طغیان و

تجاوز می شد، ملغی گردید و به جای آن نظم تازه ای که جانبدار عدالت و مساوات در حدود شرعی آن بود، بر پا شد. ⁽¹⁾

در این وقت که بیشتر بزرگان صحابه یا چهره های برجسته قریش در این فضای تازه عازم مدینه شده تلاش می کردند تا پای جای پای رسول صلی الله علیه و آله بگذارند و رسول صلی الله علیه و آله هم به خاطر لطفی که به مدینه داشت و به او پناه داده و حمایتش کرده بودند، از بازگشت مهاجران به مکه کراهت داشت. آری در این وقت و به رغم آن وضعیت، مکه همچنان پر از ساکنان اصلی خود از تیره های مختلف و کسانی از اعراب مهاجر به آن و نیز موالیِ جذب شده به آنجا بود. این افراد بر پایه آموزه های جدید به معاملات تجاری خود پرداخته، به کارهای صنعتی معمول و محدودی که با آنها آشنایی داشتند و نیز کشت و زرع و باغستان هایی که در اطراف مکه و نواحی آن داشتند، مشغول بودند.

بُعد علمی

موقعیت تجاری مکه در روزگار قریش چنان ایجاب کرده بود تا آنان مجبور به ثبت و ضبط امور تجاری خویش باشند. به همین دلیل، کاتبانی در آنجا بودند که می توانستند اقدامات تجاری را که تا شرق و غرب امتداد داشت ثبت کنند. حتی شواهدی وجود دارد که نشان می دهد برخی از زنان هم با کتابت آشنا بودند، چنان که حفصه همسر رسول خدا صلی الله علیه و آله چنین بود.

زمانی که وحی بر رسول صلی الله علیه و آله آغاز گردید، آن حضرت در نوشتن قرآن توسط کاتبان تا سر حد امکان، اصرار داشت. این علاوه بر آن بود که به حافظه نیرومند برخی از ممتازین از صحابه هم اعتماد می شد.

به رغم آن که کتابت، چندان قوی و سریع نبود، اما نوشتن روی هر آنچه مقدور بود، از قبیل چوب، استخوان، پوست و سنگ صورت می گرفت. در برخی از اوقات روی ورق هم می نوشتند، چرا که ما در خبر اسلام آوردن عمر می خوانیم که خواهر و

شوهر خواهرش مشغول خواندن چیزی از قرآن در قالب صحیفه ای بودند، که عمر بر آنان وارد شد. ⁽¹⁾

بدین ترتیب توان گفت مکه زمان رسول صلی الله علیه و آله به لحاظ کتابت، در حدّی بوده که می توانسته کتاب تدوین کند؛ گرچه در این تدوین و کتابت، حروف فاقد نقطه بوده است.

چرا که نقطه گذاری از زمان حجّاج ثقفی باب شد. رسول صلی الله علیه و آله هم کار کتابت را تشجیع و تسریع کرده، برخی از این افراد به مدینه رفتند تا در آنجا نیز این حرکت را آغاز کنند.

عنایت رسول صلی الله علیه و آله به کتابت در مدینه بیشتر شد. شاهد آن که هر کسی از اسرای مکه که کتابت می دانست، می توانست با آموختنِ نوشتن به ده نفر از مسلمانان، خود را آزاد کند. ⁽²⁾

مکه پس از فتح، با استفاده از قرآن، خود را برای فهم تازه ای آماده کرد. کتاب های سیره و مغازی و آثاری مانند کتاب های طبقات در زمینه اخبار مربوط به امام علی علیه السلام و ابن مسعود و ابن عباس و ابوذر غفاری و ابوالدراء به ما می گویند که آنان بعد از فتح مکه، به این شهر رفت و آمد داشتند. از این مطالب می توان دریافت که مکه از دانش آنان بهره مند می شده و بر معارف تازه اش به خاطر همین ارتباطها می افزوده است. به ویژه که می دانیم چهره های یاد شده دارای عالی ترین مراتب علمی میان اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله بودند. درباره برخی از اینها گفته می شد: اگر همه مردمان روی زمین نزد آنها آیند، باز آنها به لحاظ علمی بر آنان سروری دارند. باید به این مطالب، این نکته را هم افزود که مردمان مکه نیز پیش از رحلت رسول صلی الله علیه و آله به مدینه رفت و آمد داشتند و نزد برخی از مهاجران اقامت کرده، هر آنچه آنان از دانش داشتند برای رفع جهالت خویش از آنان فرا گرفتند. این نیز نوعی بهره گیری علمی بود که مکیان در دوره مورد بحث ما از آن برخوردار بودند.

ابن هشام در باره معاذ بن جبل می نویسد: رسول خدا صلی الله علیه و آله در روز فتح مکه وی را به عنوان قاضی مکه منصوب کرد، درست همان وقت که عتاب بن اسید را امیر مکه گردانید.

ما از دانش معاذ بن جبل و امتیازات علمی او آگاهیم و این را هم باید نوعی دیگر از انواع بهره مندی های علمی مکیان به لحاظ تعلیم و تربیت به شمار آوریم. این که کتاب های تاریخی اشاره به اعزام معاذ بن جبل به یمن برای آموزش مردم دارند، منافاتی با آنچه که در باره اقامت وی در مکه پس از فتح گفته شده است و طبعاً استفاده مکیان از دانش او در آن وقت، ندارد. طبری می افزاید: رسول صلی الله علیه و آله هُبَیرة بن شبل ثقفی را هم با وی شریک گردانید. ⁽¹⁾ابن حجر در الإصابه گوید: هبیره در سال فتح- سال هشتم هجرت- ولایت مکه را داشت و زمانی که رسول صلی الله علیه و آله از طائف برگشت، امارت مکه را به عتاب سپرد.

روزگار خلفای نخست

روزگار ابوبکر

گذشت که رسول خدا صلی الله علیه و آله امارت مکه را پس از فتح آن به دست عتاب بن اسید سپرد. عتاب از بهترین بنی امیه بود که نسبش به قصیّ بن کلاب می رسید. او در دوره امارتش بر مکه در زمان رسول صلی الله علیه و آله نمونه ای از سیره مقبول را که رسول، او را بدان وصیت کرده بود ارائه داد. حضرت فرمود: آیا می دانی تو را بر چه کسانی امیر کردم؟ بر همسایگان خداوند، پس با آنان نیکی کن.

ابوبکر که به خلافت رسید، عتاب را در مکه باقی گذاشت و او در دوران ابوبکر هم امارت این شهر را داشت. برخی از مورّخان نوشته اند: همان روزی که ابوبکر مُرد او هم درگذشت. برخی هم نوشته اند: روزی که خبر مرگ ابوبکر به مکه رسید، او مرد.

روزگار عمر

نخستین امیر مکه در ابتدای خلافت عمر محرز بن حارثه از بنی عبدشمس قرشی بود. پس از آن قنفذ بن عمر بن جدعان، سپس نافع بن عبدالحارث خزاعی، بعد از آن احمد بن خالد بن عاص بن هشام بن مغیره مخزومی، سپس طارق بن مرتفع ⁽¹⁾و بعد از او

حارث بن عبدالمطلب از بنی هاشم، امیران مکه بودند. ⁽¹⁾

تعدد آنان جلب توجه می کند. این مطلب به سیاست عمر در برخورد شدید با والیانش باز می گردد که سخت از آنان مراقبت داشت و تواند که علت تعدد، همین امر باشد. عمر تنها از تعداد معدودی از امیرانش راضی بود ⁽²⁾و به همین دلیل فراوان عزلشان می کرد. وی سنت مقاسمه اموال آنان را هم پایه گذاری کرد؛ به این ترتیب که پیش از رفتن والی، اموال او را محاسبه می کرد و در پایان امارتش، باز ثروت وی را حساب کرده، هر چه بر آن افزوده شده بود یا مقداری از آن را بر می داشت و به بیت المال می سپرد، مگر آن که بر وی ثابت می شد که آن اموال را از راه های مشروع به دست آورده است.

روزگار عثمان

در بحث از والیان خلیفه اول و دوم در مکه، به رویدادهای مربوط به آن دو در مدینه نپرداختیم؛ چرا که ما تاریخ مکه می نویسیم و به همین دلیل، به اخبار نقل شده چندان می پردازیم که ارتباطی با موضوع مورد بحث ما داشته باشد. اما در این مقطع نیاز مبرمی به طرح یک بحث استطرادی در باره عثمان در آن حادثه بزرگی که رخ داد داریم؛ چرا که آن حادثه پیامدهایی داشت که به مکه نیز مربوط می شد.

داستان عثمان مفصل تر از آن است که به اختصار برگزار کرده یا ضمن فصل کوتاهی بیاوریم. مورّخان قدیم و جدید در باره علل و اسباب آن فراوان گفته اند، کما این که در نتیجه آن تحقیقات هم، اختلافاتی روی داده است. با این همه آنان در این مطلب اتفاق نظر دارند که آن رویداد، نخستین حادثه ای بود که اختلاف نظر میان مسلمانان را پدید آورد و اولین شکافی بود که صفوف مسلمین را بر هم زد.

به عقیده من کار عثمان چندان شگفت نبود. ⁽¹⁾او فردی بخشنده و نرمخو بود و با مشاورانش به مسالمت رفتار می کرد و هیچ کاری را بدون مشورت آنان انجام نمی داد.

خلافت او پس از خلافت عمر بود. عمر مردی ترسناک، قدرتمند و استوار بود که قریش از او حساب می بردند و سرکشان از او در هراس بودند و نزدیکان از وی در خوف بودند.

زمانی که سماحت و نرمی، جای این قبیل رفتارهای جبارانه را گرفت، به ناچار واکنشی ایجاد کرد که منتهی به حادثه قتل عثمان شد. روشن است که این قبیل واکنش ابتدا در میان گروه محدودی آغاز می شود، اما چیزی نمی گذرد که دایره آن گسترده می شود و مخالفان در انتقاد از خلیفه زبان گشوده و با پیروان او در می افتند. اعتراض آنان بر یارانش، و نیز اعتراض به نفوذ امویان در دربارش و سپردن کارها به آنان ⁽²⁾و تسلّط بذل و بخشش های سخاوتمندانه از بیت المال از جمله این انتقادها بود. به طوری که امام علی علیه السلام نزد وی رفت و به او گفت: ای عثمان! بهترین بنده خداوند نزد او، امام عادل است و بدترین مردم نزد خداوند امام ستمگر است. من از سطوت و نقمت الهی تو را برحذر می دارم که عذاب او شدید و دردناک است. ⁽³⁾

برخی از فرماندهان سپاه در شهرها که از برجستگان قریش بودند، اعتراضشان به عثمان این بود که او بدون مشورت آنان خلافت را در دست گرفته است. ⁽⁴⁾

هرچه زمان می گذشت بر دامنه این مخالفت ها افزوده می شد، تا آن که دامنه آن به شهرها رسید و قیل و قال، فزونی یافت. در این وقت مجالسی برای بحث در این باره و متحد کردن دیدگاه ها و تلاش ها بر پا شد.

فتنه

هم زمان با آغاز سال 35، انقلاب آغاز شد. ابتدا در کوفه و سپس به اعراب سایر شهرها انتقال یافت. در این وقت قاریان (قرّاء) بزرگ که برای مرابطه و مجاهده به مصر رفته بودند، در حالی که مردم را به انقلاب دعوت می کردند، از مصر خارج گشتند.

اعراب کوفه و بصره هم به دنبال آنان از شهرهایشان برای رفتن به مدینه بیرون آمدند. این جماعت راه را طی کردند تا آن که به دروازه های مدینه رسیدند. اهل مدینه بنای دفاع داشتند، ⁽¹⁾اما شورشیان قصد جنگ با اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله را نداشتند. آنان چنین نشان دادند که از تصمیم خویش منصرف شده اند؛ بنابراین برگشتند و از شهر فاصله گرفتند و وقتی مطمئن شدند مدافعان شهر به خانه هایشان رفته اند، بازگشتند و شهر را بدون نبرد به اشغال درآوردند. سپس به محاصره خانه عثمان نشسته و چندین روز به این کار ادامه دادند تا آن که او را کشتند. ⁽²⁾

تمام آنچه مؤلف بیان کرده، برخلاف نصوص مسلم تاریخی است. از میان اصحاب رسول خدا صلی الله علیه و آله، عثمان مدافعان انگشت شماری داشت به طوری که حتی بعد از کشته شدن او، کسی از مدافعان یارای دفن وی را در بقیع نداشت و به نوشته ابن شبه، او را در حشّ کوکب در پشت بقیع دفن کردند. در این باره شرحی عریض و طویل در تاریخ سیاسی اسلام «تاریخ خلفا» نوشته ایم. «ج»

بیشترمنابع تاریخی ⁽³⁾بر آنند که غالب اصحاب رسول صلی الله علیه و آله در مدینه، تلاش می کردند تا میان آنان را اصلاح دهند. سردسته این مصلحین علی بن ابی طالب علیه السلام بود. اما کار از اصلاح گذشته بود و شعله های آن آتش هر نوع کوشش مصالحه آمیز را از میان برد.

والیان عثمان در مکه

روزگار عثمان با آن شکل دردناک و فتنه بزرگ گذشت، در حالی که در مقایسه با

سایر شهرها کمترین تأثیر را در شهر مکه باقی گذاشت. به نظرم مهم ترین دلیلِ آرامش در مکه آن بود که عمّال عثمان در این شهر به اندازه ای که عمال سایر شهرها می توانستند مردم را تحت فشار بگذارند، قادر به این کار نبودند. دلیل آن هم این بود که خاندان های بزرگی که در مکه بودند با بزرگان از مهاجرین در مدینه در ارتباط بودند و اخبار و شکایات به سرعت میان دو شهر رد و بدل می شد، و هر زمانی که نیاز بود، این اخبار توسط خویشان و نزدیکان انتقال می یافت. شاهد این مطلب آن است که عثمان والیان متعددی در این شهر گذاشت و فراوان آنان را عزل کرد. امارت این شهر به دست این افراد بود: علی بن عدی بن ربیعه از بنی عبدشمس، خالد بن عاص از بنو مخزوم، حارث بن نوفل از بنی عبدالمطلب، عبدالله بن خالد بن اسید بن عبدشمس، عبداللَّه بن عامر حضرمی، و نفع بن عبدالحارث از خزاعه. ⁽¹⁾

حرکت عایشه

زمانی که محاصره عثمان شدیدتر شد، از علی علیه السلام و طلحه و زبیر و عایشه و دیگر زنان رسول صلی الله علیه و آله درخواست کمک کرد. نخستین کسانی که به یاری او رفتند، علی و ام حبیبه بودند. ام حبیبه سوار بر قاطر و در حالی که ظرف آبی هم با او بود به طرف خانه عثمان رفت. گفتند: ام حبیبه است. اما مخالفان بر صورت قاطر او زدند و مردم در حالی که اسباب و اثاثیه روی قاطر به سمت زمین کج شده بود، آن را گرفتند. ام حبیبه نزدیک بود کشته شود که او را به خانه اش باز گرداندند.

وقتی عایشه از این امر آگاهی یافت آماده رفتن به مکه شد. ⁽²⁾مروان از طرف عثمان نزد او آمد و به وی گفت: اگر می ماندی شاید خداوند به کمک تو این مرد را نجات

می داد. عایشه گفت: می خواهی با من همان رفتاری شود که با ام حبیبه شد؟ نه به خدا.

سپس به مکه عزیمت کرد.

وقتی حج را به انجام رساند و خبر قتل عثمان و بیعت با علی علیه السلام به او رسید، گفت:

عثمان مظلوم کشته شد. به خدا سوگند مطالبه خون او را خواهم کرد! ابن ام کلاب به او گفت: چرا؟ به خدا سوگند تو نخستین کسی بودی که علیه او سخن گفتی. عایشه گفت:

آنان او را توبه دادند و باز کُشتند. عایشه مردم را در حجر اسماعیل جمع کرده خطابه ای خوانده گفت: غوغائیان از اهالی شهرها و بدویان ⁽¹⁾و بردگان مدینه اجتماع کردند و این مرد را کشتند و کارشان از سخنشان بر آمد. به خدا سوگند اگر به خاطر آنچه با او دشمنی کردند گناهی بوده باشد، چندان که طلا در آتش گداخته و پاک می شود یا لباس در آب از چرکی طاهر گردد، او نیز از آن گناه پاک شد. ⁽²⁾

عایشه دنبال کار دعوت خود را گرفت. طلحه و زبیر هم از مدینه بیرون آمده در مکه به عایشه پیوستند. همین طور امویان مقیم مکه، و شمار دیگری از کسانی که به مکه آمده بودند، دعوت او را به شورش پذیرفتند. ⁽³⁾

منکِ البداء و منکِ الغیر منکِ الریاح و منکِ المطر

أنتِ أمرتِ بقتل الإمام و قلتِ لنا إنه قد کفر

بدین ترتیب جلسات و اجتماعات برای روشن کردن جهت گیری که این حرکت باید داشته باشد برپا شد. عقیده عایشه آن بود که به مدینه روند و قاتلان عثمان را بکشند.

طلحه و زبیر بر این باور بودند که همراه سپاه به بصره رفته در آنجا بنیه خود را با امکانات آن جا تقویت کنند. در نهایت عایشه تسلیم این عقیده شده، ندای خروج به سمت بصره را سر دادند. این سپاه با سه هزار نفر مرد در حالی که در میان آنان عایشه سوار بر هودجی روی شتری نیرومند بود، عازم عراق شدند. ⁽¹⁾[و نتیجه آن، ماجرای جنگ جمل بود که تأثیر منفی فراوانی روی جامعه اسلامی گذاشت . ⁽²⁾

والیان مکه

با تسلیم شدن اصحاب جمل، مکه و حجاز و دیگر شهرها در اختیار امام علی علیه السلام قرار گرفت. تنها می بایست شام را مستثنی کرد که به آن اشاره خواهیم کرد. علی علیه السلام در رأس سپاهش در کوفه اقامت گزید و ابوقتاده انصاری را به امیری مکه منصوب کرد.

اندکی بعد او را عزل کرده، مکه را به دست قُثَم بن عباس سپرد. ⁽³⁾قثم از مردان قریش و هاشمی بود که در مکه خالصانه برای امام علی علیه السلام تلاش کرد و با مردم که همسایگان خداوند بودند به نیکی رفتار کرد. او اموال زیادی را برای اصلاح امور در مکه به کار گرفت که بعد از این به آن خواهیم پرداخت. علی علیه السلام در طول خلافتش نتوانست حج به جای آورد، چرا که درگیر جنگ ها بود. در سال 37 عبدالله بن عباس و در سال 39 قثم بن عباس امیر الحاج بودند.

مکه در میان علی و معاویه

مکه در میان علی و معاویه ⁽¹⁾

در سال 39 علی علیه السلام قُثَم بن عباس را به عنوان امیر الحاج معین کرد. معاویه نیز یزیدبن شجره رهاوی را با سه هزار سرباز فرستاد تا حج را با مردم بگذارد و برای معاویه بیعت بگیرد و قثم بن عباس، امیر علی بر مکه را از آن شهر بیرون کند. قثم نیز برای دفاع آماده شد. زمانی که ابن شجره دو روز پیش از ترویه به مکه رسید و دانست که شهر آماده دفاع است، در پی ابوسعید خدری فرستاده به او گفت: وی قصد الحاد در مکه را ندارد.

عقیده او این است که وی و قثم هر دو از شهر خارج شوند تا مردم با هر کسی که خواستند حج را به جای آورند. قثم پذیرفت و مردم شیبة بن عثمان را برای حج گذاری انتخاب کردند. حج که برگزار شد، سپاه شام به فرماندهی یزید بن شجره به شام برگشته و قثم وارد مکه شد. کار به همین روال بود تا آنکه معاویه بر تمامی بلاد اسلامی تسلط یافت و امیری برای مکه فرستاد.

سال 40 فرا رسید، در حالی که سپاه معاویه برای تصرف مناطقی که در اختیار امام علی علیه السلام بود آماده حرکت بودند تا در آن مناطق از مردم برای معاویه بیعت بگیرند. این حرکت به فتح مدینه و مکه و سپس یمن منجر شد. سپاه علی علیه السلام حاضر به حرکت از عراق نبود و وی از بابت آنان آزار و اذیت فراوان کشید و در نهایت توانست نیروی اندکی را که قادر به جنگ نبود اعزام کند. این گروه به یمن رفته آنجا را تصرّف کردند سپس به سوی مکه آمدند، اما هنوز به آنجا نرسیده بودند که خبر کشته شدن علی علیه السلام رسید. مردم مکه به سوی امیر سپاه علی، یعنی جاریة بن قدامه ⁽²⁾آمده فریاد زدند: اکنون که علی علیه السلام کشته شده با تو بیعت نمی کنیم؛ اما او از آنان خواست تا با کسی که پس از او می آید بیعت کنند و آنان پذیرفتند.

کشته شدن امام علی علیه السلام

کشته شدن امام علی علیه السلام محصول یک تعصّب گمراهانه بود. سه نفر از خوارج تصمیم گرفتند، برای از میان بردن اختلاف میان مسلمانان، سه نفر یعنی علی، معاویه و عمرو بن عاص را بکشند. موعد آنان هفدهم رمضان سال 40 بود. عبدالرحمن بن ملجم که مأمور قتل امام بود به مسجد کوفه آمده پنهان شد و در وقت خروج امام برای نماز صبح، آن حضرت را به قتل رساند. دو نفر دیگر هم اقدام کردند، اما موفق نشدند. ⁽¹⁾

امام علی علیه السلام در نجف ⁽²⁾در نزدیکی شهر کوفه دفن شد. بسا انتخاب آن نقطه از صحرا به خاطر آن بود تا خوارج آنجا را نبش قبر نکنند.

مسائل عمومی دوران خلفای نخست

وضعیت دینی و علمی

فرهنگ مکه در پرتو دین تازه، رو به گسترش نهاد و به رغم آن که قبایل عرب در بسیاری از نواحی جزیرة العرب پس از رحلت رسول صلی الله علیه و آله تمایل به ارتداد داشتند و اگر اقدام ابوبکر نبود این واقعه رخ می داد، اما مکه بر آنچه یاد گرفته بود استوار ماند.

زمانی که شمار زیادی از مردم مکه برای تأدیب مرتدانِ از قبایل، از مکه بیرون رفتند یا برای انجام کار در مدینه در کنار خانه خلیفه، عازم این شهر شدند، بسیاری از شیوخ شهر بر پایه همان چه قرآن به آنان تعلیم داده بود، در مکه ماندند. جوانان هم به آموختن آیات قرآنی پرداختند و به تدریج شمار کاتبانی که به تدوین و نگارش آیات حفظ شده از سوی شیوخ صحابه و بزرگان از مهاجرین می پرداختند بیشتر و بیشتر شد. در این وقت مسجد الحرام پر از رجال حدیث و قاریان و اصحاب فتوا بود و در مجالس آنان در تفسیر آیات قرآن و مقارنه میان آنها و آنچه از لغت عربی می شناختند، گفتگو می شد.

این حلقات علمی در وقت حج بیشتر می شد و زمانی که یکی از صحابه معروف که فراوان در محفل رسول صلی الله علیه و آله رفت و آمد کرده بود از مدینه به مکه می آمد، بهره گیری علمی از او فزونی می یافت.

بُعد اجتماعی

مهاجرت مردمان مکه به نقاط دیگر، در این دوره به خاطر فتوحات گسترش یافت، ثروت آنان بیشتر شد و سرمایه هایی که بسیار بیش از چیزی بود که زمان رسول صلی الله علیه و آله وجود

داشت، در دستان آنان انباشته شد و قریش بار دیگر تجارت تابستانی و زمستانی خود را که از حدود مکه بیرون می رفت آغاز کرد.

از سوی دیگر، مهاجرانی از شهرهای مختلف فتح شده به این سوی سرازیر شدند و با آمدن آنان بسیاری از لغات و آداب و رسوم آنان نیز وارد این شهر شد. مکیان گونه های جدیدی از غذا را تجربه کردند و برخی از رداهایی که اواخر دوره جاهلی باب شده بود، منهای استفاده از حریر که قرآن تحریم کرده بود، بار دیگر باب شد و در عوضِ عدم استفاده از حریر، در استفاده از رنگهای متنوع برای لباس ها مانند قرمز و زرد روشن اصرار بیشتری شد.

این بار مجالس داستان سرایی که زمانی مرفهان هنرمند آنها را فراهم می آوردند در شکل حلقات درسی و خواندن مواعظ آغاز شد، مجالسی که اصحاب سیره و مغازی در آنها روایت نقل می کردند، و یا ثروتمندان از تجارت و قیمت اجناس مختلف سخن می گفتند.

مکه این زمان، با معنای مرکزیت در حکومت آشنا می شد و تعصب نسبت شیوخ را در تیره ها و قبایل فراموش می کرد، چیزی که نخستین بار در حکومت عتاب بن اسید و پذیرش آن تجربه کرد و آن را تنها منبع قابل اعتنا در اوامر و نواهی بعد از قرآن و سنت دانست. این در حالی بود که در جاهلیت، حکومت میان ده ها شیخ که به صورت های مختلف حکومت می کردند، تقسیم شده بود.

عتاب برخوردی مهربانانه و عدالت جویانه ای با آنان داشت که مکیان در گذشته، تجربه ای از آن نداشتند؛ چندان که حلم و تواضع او چنان بود که محیط امنی را برایشان فراهم کرد که در آن از هیچ مستبد و ستمگرِ خونریزی هراس نداشتند. این وضعیت در دوران خلفای نخستین ادامه یافت. امیران مکه در این مدت از نزدیکی خود به مرکز خلافت و ارتباطشان با چهره های برجسته در مدینه آگاه بودند.

بُعد عمرانی

در این دوره، بر شمار خانه های موجود در اطراف بیت اللَّه افزوده گشت؛ زیرا بیشتر مهاجرانی که به مکه می آمدند علاقه مند بودند نزدیک بیت اقامت کنند. به همین دلیل مرکز امّ القری به صورت یک منطقه به هم فشرده در آمد و اطراف آن شهر به قبایل دیگر اختصاص یافت و تابع مکه شناخته شد.

این به هم فشردگی خانه ها در سمت شمال مکه، از مُدّعی بالاتر نرفت، چنان که در جنوب از اوایل هجله و پیش از شبیکه آن سوتر نرفت. اما در شرق و غرب آن، خانه های مسکونی از ابتدای اجیاد کبیر و صغیر به سمت قشاشیه و از آنجا تا مناطق نزدیک به سوق اللیل و شعب بنی هاشم، و از سویقه تا قرارة المدحی تا جایی نزدیک به محلی که ما آن را شامیه می نامیم، ادامه داشت.

در روزگار عثمان، ثروت مکه به مراتب بیش از آنی بود که در زمان شیخین وجود داشت؛ چرا که بخشش های عثمان زمینه تازه ای برای گسترش تجارت در این شهر فراهم کرد. البته این که بخشش های او منشأ گسترش ثروت شده باشد، امر شگفتی نبود؛ زیرا او پیش از خلافتش هم فردی سخاوتمند بود و داستان ها در این باره گفته می شد. وقتی خلافت به وی رسید، هم زمان با گسترش فتوح و فراوانی غنایم که به مدینه سرازیر شده بود، به طور طبیعی بر سخاوت عثمان هم افزوده شد. ⁽¹⁾در این وقت برجستگان و خویشان عثمان هم از بذل و بخشش های وسیع او بهره مند شدند. نوشته اند که عثمان ششصد هزار به زبیر داد، دویست هزار به طلحه و به دیگران نیز به همین مقدار. بنابراین، ثروت بود که از در و دیوار مکه بالا می رفت، به همان مقدار که از غنایم هم می رسید و بردگانی از سرزمین های فتح شده، چه با خرید و چه هدیه، به مکه آورده می شد. از اینجا تمدن برآمد و بر شمار کسانی که در مزارع اطراف مکه فعالیت می کردند افزوده شد و باغ ها و بستان ها در برخی نواحی پدید آمد و چاه ها حفر شد و سدها برای آب باران پدید آمد و

اقطاعات زیادی در زمین های طائف یافت شد که بیشتر آنها متعلق به قریش بود. بسیاری از قریش برای مراقبت از غَلّات آنجا به طائف منتقل شدند، به طوری که تا به امروز بسیاری از تیره های قریش در آن نواحی زندگی می کنند.

در این وقت مکه به دلیل سکونت کسانی که به آنجا مهاجرت می کردند، از موالی ایرانی و رومی شور تازه ای به دست آورد. بسیاری از ساکنان شهر هم که در زمان شیخین برای فتوحات رفته بودند، به مکه بازگشتند، برخی با غنائم، و برخی با دانشی که کسب کرده بودند. در این وقت مکه سرشار از مجالس علمی و بازارهایی پر از کالاهای ثروتمندان بود. مکه آنچنان که دیگر شهرهای اسلامی در فتنه عثمان وارد شدند، مداخله ای در این امر نکرد. البته کسانی از مهاجرانِ این شهر به مدینه، به حکم آن که در مدینه بودند و درگیر در سیاست های بالای حکومتی، در آن ماجرا درگیر شدند.

ما نیازی به شرح دلایل این امر نداریم، چرا که پیش از این هم اشاره شد که مکه به دلیل همجواری با مدینه و بهره مندی از ارتباط خاندان های مهاجران مقیم آنجا که با روابط خاص خود از مواهب حکومت عثمان بهره مند بودند، زمینه ای برای فتنه و شورش نداشت. زمانی هم که عایشه ندای شورش داد، از مکیان، جز اندکی به او نپیوستند. آنها هم اغلب از امویان و پیروان آنان و برخی کسان دیگر بودند که درگیر در سیاست، آن هم در سطح بالا بودند. و البته اینان نماد رأی عمومی مردم نبودند.

همان طور که مکه، با والیان عثمان در طول خلافتش در فعالیت های عمرانی همراهی داشتند، از والیان امام علی علیه السلام هم رضایت داشته و به آنان علاقمند بود.

زمانی که قثم بن عباس تلاش کرد تا با رفاه گرایی نشأت گرفته از انباشته شدن ثروت پیش گفته مبارزه کند، نزدیک بود که مردم رام او گردند و به دعوتش پاسخ گویند. من یقین دارم، اگر حکومت قثم بر مکه ادامه یافته بود، مکه ثروتمند، روی مرزهای مباح باقی می ماند و هرگز رفاه طلبی آن چندان طغیان نمی کرد که ما گونه های مختلف آن را در دوره بعد به روشنی می بینم، به خصوص در دوران اموی که شرح آن را به دست خواهیم داد.

اصلاحات

عمر دست به برخی از اصلاحات عمومی زد که از آن جمله توسعه مَسعی بود. در این مسیر خانه ای متعلق به آل خطاب بود که آن را گرفت و منهدم کرد و فضا را برای حجاج باز کرد. ازرقی می گوید که بعدها کسانی این زمین افزوده را گرفته، نشیمنگاه هایی در آن درست کردند و سپس صندوق هایی برای نگهداری متاع خود در شب در آنجا گذاشتند. اندک اندک در آنجا خیمه هایی از شاخه نخل درست کردند و بعداً در دوران بنی امیه آنها با خشت ناپخته می ساختند و در موسم حج اجاره می دادند. آل عمر در این باره به مخاصمه برخاسته آنجا را پس گرفتند. در آن وقت، پوست فروشان در آنجا بودند. ⁽¹⁾

در زمان عمر، سیل ام نهشل به مسجد درآمد؛ آن هم از طرف مدّعی نه از سوی وادی ابراهیم که معمولًا از آن طریق می آمد. ام نهشل، نام زنی بود که در این سیل آب او را برد و از بین رفت. سیل مسجد را گرفت و مقام ابراهیم را از جای خود کند که بعداً آن را در پایین مکه پیدا کردند. زمانی که عمر از این ماجرا آگاه شد، در رمضان سال 17 به مکه آمد ⁽²⁾و پس از تحقیق از محلّ اصلی آن، مقام را به آنجا برگرداند. سپس در فکر چاره ای برای سیل بر آمده، دستور داد زمین مدّعی را بالا آوردند تا سیل آنجا را نگیرد. بدین ترتیب سیل در همان مسیر وادی ابراهیم حرکت کرده در پشت رَدْم بنی جُمح که با خاک و سنگ های سخت درست شده بود، ⁽³⁾می ماند. در این وقت مردم سواره و پیاده در راهی که به عنوان سد ساخته شده بود حرکت می کردند تا در نهایت به کعبه می رسیدند. به همین جهت آنجا را مدّعی نامیدند. عمر سپس به فکر اصلاحات دیگر و نیز توسعه مسجد افتاد. وی خانه هایی که به مسجد چسبیده بود خرید و کسانی که از دادن خانه هایشان امتناع کردند، آنها را قیمت کرد و پولشان را به عنوان امانت در

بیت المال گذاشت. زمانی که دیدند او روی حرف خود ایستاده است، به اجبار پولشان را گرفتند. ⁽¹⁾

سپس به ساختن دیواری در اطراف مسجد پرداخت که ارتفاع آن کمتر از قامت یک انسان بود. آنگاه برای آن درهایی در مقابل راه هایی که به مسجد منتهی می شد باز کرد.

این اقدام در سال هفدهم از هجرت بود. مورّخان در باره مساحتی که عمر بر مسجد افزود سخنی نگفته اند. شیخ حسین باسلامه گمانش بر این است که این افزوده، بیش از چیزی که برابر مقامات اربعه بوده، نبوده است. عمر همچنین دستور داد چراغ هایی روی دیوارهای مسجد نصب کنند. نیز با پارچه قبطی ⁽²⁾پرده ای برای کعبه درست کرد. زمانی که مدائن فتح شد دو هلال فرستادند تا در کعبه آویزان کنند.

عمر به مسائل حج هم توجه داشت و در تمام دوران خلافت خود بر آن نظارت می کرد. تنها سالی که نتوانست به حج بیاید، همان سالی بود که درگذشت و در آن سال نایب وی عبدالرحمن بن عوف بود.

در زمان عثمان، بحث نیاز به توسعه مسجد مطرح شد. او هم خانه هایی را به هدف توسعه مسجد خریداری کرد. ⁽³⁾سپس رواقی مسقّف برای مسجد ساخت و این نخستین رواقی بود که بر سر مسلمانان سایه انداخت. همچنین به مانند عمر، کعبه را با پارچه قبطی پوشاند. نیز علائم حرم را که حد فاصل حِلّ از حرم بود تجدید کرد. در زمان وی بود که بندر از شُعیبیه به جدّه منتقل شد. پیش از اسلام و در آغاز آن، شعیبه بندر مکه به حساب می آمد تا آن که در این وقت جدّه جایگزین آن شد. این اقدام به درخواست مردم مکه بود، چرا که جدّه به مکه نزدیک تر بود. عثمان خود به آنجا رفت و دستور داد تا این انتقال صورت گیرد. ⁽⁴⁾

عثمان به جز سال اوّل، هر سال به حج آمد. در آخرین سال حکومت وی، عبداللَّه ابن عباس با مردم حج گزارد.

امام علی علیه السلام فرصتی برای توجه به مسائل مکه در دوران خلافتش به دست نیاورد.

آن حضرت یکسره مشغول نبردهای طولانی بود که در دوران خلافتش درگیر آنها شده بود.

روزگار اموی

کناره گیری امام حسن علیه السلام از خلافت

بلافاصله پس از رحلت امام علی علیه السلام در کوفه مردم با فرزندش حسن به عنوان خلیفه بیعت کردند. پیش از رحلت آن حضرت، از وی خواستند تا کسی را به جای خود نصب کند. آن حضرت گفت: همان طور که پیامبر صلی الله علیه و آله این کار را نکرد من نیز کسی را تعیین نمی کنم. اگر خداوند خواست، شما را بر بهترین شما مجتمع خواهد کرد، همان طور که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله چنین کرد. ⁽¹⁾زمانی که آن حضرت وفات یافت، قیس بن سعد بن عباده پا پیش نهاد و در عراق با امام حسن علیه السلام بیعت کرد. پس از آن مردم در هفدهم رمضان سال 40، روز وفات امام علی علیه السلام با حسن بیعت کردند.

در همان سال، مردم شام با معاویه بیعت کردند. امام حسن علیه السلام بدون آن که جدی باشد ⁽²⁾با سپاه عراق به سمت شام حرکت کرد. معاویه هم با اهل شام آمد. زمانی که دو سپاه برابر هم قرار گرفتند، کسانی برای صلح تلاش کردند. در نهایت کار به خلع امام

حسن علیه السلام از خلافت و تسلیم آن به معاویه در ربیع الاول سال 41 تمام شد. بدین ترتیب کار معاویه در شرق و غرب استوار شد و آن سال را عام الجماعه نامیدند. ⁽¹⁾

ابن کثیر در روایتی از ابوالعریف، چُنین نقل کرده است: ما از پیشاهنگان سپاه حسن علیه السلام و دوازده هزار نفر بودیم که به جنگ اهل شام رفتیم. وقتی خبر صلح امام حسن علیه السلام را شنیدیم، چنان شد که از خشم گویی پشتمان شکست. وقتی حسن بن علی به کوفه درآمد، کسی به او گفت: منّا السلام علیک یا مُذِلَّ المؤمنین! آن حضرت فرمود: من مذلّ المؤمنین نیستم. من دلم نمی خواست برای پادشاهی با آنان بجنگم. ⁽²⁾

خلافت معاویه

زمانی که کار خلافت معاویه استوار شد، وی در بسط سلطنت خود به تمامی شهرها کوشید و برای این کار به بذل و بخشش های فراوان به دشمنانش مشغول گشت. به علاوه کوشید تا با حلم وبردباری، با همه رفتار کند و همین طور از سطوت و قدرتش بهره فراوان برد. یاران او در مکه و مدینه چنین دریافتند که مصلحت آنان ایجاب می کند تا همگی به شام منتقل شوند و معاویه هم مقْدم آنان را گرامی داشت.

امارت مکه در دوران معاویه

معاویه در این زمینه توجه خاصی از خود نشان داده، برخی از بزرگان و زبدگان قریش را به امارت آن شهر منصوب کرد. مورّخان در باره اسامی این حاکمان و مدّت امارت آنان اختلاف نظر دارند. ثابت چنان است که مشهورترین آنان عبارتند از: عُتبة بن ابی سفیان برادر معاویه، احمد بن خالد بن هشام مخزومی، مروان بن حکم، و سعید بن عاص. از این افراد هم یاد شده است: ابو عبدالرحمان یکی از اشراف و سخاوتمندان و سخنوران مکه، عمرو بن سعید بن عاص اشدق، و عبدالله بن خالد بن اسید. ⁽³⁾

معاویه در سال 44 به حج آمد، زمانی که عبدالله بن خالد امیر مکه بود. در سال 50 هم به حج آمد و طبق سیاستی که داشت بذل و بخشش فراوان کرد که شرحش خواهدآمد.

ولایت عهدی یزید و شورش در مکه

تا این زمان مکه خود را تسلیم رهبری معاویه کرده بود.

سیاست بنوهاشم و بنوعبدالمطلب و اولاد زبیر هم متمایل به آرامش و صلح بود، طبعاً به انگیزه های مختلف، مثلًا برای جلوگیری از خونریزی، یا بهره مندی از بخشش های معاویه، یا تسلیم واقعیت شدن. این بود تا آن که در این وقت شاخ فتنه ظاهر گشت. بیش از ده سال از خلافت عمر بگذشت تا آن که مغیرة بن شعبه تصمیم گرفت تا به بیت معاویه خدمتی کرده باشد. به همین دلیل پیشنهاد کرد، معاویه فرزندش یزید را به عنوان ولی عهد خویش مطرح کرده، برای او بیعت بگیرد. معاویه ابتدا اظهار تردید کرد، اما سپس راضی شده به جد شروع به کار کرد. او در این باره به شهرها نامه نگاری کرد، اما حجاز برخلاف سایر شهرها به مقابله برخاست. ⁽¹⁾او به امیر مدینه که مروان بن حکم بود نامه نوشته، از او خواست برای یزید بیعت بستاند. مروان، نامه معاویه را در مسجد برای مردم خواند، مردم به مخالفت برخاستند. عبدالرحمن بن ابی بکر برخاسته گفت: انتخاب خوبی برای امّت محمد نکردید. شما برآنید تا حکومت را هِرَقلیّه کنید که هر هرقلی که می میرد، هرقل دیگری جایگزین او می شود. حسین بن علی علیه السلام هم برخاست و مخالفت کرد. عبدالله بن زبیر هم چنین کرد. این خبر به معاویه رسید، اما او اهمیتی برای این مخالفت ها قائل نشد و دنباله کار خود را پیش گرفت و به بیعت گرفتن برای فرزندش یزید از سایر شهرها پرداخت.

معاویه شروع به خریدن مردم با پول کرده با آنان ملایمت کرد تا آن که بیشتر مردم

به وی جذب شدند و مردمانی در شام و عراق با او بیعت کردند. اما در مکه و مدینه کسانی که نامشان را بردیم با او به مخالفت برخاستند. معاویه خود به مدینه آمد و با معارضان بحث و گفتگو کرد و آنان با شدّت با او برخورد کردند. پس از آن نزد عایشه رفت تا از او برابر آنان استمداد کند، اما کاری از پیش نبرد. او نیز دست به شدّت عمل زد و تلاش کرد تا به زور کارش را پیش ببرد. ⁽¹⁾

روایت ابن کثیر این است: معاویه خطاب به حسین بن علی، عبداللَّه بن زبیر، و عبداللَّه بن عمر گفت: کسی که از پیش هشدار دهد، در واقع از آنچه پیش آید عذر خواسته است. من در میان شما خطبه می خوانم، کسی از شما بر می خیزد و من را برابر مردم تکذیب می کند. من تحمّل کرده می گذرم. حالا من چیزی می گویم، به خدا سوگند اگر یک نفر شما در اینجا سخنی بر خلاف من بگوید، پیش از آن که کلامی در پاسخش گفته شود، شمشیری بر فرقش فرود خواهد آمد و آن وقت، هر کس، فقط باید در اندیشه جان خود باشد. آنگاه صاحب شمشیرش را در حضور آنان خواست و گفت: بالای سر هر کدام دو نفر را که هر کدام شمشیری دارند بگمار. اگر کلمه ای در تصدیق یا تکذیب از زبان آنان درآمد هر دو نفر شمشیرشان را بر او فرود آورند. آنگاه معاویه از خانه خارج شده، بر منبر رفت و پس از حمد و ثنای الهی گفت: این گروه از رهبران و برگزیدگان از مسلمانان، کسانی هستند که کاری جز با مشورت آنان تمام نخواهد شد. آنان راضی شده و با یزید بیعت کردند؛ با نام خدا بیعت کردند. در این وقت مردم هم بیعت کردند، چرا که منتظر بیعت این جماعت بودند.

در خلافت یزید

بدین ترتیب کار بیعت یزید به انجام رسید. بعد از آن معاویه مدت زیادی نپایید تا آن که در سال 60 بمرد. او به فرزندش چنین نصیحت کرد: مراقب اهل حجاز باش. آنان اصل و عزّت تو هستند. هر کسی از آنان نزد تو آمد اکرامش کن. کسی که نیامد، از او بپرس. تا آنجا که گفت: من جز از سه نفر برای تو هراسی ندارم: حسین بن علی، عبدالله

بن زبیر و عبدالله بن عمر. اما حسین، امیدوارم خداوند او را کفایت کند. اما ابن زبیر، اگر بر او غلبه کردی، قطعه قطعه اش کن. اما ابن عمر، ورع او را مشغول خواهد کرد. او را با آخرتش تنها بگذار، او هم تو را با دنیایت تنها خواهد گذاشت.

به دنبال روی کار آمدن یزید در سال 60 هجری، یزید به ولید بن عتبه، حاکمش در مدینه نوشت: اما بعد، حسین و عبداللَّه بن زبیر را چندان سخت نگاه دار تا بیعت کنند و السلام! وقتی نامه به او رسید، حسین و عبدالله بن زبیر را خواست. حسین نزد او رفت و وی نامه یزید را به وی نشان داد. حسین گفت: کسی مانند من، پنهانی بیعت نمی کند؛ وقتی مردم را دعوت کردی، ما را هم بخوان تا یک جا کار انجام شود. زبیر در آمدن تعلّل کرده همراه با دوستانش به مکه رفت. ولید کسانی را در پی او فرستاد، اما موفق به بازگرداندن او نشدند. در این وقت، حسین بن علی هم از فرصت مشغول شدن ولید به ابن زبیر استفاده کرده، شبانه خاندانش را گرد آورد و شب بعد از آن، راهی مکه شد. اما ابن عمر، در نقلی چنین است که بیعت کرد و در نقلی دیگر آن که گفت: وقتی همه مردم بیعت کردند و کسی جز من نماند، من هم بیعت خواهم کرد. در روایت سومی هم آمده است که در این وقت او در مکه بود و در راه با امام حسین علیه السلام که از مدینه عازم مکه بود، برخورد کرد و از قضایا آگاه شدند. وی به مدینه آمد و بیعت کرد. ⁽¹⁾

قیام حسین بن علی علیه السلام و شهادت ایشان

با رسیدن حسین بن علی علیه السلام به مکه مردم در اطرافش جمع شدند و مجالس خود را در حضور و با محوریت او برگزار کردند و به سخنش گوش دادند. در این وقت فرستادگان شیعیان عراق نزد او آمده، نامه هایی از شخصیت های شیعه برایش آوردند که در آنها از وی خواست شده بود تا به عراق برود: «ما امامی نداریم، نزد ما بیا؛ بسا خداوند ما را بر هدایت در اطراف تو مجتمع و متحد سازد». حسین، عموزاده اش مسلم بن عقیل را به کوفه فرستاد تا حقیقت امر را آشکار سازد. وقتی مسلم به کوفه رسید، جمعیت

زیادی در اطرافش جمع شدند. او هم فریفته این جمعیت شده، نامه ای به مکه فرستاد تا حسین را در آمدن به کوفه ترغیب کند.

من از عقیده ابن عباس در این باره در شگفت هستم که گفت: در وقتی که آنان امیری دارند که مالیاتشان را می گیرد، تو را دعوت کرده اند، پس در اصل تو را برای جنگ دعوت کرده اند و من از بابت رها کردن تو توسط آنان اندیشناکم.

این عقیده ای بود که ناشی از نگرشی عمیق و نگاهی متفکرانه از یک فرد مجرّب بود. افرادی به جز ابن عباس هم همین مطلب را برای حسین گفتند. اما آنچه در غیب خداوند مقدّر بود رخ داد.

حسین بن علی، پیروانش را در مکه که بیش از هشتاد نفر نمی شدند آماده کرده به سوی کوفه به راه افتاد. زمانی که نزدیک این شهر رسید، اخباری به او رسید که خلیفه، کسی را به کوفه فرستاده است که این شهر را تنبیه کرده، و بر شیعیان چندان سخت گرفته که از اطراف مسلم پراکنده شده اند. حسین از این مطلب نگران شده خواست باز گردد، جز آن که برادران مسلم نپذیرفتند و گفتند که باید انتقام برادرشان را بگیرند یا آن که در راه او کشته شوند. آنان در نخستین گام رسیدن به کربلا و پیش از آن که بتوانند صفوف خود را منظّم کنند کشته شدند. سپاهیان یزید بر آنان یورش برده، همگی را کشتند و زمین کربلا به خون فرزند دختر رسول خدا صلی الله علیه و آله رنگین شد، آن هم به فجیع ترین شکل که نه تنها تا به امروز بلکه تا پایان روزگار یاد آن خواهد ماند. این واقعه در دهم محرّم سال 61 هجری بود. ⁽¹⁾

امیران یزید در مکه

در نخستین سالِ خلافتِ یزید، عمرو بن سعید بن عاص که به خاطر فصاحتش به اشدق معروف بود، امیر مکه بود. او کمتر از دو سال امارت این شهر را داشت. پس از آن یزید در سال 61 زمانی که زمزمه های شورش در مدینه آغاز شده بود، او را به این شهر

فرستاد. در این وقت حارث بن خالد بن عاص مخزومی امیر مکه شد. برخی از مورّخان امارت او را به نیابت عمرو بن سعید یاد کرده اند.

در سال 62 یا 63 ولید بن عقبة بن ابی سفیان امیر مکه شد. در دوران او بود که حرکت عبدالله بن زبیر در مکه آغاز شد. در این باره به تفصیل سخن خواهیم گفت.

کسان دیگری هم امارت این شهر را داشتند که عبارتند از: عثمان بن محمد بن ابی سفیان، عبدالله بن زید بن خطاب و یحیی بن حکیم بن صفوان بن امیه، که در ترتیب امارت آنان اختلاف نظر هست. ⁽¹⁾

شورش ابن زبیر

اشاره

شورش ابن زبیر ⁽¹⁾

گذشت که یزید بن معاویه در سال 60 به والی خود در مدینه نوشت تا برای او از مخالفان بیعت بگیرد. نیز گفتیم که حسین بن علی و عبدالله بن زبیر در رأس مخالفان بودند که به مکه رفتند و حسین بن علی پس از مدتی در پاسخ به دعوت شیعیانش در کوفه عازم آن جا شد که به شهادت رسید.

اما ابن زبیر همچنان در مکه ماند. زمانی که خبر کشته شدن امام حسین علیه السلام را شنید فرصت را برای تصمیمی که سال ها آن را مسکوت گذارده بود، مناسب دید. به باور من این اندیشه خاص او بود. وی از همان زمان عثمان، آن گاه که عثمان در جریان شورشْ او را بر در خانه خود گمارد، خود را شایسته خلافت می دید. همین که عثمان از میان همه او را برای این کار برگزیده بود، معنایش آن بود که به موقعیت او و ویژگی های ممتازش واقف بود. ابن زبیر در روزی که مسلمانان علی علیه السلام را برای خلافت معرفی کردند ساکت ماند. اما اندکی بعد به سپاه معارضان حکومت علی علیه السلام که از حزب خاله اش عایشه بودند، پیوست. اما وقتی آگاه شد که شامیان با معاویه بیعت کرده اند و دیگر شهرها هم با وجود بزرگان قریش و صحابه آن را پذیرفته اند و نیز دید که معاویه با خود او از در دوستی درآمده و در این باره اصرار دارد، به او می گوید: «مرحبا بابن عمة رسول الله و ابن

حواریه، و ای غلام! یک صد هزار به او بده و تمام نیازهای او را بر آور»، آری در این شرایط بهتر دید ساکت بماند. ⁽¹⁾

وی در تمام این مدت ساکت ماند و فعالیت خود را معطوف به خویشان و اطرافیانش کرد و خانه بزرگش را در همسایگی باب دریبه برای واردان و زائرانش باز گذاشت. او جلساتی تشکیل می داد که در آنها آشکارا از عقایدش در باره حکومت و انتقادهایش که عامل امویان در مکه یعنی عمرو بن سعید بن عاص اشدق را آزار می داد، سخن می گفت.

خبر این مجالس به عمرو بن سعید می رسید، اما او چاره ای جز تغافل نداشت؛ زیرا از موقعیت ابن زبیر میان مردم مکه و بهره وری او از جرأت مثال زدنی اش آگاه بود. کما این که اخبار ابن زبیر در شام به معاویه می رسید و او با حلم و نیکی با او روبه رو می شد.

معاویه مُرد و در سال 60 هجری با یزید بیعت شد. در این وقت ابن زبیر نخستین اقدام عملی را با کُندی آغاز کرد، اما رقیب او حسین بن علی علیه السلام در مکه و شهرهای اسلامی موقعیتی داشت که بر موقعیت ابن زبیر می چربید. اکنون که خبر رحلت امام حسین علیه السلام را در سال 61 شنید برخاست و آشکارا به دعوت پرداخت.

در این وقت، اشدق والی یزید در مکه کوشید تا با جدّیت و در عین حال مدارا فعالیت ابن زبیر را محدود کند. وی کسانی را در اطراف ابن زبیر و به میان یاران او فرستاده، جاسوسانی را مأمور کرد تا کارهای او را کنترل کنند، درست به مانند آنچه امروزه خارجی ها انجام می دهند. او کسانی را در ورودی های مکه گماشت تا اسامی افرادی را که وارد مکه می شوند یادداشت کنند و هویت آنان را بشناسند. هر کسی را که ارتباط خاصی با ابن زبیر داشت، به مکه راه نمی دادند. اما این تلاش ها تأثیری در اراده ابن زبیر نداشت. یزید دستور داد تا ابن زبیر را دست بسته به سوی وی بفرستند، اما اشدق جز آن که زنجیری نقره ای برای او بفرستد نتوانست کاری از پیش ببرد. ⁽²⁾

حمله ای برای تأدیب ابن زبیر

در این وقت اخباری رسید که حکایت از شروع ناآرامی ها در مدینه داشت. یزید به عمرو بن سعید دستور داد تا به مدینه برود. عمرو، حارث بن خالد مخزومی را به نیابت از خود در مکه گذارد و به وی توصیه کرد تا مراقب ابن زبیر باشد، توصیه ای که هیچ خاصیتی نداشت، زیرا ابن زبیر با توجه به قدرت و موقعیتی که در مکه داشت، اهمیتی برای این کارهای والیان و هوشیاری آنان قائل نبود. ⁽¹⁾

یزید از سال 61 در اندیشه تأدیب ابن زبیر بود. وی از عمرو بن سعید که به مدینه منتقل شده بود خواست تا علیه ابن زبیر آماده شود. او هم سپاهی مرکب از دو هزار نفر فراهم آورده فرماندهی آن را به عمرو بن زبیر، برادر عبدالله و نیز انیس بن عمر اسلمی سپرد. این سپاه به مکه رفت و بخشی از آن در ابطح، و برخی دیگر در ذی طوی مستقر شد. ابن زبیر و نیروهای او با آنان درگیر شده، از منطقه دورشان کردند. این حمله تأدیبی در اواخر سال 61 بود.

شورش در مدینه

سال 62 رسید و ناآرامی ها در مکه و مدینه ادامه داشت. مردم مدینه نامه ای به عبدالله بن زبیر نوشته به او گفتند: اکنون که حسین بن علی علیه السلام کشته شده است، هیچ رقیبی برای ابن زبیر وجود ندارد. مدتی بعد در خلع یزید متفق شده و عامل او را از مدینه اخراج کردند. این وقایع ادامه یافت تا در سال 63 به واقعه حَرّه منتهی شد. در این واقعه بود که شمشیر یزید بعد از حادثه کربلا و قتل امام حسین علیه السلام، فاجعه جدیدی آفرید و به دنبال دستور یزید، سپاهش به زور مدینه را گرفت و آن را سه روز برای شامیان مباح کردند. ⁽²⁾

نخاوله

نخاوله ⁽¹⁾

آنچه در این مقطع انسان منصف را آزار می دهد، مطلبی است که برخی از مورّخان نوشته، گفته اند که نخاوله که شیعیان فعلی ساکن مدینه هستند، از نسل همین اباحی ها در مدینه هستند. این نظری است که آشکارا تعصّب در آن، خانه کرده است. نسل آنان چه ارتباطی با تشیع دارد؟ اگر آنچنان که می گویند اهالی مدینه فرزندان متولد شده از این اباحی ها را در ناحیه ای از مدینه گذاشتند، چرا این نسل از این نام و نشان شرمنده نشده، در بلاد متفرق نگشتند؟ گریز آنان از این دیار، معقول تر می نماید تا آن که در گوشه ای از مدینه بمانند و تا به امروز پابرجا باشند.

واقعیت آن است که برخی از مورّخان، برابر روایات نقل شده، عقل خود را به کنار می گذارند. برخی دیگر اسیر گرایش های مذهبی و باورهای خویش هستند و بیش از آن که برای حقیقت و تاریخ به ثبت وقایع بپردازند، اسیر شهوات و خواسته های نفسانی خود هستند.

آنچه اسباب تأسف است این که برخی از مردم مدینه، تا به امروز متأثر از این قبیل اخبار هستند و به برادران نخاوله ای خود چنین نظری دارند. سنی نبودن نخاوله هم تأکیدی بر این نگاه و نظر آنان شده است. اما واقعیت آن است که نخاوله ⁽²⁾بخشی از شیعیانی هستند که در جهان اسلام زندگی می کنند و تشیع هم پدیده شگفتی در سرزمین های عربی نیست و تاریخ در تمام ادوار خود و در میان بسیاری از خاندان ها و توده ها، با آن آشنا بوده است. برخورد تند مردم با نخاوله نشأت گرفته از سیاست عثمانی هاست که به دلایل سیاسی با تشیع درگیر بودند. فاصله میان نخاوله و اجماع و اتحاد امت جز این نیست که مسلمانان به آنان توجه کرده و در قانع کردن آنان بکوشند تا

ایشان به صفوف برادرانشان پیوسته و همگی روی کلمه واحده ای که بتواند این شقاق و اختلاف را بر دارد، متحد شوند، آن هم در وقتی که ما بیش از هر زمان دیگر به اتحاد و اتفاق نیازمندیم.

نبرد در مکه و آتش گرفتن کعبه

هنوز واقعه حرّه در اواخر سال 63 در مدینه تمام نشده بود که یزید به مسلم بن عَقَبه ⁽¹⁾فرمانده سپاه شام، دستور داد تا برای جنگ با ابن زبیر راهی مکه شود. در نیمه راه بود که مسلم بن عَقَبه مرد و پیش از آن سپاه را به حصین بن نُمیر ⁽²⁾سپرد. او فرماندهی را بر عهده گرفت و در اواخر محرم سال 64 به مکه رسیده در بیرون آن مستقر شد.

ابن زبیر هم با نیروهای خود که جمعی از مردم مکه و شماری از قبایل اطراف بودند و کسانی از بزرگان مدینه به آنان پیوستند، آماده شده، دو طرف به نبرد با یکدیگر پرداختند. این مسأله ادامه یافت تا آن که سپاه شام در سوم ربیع الاول 64 مجنیق نصب کرده، شروع به ریختن نفت و سنگ روی کعبه کردند که منجر به آتش گرفتن پرده و خراب شدن دیوار آن شد. ⁽³⁾

به عقیده من هدف آنان کعبه نبود، زیرا سپاه شام هم به سمت آن نماز می خواندند و کسی که به سوی کعبه نماز می خواند، آن را هدف قرار نمی دهد و راضی به انداختن سنگ- چنان که برخی مورّخان گفته اند، یا به عقیده برخی دیگر- و آتش به سوی آن نمی شود.

آنچه من می فهمم این است که ابن زبیر به کعبه پناه برده بود و از آن به عنوان ابزاری برای حفظ خود استفاده می کرد. سپاه شام هم می کوشید تا او را که در پشت کعبه پنهان شده بود، هدف قرار دهد و طبعاً برخی از سنگها به کعبه اصابت کرد. برخی از مورّخان میانه رو گفته اند که اصحاب ابن زبیر در کنار کعبه آتش روشن کرده بودند و این آتش به

پرده کعبه رسید و با توسعه آن برخی از چوب ها و سقف کعبه در آتش سوخت. ⁽¹⁾این روایت در مقابل روایات تند دیگر نزدیک تر به واقع می نماید.

نجات یافتن ابن زبیر

نبرد همچنان ادامه داشت تا آن که خبر مرگ یزید به مکه رسید. در این وقت سپاه شام سست شد و حصین بن نمیر هم دریافت که از این پس ادامه جنگ بی هدف است. به همین دلیل با ابن زبیر به گفتگو نشست و گفت: این مرد- یعنی یزید- مرده است و تو سزاوارترین مردم به حکومت هستی. بیا با من به شام برویم؛ در آنجا حتی دو نفر بر تو اختلاف نخواهند نکرد.

ابن زبیر این را یک خدعه خواند و به شدت رد کرد. ابن نمیر هم از او روی گردان شد. در نقلی آمده است که ابن زبیر از کار خویش پشیمان شد و کسی را در پی ابن نمیر فرستاد تا به او پیغام دهد: به شام نمی آیم، اما از هر کسی توانستی برای من بیعت بگیر.

نویسنده تاریخ سیاسی اسلام می افزاید: ابن زبیر تحت تأثیر افکار قومی بود، یعنی تمایل داشت تا سیادت به حجاز باز گردد، همان طور که در روزگار رسول صلی الله علیه و آله و خلفای سه گانه چنین بود، به همین جهت حاضر به ترک حجاز نشد. نویسنده همان کتاب در باره دولت عربی می نویسد: باقی ماندن ابن زبیر در مکه عامل مهم ضعف او بود، زیرا جنگ در آنجا روا نبود و اگر جنگ می شد جسارت به حرمت کعبه بود.

من متأثر بودن ابن زبیر را از افکار قومی بعید نمی دانم. او در مقایسه با معاصران خود به شدّت روی این مسأله حساسیت داشت، اما به عقیده من این مطلب نباید مانع از رفتن او به شام برای گرفتن بیعت می شد. وی می توانست پس از رو به راه شدن اوضاع و استقرار حکومتش به حجاز برگردد. بنابراین باید برای نرفتن وی عامل دیگری را جستجو کرد که همان ترس از خدعه بود که روایات گذشته هم به آن اشاره دارد. برای کسی مانند حصین بن نمیر هم چنین خدعه ای بعید نمی نمود. او می توانست با این فریب

دشمن خود را به شام برده، به عنوان یک غنیمت به کسی که در آنجا بر سرکار خواهد آمد، تحویل دهد. از ابن زبیر هم که فردی بیدار و حریص و بلندپرواز بود، چنین توجهی نسبت به خدعه حصین بن نمیر امری طبیعی بود.

به هر روی، دو گروه در این گفتگوی صلح، با یکدیگر توافق نکردند. حصین بن نمیر عقیده اش این بود که ادامه این نبرد، بی هدف خواهد بود. بنابراین دست از محاصره مکه برداشت و به شام برگشت. در آنجا خلافت در اختیار معاویة بن یزید قرار گرفته بود که در ربیع الاول سال 64 در اجتماعی از مردم اعلام کناره گیری کرده، گفت: من کاری را بر عهده گرفتم که قادر به انجام آن نیستم. من کار شما را به شما واگذار کردم، هر کسی را مایلید انتخاب کنید. مورّخان در باره مدت زمان خلافت او از نصف یک ماه تا سه ماه اختلاف نظر دارند.

بدین ترتیب کار ابن زبیر در مکه و حوالی آن استقرار یافت و مردم آنجا و مدینه با او بیعت کردند. پس از آن بصره و کوفه هم با او بیعت کردند. وی کسانی را به مصر و یمن فرستاد که آنان هم همگی با وی بیعت کردند. در خراسان نیز با او بیعت شد و گروه زیادی از خوارج هم با او بیعت نمودند. همچنین اهل حمص و فلسطین و عراق و سایر بلاد شام، به جز دمشق او را همراهی کردند.

شماری از مردم دمشق هم برای ابن زبیر فعالیت کرده، در اطراف ضحاک بن قیس فهری نایب دمشق که از اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله بود، گرد آمدند. او هم خطبه بلندی خواند و مردم را به بیعت با ابن زبیر فرا خواند. ⁽¹⁾

مروان بن حکم دید که کار شام نیز به مانند سایر شهرها به تدریج در اختیار ابن زبیر قرار خواهد گرفت. بنابراین قصد رفتن به مکه و بیعت با ابن زبیر داشت تا برای بنی امیه امان بگیرد. در راه به شماری از امویان برخورد که او را از این تصمیم باز داشتند. آنان به وی گفتند: تو شیخ قریش هستی، و خالد بن یزید بچه است و عبدالله بن زبیر پیر. تنها آهن می تواند آهن را فرو کوبد. خالد را مقابل ابن زبیر قرار نده، بلکه خودت را که بزرگ

قریش هستی مقابل او قرار ده. ما با تو بیعت می کنیم. او هم دستش را دراز کرده، افراد مزبور در سوم ذی قعده سال 64 در جایی به نام جابیه با او بیعت کردند.

سپس با یاران خود به سوی هواداران ابن زبیر که در شام بودند و فرماندهی آنان را ضحاک بن قیس بر عهده داشت حرکت کرد. در نبرد سختی که درگرفت، ضحاک کشته شد و هوادارانش متفرق شدند. این رخداد در اواخر ذی حجه سال 64 بود. بدین ترتیب کار امویان در شام استقرار یافت و بیعت با مروان بن حکم تمام شد. این در حالی بود که شهرهای دیگر در اختیار ابن زبیر بود و با او به عنوان خلیفه مسلمانان بیعت شد. ⁽¹⁾

عصبیّت یمنی- قیسی

زمانی که درست دقت کرده، بر آن باشیم تا عوامل اختلاف در شام را میان هواداران بنی امیه و ابن زبیر بررسی کنیم، در می یابیم که مسأله فراتر از جنگ اموی- زبیری است. آشکار است که برخی از قبایل یمن از قرن ها پیش از اسلام به مرور در شام استقرار یافته بودند و زمانی دراز در آنجا زیسته بودند. با آغاز فتوحات اسلامی، قبایلی از حجاز نیز در آنجا مستقر شدند که به نام عدنانی یا نزاری شناخته شده و نام قیسی بر آن غلبه کرده بود.

شمار یمنی ها و قیسی ها چندان در شام فراوان بود که اردن و فلسطین را هم پوشش داده بود.

تردیدی نیست که یمنی ها با توجه به اصل و اساس خود بر قیسی ها فخر می کردند.

آنان در دوره ای از تاریخ، بزرگان و رهبران جزیرة العرب بودند. چنان که خزاعه که قبیله ای یمنی بود، پیش از قریش بر مکه فرمانروایی می کرد. همین طور اوس و خزرج که در مدینه بودند، همین وضعیت را داشتند. از سوی دیگر، قیسی ها که از نسل فاتحان صدر اسلام بودند، به گونه ای دیگر بر یمنی ها فخر می کردند و خود را هادی آن سرزمین می دانستند. این مفاخره، عاملی برای بالا گرفتن عصبیتی بود که اسلام از آن پرهیز

داده بود.

یک دوره بر اسلام گذشت که مردم این عصبیت ها را فراموش کردند، اما چیزی نگذشت که بر اثر بالا گرفتن فتنه ها بار دیگر بر سر انتخاب خلیفه، آن عصبیت ها زنده شد. کسانی از خلفای اموی هم از این فتنه گری و عصبیت گرایی برای استوار کردن موقعیت خود بهره گرفتند. آنان به رغم آن که با قیسی ها پیوند داشتند، گاه به مصاهره و ارتباط سببی با یمنی ها دست می یازیدند تا برابر دشمنی قیسی ها بتوانند از آن رابطه استفاده کنند. این مسأله به خصوص زمانی رخ می داد که قیسی ها به سمت بنی هاشم می آمدند و البته در این مرحله بالا گرفتن تعصّب، امری شگفت نبود.

در این صورت نباید از این که در ایام ابن زبیر کسانی در شام ندای حمایت از او را سر می دهند شگفت زده شویم؛ درست همان طور که کسانی بر ضد ابن زبیر حاضر به دفاع مسلحانه از امویان بودند.

بدین ترتیب در اینجا بحث زبیری و اموی جز در این حد نبود که قیسی ها آرزوی پیروزی قبایل حجاز را داشتند و یمنی ها که در آرزوی نابودی قیسی ها بودند، حتی اگر این بر خلاف مصالح امویان، دامادهای آنان می بود.

معاویه به اختلاف میان قیسی ها و یمنی ها در شام واقف بود و با سیاست بی مانند خود با آن مدارا می کرد. وقتی یزید آمد کمابیش همان وضع ادامه داشت، اما با مرگ او درگیری آغاز شد و مروان بن حکم توانست از شمشیر یمنی ها که شمارشان بسیار بیش از قیسی هایی بود که حامی ابن زبیر در حجاز بودند، استفاده کند. ⁽¹⁾

ویژگی های ابن زبیر

در این شرایط برای کسی مثل ابن زبیر، این که در شهرها بر بیعت با او متفق شوند چیز زیادی نبود. او پسر حواری پیامبر و مادرش دختر ابوبکر و خاله اش هم عایشه بود.

خودش هم فردی عابد بود و وقتی به سجده می رفت از بس طولانی بود گنجشک ها بر

پشت او می نشستند و بر می خاستند [!]. مانند دیوار محکم بود و طبیعی بود که در کار دعوت خود استوار باشد، چرا که به سرعت و صبر و اراده شهرت داشت. عمر بن عبدالعزیز گوید: روزی به ابوسلیکه گفتم: وصف ابن زبیر را برای ما بگوی. او گفت: به مانند او کسی را که پوستی روی گوشت و گوشتی روی عصب و عصبی روی استخوان و جانی چنین در جسد، به مانند او ندیدم؛ در وقت محاصره مکه آجری از منجنیق میان ریش و سینه او خورد، اما او هیچ نهراسید و نمازش را قطع نکرد و جز برای رکوع سر فرود نیاورد.

غرورش هم تا همین حد بود و نفسی شریف داشت، همچنان که فصیح و دارای بیانی نیرومند و صدایی رسا بود، به طوری که وقتی سخن می گفت صدایش را کوه ابوقبیس باز می گرداند. ⁽¹⁾

اینها صفات و ویژگی هایی است که برای رهبری و زعامت به کار می آید. بنابراین شگفت نیست که در خط رهبری مسلمانان افتاده باشد. آنچه باید به این مطالب ضمیمه کرد، تعصب او نسبت به سرزمین مکه است که محل تولد اسلام در حجاز بود و او تلاش می کرد تا نیروی آن را باز گرداند تا بتواند آشفتگی دنیای اسلام را از میان ببرد و از آنجا بر مقدّرات دنیای اسلام سیطره یابد. نیز به این مطالب باید افزود که امویان در بلاد اسلام چه کردند. مسلمانان در سراسر جهان اسلام شاهد اقدامات امویان بودند که نمونه اش کشته شدن امام حسین علیه السلام و مباح کردن مدینه و جنگ با مکه و تغییر روش شورایی به ملوکیت و نظام موروثی در حکومت بود، کارهایی که جای نقد و ایراد فراوان داشت.

جمع این شرایط، به علاوه آن ویژگی ها، زمینه را برای پیروزی ابن زبیر و توجه مسلمانان در شهرهای اطرف به او فراهم کرد. ⁽²⁾با این همه خواهیم دید که با وجود این شرایط مساعد و مناسب، زمان چندانی نگذشت که حکومت او سست گردید و خلافت

بار دیگر به خاندان اموی در دمشق بازگشت و این هم عوامل خاص خود را داشت که به آن خواهیم پرداخت.

آغاز زوال حکومت ابن زبیر

مروان بن حکم بلافاصله پس از پیروزی بر یاران ابن زبیر در شام در سال 65، سپاه نیرومندی را با فرماندهی خود به سمت مصر اعزام کرد تا عامل ابن زبیر را از آنجا بیرون کند. سپاه دیگری را هم به فرماندهی فرزندش عبدالعزیز به سمت عقبه در اردن فرستاد و هر دو سپاه پیروز شدند و مصر در اختیار مروان قرار گرفت.

مروان به شام برگشته، سپاهی را به سوی حجاز و سپاهی را به سمت عراق فرستاد اما پیش از آن که بتواند کاری از پیش ببرد مرد. زمانی که فرزندش عبدالملک جایگزین وی شد، تلاش زیادی برای استواری پادشاهی اش کرد. از یک سو با شیعیان شورشی کوفه- توابین- جنگیده آنان را شکست داد. ⁽¹⁾سپس به سوی عراق لشکرکشی کرده، والی ابن زبیر را از آنجا بیرون راند. آنگاه با شنیدن اخباری که از شورش های احتمالی در شام به گوشش خورد به آنها پرداخت و همه فتنه ها را از میان برد ⁽²⁾و بدین ترتیب بیشتر شهرها را تحت سیطره خود در آورد. در این وقت تنها مشکل باقی مانده وجود ابن زبیر در مکه بود.

انحلال دولت زبیری

عبدالملک بن مروان بیش از آنچه به نظر می رسد، نسبت به کار خویش آگاه بود.

وی زمانی که ابن زبیر با خوارج و شیعیان عراق درگیر بود، او را به حال خود رها کرد و در انتظار آن ماند تا وی نیرویش را در این منازعه از دست بدهد و ضعیف شود. ما پیش از این، درباره خوارج اشاراتی داشتیم و گفتیم که آنان به خاطر پذیرش حکمیت از سوی

علی بن ابی طالب علیه السلام از وی انتقاد داشتند. در باره شیعه هم اشاراتی داشتیم که چطور به خونخواهی امام علی علیه السلام و فرزندش حسین علیه السلام از ظالمان و ستمگران روی آوردند، داستانی که دامنه آن همچنان ادامه یافت. ابن زبیر همچنان در این مجادله تلاش می کرد و مایه می گذاشت تا آن که نیرویش به تحلیل رفت و در این وقت بود که عبدالملک سپاه خود را به کوفه فرستاد. مصعب با سپاهی به مقابله آنان رفت در حالی که مردم عراق از شدّت بخل ابن زبیر تحت فشار بودند و از سوی دیگر، به خاطر کشته شدن مختار، فرمانده شکست خورده خود، به دنبال انتقام بودند.

اموی ها در همان آغاز حرکت خود، سیل پول را به سوی مراکز رهبری زبیری ها سرازیر کرده، شیرینی آرزوها را به سوی خانه های رؤسا سرازیر کردند. بدین ترتیب آنان زبیری ها را تنها گذاشتند. اموی ها راه پیروزی خود را با عبور از کشته های عراقی و حجازی ها هموار کردند و بدین ترتیب پس از کشته شدن مصعب بن زبیر در سال 71 عبدالملک پیروز گردید و در کوفه با او بیعت شد. ⁽¹⁾

محاصره ابن زبیر برای بار دوم در مکه

کار استقرار دولت اموی بعد از تصرّف شام و مصر و دیگر شهرهای اسلامی که آنها را تصرف کرده بودند تمام نشد مگر بعد از آن که عبدالملک در این اندیشه افتاد تا ریشه زبیری ها را از جایگاه اصلی شان در مکه هم بِکَند. او در سال 72 حَجّاج را با سپاه بزرگی به سوی عراق و حجاز فرستاد. این سپاه ابتدا عراق را تصرف کرده، سپس به سوی حجاز حرکت کرد و در طائف فرود آمد، جایی که حَجّاج در آنجا متولد شده بود. ⁽²⁾

سپس پیشاهنگان سپاه خود را به سوی عرفه فرستاد. در آنجا نیروهای ابن زبیر در مقابل آنان برآمدند و درگیر شدند که ضمن آن نیروهای زبیری شکست خوردند. سپس حجاج به بئر میمون، جایی میان مکه و منی آمد. در این جا بود که طارق بن عمرو فرمانده اموی هم که به مدینه رفته، آنجا را تصرّف کرده، برای عبدالملک بیعت گرفته بود، به وی پیوست.

با رسیدن هلال ماه ذی حجه سال 72 مکه در محاصره بود و حجاج راهی برای ورود به مکه نداشت. با فرا رسیدن روز عرفه، حجاج هم همراه سپاهش تلبیه گویان ایستاد. سپس به مزدلفه رفت و از آنجا به منی آمد اما او و سپاهش برای اتمام مناسکشان نتوانستند به مکه بیایند و همچنان در احرام ماند. زبیری ها و طرفدارانشان هم نتوانستند به عرفات بروند و قربانی های خود را همان جا در مکه ذبح کردند و همچنان در محاصره ماندند.

در آغاز سال 73 بود که سپاه حجاج در میان حجون و بئر میمون استقرار یافت. این بعد از آنی بود که عبدالملک اجازه وارد شدن به مکه را به او داد، در حالی که پیش از آن به وی توصیه کرده بود که او را محاصره کرده و از وارد شدن به مکه خودداری کند.

نیروهای حجاج اندک اندک جلو رفتند تا برخی از نیروها در سمت باب بنی شیبه و تقریباً در محاذات باب صفابه درهای ورودی مسجد الحرام رسیدند. نیروهای زبیری به داخل مسجد رفته و در پناه کعبه سنگر گرفته بودند. حَجاج دستور نصب منجنیق را داد که نصب شد و این برای بار دوم بود که این نقطه در دوره ابن زبیر با منجنیق مورد حمله قرار می گرفت. سنگ ها به کعبه اصابت کرد و چنین تصور می شد که هدف همان کعبه است.

در این باره باید دقت بیشتری کرد. حجاج با همه قساوت و دشمنی که داشت کسی نبود که اسلامیت و قِبله ای را که خود به سوی آن نماز می خواند فراموش کند و با منجنیق به جان آن بیفتد. این قبیل جنگ های پرحرارت که در بسیاری از ادوار، مسلمانان را به خطاهای بزرگ کشانده، بیش از آن که این نبردها مقصود بالذات باشد، نتیجه طبیعی هیجانات ناشی از خشمی است که عقل و حکمت برای متعادل کردنشان در آن ها حضوری ندارد. و البته ما زبیری ها را هم تبرئه نمی کنیم. آنان هم در ایجاد این دشمنی و

عنادی که چنین متبلور شد سهیم بودند، چرا که با تحصن در کعبه، امویان را وادار به این اقدامات کردند. سنگ ها به همان اندازه به کعبه می خورد که بر سر اینان فرود می آمد.

اندکی تأمل کافی بود به آنان نشان دهد که دفاع در مقابل چنین سپاه جرّارِ بی پایانی فایده ای ندارد و بهتر است برای حفظ خون افرادی که در آنجا بودند و نیز قدسیت بیت اللَّه الحرام اظهار اطاعت کنند.

واقعیت آن است که انسان شجاع نمی تواند به ندای عقل درست گوش بدهد.

عبداللَّه بن زبیر با اعتقادی که به حق خود برای امارت بر مسلمانان داشت، و نیز باورش به فاسد بودن حکومت در شام و نیز اعتماد به نفسی که داشت، مرد برجسته ای بود که می توانست امور مسلمانان را در دست داشته باشد. او شجاعت خاصی داشت. کافی است بدانیم که یک بار که امویان بر یکی از درهای مسجد هجوم بردند او به تنهایی و بدون این که کسی همراهش باشد به آنان یورش برد و آنان را تا حجون به عقب راند. ⁽¹⁾مردمی از مکه نزد وی آمده گفتند: آیا درباره صلح با آنان گفتگو نمی کنی؟ گفت: به خدا سوگند هرگز چنین چیزی را از آنان درخواست نخواهم کرد. مردم از اصراری که وی برای جنگ داشت، به تنگ آمده به تدریج به سمت ابطح رفتند تا از حجاج امان بگیرند و او هم امان می داد. برخی شمار این افراد را حدود ده هزار نفر دانسته اند؛ با این حال این مسأله تأثیری در ثبات ابن زبیر نداشت. ⁽²⁾

شجاعت اسماء

اسماء هم شجاعتی از خود نشان داد که تاریخ کمتر به یادگار دارد و بعید می نماید که بعدها هم مانند پیدا کند. واقدی می نویسد: مصعب بن نائب از نافع مولی بنی اسد نقل کرد که گفت: ابن زبیر در باره پراکنده شدن مردم از کنارش، به مادرش گلایه کرد. او گفت: اگر تو می دانی که بر حق هستی صبر کن، چرا که یاران تو برای همان کشته شده اند.

خود را اسیر دست بچه های بنی امیه نکن که با آن بازی کنند. راوی گوی: وی نزدیک مادر شده سر او را بوسید و گفت: به خدا سوگند عقیده من همین است، اما من دوست داشتم عقیده تو را بدانم. حالا به من بنگر؛ من امروز کشته خواهم شد؛ اسماء گفت: پسرم برو ببینم کار تو به کجا می انجامد.

تا این مقدار شجاعت و ثبات اسماء را می شناسیم. اما مرحله ای که پس از آن رخ داد هزارها بار از این هم بالاتر است؛ زیرا چیزی که می شنویم حتی با تعابیری مانند عزم و ثبات و شجاعت قابل وصف نیست، بلکه از این ها بالاتر است.

اسماء به ابن زبیر گفت: این زره چیست که پوشیده ای؟ این مال مردی است که طالب شهادت نیست.

عبدالله گفت: این را پوشیدم تا قلب و خاطر تو آرام باشد.

اسماء گفت: نه ... آن را درآر ... عبدالله آن را از تنت بیرون آر.

تعبیر «از تنت بیرون آر» چندان قاطع است که در فرهنگ های لغت چیزی نمی توان یافت که بتواند معنای این جرأت را به درستی برساند.

این شجاعت یا چیزی که بارها از آن بالاتر است، به مقدار زیادی بیانگر عمق این فاجعه هولناک با همه جزئیات و تلفات و صدمه ای است که بر کعبه وارد آمد. ⁽¹⁾

پایان کار ابن زبیر

ابن زبیر همچنان به کار خود ادامه داده، صبحگاهان نمازش را با آرامش خواند.

پس از آن افراد اندکی را که در اطرافش بودند به پایداری فرا خواند. سپس دست به حمله زده، پانصد نفر از سربازان پیاده و سواره را از در مسجد تا به حجون به عقب راند. در این

وقت، پاره آجری بر صورت وی اصابت کرده، صورت او را زخمی کرد. وی خون آن را در دست گرفت و به این شعر تمثل کرد:

و لسنا علی الأعقاب تدمی کلومنا و لکن علی أقدامنا تقطر الدما ⁽¹⁾

ما پشت به میدان جنگ نکرده ایم که خون از جراحت های ما بیاید. بلکه در حالی که روبرو ایستاده ایم خون از ما می ریزد.

پس از آن بی هوش شد و روی زمین افتاد. در این وقت به سراغ او رفته، وی را کشتند. با کشته شدن وی حکومت زبیریِ مکه به نقطه پایان خود رسید. امویان داخل مسجد شده، طواف کرده و با گرفتن پرده کعبه خدای را برای این پیروزی سپاس گفتند.

این رخداد در 17 جُمادای اوّل سال 73 بود. ⁽²⁾

به دستور حجاج ابن زبیر را در گردنه کَدی ⁽³⁾نزدیک حجون در بالای مکه به دار آویختند. عقبة بن مکرم با سند متصل به بنی نوفل، حدیثی را نقل کرده است که حَجاج به دنبال اسماء مادر زبیر فرستاد که بیاید. او نپذیرفت. دوباره کسی را فرستادند که می آیی یا شاخ تو را گرفته به زور بیاوریم. باز هم نپذیرفت و گفت: به خدا سوگند به پای خود نخواهم آمد مگر آن که شاخ مرا گرفته به زور ببرند. سپس حجاج نزد وی آمد و گفت: کار مرا با عبداللَّه چگونه دیدی؟ گفت: آن چنان که تو دنیای او را خراب کردی و او دین تو را! در نقلی دیگر آمده است که ابن زبیر چندان بر دار بود تا آن که حجاج دستور دفن او را در حجون داد و مادرش او را غسل داده، کفن نمود و او را خوشبو کرد.

پس از این ماجرا حجاج در مکه ماند و برای عبدالملک بن مروان بیعت گرفت. او بنی هاشم را هم تحت فشار گذاشت. وی که در این باره قصد سختگیری داشت، با فرمان

عبدالملک این رویه را کنار گذاشت. ⁽¹⁾وی محمد بن حنفیه و عبدالله بن عمر را به خاطر بی طرفی شان تحت فشار گذاشت. عبدالله بن عمر از روی اضطرار با امویان بیعت کرد. ⁽²⁾سپس حَجاج تعداد زیادی از صحابه و تابعین را به شام برد و آنان از روی اجبار با عبدالملک بیعت کردند. بدین ترتیب این اندیشه ابن زبیر که می خواست موقعیت دینی و مرکزیت مکه را برای خلافت به آن باز گرداند، از میان رفت. حکومت ابن زبیر در مکه از سال 63 تا 73 برای ده سال به درازا کشید و دامنه نفوذ آن طی این سال ها به بسیاری از شهرهای اسلامی دیگر هم گسترده بود.

بازگشت امویان به مکه

با سقوط دولت ابن زبیر، مکه به دست امویان افتاد و گروهی از زبدگان اموی بر آن امارت کردند. مورّخان درباره اسامی آنان اختلاف دارند. به نظرم مهم ترین دلیل این اختلاف نظر آن است که نگاه مورّخان در این دوره از توجه به جزئیاتی که در حجاز بوده، درست مانند هر شهر شکست خورده دیگر، منصرف و به نقطه ای دیگر معطوف شده است. در این زمان کانون توجه مورّخان، کارهای عمومی مسلمانان در شام و برخی از شهرهای دنیای اسلام بود که به سبب اتفاقات مهمی که در آنها روی می داد، از یک موقعیت عمومی ممتاز و برجسته برخوردار بودند.

مورّخان مکه یک سری اسامی از حاکمان اموی مکه را نوشته اند و مورّخان دیگر اسامی دیگری که کم و بیش با آنها اختلاف دارد. مقابله این اقوال این نتیجه را به ما می دهد که مجموعاً در دوره اموی چیزی حدود 21 نفر طی 59 سال و تا سال 132 بر مکه حکومت کردند. این فهرست به جز نام افرادی است که تاریخ از آن یاد نکرده است.

به نظرم بهترین فهرستی که بشود به آن اعتماد کرد، فهرست تقی الدین فاسی در شفاء الغرام است. ⁽³⁾وی در شرح نام امرایی که از سوی عبدالملک پس از ابن زبیر بر این

شهر گمارده شد، از این اسامی یاد کرده است: مَسْلمة بن عبدالملک، حَجاج بن یوسف، حارث بن خالد مخزومی. سنجاری از مورّخان مکه از جمله نکات شگفتی که در باره دوره امارت این حارث نقل کرده این است که عایشه دختر طلحه حج گزارد و وی او را دوست می داشت. عایشه به حارث پیغام فرستاد که نماز را به تأخیر بینداز تا طواف من تمام شود. او هم چنین کرد که سبب اعتراض حاجیان شد. زمانی که عبدالملک از این مسأله آگاه شد گفت: اگر عایشه از من راضی باشد، خشم بنی مروان آسان است. وقتی عایشه، مناسک حجش را تمام کرد، حارث در پی او فرستاد و وی را به مجلسی دعوت کرد که با او سخن بگوید. او پاسخ داد که موعد ما پس فردا خواهد بود. ⁽¹⁾اما همان شب از مکه رفت. تصوّر من بر این است که در این روایت شائبه دشمنی با امویان وجود دارد.

برخی دیگر از والیان دوره اموی در مکه عبارتند از: خالد بن عبدالله قسری، عبدالله بن سفیان مخزومی، عبدالعزیز بن عبدالله بن خالد، نافع بن علقمه کنانی، و یحیی بن حکم بن ابی العاص. فاسی می گوید فکر می کند از جمله والیانِ عبدالملک در مکه یکی هشام مخزومی و دیگری ابان بن عثمان بن عفّان بوده است. ⁽²⁾

یکی از والیان ولید بن عبدالملک بر مکه، عادل ترین خلفا پس از چهار خلیفه نخست، یعنی عمر بن عبدالعزیز بود. ابن فهد می گوید که عراقی ها در دوره امارت وی، از عراق و ستم حَجاج به مکه می گریختند تا در پناه وی باشند. عمر نامه ای درباره ستم حجاج به مردم عراق، به ولید نوشت. وقتی ولید در این باره نامه به حجاج نوشت، او پاسخ داد: ادامه این رویه، نفعش به شورشیان می رسد. بهتر است امارت مکه را به خالد قسری بسپارید. ولید توصیه حجاج را پذیرفت و خالد را برای بار دوم در سال 93 به امیری مکه منصوب کرد. سپس می افزاید: در این وقت، خالد دستور داد تا بر منبر، به علی ابن ابی طالب علیه السلام دشنام داده شود. خطبا آن حضرت را سبّ می کردند و بر حَجاج درود می فرستادند. بعد به سب حجاج دستور داد که آنان چنین کردند! همو می افزاید: خالد

مردم را به اطاعت از بنی امیه تحریک کرده و می گفت: اگر بدانم که این حیوانات زبان داشته باشند و اطاعت از امویان نکنند آنها را از حرم بیرون می کنم. وی دستور داد تا عراقی ها را به زور از مکه بیرون کرده و پناهندگان به عراقی ها را تهدید کرد. وی تا سال 96 امیر مکه بود.

در دوران خلافت سلیمان بن عبدالملک، طلحة بن داوود حضرمی و سپس عبدالعزیز بن عبدالله بن خالد برای بار دوم، بر مکه امارت کردند. امارت عبدالعزیز چندان ادامه یافت که خلافت به عمر بن عبدالعزیز رسید.

در این دوره محمد بن طلحه و پس از آن عروة بن عیاض و عثمان بن عبیدالله بن قیس امارت مکه را بر عهده داشتند. سخن ابن جریر حکایت از آن دارد که در خلافت عمر بن عبدالعزیز کسی جز عبدالعزیز بن عبداللَّه بن خالد امیری مکه را بر عهده نداشت.

فاسی به نقل از فاکهی می گوید که افراد دیگر بسا از طرف عمر بن عبدالعزیز و پیش از خلافت او و زمانی که در مکه مقیم بوده، امارت مکه را بر عهده داشته اند.

در زمان امارت عبدالعزیز بن عبدالله، وی نامه ای از عمر بن عبدالعزیز دریافت کرد که از کرایه دادن خانه های مکه نهی کرده و دستور داده بود تا خانه هایی که در منی ساخته شده، تخریب و با زمین برابر شود. در این زمان مردم به صورت پنهانی خانه ها را اجاره می دادند. ⁽¹⁾

در زمان خلافت یزید بن عبدالملک، گروهی به امارت مکه رسیدند که عبارت بودند از: عبدالعزیز بن عبدالله بن خالد و عبدالرحمان بن ضحاک. ابن جریر طبری گوید که در سال 103 مکه را با مدینه به او سپردند. پس از آن در نیمه ربیع اول سال 104 از امارت هر دو عزل گردید. ابن کثیر گوید: سبب عزل او این بود که از فاطمه بنت الحسین خواستگاری کرد و چون او نپذیرفت، اصرار و تهدید کرد. فاطمه، به یزید بن عبدالملک شکایت کرد و او نیز وی را عزل کرده، عبدالواحد بن زیاد نصری را به امارت مکه گمارد.

در خلافت هشام بن عبدالملک این افراد به امارت مکه رسیدند: عبدالواحد بن

زیاد، و پس از او ابراهیم بن هشام مخزومی. ابن فهد می گوید که ابراهیم به طور افراطی خودمحور بود. گفته اند که در منی در خطبه اش گفت: شما از داناتر از من سؤال نخواهید کرد! در این وقت عالمی از عراق برخاست و درباره قربانی پرسید که واجب است یا مستحب؟ او نتوانست جواب دهد. شاید این خبر هم ناشی از برخوردهای انتقادی تند با امویان باشد. پس از ابراهیم، محمد بن هشام و سپس نافع بن علقمه کنانی امارت مکه را بر عهده داشتند.

در خلافت یزید بن ولید، یوسف بن محمد بن یوسف ثقفی که دایی ولید بود به امارت مکه رسید. وی تا پایان خلافت ولید، عهده دار این منصب بود. در زمان یوسف بود که خلیفه اموی دستور دستگیری ابراهیم بن هشام و برادرش محمد را داد که هر دو زمانی امارت مکه را داشتند. وقتی آن دو را به شام بردند، در آنجا به خاطر مسائلی که مربوط به دوره امارتشان بود، شلاق خوردند. سپس آنان را به کوفه فرستادند و خالد قسری را هم نزد آنها بردند و عامل کوفه هر سه را زندانی کرده چندان شکنجه کرد تا همگی در یک روز از روزهای محرم سال 126 مردند.

همچنین در خلافت یزید بن ولید، عبدالواحد بن سلیمان بن عبدالملک به امارت مکه رسید. ⁽¹⁾

ابوحمزه خارجی

در امارت عبدالواحد بن سلیمان بود که ابوحمزه خارجی در ذی حجه سال 129 با سپاهی عظیم به مکه یورش برد و عبدالواحد که نتوانست در برابر او بایستد، در روز عید قربان به مکه گریخت و شهر را برای ابوحمزه رها کرد تا بر آن سلطه یابد.

این ابوحمزه در آغاز از شیعیان علی بن ابی طالب علیه السلام و نامش مختار بن عوف از اهالی حضرموت بود. وی سال ها همراه حُجّاج به مکه آمده، مردم را به خروج بر ضد امویان دعوت می کرد. وی در مکه با عبدالله بن یحیی کندی ملاقات کرد. این عبدالله

مردم را به سوی خود دعوت می کرد و به وی لقب طالب الحق داده بودند. ابوحمزه از وی خواست همراه او به حضرموت برود که رفت. در آنجا بود که وی و قومش برای مبارزه با امویان با او بیعت کردند. در این وقت وی بر عامل امویان در حضرموت و صنعا شورید و بر آنان غلبه کرد.

پس از آن ابوحمزه با سپاهش عازم مکه شده در ذی حجه سال 129 زمانی که حاکم شهر گریخت، این شهر را تصرف کرد و از آنجا به مدینه رفت. عبدالواحد بن سلیمان در آنجا به مقابله با او برخاست که دو طرف درگیر شدند و ابوحمزه او را شکست داد و به سال 130 بر مدینه هم مسلط گردید. از آنجا برای مبارزه با امویان به سوی شام رفت.

مروان سپاهی را برابر او فرستاد که ابوحمزه را شکست داده، مدینه را از او باز پس گرفت.

ابوحمزه به مکه برگشت. اندکی بعد سپاه اموی او را در وادی القری ⁽¹⁾نزدیکی خیبر محاصره کرده، کشتند و بار دیگر بر مکه مسلط شدند. ⁽²⁾

فاسی ⁽³⁾به نقل از ذهبی می گوید: وقتی امویان سپاه ابوحمزه را در وادی القری شکست دادند، ابوحمزه همراه با برخی از سپاهیان خود به مکه گریخت و او را در آنجا یافتند. سوارانی که به تعقیب وی آمده بودند، از سمت مسفله و مَعْلات او را محاصره کردند به طوری که راه گریزی نداشت. وی پس از آن که دفاع جانانه ای کرد، همان روز کشته شد. در این وقت، سپاه اموی به سوی یمن رفتند تا خلیفه منصوب از طرف ابوحمزه یعنی عبدالله بن یحیی را از میان بردارند. آنان ضمن کشتن او، سپاهش را پراکنده ساختند و این حرکت را در نطفه خفه کردند. بدین ترتیب مکه و مناطق جنوبی جزیره بار دیگر زیر سلطه امویان درآمد.

مسائل عمومی دوره اموی

بعد سیاسی

انتقال خلافت به شام، حدّ فاصلی میان دو دوره تاریخی در حجاز است. حجاز از این نکته نیک آگاه بود که در حاکمیت سیاسی- دینیِ دنیای اسلام نفوذ دارد، کما این که در آغاز مکه خود را از اصحاب حلّ و عقد در حکومت به شمار می آورد. اما از زمانی که معاویه خلافت را به شام انتقال داد، مکه از این موقعیت فرو افتاد و به نوعی تابع و پیرو تبدیل شد و امارت آن شهر از آن پس تابعی از فرمانروایی شام گردید.

معاویه تلاش کرد تا در عوضِ چیزی که از مکه و مدینه گرفته است، بزرگان از مهاجر و انصارِ آن را راضی نگاه دارد. ابزار وی برای این کار بذل و بخشش های فراوان و بی حسابش بود و در این زمینه از ویژگی های خاص خود استفاده می کرد.

برای نمونه عبدالله بن عباس، عبداللَّه بن زبیر، عبداللَّه بن جعفر طیّار، عبداللَّه بن عمر، عبدالرحمن بن ابی بکر، ابان بن عثمان و کسانی از آل ابی طالب و دیگر افرادی از بزرگان از مکه و مدینه نزد وی در شام می آمدند و برخوردار از مواهب او شده، نیازمندی هایشان بر آورده می شد و با ارقامی فوق تصور به آنان بخشش هایی صورت می گرفت.

معاویه علاوه بر این، از حلم وسیع و اخلاق تحمل پذیرش در مقابل برخی از معارضان و مخالفان استفاده می کرد؛ ویژگی ای که کمتر میان دیگران دیده می شد.

قلقشندی در صبح الأعشی می نویسد: معاویه به حج رفت و از زنی از بنی کنانه

سراغ گرفت که در حجون ساکن بود و به دارمیه شهرت داشت. او را که سیاه و بسیار چاق بود نزد وی آوردند. از او پرسید: دخترِ حام! چگونه ای؟ زن گفت: من فرزند حام نیستم.

من از بنی کنانه هستم. معاویه پرسید: می دانی برای چه به دنبال تو فرستادم؟ گفت: جز خداوند کسی غیب نمی داند. معاویه گفت: گفتم تو را بیاورند تا از تو بپرسم، به چه جهت علی را دوست داشتی و ما را دشمن؟ زن گفت: آیا بر من می بخشی؟ معاویه گفت: نه. زن گفت: حتی اگر بر من نمی بخشی باز به تو می گویم. من علی را به خاطر عدالتش در میان رعیت و تقسیم بالسویه بیت المال دوست داشتم. و تو را به خاطر جنگ با کسی که از تو سزاتر به حکومت بود و به خاطر این که در طلب چیزی بودی که حق تو نبود، دشمن داشتم. معاویه گفت: برای همین شکمت باد کرده و سینه هایت بزرگ شده است! زن گفت: آهای! اینها این وصف تو، به هند می ماند نه به من. معاویه گفت: آرام! من چیزی جز خیر نگفتم. سپس از زن پرسید: علی را چگونه یافتی؟ دارمیه پاسخ داد: او را چنان دیدم که سلطنت، آن چنان که تو را فریب داده او را فریب نداد و چندان که نعمت، تو را به خود مشغول کرد، او را مشغول نکرد. معاویه گفت: راست گفتی. آیا نیازی داری؟ زن گفت: تو برآورده خواهی کرد؟ معاویه گفت: آری. زن گفت: یک صد شتر سرخ موی که فحل باشند و چوپان هم داشته باشد. معاویه پرسید: با آنها چه می کنی؟ گفت: با شیر آنها بچه ها را غذا می دهم و به کمک آنها در برابر بزرگ ترها سرافرازم و با استمداد از آنها میان خانواده ها را صلح می دهم. معاویه گفت: اگر من اینها را به تو بدهم می توانم جای علی را در وجود تو بگیرم؟ زن گفت: هرگز نمی توانی. معاویه گفت: سبحان الله! هنوز من به مرتبه علی نرسیده ام؟ سپس این شعر را خواند که تمامی خصلت های خوبش را جمع کرد:

اگر من با شما با حلم رفتار نکنم، بعد از من چه کسی می تواند چنین کند.

اموالی که به تو دادیم مال تو باشد، اما یاد کن که تو را با این که با او جنگیده بودی، با آرامش و سلم پاسخت را داد.

سپس گفت: به خدا سوگند اگر علی بود، چیزی از این اموال به تو نمی داد. زن گفت:

به خدا سوگند، حتی مویی هم از مال مسلمین به من نمی داد!

آنچه از این قصه مبالغه آمیز می توان به دست آورد این است که پیروزی های معاویه، نتوانسته بود جامعه مکه را فریب دهد، چنان که بذل و بخشش های سخاوتمندانه اش، روحیه نقادی موجود در این شهر را از میان نبرده و رفاه زندگی که در این دوره مردم در آن می زیستند، مانع از بروز آزادی خواهی بدوی و صراحت و مردانگی آنان نشده بود. چنان که قدرت و سلطنت معاویه هم اراده این زن را سست نکرد؛ زیرا وقتی از او پرسید: آیا اگر این شترها را به تو بدهم، جای علی را برای تو خواهم گرفت؟ آن زن پاسخ داد: هرگز.

همچنین از این حکایت می توان نتیجه گرفت که معاویه سخت می کوشید تا با تمام استعدادی که در صبر و حلم از خود بروز می داد، در عوض گرفتن قدرت سیاسی مکه و مدینه، با مردم این شهر برخوردی نرم داشته باشد. او در سیاست، پیروز شد، چنان که در مکه به مانند شام تصور بر این بود که می بایست از این مرد اطاعت کرد. چنان که به صحابیِ رسول بودن او اعتراف داشتند و این که از خاندانی برجسته از میان قریش است و شخصیت بالایی دارد و در شام از نفوذ کافی برخوردار است و اخلاقش نرم و دست و دلباز است؛ چیزهایی که ریاست را متناسب با او و وی را شایسته اطاعت و پیروی نشان می داد.

به سخن دیگر، معارضان در این دو شهر تسلیم واقعیت شدند و من بر این باور هستم که اگر نبود آنچه در روزهای آخر خلافت وی درباره ولایت عهدی یزید از سوی معاویه طرح شد، آن شورش های بعدی در حرمین پدید نمی آمد و تاریخ جریان عادی خود را دنبال می کرد.

اما اندیشه موروثی کردن خلافت و انتقال آن به یزید، دوباره جریان معارضه را تازه کرد، چندان که پسر دختر پیامبر صلی الله علیه و آله قربانی شد و برای ابن زبیر هم فرصتی پیش آمد تا دعوتش را مطرح کند و برای مدتی طولانی کسی برابر در نیاید.

عبدالله بن زبیر نمونه یک رهبر انقلابی! بود. او شخصیت و شجاعت کم مانند و دیگر شرایط رهبری را داشت و من تردید ندارم که او حمایت کسانی را که تصور می کردند باید خلافت به حجاز باز گردد، پشت سر خود داشت. چنان که نزدیک بود ابن

زبیر در کاری که به آن آگاهی داشت توفیق حاصل کند و مکه در وضعیتی بود که سلطه دینی می توانست به آن باز گردد. دیدیم که مروان بن حکم که حجت امویان در آن وقت بود عزم آمدن به مکه و بیعت با ابن زبیر را داشت، تصمیمی که جوانان اموی در جابیه مانع از عملی شدن آن شدند و با او به عنوان خلیفه بیعت کردند.

این اقدامات، تبعات خاص خود را داشت. سپاه شام با فرماندهی امویان، نهضت مکه را مورد حمله قرار داده، همه تلاش ها را از میان برده، آمال و آرزوهای او را در بطائح مکه دفن کرده، و جسدش را بر بلندای حجون به دار آویختند.

از پیامدهای این ماجرا تنها نابودی تلاش های ابن زبیر و دفن آرزوهای او در بطحاء مکه نبود، بلکه آثار روحی آن روی مردم مکه تأثیر گذاشت، به طوری که ریشه ها و شعله های موجود را خشکاند و خاموش کرد و مردم این شهر را چنان ساخت که به زندگی در حاشیه سیاست بسنده کردند، درست بعد از آن که چند دهه در وسط سیاست می زیستند.

در پی نابودی حرکت ابن زبیر در مکه، و طی سال های بعد حوادث مهمی در شهرهای اسلامی و در طول خلافت امویان تا پایان آن رخ داد، حوادثی که ضمن آن مسلمانان به جان هم افتادند و موج های مهیب بر آنان فرود آمد. خوارج قدرتی به هم زدند و شیعیان و علویان و زیدیان شأن دیگری داشتند و مرجئه و معتزله و شعوبیه هم برای خود بروبیایی داشتند. اما مکیان نقشی در این مسائل بر عهده نداشتند و هیچ گروهی بر ضد گروه دیگر وارد میدان نشدند؛ گویی به همان تجربه های پیشین بسنده کرده و یا از پیروزی ناامید شده بودند. چیز دیگری هم هست که باید در بررسی این مقطع تاریخی از آن غفلت نکنیم و آن این که مکی ها، چنان می نماید که متأثر از شرایطی بودند که در عهد شیخین پدید آمده بود و سایه ای از آن در روزگار ابن زبیر بر سر آنها بود. وقتی آن را از دست دادند و برخلاف تصور آنان حوادثی رخ داد که به شدت آنان را گرفتار وحشت کرد، زان پس کوشیدند تا زندگی را با سکوت سپری کرده، نگاهشان به زندگی جز نگاه یک بازیگر اهل شوخی نباشد که با حقایق روبرو نمی شود، مگر به اندازه ای که از آن دور می شود. زمانی که آنان مذهب ابوبکر و عمر را قبول کردند جدی بودند، اما

وقتی آراء مختلف شد و مذاهب متعدد پدید آمد و طرفداران هر یک با حرارت به دفاع از مذهب خود پرداختند و دجال ها و مهدی ها و مدعیان نبوّت فزونی یافتند، آری در این وقت، نگاه مکی ها به این اوضاع بیش از آن که جدی باشد، نگاهی منبعث از روحی غیر جدی و و در واقع شوخ مسلک بود.

بسا بهترین وصفی که می تواند توضیحی بر تحلیل ما باشد، مطالبی است که علی بن محمد بن علی بن العباسی، یکی از داعیان بعدی عباسی در خطبه اش گفت. سخن وی این بود: کوفه و اطراف آن شیعه علی هستند، بصری ها عثمانی مذهبند و ساکت. اهل جزیره حروری مذهبند، و اما شام جز طاعت بنی امیه را نمی شناسند. در مکه و مدینه غلبه با ابوبکر و عمر است. ⁽¹⁾این نگاهِ غیر جدی مکی ها به دلیل ثابت ماندن آنان بر میراث ابوبکر و عمر بود که آن شهر را در یک مدت طولانی تا پایان دوره مورد بحث ما، یعنی عصر اموی، در وضعیت ثابت نگاه داشت. در این زمینه، می بایست از برخی از استثناها که در شماری از قصاید شعری یا گفتگوهای ادبی در مجالس ادبی که برخی از جوانان در اطراف مسجدالحرام آنها را منعقد می کردند، یاد کرد. آنان در این مطالب، گفتگوهای مناقشه آمیزی از زندگی خود یا در انتقاد از دولت اموی داشتند. همین اقلیت، به خاطر این مطالب آزار فراوان دیدند. چنان که یوسف بن محمد بن هشام، عرجی شاعر مکی را به خاطر هجو امویان تحت فشار گذاشته او را شلاق زد و زندانی اش کرد تا آن که قریب نه سال بعد در همان زندان مرد. همین طور خالد بن عبدالله قسری، سعید بن جبیر را تحت فشار گذاشته او را شکنجه کرد. ولید بن عروه سعدی آخرین عامل امویان در مکه نسبت به گروهی از جوانان سختگیری کرد و این از آن روی بود که آنان شب ها جلساتی بعد از نیمه شب در مسجد الحرام داشتند و در گفتگوهای خود از سیاست امویان انتقاد می کردند. وی جاسوسانی را بر آنان گماشت و در نهایت برخی را پراکنده کرد و بر برخی هم سختگیری نمود. همین طور نسبت به شاعر معروف مکه، سدیف بن میمون که از همین جماعت بود سختگیری کرده، او را به زندان انداخت و دستور داد تا هر شنبه، صد

ضربه شلاق به او بزنند. گفته اند که وی چندان در زندان ماند تا آن که عباسیان پس از ورودشان به مکه او را آزاد کردند. وی در این باره قصیده معروفی را سرود که اولش چنین است:

اساس دین با آمدن بزرگان بنی عباس استوار گردید. ⁽¹⁾

و در انتقاد از امویان که شماری از آنها با وجود عباسیان بر تخت خلافت، روی فرش ها نشسته بودند می گوید: این که دیدم روی فرش ها و تخت ها نشسته اند، مرا و سایرین را به خشم آورد!

این قصیده بسیار طولانی است و در کتاب های ادبی آمده است.

دوباره به همان روحیه غیر جدی برگردیم که بر تمامی امت سایه انداخته و آن را به قناعت کشانده بود و مدتی بعد این قناعت را به نوعی از زهد کشاند. برخی از آنان از عابدان مشهور شده و یا به دنیای علم پناه بردند. برخی دیگر به هرزه گری در زندگی روی آوردند و به سراغ نوعی از فساد رفتند که البته جنبه هنری هم داشت. برخی هم همچنان که خواهیم گفت، گرفتار لهو و لعب شدند.

بعد علمی و دینی

در اینجا از آن دسته ای سخن خواهیم گفت که روی به علم و زهد آوردند.

مورّخان بر آنند که مکّه این دوره به مقدار زیادی به این سمت و سو تمایل پیدا کرد و کسان دیگری هم که از بلاد دیگر کوچ کرده به مکه آمده بودند، به آنان پیوستند، مهاجرانی که فتنه های موجود در ولایاتشان دامن آنان را گرفته بود و به اجبار به محل اصلی این دین گریخته بودند تا در اینجا به دور از آشوب ها، به آرامش دست یابند. به همین دلیل شمار آنان رو به فزونی نهاد و مکه مملو از عالمانی شد که حلقه های علمی در مسجد تشکیل می دادند.

عبدالله بن عباس در اوایل دوره اموی با فرار از اختلافات سیاسی به این جمع

پیوست. وی نشیمنگاه خویش را در دار زمزم، در سمت چپ کسی که به آن وارد می شود قرار داد، جایی که از آن علم و معارف انتشار یافت. ما نیازی به شرح و تفصیل درباره ابن عباس نداریم. کسی نیست که نداند او از بزرگان صحابه بود و از میان آنان، عالم ترین و پراطلاع ترین و عاقل ترین آنان بود. او حِبر الامّه و مفسّر کتاب خدا بود و بازگشت او به مکه به قصد تدریس، امتیازی بود که بعدها هیچ گاه مکه به چنان معامله ای با سود علمی سرشار و افتخارآمیز، دست نیافت. ⁽¹⁾

حلقه علمی ابن عباس در مسجد الحرام توسعه یافت. تشنگان برای رفع عطش علمی خود به این سرچشمه جوشان علمی هجوم آوردند و بدین ترتیب تبدیل به حرکت علمی نیرومندی شد که تأثیر خود را میان تمامی گروه هایی که در گوشه و کنار مسجد پراکنده بوده و به کار علمی مشغول بودند، باقی گذاشت. ⁽²⁾

این مدرسه، دانشمندان فراوانی را تربیت کرد که از آن جمله اند: مجاهد بن جبر، عطاء بن ابی رباح، طاووس بن کیسان، سعید بن جبیر، سلیمان بن یسار، ابوالزبیر محمد بن مسلم بن تدرس اسدی، عمرو بن دینار جُمَحی ⁽³⁾و عِکرمه مولی ابن عباس. نزدیک ترین اینان به ابن عباس همین عکرمه بود و به همین جهت بیشترین روایت و علم ابن عباس، از طریق او بر جای مانده است. مجاهد بن جبر هم امتیازات خاصی دارد، کما این که یک دوره طولانی قاضی مکه بود.

مکتب پدید آمده در مکه، رسالت خود را به قوی ترین صورت ممکن و در قالب یک مکتب زنده، انجام می داد. معارف موجود در این مکتب از یک نسل به نسلی دیگر

انتقال می یافت تا آن که عالمانی چون سفیان بن عُیَینه ⁽¹⁾و مُسْلم بن خالد ⁽²⁾و سپس شافعی پدید آمدند که در این باره توضیح خواهیم داد. ⁽³⁾

بُعد هنری

گروهی دیگر از مردم، در پی همان نگاه بازیگرانه در زندگی به سوی تفریح طلبی و هنر و بازیگری روی آوردند.

یکی از ابعاد آن در شعر، ظهور ظرایف ادبی و شعری میان این افراد بود. این گرایش در این برهه از تاریخ مکه چندان شیوع یافت که در ادوار دیگر مانند ندارد. به دنبال آن بود که کسانی چون عمر بن ابی ربیعه و عبداللَّه بن قیس ⁽⁴⁾و عرجی و حارث بن خالد مخزومی و شعرای دیگری پدید آمدند که هرچند در حد آنان نبودند، اما به طور عمومی نماینده صادق همان جنبه رفاه طلبی و مُجون و فساد در عصر خودشان بودند.

زنان رفاه طلب خرسندی و خشنودی خود را با روی آوردن به ادب و شنیدن آنها آغاز کرده، برخی از خانواده های اشرافی از این زنان، به گونه ای متعرض شعرا شده، آنان را به زیاده روی واداشته و خیال شاعرانه آنان را تحریک می کردند. حتی برخی با آنان

درآمیخته، گاه داخل اجتماعات پاک آنان شده به شنیدن غنای آنان می پرداختند و شاعران را در انشای اشعار رقیق تشجیع می کردند.

قالت: لو أن أبالخطاب وافقنا الیوم نلهو و ننشد فیه أشعارا

آن زن گفت: ای کاش ابوالخطاب امروز موافقت می کرد که خوش باشیم و در آن اشعاری را انشاد کنیم.

این ظرافت گویی به تدریج به مجالس انس شب نشینی برای شنیدن داستان ها کشیده شده، آنان در غفلت از مردم فرو رفتند و آثار آن را با استفاده از لباس های فاخر و از خزّ می پوشاندند: (به این اشعار بنگرید)

شب نشینی می کردند و می گفتند: ای کاش ما همیشه شبمان را برقرار می دیدیم.

ای کاش مردمان از لهو ما غفلت می کردند و ما همه شب را به قمار می نشستیم.

آنان چندان از عبور شب غفلت کردند تا آن که صبحگاهان بر آمد.

آنان برخاستند و آثار شب نشینی را با لباس های خزّ محو می کردند تا رد پای آنان را نگیرند.

آنان برخاستند در حالی که می گفتند: ای کاش دامن شب روز را می گرفت و طلوعش را به تأخیر می انداخت.»

من بر این باور نیستم که تمایل و توجه این زنان به شب نشینی ها به معنای آن است که اینان فاجر و فاسد بودند، بلکه به این معناست که آنان زندگی را به سخره و شوخی گرفته. آنان زنانی اهل تفریح بودند که از زیبایی خوششان می آمد و به آرزوها و خواست هایی که محیطشان برای آنان ترسیم می کرد گرایش داشتند. ⁽¹⁾

دامنه این ظرایف ادبی چندان به انحطاط کشیده شد که دامن مواقف حج، یعنی مشاعر مقدّسه را هم گرفت. مسعودی سخن یکی از حجاج شاعر را این چنین برای ما نقل می کند:

چه جای خوبی است موقف، چه جای خوبی است کعبه در مسجد، و چه جای خوبی است نزدیک استلام حجر که زنان مزاحم ما می شوند!

در این وقت خالد بن عبدالله قسری والی مکه خشمگین شده دستور جدایی زنان و مردان را در مطاف صادر کرد. ما این شعر عرجی را از زبان آوازه خوانان می شنویم که چنین سروده است:

من اللائی لم یحججن یبغین حسبة و لکن لیقتلنّ البرِی ء المغفلا

زنانی هستند که برای حساب آخرت حج به جای نمی آورند، بلکه برای آن است تا انسان های پاک اما غافل را بکشند.

روایات تاریخی این نکته را هم افزوده اند که این ظرایف ادبی آلوده، دامن برخی از فقهای حجاز را هم گرفت. در این روایات آمده است که آنان شعوری نرم تر و تسامح بیشتری در قیاس با فقهای شهر داشتند و از جمله عبیدالله بن عمر عمری گوید: من برای حج عازم بودم. زن زیبایی را دیدم که کلامی بر زبان آورد که دشنام بود. شترم را به او نزدیک کرده به او گفتم: ای کنیز خدا! مگر تو حاجیه نیستی؟ آیا از خدا نمی ترسی؟ در این وقت رویش را که از زیبایی، خورشید را محو می کرد باز کرده گفت: عمویم! تو هم آرزو داری. من همان هستم که عرجی در باره ام سروده است:

زنانی هستند که برای حساب آخرت حج به جای نمی آورند، بلکه برای آن است تا انسان های پاک اما غافل را بکشند.

وی گوید: من گفتم: از خداوند می خواهم که این صورت را گرفتار عذاب جهنم نکند. وقتی این خبر به سعید بن مسیب رسید گفت: اگر او فقیهی از فقهای عراق بود به آن زن می گفت: دور شو، خداوند تو را زشت گرداند. اما عابدان حجاز هم ظریف گو هستند.

در آن وقت، بسیاری از زنان روی خویش را باز می گذاشتند ⁽¹⁾و بدون نقاب کعبه را طواف می کردند. ازرقی اشاراتی به این مطلب دارد. وی در روایتی از جدش چنین

آورده است: عطاء از این که زن با نقاب طواف کند کراهت داشت. نظر ابن ابی مخارق هم همین بود. سپس گوید: عطاء همچنان عقیده خود را داشت تا برایش ثابت گشت که عایشه با نقاب طواف کرده و همین مطلب سبب شد تا او هم اجازه دهد.

مکی ها در شنیدن غنا با تسامح برخورد می کردند، به طوری که طبقات ممتاز، کنیزکان خواننده داشتند و به آنان ادبیات عربی می آموختند و صناعت شعری تعلیم می دادند و آنان را رها می کردند تا از غنایی که از بلاد خود آورده بودند بخوانند، در حالی که به آن غناها رنگ حجازی می دهند. ابوالفرج گوید: نخستین کسی که از اهالی مکه غنا خواند، سعید بن مسجح بود. او غنای فرس و لحن های رومیان را شنید و ضرب را آموخت. سپس آنچه را از صداهای خارج از غنای عرب را که زشت می شمرد دور انداخت و پس از آن بر روشی که جمع میان همه غناها بود می خواند و مردم هم پس از وی، از او پیروی کردند. ⁽¹⁾

مدینه هم در این آلودگی شریک شد و کار آوازه خوانی میان مکه و مدینه شهرت یافت، اما مکه به سمت شعر غنایی که در آنها شعر عمر بن ابی ربیعه و یاران او خوانده می شد، پیشی گرفت. در هر دو شهر، موالی آوازه خوان از مردان و زنان شهرت یافتند که از آن جمله می توان به جمیله، هیث، طویس، دلال، برد الفؤاد، نومة الضحی، رحمة، هبةاللَّه، معبد، مالک، ابن عایشه، نافع، عزة المیلاء، حبابه، سلامة القس، ⁽²⁾بلبله، لذة العیش، سعیدة، و زرقاء یاد کرد. اخبار اینان به تفصیل در اغانی آمده است. ⁽³⁾

بدین ترتیب نادره گویی و فکاهه سرایی و شور و نشاط، در مکه شیوع یافت، همچنان که فخر فروشی به زیبایی و جمال کُشنده:

ما از اهالی خیف از دیار منی هستیم و برای مقتولی که او را (از عشق) کشته ایم قصاص نخواهیم شد.

این زنان، در لباس های خز و حریر و زینت هایی از یاقوت و زبرجد محو گشته بودند.

این جماعت مشتاق در تفرجگاه ها و نزهتکده های خود در اطراف مکه و زاهر و در منطقه عقیق مدینه و نواحی طائف بودند. همچنان که نویسنده اغانی گفته است، آنان سوار بر چهارپایان زیبای خود می شدند، در حالی که گردنبدهای طلا به گردن آنان آویخته بود، یا آنکه با قباهای تزیین شده و لباس های نازک ساخته شده از کتان یا ابریشم که برخی بلندتر از برخی دیگر بود حرکت می کردند. گویی پلکانی است که از نهایت صافی و صیقلی، استوار ایستاده است. و نیز اشرافِ اینان، سرگرم استوار کردن قصرهای خود در حاشیه شهرها بودند که یکی از مشهورترین آنها قصر العقیق در اطراف مدینه است.

در میان اهل رفاه در این دوره، غذاهای متنوّع شامی و فارسی شایع بود. همچنان که استفاده از صندلی در اطراف سینی های پر از میوه و نیز کاربرد قاشق هایی از چوب و حوله هایی در کنار کاردهایی که از قدیم استفاده می کردند، رواج داشت. در بناهای خانه ها هم از مهندسی های جدید استفاده می شد، و طبقات خانه هایی با استفاده از سنگ و بر پایه ستون ها و قوسی ها به آسمان می رفت، در حالی که در زینت آنان از فسیفساء ⁽¹⁾و سنگ مرمر استفاده شده بود. ⁽²⁾برخی از آثار آنها هنوز هم در بقایای قصر ابن عاص در

حاشیه مدینه دیده می شود.

دایره این رفاه گرایی، چندان بالا گرفت که دامن برخی از بزرگان را هم گرفته، آنان نیز به تفریح و ساختن بناهای وسیع و زیبا روی آوردند و برای خویش روا شمردند تا در مجالس آوازه خوانی حاضر شده به اشعار رقیق و نرم گوش داده و به صدای آنها مترنّم شوند. برای سکینه بنت الحسین چندان دشوار نبود تا از شعر عمر بن ابی ربیعه استقبال کند. ⁽¹⁾گاه که در میان راه با او روبرو می شد، افسار قاطر او را می گرفت تا شعرش را برای او بخواند. آنگاه به شعر او می گوش می داد و در باره برخی از معانی آن با وی مناقشه می کرد.

در بیشتر خانواده ها در این دوره، از پوشش عبای بلند که از پوست شتر بود و روی قبا انداخته می شد، در حالی که از عقب آویزان بود و از وسط چاک خورده بود، استفاده می شد. برخی از آنان هم عمامه بر سر می گذاشتند که حجم آن بر حسب سن و موقعیت شخص مختلف بود. گاه روی عمامه هم طیلسانی انداخته می شد که عبارت از پارچه ای از حوله بود که تا کتفها را می پوشاند. زنان هم شلواری گشاد و پیراهنی که میانه آن از گردن چاک داشت بر تن می کردند. علاوه بر آن به خصوص در فصل سرما، ردای کوتاهی هم بر تن داشتند. در وقت خروج از خانه، چادر بلندی داشته و سرشان را هم با پارچه ای می پوشاندند. برخی از آنان صورت خود را باز گذاشته و خلخال هایی در پای داشتند.

به هر روی، حجازی ها این دوره پس از خاموشی حرکت ابن زبیر در حوزه زندگی سیاسی، برخی به دنبال زهد و عبادت و علم رفته و کسانی هم مشغول هنر و لهو گشتند. به این مقدار نیز بسنده نکرده، در توسعه این هنر در دمشق و نیز یمن و عراق نیز کوشیدند.

ولید بن عبدالملک و برادرش یزید بهترین آوازه خوانان را از مکه به شام آورده و صدای آنان را در شام به آسمان بردند. ⁽²⁾غریض از دست والی مکه به یمن گریخت و الحان خود

را در آنجا منتشر ساخت. ⁽¹⁾شاگردان مسجح در مکه، در اواخر دوره اموی به عراق رفتند و الحان خود را در آنجا شایع کردند. آنان در عراق مکتبی را پدید آوردند که بعدها از دل آن اسحاق موصلی و ابن جامع و دیگران درآمدند. ابجر، آوازه خوان مکی، به مصر رفت و الحان مکی را در آنجا گستراند، ⁽²⁾حُجّاجی که از نقاط مختلف به مکه می آمدند، با هنر آوازه خوانی در مکه در آمیخته شده، آنگاه آنها را به شهرهای دنیای اسلام منتقل می کردند. امویان نیز با توجیهات و تحلیل هایی که داشتند در این کار به آنان کمک می کردند. این مسیر تا به آنجا پیش رفت که نسلی برآمد که عیش را از راه های سهل و ساده به ارث برده و با بخشش ها و صدقات خو گرفته بود و بر درآمدی که از این بابت از شهرهای دیگر به دست می آورد تکیه می کرد و طبعاً حقوق سیاسی خود را به فراموشی سپرده بود.

اگر مجاز باشم که قدری از حوادث جلو بیفتم، باید بگویم: این تحلیل اموی در این شهر، چیزی بود که بعدها تمامی دولت های اسلامی که بعدها حکومت این شهر را در اختیار گرفتند یا بر آن اشراف و نظارت داشتند، دنبال کردند. آنان سر کیسه بخشش ها را برای مردم این شهر شل می کردند تا آنان را با این بذل و بخشش ها سرگرم کرده، از رویکرد جدّی به زندگی باز دارند. در این صورت، آنان هیچ هدفی جز خوردن و نواختن یا زهد ورزیدن و دعای به جان خلیفه مسلمین نداشتند. اگر این دولت ها در این بذل و بخشش ها اخلاص داشتند، به جای آنها، مراکز علمی در این شهر بنا می کردند یا به احیای زمین های موات می پرداختند یا کارخانه های صنعتی می ساختند، اما باید گفت آنان مغرض بودند. آنچه ما در کَلّ بر دیگران شدن از گذشته به ارث بردیم و فقری که بر آن پایه بالیدیم، و روحیه گدا منشی که نسبت به حجاج و زوار داشتیم، و بدتر و بیشتر مردانگی که از دست دادیم، و مجدی که بیش از همه مسلمانان اولای به میراث و حق آن

بودیم، همه بر ذمّه تاریخ است.

بعد عمرانی

قطبی در کتاب الإعلام خود از فاکهی نقل کرده است که گفت از جمله آثار رسول صلی الله علیه و آله مسجدی است در بخش بالای مکه در نزدیکی چاه جبیر بن مطعم بن نوفل. ⁽¹⁾سپس گوید: منازل مردم در زمان کهن از این چاه فراتر نمی رفت و بالاتر از آن خالی از سکنه بود. عمر بن ابی ربیعه در این باره گوید:

قبایل نوفل در مکه ساکن شدند اما من در پشت چاه هستم که دورترین منزل است. ⁽²⁾

علت انتخاب آن جا این بود که معشوقه من که در اطراف مکه زندگی می کرد، مورد تهمت واقع نشود و افرادی که نمی توانستند زبانشان را نگاه دارند، و حرفی را که نباید بزنند، به زبان می آوردند، در این باره چیزی نگویند که اسباب زحمت معشوقه من شود.

از این نکته می توان دریافت که روزگار قدیم که فاکهی به آن اشاره دارد اشاره به دوران اموی است و در شعر ابن ابی ربیعه هم که شاعر همان دوره است، شاهدی بر این نکته وجود دارد که دورترین منزل، در پشت چاه بوده است. بنابراین آبادی مکه در این دوره، از آن چاه و مسجد فراتر نمی رفته است. عقیده من چنان بود که مردم مسجدی را که اکنون برابر «الحلقه» است، به عنوان مسجد الرایه می شناسند. چاه هم به نظر من همان چاه کمالیه است که امروزه بر جای مانده و چند متر با آن فاصله دارد. اما اکنون چنین دریافتم که استاد عبدالقدوس انصاری به تحقیق در باره محل چاه و مسجد پرداخته و معتقد است که مسجد الرایه، مسجدی است که در کنار جودریه ⁽³⁾قرار دارد و عمارت شرکت برق در پشت آن است. در کنار آن و چسبیده به آن، چاه جبیر بن مطعم بوده است. من هم در حال حاضر عقیده او را درست می دانم و در این خصوص دلایلی دارم:

1- قطبی در کتاب الإعلام پس از اشاره به این که عمران در آن زمان از آن چاه فراتر نمی رفته است، گوید: اما در زمان ما- که مقصودش اوایل دوران عثمانی است ⁽¹⁾- آبادی تا حدود زیادی به سمت مَعْلات پیش رفته است. ⁽²⁾اشاره او به توسعه آبادی در سمت مَعْلات، اشاره به آن دارد که مسجد الرایه با مَعْلات فاصله داشته است. اگر فرض کنیم که مسجد الرایه همان است که برابر بازار است، باید گفت فاصله میان آن و مَعْلات بسیار اندک است و کمترین آبادی می توانسته آن را مستقیم به مَعْلات وصل کند.

اما اگر مسجدی را که در جودریه است، مسجد الرایه بدانیم، سخن قطبی کاملًا درست می نماید، زیرا مقدار فاصله میان آنجا و مَعْلات می تواند این جمله قطبی را توجیه نماید که عمران به مقدار زیادی به سمت مَعْلات پیش رفته است.

2- مورّخان مکه می گویند که وقتی ابن زبیر راهی را گشود که ما امروز به آن فلق می گوییم، هدفش آن بود تا خانه هایش را در منطقه سویقه به باغ هایش از این مسیر متصل کند. آنچه می توان از این نکته دریافت این است که باغ های او چندان از فلق دور نبوده و چنان می نماید که موقعیت آن در محل بازار یا نزدیک آن بوده است؛ زیرا بازار به جای باغ هاست و همچنان آثار آن در حاشیه آن موجود است. بنابراین اگر درست باشد که باغ های او در محل بازار یا نزدیک به آن بود، بعید می نماید که خانه های مکه تا جایی برابر باغ ها بوده باشد، زیرا به طور معمول در شهرها، باغ های هر شهر در نواحی اطراف آن است. از آن جایی که روزگار ابن زبیر چسبیده به دوران اموی است، تصور چنان است که باغ های او در نواحی مکه بوده و آبادی مکه و خانه های آن تا جایی دست کم صد متر پیش از باغ ها بوده است. این همان چیزی است که با محل مسجد موجود در پشت شرکت برق امروزی قابل تطبیق است. بنابراین، آنچه درست تر به نظر می رسد این است که گفته شود مسجد الرایه و چاه مطعم همان دو جایی هستند که برابر شرکت برق در جودریه قرار دارند، جایی که انتهای خانه های مکه در دوران اموی بوده است.

به باور من در سمت شبیکه هم، آبادی مکه از شبیکه آن سوتر نبوده است، زیرا محله الباب پس از این دوران درست شده که شرح آن خواهد آمد. در این زمان مکه دیوار نداشته است؛ زیرا آنچه از عبارت تقی الدین فاسی می فهمیم آن است که آبادی مکه در این عهد از دیواری که از دوران جاهلی نزدیک مدّعا می شناختیم، فراتر رفت.

سپس آن دیوار منهدم گردید و مکه بدون سور بود تا آن که در روزگار قتاده در سمت مَعْلات دیواری ساخته شد که از آن سخن خواهیم گفت.

باید توجه داشت که مقصود ما از آبادی در مکه در این دوره، معنایی که از محدوده به صورت معمول به ذهن می رسد، نیست؛ زیرا معروف است که بسیاری از سکنه، در مسافات دوردست از این محدوده سکونت داشتند. شعب عامر در جاهلیت مسکونی بوده است؛ همین طور حجون و معابده. بنابراین مراد از محدوده، آبادی متصل است که به معنای نفی زندگی در نواحی اطراف، نزدیک یا دور، نیست.

اصلاحات عمومی

در این دوران، ثروت شهر بالا رفت و دلیلش هم آن که بسیاری از خانواده های مکی که به بلاد فتح شده می رفتند، بخشش ها و ثروت های فراوانی را که معاویه و جانشینان وی به آنان می دادند، به مکه می آوردند. طبعاً در مقایسه با زمان عثمان، فعالیت های تجاری بیشتر شده و کشاورزی هم از آنچه در آن دوران بود، توسعه یافت.

بسیاری از اراضی موات آباد گردید و در کندن چاه رقابت خاصی پدید آمد و اقطاعات زراعی در طائف و نواحی آن گسترش یافت. نوشته اند که سلیمان بن عبدالملک در زمان خلافتش به طائف آمد. وقتی از کنار خرمن های کشمش می گذشت تصور کرد اینها حرّه های سیاه ⁽¹⁾است.

معاویه به مسأله آب در مکه توجه کرده، ده چاه در آنجا کند و آبش را روان ساخت که ازرقی آنها را نام برده و محلش را نشان داده است. او می افزاید: وی بر آنها

حاشیه هایی قرار داد که عبارت از باغستان هایی بود که در آنها درخت خرما و کشت و زرع بود. از آن جمله چشمه هایی در مَعْلات و حجون و شهداء و برخی هم در نواحی مکه بود. برخی هم برکه هایی داشتند که مردم وارد آنها می شدند. نیز چشمه ای در پایین مکه بود که از میانه وادی از زیر زمین عبور می کرد و برکه ای داشت که مردم از آن آب بر می داشتند. ⁽¹⁾

ابن زبیر از آب این چشمه ها بهره می برد و خودش هم چاه هایی کند ⁽²⁾و تلاش های خوبی در جهت رشد کشاورزی داشت و باغ هایی از مال خود در نقاطی مانند نقا و سلیمانیه در جای بازار امروزی تا اطراف معابده ایجاد کرد. ⁽³⁾نیز راه میان قراره و نقا را گشود، در حالی که میان آن ها تپه هایی بود که همچنان آثار تراشیده شدن در آنها باقی است.

ابن زبیر همچنین به کار اصلاح ورودی های شهر پرداخته، برای بازگشایی برخی از خیابان ها اقدام به خراب کردن برخی خانه ها کرد. همچنین از ثروتمندان مکه خواست که به احیای اراضی موات موجود در نواحی مکه بپردازند. هدف وی افزایش حبوبات و سبزیجات برای اهالی بود. مانند همین اقدامات را در طائف نیز انجام داد به طوری که طائف در زمان وی به لحاظ کشاورزی به موقعیتی دست یافت که سابقه نداشت. همچنین باغستان ها در شمال مکه و جنوب آن گسترش فراوان یافت و بازارهای مکه پر از محصولاتی از حبوبات و سبزیجات اطراف آن شده، شهری و بادیه نشین در ناز و نعمت می زیستند. او صنعتگرانی را که از مهاجران اطراف مکه بودند تشویق کرد تا خانه هایی در مکه بسازند. اگر دولت ابن زبیر ادامه یافته و فتنه ها و جنگ ها او را مشغول نکرده بود، کار مکه رونق یافته بود. نگاه وی به مکه متفاوت از نگاه کسانی بود که مکه را انبانی از گدایان می دانستند.

اصلاحات اداری

ابن زبیر اداره خاصی را در مکه پدید آورد که می توان آن را مانند اداره پلیس امروزی دانست. وی کسانی از یاران خود را در آنجا گماشته بود تا بر امنیت عمومی نظارت داشته باشند. کسان دیگری بر بازار نظارت داشتند، گروهی به کار برید- نامه رسانی- می پرداختند. اینان چهارپایان سریعی داشتند که می توانستند اخبار شهرها و قرای اطراف را به او منتقل کنند.

با بازگشت امویان به مکه، امیر این شهر شغل حاجبی را ایجاد کرد که کارش مراقبت از اموال او در سرزمین های فتح شده و نیز گرفتن شکایات و رساندن به او بود. وی یک نیروی شامی هم در اختیار حاجب گذاشته بود تا در ابطح مراقب اوضاع باشند، همچنین کتّابی که بخشش های مردم را ثبت و ضبط می کردند. نیز ساختمانی ویژه و متعلق به بیت المال در کنار دارالندوه ساخت. برخی از امیران مکه در این زمان کسانی را به نیابت از خود در امر قضاوت و نماز به کار می گرفتند، چنان که از ابن عباس و برخی از شاگردان مکتب او در مسائل قضایی استفاده می کردند. تا پایان دولت ابن زبیر، سکّه مورد استفاده در معاملات، همان سکه عمری بود که در مدینه ضرب شده و در کنار آن کلمات فارسی بود. اما امویان سکه خاص خود را در دمشق ضرب کردند که میان مردم مکه هم در کنار سکه های دیگر رواج یافت.

در این دوره، کار برید و راه ارتباطی مکه با شام به عنوان مرکز خلافت توسعه یافت. ⁽¹⁾

اصلاحات در مسجد

معاویه اصلاحاتی در مسجد به عمل آورد، اما آن را توسعه نداد. وی زمانی که به حج آمد، از شام، یک منبر سه پله ای همراه آورد تا روی آن خطبه بخواند. خلفای پیشین در وقت خطبه خواندن مقابل کعبه و در حِجر، ⁽¹⁾ایستاده خطبه می خواندند. معاویه همچنین از بردگان، خدمه ای برای کعبه معین کرد که تصوّر می کنم خواجه بودند. وی از دیباج و پارچه های قِبْطی، پرده برای کعبه درست کرد. بعد از او یزید و زبیر و دیگر خلفای امیه هم به این کار ادامه دادند. ⁽²⁾

اما عبدالله بن زبیر چندین خانه را خریداری کرده، سمت شرقی و جنوبی مسجد را توسعه داد.

ازرقی می گوید از جمله خانه هایی که ابن زبیر خریداری کرد، متعلق به جد وی ازرق بود که در شرق مسجد قرار داشت و قیمت آن کمتر از چند ده هزار دینار نبود.

مساحت مسجد در این توسعه به حدود 32400 ذراع و در شکل مربع رسید. همین طور رواق هایی هم روی ستون های چوبی برای آن ساخته شد. ⁽³⁾

بنای کعبه

زمانی که برخی از دیوارهای کعبه در پی آتش سوزیِ زمان محاصره سال 64 آسیب دید، ابن زبیر دستور داد تا آن را از پایه بردارند و سپس بر اساس جایی که ابراهیم

بنا کرده بود، آن هم بر طبق خبری که از خاله اش عایشه شنیده بود، آن را بنا کرد. مضمون این حدیث آن بود که رسول صلی الله علیه و آله فرموده بود: اگر قوم تو تازه مسلمان نبودند، کعبه را بر می داشتم و حجر را داخل آن می کردم. قوم تو به خاطر کمبود پول، آن را از کعبه بیرون انداختند. آنگاه برای آن، دو درِ شرقی و غربی قرار می دادم که مردم از یکی داخل و از دیگری خارج شوند. همین طور درِ آن را روی زمین نصب می کردم. قوم تو آن را بالا برده اند تا هر کس را خواستند اجازه ورود دهند و هر کس را نخواستند ندهند. ⁽¹⁾

روایتی به این مضمون در بخاری و مسلم هم آمده است.

ابن زبیر بر اساس این روایت، شروع به بنای کعبه کرد و کعبه به همین صورت بود تا آن که حجاج به حجاز آمد و از عبدالملک اجازه گرفت کعبه را به همان صورت پیشین که حِجْر بیرون از آن بود، بازسازی کند و یک در برای آن بگذارد. عبدالملک اجازه داد.

مورّخان گویند بعدها که عبدالملک حدیث مزبور را شنید، گفت: ای کاش به همان صورتی که ابن زبیر ساخته بود، آن را باقی می گذاشتیم! برخی هم گفته اند که مهدی عباسی خواست آن را مثل بنای ابن زبیر بسازد. ⁽²⁾در این باره با امام مالک مشورت کرد و او گفت: تصور می کنم کعبه بازیچه دست ملوک شود؛ یکی بر عقیده ابن زبیر باشد و دیگری بر عقیده عبدالملک، یکی آن را خراب کند و دیگری آن را بسازد! پس مهدی از تصمیم خود منصرف شد و کاری نکرد. ⁽³⁾

عبدالملک در سال 75 سقف مسجد را تجدید کرد و در بنای آن از چوب ساج استفاده کرد. ⁽⁴⁾همین طور دستور داد تا روی آن ستون ها، سرستون های زرین گذاشته شود .... وی به عامل خود خالد بن عبدالله قسری دستور داد میان صفا و مروه را چراغ روشنایی نصب کند. همین طور به او دستور داد تا چراغی برابر رکن حجر الاسود قرار

دهد. او برای این چراغ عمودی نصب کرد و این نخستین بار بود که به طور رسمی در مسجد چراغ گذاشته می شد. تا پیش از آن برخی از همسایگان مسجد روی دیوار خانه خود چراغ می گذاشتند تا مردم از نور آنها استفاده کنند. ازرقی در این باره از جدش عقبة بن ازرق نقل کرده است که او روی دیوار خانه اش چراغ گذاشته بود تا مردمی که طواف می کنند، از نورش استفاده کنند؛ این بود تا آن که خالد بن عبدالله او را از این کار منع کرد و خودش چراغی برابر رکن حجر الاسود نصب کرد. ⁽¹⁾

در سال 80 به روزگار عبدالملک سیل عظیمی به سمت مسجد آمد و دیوار برخی از خانه هایی را که محیط به مسجد بود ویران کرد. عبدالله بن سفیان، در این باره گزارشی برای عبدالملک نوشت و او هم پول فراوانی فرستاد و دستور داد تا دیوارهایی از آهک و گل برای خانه هایی که به مسجد چسبیده هستند بسازد که مانع از هجوم سیل و نفوذ آب به داخل مسجد شود.

عبدالملک دستور داد تا مسجد را بازسازی کنند آن گونه که دیوارها را ساخت و سقف آن را با چوب ساج بنا کرد و بالای ستون های موجود با طلا مزیّن گردید، به طوری که روی هر کدام از آنها پنجاه مثقال طلا بود. ⁽²⁾اما در مساحت مسجد توسعه ای نداد. ⁽³⁾

همچنین عبدالملک دو پرده و سایبان از ابریشم و دو قدح شیشه ای به کعبه اهدا کرد که داخل آن از سقف آویزان شد. ⁽⁴⁾

زمانی که ولید به خلافت رسید، کارهای پدرش را در باره سقف مسجد خراب کرد و از نو بنای استواری را روی پایه ها و ستون هایی که از فسیفساء زینت یافته بود بنا کرد و آن را توسعه داد و داخل آن را با سنگ مرمر فرش کرد. سنگ های مرمر را به دستور او از شام و مصر، با سرعت به مکه منتقل کردند.

همچنین برای مسجد ایوان هایی هم درست کرد. ⁽¹⁾وی دو هلال و یک تخت از طلا به کعبه اهدا کرد. شیخ حسین باسلامه در باره ایوان ها می نویسد: شاید مقصود فاسی از تعبیر شرافات یا ایوان ها همان سراپرده هایی است که برای نمازگزاران در مسجد درست شده است.

نخستین ها در مسجد

در این مسجد نخستین بار از خدمه مسجد الحرام که از بردگان بودند، سخن به میان آمده اما تصریح به خواجه بودن یا نبودن آنان نشده است. اما معروف آن است که یزید ابن معاویه اوّلین کسی است که از خواجه ها استفاده کرد و بعید نمی نماید که از همان ها کسانی را به مسجد تقدیم کرده باشد.

از جمله مطالبی که مورّخان نوشته اند این است که بردگان در این دوره صفوف نمازگزاران را در مسجد مرتب کرده، از آن مراقبت می کردند. ⁽²⁾

از نخستین های دیگر، تشکیل صفوف در اطراف و دورادور کعبه است. ⁽³⁾مردم در ماه رمضان در پشت مقام ابراهیم با فاصله زیاد نماز خوانده و اجازه می دادند هر کسی می خواهد طواف کند. اما در امارت خالد بن عبدالله قسری، او دستور داد تا امام دقیقاً پشت مقام بایستد و صفوف هم دور کعبه یعنی در همه اطراف آن حلقه بزند. وقتی به او اعتراض شد که این مانع از طواف افراد در این وقت می شود وی گفت که طواف باید بعد از نمازهای مستحبی تراویح باشد. بنابراین نماز آغاز نمی شد مگر بعد از آن که طواف تمام شود و بدین ترتیب مردم در یک مرحله نماز می خواندند و در مرحله دیگر طواف می کردند و این امر زیر نظر همان بردگان که خدمه کعبه بودند صورت می گرفت.

در زمان خالد قسری برای اولین بار در رمضان کسی را روی کوه ابوقبیس گماشتند که وقت طلوع فجر فریاد می زد و مردم را از ادامه خوردن و آشامیدن باز می داشت.

نویسنده مرآة الحرمین گوید که خالد قسری در دوران حکومتش، دستور انهدام مناره ها را داد، زیرا شنیده بود که برخی از مؤذنین در بالای آنها به مغازله می پردازند.

از دیگر کارهای خالد آن بود که وی چاهی را کند که آب از آن بیرون می آمد و تا زمزم می رسید. این آب از لوله های سربی می گذشت، سپس در فواره ای ظاهر می شد و از آن جا در یک حوض سنگی می ریخت که میان زمزم و رکن و مقام قرار داشت. آنگاه آب مزبور، از حوض بیرون ریخته داخل یک مجرای سربی می شد و از آنجا به برکه ای در بازار در نزدیک باب صفا می رفت که مردم از آن وضو می گرفتند. در آن زمان باب صفا نزدیک تر از امروز به صحن مسجد بود. مورّخان متفقند که هدف خالد از این کار آن بود که با این آب به رقابت با آب زمزم بپردازد. ⁽¹⁾شاید کسانی که این نکته را جعل کرده اند، بر آن بوده اند تا از وی یا بنی امیه انتقام بگیرند، چرا که کارهای خالد در مکه با چنین جرأتی علیه دین هماهنگی ندارد. قبلًا دیدیم که مسعودی نقل کرد که خالد با شنیدن آن شعری که کسی از شعرا گفته بود و مضمونش آن بود که چقدر موسم و کعبه و حجر خوب است که با زن ها روبرو می شویم! خشمگین شد و گفت: اما از این پس دیگر مصادمت و مزاحمتی نخواهد بود! و سپس در مطاف مردان را از زنان جدا کرده، کنار هر رکنی، پاسبانی را با شلاق گماشت تا ناظر اوضاع باشند. ⁽²⁾

یا حبذا الموسم من موعد و حبذا الکعبة من مشهد

و حبذا اللائی یزاحمننا عند استلام الحجر الأسود

مانند این شعر در باره مناره گفته شد و خالد قسری دستور داد آنها را هم منهدم کنند. بنگرید: منائح الکرم، ج 2، ص 44. «ج»

من نمی توانم بپذیرم کسی که به خاطر خلط میان زنان و مردان این چُنین خشمگین می شود، جرأت محاربه با زمزم را پیدا می کند. اما به هر روی، خالد در رفتارهایش بسیار

افراطی و تند بود. شاید همین رفتارها و یا بیزاری برخی نسبت به کارهای امویان، سبب شیوع آن مطالب در باره اش شد.

از جمله شواهد رفتارهای تند خالد آن است که وی کسی را نزد عبدالله بن شیبه فرستاد تا درِ کعبه را در وقتی که باز کردن آن معمول نبود، باز کند. زمانی که وی امتناع کرد، خالد دستور داد صد ضربه شلاق به او زدند. وی هم نزد سلیمان بن عبدالملک رفته شکایت کرد. سلیمان به دایی اش در مکه محمد بن هشام دستور داد تا همان صد ضربه شلاق را به خالد بزند.

دوران اول عباسی

مقدمه: سقوط امویان

در بحث گذشته مان در باره امویان، به تلاش هایی که آنان در استوار ساختن ارکان حکومت خود داشتند اشاره کردیم؛ در اینجا به اجمال به این نکته خواهیم پرداخت که هنوز ستون های آن دولت چندان استوار نشده بود که گرفتار اختلال شد و ارکانش رو به ضعف گذاشت. در واقع، هنوز سال 100 هجری نگذشته بود که بدنه آن دولت رو به ضعف نهاد و همزمان با پایان یافتن سال 132 عمر آن به سر آمد.

در محدوده بررسی تاریخ مکه و ارتباط آن با تاریخ عمومی جهان اسلام، تصور می کنم بهتر باشد ما به اختصار به مهم ترین عوامل سقوط دولت اموی در طول این سال ها و جایگزینی دولت عباسی بر ویرانه آن بپردازیم تا بتوانیم بحث خود را در باره مکه در پرتو تحولات عمومی جهان اسلام تعقیب کنیم.

بسا بتوان آنچه را در این باره گفتنی است در نکات زیر خلاصه کرد:

1- نخستین عامل، تخم اختلافی بود که به سبب رقابت بر سر ولایت عهدی میان افراد خاندان اموی پاشیده شد و این که هر کدام از آنان برای ضربه زدن به رقیب، به توطئه علیه دیگری و یاران او از میان بزرگان و فرماندهان مشغول شدند.

2- انتشار روح عصبیّت با تمایل برخی از آنان به سمت مضری ها و گروهی دیگر به یمنی ها که سبب پدید آمدن اختلاف و شقاق و کنیه ها گردید.

3- تعصّب عربی گری رایج آنان و تحقیر موالی و اهالی شهرهای دیگر که با آنان به

مخالفت بر می خاستند، چیزی که سبب برانگیخته شدن روح شعوبی گری شده، شعله های آن را بر افروخت و زمینه را برای قبول قیام ها و پیوستن مردم به حرکت های مخالف، از خوارج یا شیعه و دیگران فراهم می کرد.

4- فرو رفتن بسیاری از آنان در اتراف و توجه به لذائذ دنیوی که اختصاص به آنان و اطرافیانشان داشت و همین طور توجهشان به لهو و انتخاب انواع همنشینان و ندیمان که سبب برانگیختن بسیاری از انتقادها علیه آنان در میان بسیاری از متدینین شهرها می شد.

از یکی از شیوخ بنی امیه در باره علت سقوطشان پرسیدند. او پاسخ داد: ما به لذات خویش مشغول گشتیم و از تفقد کسانی که تفقد آنان بر ما لازم بود باز ماندیم. ⁽¹⁾

عباس به برادرش بشر بن ولید می گوید: تصوّر می کنم که خداوند اجازه هلاکت شما را داده است. سپس به این اشعار تمثل جست:

من شما را به پناه بردن به خداوند از دست فتنه هایی که مانند کوه بالا می رود و آنگاه خاموش می شود، فرا می خوانم.

مردمان از سیاست شما خسته شدند. پس به ستون های دین چسبیدند و به مخالفت برخاستند.

مردمان روبه صفت را به خود نچسبانید. این روبهان وقتی بچسبند، مشغول چرا می شوند.

با دستان خود شکم خویش را ندرید؛ چرا که در آنجا حسرتی فراوان است و جای جزع و فزع نخواهد بود. ⁽²⁾

5- توهین به مسلمانان آن هم در عمق وجود و شعور آنان، که در جریان حمله به کعبه توسط منجنیق، و حلال شمردن مدینه برای لشکر طی سه روز و به کارگیری سخت ترین و مستبدانه ترین اعمال در جنگ با امام حسین علیه السلام و کشتن او صورت گرفت.

من گرچه با توجه به تحقیقات خودم، بعید می دانم که امویان به عمد به کعبه حمله کرده

باشند، اما باید توجه داشت که وقتی احساسات عمومی برانگیخته شد مردم، به فلسفه بافی ها و توجیهاتی مانند آنچه من گفتم، اعتماد نمی کنند.

از آنچه گذشت، می توان چنین نتیجه گرفت که عوامل مؤثر در سقوط امویان، متعدد بود و دولت اموی به ناچار می بایست به نقطه پایان خود می رسید. بنابراین نباید از فرصت جویی دشمنان برای دست زدن به اقدام علیه آنان شگفت زده شد.

علویان و خلافت

مهم ترین دشمن امویان، جماعت علویان بودند که هیچ گاه از آنچه آن را حق غصب شده خود در خلافت می نامیدند، غافل نشدند. آنان هرگز خون ریخته شده امام حسین علیه السلام را فراموش نکردند. این جماعت شاهد مهربانی مسلمانان نسبت به خود بودند، و می دیدند که چهره های برجسته و شاخص موضع مخالفت نسبت به امویان داشتند؛ همه اینها آنان را در موضعشان تشجیع می کرد. چنان که حمایت شیعیانشان در عراق بر یقین آنان می افزود. علویان در طول خلافت اموی، هر گاه که فرصتی پیش می آمد جلساتی داشتند و به طور پنهانی امامت خود را به امام دیگری از خود واگذار کردند و وقتی او در می گذشت، دیگری را به جای او می گماشتند. در سال 96 سلیمان بن عبدالملک بر بخشی از اسرار آنان واقف گردید. وی بر ضد امام آنان که در آن وقت ابوهاشم بن محمد بن حنفیه بود توطئه کرده او را مسموم کرد. زمانی که ابوهاشم مرگش را نزدیک دید، در کنارش محمد بن علی بن عبدالله بن عباس دید. بسا او را به خاطر اطمینانش، اهل دیده، حق خود در خلافت را به او واگذار کرد. ⁽¹⁾

خلافت عباسیان

بدین ترتیب این حق از اولاد علی به عموزادگان آنان از اولاد عباس منتقل گردید.

عباسی یاد شده در حوالی سال یک صد هجری به کار انتشار دعوت در خراسان پرداخت

و پس از آن کسانی را به شهرهای دیگر فرستاد. هنوز سال 128 فرا نرسیده بود که دعوت عباسی آماده شد و در اطراف آن کسانی از شیعه امام علی علیه السلام و برخی از متدیّنین و نیز کسانی از موالی و شماری از مخالفان سیاسی و ناراضیانی از توده مردم، گرد آمدند، و در حالی که ابومسلم خراسانی در رأس آن قرار داشت، توانستند بر خراسان مستولی شده، پرچم عباسیان را بالا برند.

از آن به بعد بود که عباسیان به نبرد ادامه دادند و بر اساس آنچه تواریخ جزئیات آن را نوشته اند حرکت خود را تا سال 132 با فتح دمشق پایان دادند. بدین ترتیب امویان ساقط گشتند و خلافت به ابوالعباس سفّاح (م 136) نخستین خلیفه عباسی رسید.

دعوت عباسی در مکه

ابوجعفر منصور برادر سفاح، برای کار دعوت عباسیان در حجاز فعّال بود و برای برادرش در مکه و مدینه بیعت می گرفت. در آن جا هیچ مقاومتی جز از سوی جماعتی از علویان صورت نگرفت.

ظهور نفس زکیّه در مکه و پنهان شدن او

اندیشه مخالفت عباسیان از سوی مردی از چهره های برجسته علویان مکه از بنی هاشم با نام محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب علیه السلام آغاز شد که افزون بر علم و شرف، شهرت به ورع و زهد هم داشت و ملقّب به نفس زکیّه شده بود.

این علوی، در این شرایط، قدرتی برای گرفتن حقش در اختیار نداشت و به همین دلیل کاری بیش از مخالفت با بیعت کردن از سوی خود با عباسیان نتوانست انجام دهد؛ و پس از آن هم مخفی شد. ⁽¹⁾به نظر می رسد عباسیان تصوّر کردند که طرد وی می تواند آنان را از دیگر کارهای اساسی که در این وقت حساس که زمان تأسیس دولت بود باز دارد. به همین جهت با وی به نرمی برخورد کرده، برخی از عموزادگان را برای گرفتن

بیعت نزد او فرستادند و خواستند با کمک مالی و مصالحه مسأله را فیصله دهند. زمانی که در این کار توفیقی به دست نیاوردند، او را رها کرده و به دنبال استوار کردن پایه های دولت خود در حجاز برآمدند تا وقتی که توانستند امارت مکه و مدینه را به طور کامل در اختیار گرفته، ریشه امویان را بخشکانند. این در حالی بود که از گروهی از یاران نفس زکیه که از بیعت امتناع کرده و گریخته بودند، غافل گشتند. آنان همچنین مجرمان سیاسی را از زندان امویان رها کردند. یکی از آنان سدیف بن میمون، شاعر مکه بود که بر سفاح وارد شد. در آن لحظه سلیمان بن هشام بن عبدالملک نزد سفاح بود. خلیفه او را مورد تفقد قرار داد و وی گفت:

رجالی که نزد تو هستند، فریبت ندهند که زیر این دنده ها بیماری پنهان شده است.

شمشیر را میانشان بگذار و تازیانه را چندان بالا ببر که روی این زمین یک اموی برجای نماند. ⁽¹⁾

عمال عباسیان در مکه

زمانی که سفاح به قدرت رسید، در همان سال 132، مکه را در اختیار عمویش داود ابن علی بن عبدالله قرار داد. اندکی بعد مدینه و یمن و یمامه را هم به آن ضمیمه کرد.

داود به محکم کردن پایه های دولت عباسی پرداخت و دستور داد تا برخی از آثار اموی در مکه را از میان ببرند. از آن جمله مخزن آبی بود که خالد بن عبدالله قسری میان زمزم و مقام ساخته بود، و نیز برکه ای که مردم در نزدیکی باب الصفا از آن وضو می گرفتند.

سپس آب این برکه را به برکه دیگری که در سمت دیگری در نزدیک مسجد بود، منتقل کردند.

اندکی بعد، سفاح، داود را عزل کرده، دایی اش زیاد بن عبدالله حارثی را حاکم مکه، مدینه و یمن کرد. وی تا سال 136 بر این مناطق حکومت کرد. در این سال عزل شد و به جای او عباس بن عبدالله بن معبد بن عباس روی کار آمد که تا مرگ سفاح در آنجا

حاکم بود.

از جمله کسانی که از سوی سفاح امارت مکه را یافت، عمر بن عبدالحمید بن عبدالرحمن بن زید بن عمر بن خطاب بود.

در سال 136 ابوجعفر منصور به خلافت رسید، در حالی که مکه در دست عباس بن عبدالله بن معبد بود. بعد از او زیاد بن عبدالله حارثی امارت یافت که پیش از آن زمان سفاح هم مدتی حاکم این منطقه بود. امارت وی تا سال 141 به درازا کشید. پس از وی مکه را به هیثم بن معاویه سپردند که تا سال 143 امیر بود. با عزل وی سری بن عبدالله بن حارث بن عباس بن عبدالمطلب حاکم شد و تا سال 145 بر سریر امارت نشست. ⁽¹⁾در این وقت بود که قیام علویان با رهبری نفس زکیّه او را وادار به خروج از مکه کرد.

بازگشت نفس زکیه

منصور بر این باور بود که نمی بایست در کار نفس زکیه و برادرش ابراهیم سستی از خود نشان دهد. وی اخباری در باره از سرگیری فعالیّت های آنان داشت. به همین جهت به رباح بن عثمان حاکم خود در مدینه، دستور داد تا با شدّت با مردم برخورد کرده و به هیچ علویِ هاشمی در آن جا رحم نکند. او نیز چنین کرد و با حجازی ها برخورد سختی نمود و بسیاری از علویان را به زندان انداخت.

حاکم مدینه، به تعقیب نفس زکیه و برادرش ابراهیم پرداخت، اما اثری از آنان به دست نیاورد. نفس زکیه در مدینه پنهان شد، اما ابراهیم به بصره گریخت تا مردم آن نواحی را به برادرش دعوت کند. والی چاره ای جز سختگیری بر پدر این دو برادر که در زندان بود نیافت. او سوگند خورد که تا دستگیری آنان، پدر را در زندان نگاه خواهد داشت. اما پدر هم سخت تر از آن بود که رباح تصور می کرد. نفس زکیه به پدر پیغام فرستاد که حاضر است برای آزادی او خود را در اختیار رباح قرار دهد، اما او نپذیرفت ⁽²⁾

و به وی دستور داد تا کار دعوت را دنبال کنند. او هم چاره ای جز آشکار کردن انقلاب پیش از رسیدن موعد مقرّر نداشته و قبل از آن که با برادرش ابراهیم در بصره برای شروع حرکت اتفاق کنند، با عجله دست به قیام زد.

به محض آغاز قیام، بیشتر اهالی مدینه در اطراف وی گرد آمدند؛ چنان که امام مالک و ابوحنیفه و کسانی از علما که در طبقه اینان بودند، از او حمایت کردند. تنها تعداد اندکی تخلّف کرده و به بیعت قبلی خود با منصور وفادار ماندند. امام مالک در مقابل این افراد که استدلال به بیعت خود با منصور می کردند گفت: شما به اکراه بیعت کرده اید و سوگند مُکْرَه، سوگند نیست. ⁽¹⁾اینان هم به شورشیان پیوسته، والی مدینه را بیرون کردند.

پس از آن رهبری انقلاب، سپاهش را به مکه فرستاده در سال 145 آن جا را گشود و سری بن عبدالله عامل عباسیان را بیرون راند و به جای وی حسن بن معاویه از عموزادگانش از آل علی را به جای وی گماشت. زبیر بن بکار می گوید که والی مکه پدر نفس زکیه و نامش جریر بن معاویه بود. ⁽²⁾دامنه این انقلاب تا یمن گسترش یافت و آنجا نیز از دست عباسیان درآمد. وقتی خبر به بصره رسید، ابراهیم نیز حرکتش را آغاز کرد و آنجا را به تصرّف خود درآورد.

در این وقت منصور برای ریشه کنی این فتنه، سپاه عظیمی را به سمت حجاز فرستاده، به مدینه حمله کردند و نفس زکیه را در 14 رمضان سال 145 کشتند. پس از آن به مکه رفت که علویان هم برای نجات خویش از آنجا گریخته، مکه را ترک کردند. ⁽³⁾

منصور سپاهی هم به بصره فرستاده، جنبش ابراهیم را نیز سرکوب کرد. پس از آن به تعقیب بقایای این حرکت در خراسان و سند و یمن و جزیره و بلاد مغرب و مصر برآمد و هر چیزی را که نشانی از حیات علویان در شهرهای مختلف اسلام

داشت، از میان برد. بدین ترتیب بار دیگر حکومت عباسی به رهبری ابوجعفر منصور استوار گردید. ⁽¹⁾

عباسیان در مکه

زمانی که دولت عباسی در مکه استقرار یافت، سری بن عبدالله، حاکم پیشین را دوباره بر آنجا گماشتند؛ اما در سال 146 عزل شد و جای او را عبدالصمد بن عبدالله، عموی منصور گرفت.

عبدالصمد آگاه بود که اندیشه علوی گری با مرگ نفس زکیه از بین نرفته است؛ به همین دلیل آماده برای نبرد با این تفکّر شد. وی شنید که سدیف بن میمون، شاعر مکی، یکسره مردم را بر ضد عباسیان دعوت می کند. وی همو بود که زمانی هم مردم را بر ضد امویان بر می انگیخت. عبدالصمد از شعر سدیف در هجو منصور آگاه شد. شعر این بود:

از روی ستم در کشتار مردم افراط کردی دستت را نگاه دار که مهدی آن را خواهد پوشاند

پرچمی حسنی حتماً به سوی تو خواهد آمد که پرخروش است و یک حسنی رهبری آن را خواهد داشت

عبدالصمد خبر آن را برای منصور نوشت و خلیفه دستور داد تا طرفداران این اندیشه را تحت فشار قرار داده و سدیف را هم زنده زنده دفن کند که او هم چنین کرد.

ولایت عبدالصمد تا سال 149 یا 150 به درازا کشید. ابن ظهیره امارت او را تا سال 157 می داند. عبدالصمد از عجایب مخلوقات بود. وی با همان دندان هایی که اولین بار درآورده بود تا پایان عمر زندگی کرده و فک پایین او یک تکه بود.

محمد بن ابراهیم امام، والی بعدی مکه بود که تا سال 158 حکومت کرد. این همان سالی است که منصور در آن [و در شهر مکه درگذشت.

در خلافت مهدی، امیر مکه، ابراهیم بن مهدی بود که تا سال 161 ماند. بعد از وی، جعفر بن سلیمان تا سال 166 حکومت کرد و در این سال، بار دیگر محمد بن ابراهیم امام، حاکم مکه شد.

در خلافت هادی عباسی، حاکم مکه عبیدالله بن قثم در سال 166 یا 167 بود.

همه این والیان از اولاد عباس بوده و بیشتر آنان، بر طائف و جده و برخی بر مدینه هم به طور همزمان حکومت می کردند. ⁽¹⁾

دومین قیام علوی

به رغم فعالیت شدید عباسیان، ریشه تفکر علوی نخشکید. سال 169 با حوادث جدیدی که علویان به راه انداختند آغاز شد. آنان حرکت خود را از مدینه آغاز کردند، جایی که در گذشته، تحت فشار بود و اکنون هم بیشتر. رهبری این حرکت را حسین بن علی بن حسن بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب بر عهده داشت. وی جز آنچه می پوشید و آن هم پوستینی با لباسی زیر آن بود، چیزی نداشت. یک بار بر مهدی عباسی وارد شد و او چهارصد هزار دینار به وی داد که حسین تمامی آن را در بغداد و کوفه تقسیم کرد. ⁽²⁾

از شگفتی ها آن که در طول ربع قرن دو نفر از اولاد امام حسن علیه السلام رهبری دو قیام را بر عهده داشتند و وارد اقدامی مخاطره آمیز شدند، در حالی که جد آنان، یعنی امام حسن علیه السلام به مسالمت جویی شناخته می شد. از آن شگفت تر این که این ماجراجویی در میان اولاد علی علیه السلام دیگر آرام و قرار نگرفته، به دنبال هر حرکت و نهضتی، حرکت دیگری آغاز می شد و تا نزدیک روزگار ما که اکنون مشغول نگارش تاریخ آن هستیم، یکسره ادامه دارد.

حسین بن علی، بعد از بیرون راندن حاکم مدینه، دارالاماره را تصرف کرده،

یارانش به زندان هجوم بردند و یاران در بند خود را آزاد کردند. این جماعت با وی بیعت کردند و به مدت یازده روز در مدینه ماندند. ⁽¹⁾گفته اند مهم ترین نکته در قیام وی، آزاد کردن بردگان بود آن هم با این استدلال که برده شدن آنان شرعی نبوده و منادی او پس از قیام اعلام کرد، هر برده ای نزد ما بیاید آزاد است. ⁽²⁾

واقعه شهدا

این جماعت به سمت مکه به راه افتادند. سپاه عباسی در محله فخ که همان وادی شهدا در راه مکه و با فاصله شش میلی آن است، با آنان روبرو شدند. ⁽³⁾نبرد در همین نقطه رخ داده، حسین بن علی در حالی که مُحْرم بود، و سختی و مرارت زیادی کشید، کشته شد. یک صد تن از همراهان او هم کشته شدند. این واقعه در اواخر سال 169 بود. قبور آنان در آنجا معروف است؛ چنان که قبر رهبر آنان، در یک بلندی در کنار وادی است.

این واقعه چندان سخت بود که گفته اند: بعد از مصیبت کربلا، حادثه ای شدیدتر و فجیع تر از آن نبود. ⁽⁴⁾

بدین ترتیب عباسیان دومین قیام علوی را در دیار فخ دفن کردند؛ اما این ماجرا پیامدهایی داشت که عباسیان را برای یک دوره طولانی گرفتار کرد. دو نفر از این معرکه گریختند. یکی از آنان یحیی بن عبدالله و دیگری برادرش ادریس بود. ⁽⁵⁾اولی به بلاد دیلم رفته، در آنجا یارانی به دست آورده، مدعی خلافت شد و با کمک آنان نیرویی پدید آورد که هارون مجبور به فرستادن یک سپاه پنجاه هزار نفری برای سرکوب آن شد.

دومی به مغرب رفت و بربرها در اطرافش جمع شدند و دولتی که بعدها به دولت ادریسی شهرت یافت، تأسیس کرد. زمانی که هارون دریافت که از پس او بر نمی آید، کسی را مأمور کرد تا او را بکشد. ⁽¹⁾اینها مطالبی است که مورخان به آن پرداخته اند، اما در صدد نقل آن مطالب نیستیم. ⁽²⁾

بازگشت عباسیان به مکه برای بار سوم

با پیروزی سپاه عباسی در فخ، دوباره امارت مکه به آنان بازگشت. در طول خلافت هادی و هارون، محمد بن عبدالرحمن سفیانی و پس از او در دوران هارون، کسانی امارت یافتند که ترتیب حکومت آنان چندان روشن نیست. اینان عبارت بودند از: احمد بن اسماعیل، عماد بربری، سلیمان بن جعفر، عباس بن محمد بن ابراهیم امام، عبیدالله بن قثم، علی بن موسی، فضل بن عباس، محمد بن عبدالله، و موسی بن عیسی. ⁽³⁾

در این زمان بود که رشید، امین و مأمون را به ولایت عهدی برگزید و عهدنامه ای نوشت و داخل کعبه آویزان کرد و از اهالی مکه خواست تا برای اجرا و تنفیذ آن، از آن مراقبت کنند و بر ضد کسانی باشند که با آن مخالفت می کنند.

واقعه احباش

در این وقت، گروهی از حبشی ها در سال 173 یا 183 به جده حمله کردند.

اهالی جده به مکه گریخته از مردم آنجا درخواست کمک کردند. گروهی از مردم به حمایت از آنان حرکت کردند. حبشی ها که احساس کردند شکست می خورند، به کشتی های خود نشسته گریختند. امیر مکه، یک سپاه دریایی را بسیج کرد تا آنان را از جده دور کنند.

در خلافت امین، داود بن عیسی امیر مکه بود. وی پسرش سلیمان را به نیابت از خود به مدینه فرستاد. ⁽¹⁾

شماری از مردم مدینه نامه ای مشتمل بر یک قصیده بلند به داود بن عیسی نوشته از او خواستند به مدینه بیاید و آنجا را به عنوان مرکز حکومت خود انتخاب کند. یکی از مکی ها، برابر آن، قصیده ای سروده مطالب آن را رد کرد و از فضایل و امتیازات مکه و این که آن جا می باید مرکز باشد، سخن گفته است. یک نفر از جده، قصیده ای علیه آن دو قصیده سروده به حکمیت میان آنان پرداخت. این داستان در برخی از کتاب های ادبی به تفصیل آمده است. من نقل آن را خوش ندانستم، چون تصورم بر این است که این گزارش یک داستان جعلی است که برای مفاخره میان دو شهر ساخته شده و صنعت شعری در آنها به کار رفته است. من نیازی به این قبیل مفاخره میان دو شهر ندارم؛ دو شهری که در همه عرصه های زندگی، حتی بدون یک استثنا، عناصر مشترک دارند.

ندای خلع امین در مکه

داود حاکم مکه بود که امین از او خواست عهدنامه یاد شده را که هارون الرشید در کعبه گذاشته و میثاقی برای ولایت عهد او بود، برای وی بفرستد. داود از این عهدشکنی خشمگین شده از مردم مکه خواست جایی اجتماع کنند. وقتی همه گرد آمدند خطابه ای ارائه کرد و کار امین را در نقض پیمان به آنان یادآور شد. آنان با وی هم صدا شده خواستار خلع امین شدند. او گفت: شاهد باشید که من او را خلع کردم. به نام مأمون با من بیعت کنید. آنان هم چنین کردند. این خبر، مأمون را بسیار مسرور کرد و زمانی که سپاهیانش بر امین پیروز شدند، او را همچنان در مقام حاکم حرمین ابقا کرد که تا اواخر سال 199 حکومتش ادامه یافت. ⁽²⁾

سومین قیام علویان به رهبری افطس

مکه مرکزیتی برای این قیام نداشت، اما دامنه آن به مکه هم رسید. سری بن منصور شیبانی بادعوت مردم به علویان، علیه مأمون در عراق قیام کرد. هنوز عباسیان بر بخشی از عراق تحت سلطه وی غلبه نکرده بودند که او سپاهی را به فرماندهی حسین بن حسن ...

بن علی بن ابی طالب ⁽¹⁾معروف به افطس در سال 199 به مکه اعزام کرد. زمانی که این فرمانده علوی به نواریه، ⁽²⁾جایی در نزدیکی مکه رسید، داود بن عیسی عامل عباسیان، مکه را ترک کرد. او گفت: من جنگ در مکه را درست نمی دانم. افطس در شامگاه روز ترویه وارد مکه شده، از آن جا به عرفه رفت و شب را در آنجا ماند. بسیاری از مردم روز را در آنجا بدون امام و خطیب وقوف کرده بودند. افطس سپس به مزدلفه آمده، نماز صبح را با مردم خواند و از آنجا به منی و سپس به مکه رفته، مدتی در آنجا اقامت کرد؛ آنگاه عازم جده شد و آنجا را اشغال کرده، بر اموال مسلّط گردید. با فرا رسیدن محرم سال 200 وی دو پرده از ابریشم نازک بر کعبه پوشاند که یکی زرد و دیگری سفید بود.

اموال کعبه را هم برداشت و میان سپاهیانش تقسیم کرد. ⁽³⁾بسا نظرش آن بود که کعبه نیازی به اموال راکد و متراکم ندارد. سپاهی که در راه خدا می جنگد، بیشتر نیازمند این قبیل اموال است.

افطس همچنان حاکم مکه بود تا آن که خبر قتل رهبر این قیام، ابوالسرایا، به او رسید. گویا ابوالسرایا دریافته بود که مردم به خاطر قساوتش، از او روی گردان شده اند. به همین جهت پای یکی از بزرگان علوی یعنی محمد بن جعفر الصادق علیه السلام را به میدان کشید

و از او خواست تا مردم به اسم او بیعت کنند، اما وی نپذیرفت. افطس از فرزند او کمک گرفت تا وی بیعت را بپذیرد که پذیرفت و بدین ترتیب مکه مستقل شد.

قیام محمد دیباج در مکه

محمد بن جعفر الصادق، پیری از پیران آل ابی طالب بود که از پدرش روایت می کرد. او را به خاطر زیبایی صورتش، دیباج می خواندند. علویان او را به قبول بیعت وادار کرده در ربیع الاول سال 200 با او بیعت شد. چندین ماه وضعیت چنین بود بدون آن که او دستی در کارها داشته باشد. در این مدت پسرش و افطس رشته امور را در دست داشتند و آنان هم رفتار بسیار بدی با مردم می کردند. مأمون از این امر اطلاع یافته، سپاه عظیمی را به سوی آنان فرستاد. نبرد سنگینی میان آن دو سپاه در بئر میمون ⁽¹⁾رخ داد که سبب بیرون راندن این جماعت در جمادی الثانیه سال 200 از مکه شد. ⁽²⁾محمد دیباج به مناطق جُهینه در شمال ینبع گریخت. در آنجا سپاهی گردآورده به مدینه حمله کرد که موفقیتی به دست نیاورد و برای درخواست امان، راهی مکه شد.

در این میان، نکته شگفت آن است که گروهی از علویان علیه مأمون که خود به تمایل شدید به علویان شهرت داشت، ⁽³⁾شورش کنند. مأمون با آنان خوش رفتاری کرده، دخترش ام حبیب را به ازدواج علی بن موسی الرضا علیه السلام درآورد ⁽⁴⁾و تلاش کرد تا ولایت عهدی پس از خود را به وی بسپارد؛ چنان که روی منابر به نام وی خطبه خوانده به نام وی درهم ضرب کرد. وی در سال 201 دستور داد تا لباس سیاه را کنار گذاشته و از رنگ سبز که شعار علویان بود، ⁽⁵⁾استفاده کنند. همچنین بخشش های فراوانی در حق آنان کرد و شماری از بزرگان آنان را در مکه و مدینه مقدّم داشت و چنان نمود که می خواهد به نفع آنان از خلافت کناره گیری کند. با این حال آنان حاضر به اطاعت از وی نشده و حاضر به

فراموش کردن حق خود نسبت به خلافت نشدند.

برخی از مورّخان بر این باورند که قیام طرفداران دیباج از آن روی بود که می دیدند مأمون، از شیعیانِ برادرش موسی بن جعفر علیه السلام حمایت می کند و در واقع، روابط این دو گروه از شیعیان گرفتار اختلاف شده بود. ⁽¹⁾

بازگشت عباسیان برای بار چهارم

پس از شکست دیباج، در خلافت مأمون، عیسی بن یزید جلودی، فرمانده سپاه مهاجم عباسی، به عنوان حاکم مکه تعیین شد. پس از وی یزید بن حنظله مخزومی به امارت رسید. ⁽²⁾

چهارمین قیام علوی

چیزی نگذشت که در سال 202 علوی دیگری با نام ابراهیم بن موسی بن جعفر، برادر علی بن موسی الرضا- که مأمون زمانی او را ولی عهد کرده بود- از یمن به مکه آمده، آنجا را اشغال کرده، حاکم آنجا را کشت و به آزار عباسیان پرداخت. اندکی بعد عباسیان او را بیرون کردند. تقی الدین فاسی از عتیقی روایت کرده است که ابراهیم پسر امام کاظم علیه السلام، از طرف مأمون، والی مکه بود. بدین ترتیب این را که او انقلابی بوده نفی کرده و می گوید که وی در سال 202 با مردم حج به جای آورد، در حالی که از سوی مأمون حاکم مکه بود. ابن کثیر می گوید که در سال 202 ابراهیم بن مهدی عباسی در بغداد شوریده، مأمون را خلع کرد و برای خود بیعت گرفت. بعید نیست که قیام ابراهیم بن موسی کاظم در مکه به دفاع از مأمون بوده باشد؛ زیرا وی ابتدا برای مأمون و پس از آن برای برادرش علی بن موسی بیعت گرفت. ⁽³⁾

هارون بن مسیّب و حمدون بن علی بن عیسی، امارت مکه را از سوی مأمون بر عهده گرفتند و به احتمال به نیابت، امارت می کردند. همچنین صالح بن عباس و سپس سلیمان بن عبدالله در این زمان، امیر مکه بودند. از والیان دیگر مکه محمد بن سلیمان و نیز حسن بن سهل، محمد بن هارون و عبیدالله بن حسن بودند ⁽¹⁾که بیشترشان علوی بودند.

چنین می نماید که مأمون از گماشتن این علویان در امارت مکه نگران نبوده است یا چنین تصور می کرده است که آنان تمایل حزبی به عموزادگانشان ندارند و بدین ترتیب با نصب آنان می توانسته است بخشی از شیعه را راضی نگاه دارد. تقی الدین فاسی در شفاء الغرام گوید که عبیدالله بن عبدالله بن حسن [بن جعفر بن حسن بن حسن تا سال 209 امارت داشت؛ اما دحلان گوید که امارت او تا زمان درگذشت مأمون به سال 218 ادامه یافت. ⁽²⁾

سروری ترک ها

در روزگار معتصم، امارت مکه در اختیار صالح بن عباس و پس از او اشناس ترکی در سال 226 بود. وی نخستین ترکی است که بر مکه حکومت کرد و به باور من امارت او شرم آور بود و کسان دیگری به نیابت از او کارها را انجام می دادند.

معتصم نخستین عربی است که بر ترک ها اعتماد کرد و آنان را فراهم آورد و برای خرید آنان از سمرقند و فرغانه و نواحی آنجا هزینه کرد. وی بر آنان دیباج و کمربند طلا پوشاند و مناصب دولتی را به آنان وانهاد و به امارت نواحی مختلف گماشت. او ترک ها را بر فارس ها که خلفای عباسی پیشین بر آنان اعتنا داشتند، ترجیح داد، چنان که بر عرب ها هم که امویان آنان را بر دیگران مقدم می داشتند، برتری داد. مادر وی یک

ترک بود. ⁽¹⁾

معتصم چندان به اشناس اعتماد کرد که وقتی اشناس عازم حج شد، خلیفه، امارت هر شهری را که او در آنجا وارد می شد به او واگذار می کرد تا به مکه برسد و بازگردد. به همین جهت، وقتی وارد مکه شد، امیر آنجا گردیده، نامش بر منابر برده شد. اما محمد بن داود بن عیسی از وی در برگزاری حج نیابت کرد.

محمد بن داود تا پایان خلافت معتصم در سال 227 و برخی از سال های خلافت واثق یا همه آن، همین موقعیت را داشت. ⁽²⁾

غارت بنوسلیم

در سال 230 شماری از بنوسلیم به قصد غارت برخی از شهرهای حجاز ⁽³⁾به آن مناطق حمله کرده به تباهی و غارت بازارها پرداختند و آزارشان به شمار فراوانی از مردم رسید. آنان به راهزنی پرداخته و به سپاه والی مدینه هم حمله کردند. در سال 230، واثق سپاهی را به فرماندهی یکی از ترک ها با نام بغای کبیر به حجاز فرستاد. وی پنجاه نفر آنان را کشت و یک هزار نفر را که به شرّ و فساد شهرت داشتند اسیر کرده در مدینه زندانی کرد. ⁽⁴⁾

بنوسلیم به طور معمول نزدیک به مدینه، در حرّه بنوسلیم زندگی می کردند و طایفه ای از قیس عیلان بودند که به قدرت و کثرت شهره بودند. به باور من این نخستین شورش غیرسیاسی است که قبایل بدوی حجاز طی تاریخ دوره اسلامی دست به آن زدند

و هدفشان چیزی جز فساد و سیر کردن شکم گرسنگان نبود.

شگفت نیست که در همین روزگار، صولت و شوکت خلفا نزد رعایا شکسته شد، چنان که اندکی پیش از آن، بخل خلفا در بخشش آغاز شده، سبب فقر و فاقه بادیه های حجاز گردید. این فقر، بی توجهی به سلطان را به همراه داشت و این خود منجر به بازی بادیه نشینان با امنیت عمومی شد. این رفتار فسادزا چندان به درازا کشید که به صورت یک عادت درآمد و قبایل حرب در میان مکه ومدینه و نیز قبایل دیگری در شرق و جنوب آن، بر همین پایه رشد یافتند. به همان اندازه که حجاز از این وضعیت آسیب دید، حکومت ها نیز، و این در طول قرن ها ادامه داشت تا این اواخر که دولت سعودی بر سر کار آمد و دست آنان را کوتاه کرد. اگر آن زمان عباسیان این خطر را دریافته بودند و قبایل را به آنچه برایشان سودمند بود سوق داده بودند، آنان را از فساد بازداشته، بی نیازشان کرده بودند و از آنان مردمانی مفید ساخته بودند.

مورّخان، پایان خلافت واثق را به سال 232 نقطه تحوّلی می دانند که در آن، عصر اول و طلایی عباسی به عصر دوم عباسی که روزگار تجزیه و فتنه های بزرگ است، تبدیل می شود.

مسائل عمومی در عصر عباسی اول

مسائل سیاسی

زمانی که ستاره عباسیان در افق سیاست طلوع کرد، مکه همان وضعیت پیشین را داشت، یعنی متدیّنان در آن عبادت می کردند و معلمان حلقه های درس خود را داشتند و اهل رفاه، با تشکیل مجالس عیش در پی کسب لذّات خویش بودند؛ چیزی که شرح آن را در دوره اموی به دست دادیم.

اما سیاست، میدان کوچکی بود که تنها شماری از بزرگان علوی خود را درگیر آن کردند. زمانی که جنبش عباسی به ایفای نقش جدی خود در شهرهای دنیای اسلام پرداخت و ابوجعفر منصور برادر سفاح در مکه به او دعوت می کرد، علویان تلاش کردند تا اهالی مکه را به نام بیت هاشمی به میدان بکشند، اما توفیق چندانی نیافتند. ⁽¹⁾به باور من مهم ترین عامل این خمودی آن بود که مردمان مکه در اوج لهو و لعب خود خلافت را فراموش کرده و اهل ورع شهر هم از روی ورع، سیاست را رها کرده بودند.

در چنین شرایطی کار ابوجعفر منصور سهل و ساده بود. او با اندکی تلاش توانست اهالی شهر را در مقابل کار انجام شده قرار دهد. آنان به نام عباسیان با او بیعت کردند و بزرگ هاشمی های آن زمان، یعنی نفس زکیه را رها کردند و او خود به بادیه گریخت.

تا آنجا که به علوی ها مربوط می شود، انصاف چنان است که نباید تلاش های قابل ملاحظه علویان را در استوار کردن موقعیت شان فراموش کنیم. این نه فقط در مکه بلکه در بسیاری از شهرهای اسلام چنین بود. اما این تلاش ها سودی در بر نداشت، و یا به سخن دیگر، آنان را به هدف نرساند.

در باره فعالیت هایی که در مکه صورت گرفت، می توان به آنچه ما در فصل گذشته گفتیم مراجعه کرد. نفس زکیّه در سال 132 از مکه گریخت تا آن که به سال 145 فعالیت خود را در مدینه آغاز کرده، قیامی به نام علویان برپا نمود. توفیق برای مدتی رفیق او بود، تا آن که چندی بعد سپاه عباسی بر او یورش برده با از میان بردن موانع، وی را در همان سال کشتند و علویان و شیعیان هم از گردش پراکنده گشتند.

بعد از این ماجرا بود که عباسیان هشیار شده، امارت مکه را جز به دست افرادی از خاندان عباسی نسپردند تا بتوانند از غائله علویان جلوگیری کنند. آنان همچنین اصرار داشتند تا طائف و جده را هم در بسیاری از اوقات ضمیمه مکه کنند تا دایره نفوذ کسی را که بر می گزیدند برای تمامی بلادی که از نظر آنان وضعیت مشکوک داشت، گسترش دهند.

اما باید گفت این مسأله تأثیر چندانی در کار علویان نداشت. دیدیم که در سال 169 دومین قیام صورت گرفت و پس از آن در سال 199 سومین. جز این که آن تلاش ها، همگی بی ثمر بود و همراهان آنها جانشان را در این زندگی بر سر اهدافشان گذاشتند.

چهارمین بار، علوی دیگری به نام ابراهیم بن موسی کاظم به سال 202 در یمن قیام کرده با سپاهش به مکه آمد و آنجا را در روزگار مأمون در اختیار گرفت؛ این در حالی بود که مأمون بیش از بیشتر خلفای عباسی به علویان توجه داشت. ⁽¹⁾اما او هم به مانند دیگر اسلاف خود شکست خورد.

و این چنین مکه در بیشتر این دوران که تاریخ آن را می نگاریم، تاراج شده، محل تاخت و تاز قیام هایی بود که رقابت میان عباسیان و دشمنانشان از علویان عامل پدید

آمدن آنها بود.

این مسأله سبب شد تا جز در سال های محدود، مکه روی استقرار سیاسی را نبیند. و نتیجه آن این بود که این شهر شاهد فشارها و گرانی هایی بود که در بیشتر سال هایی که مصائب این قیام ها در آن دیده می شد، در آنجا پدید می آمد.

یک محقق سیاسی به راحتی می فهمد که مکه به صورت مستقیم زیر سلطه عباسیان بود و کمترین استقلالی نداشت. بهترین شاهد آن این که فرزندان بنی عباس در بیشتر سال های این دوره بر آن حکومت مستقیم داشتند. دلیل گماشتن این افراد، اعمال سیاست بغداد در تمامی امور داخلی مکه بود. این رویه در این دوره شگفت نیست؛ زیرا مسلمانان این زمان، چیزی از استقلال اقلیمی یا وطن گرایی نمی شناختند. این زمان خلیفه، قبله تمامی سرزمین های اسلامی منهای شورشیان یا مدعیان خلافت از غیر عباسیان بود.

این نظریه ای بود که در دوره امویان و پیش از آن میراث آگاهی فارسیان بود.

فارسی ها، اندیشه الهی بودن حکومت مقدس را مطرح کردند و می توان همان مضمون را در این سخن ابوجعفر منصور دید که می گوید: إنّما أنا سُلطانُ اللَّه فی أرضِه. آنان بر این باور بودند که سلطنت شان را از خدا گرفته اند نه از مردم. این برخلاف باوری بود که حاکمانِ دوره خلفای نخستین داشتند. ⁽¹⁾

توجه خلفا به مکه

باید بر این نکته تأکید بورزیم که خلفای عباسی به رغم قیام هایی که در این شهر بر ضد آنان صورت می گرفت، توجه خاصی به مکه داشتند. شاید میان مردم عادی با رهبران علویِ این شورش ها تفاوت می گذاشتند. شاید هم از روی مدارای با مردم در برابر دشواری هایی که در این شهر برایشان پدید می آوردند، این ملاطفت را با مردم می کردند.

مکه در این زمان از برخی از خلفا که برای حج به آن جا می آمدند، استقبال کرد.

منصور چهار بار طی سال های 140، 144، 147، و 152 حج به جای آورد. این منهای حجّی بود که پیش از خلافتش در سال 136 انجام داد. زمانی که در سال 158 برای بار ششم به حج می آمد، پیش از آن که به مکه برسد، در بئر میمون، چندین کیلومتر مانده به مکه و در نزدیکی منی، درگذشت. ⁽¹⁾

مهدی عباسی در سال 160 و 164 حج به جای آورد. اما هارون بیش از هر خلیفه ای حج به جای آورد. او 9 بار طی سال های 170، 173، 174، 175، 177، 179، 181، 186، 188 حج به جای آورد. هارون برای حج سال 173 از بغداد مُحْرم شد. در سال 179 هم فاصله منی و عرفات و تمام مشاهد را پیاده رفت. در همین سال، ابتدا در رمضان عمره انجام داد، سپس به مدینه رفت و تا ایام حج ماند و حج گزارد. وی آخرین خلیفه ای است که از بغداد به حج آمد. ⁽²⁾نیز نوشته اند که او تنها خلیفه ای است که برای وی یخ به مکه آوردند. ⁽³⁾

در یکی از سفرهای حجِ هارون، مسعی را برای سعی او خلوت کردند و او مشغول سعی بود. در این وقت عبدالله بن عمر بن عبدالعزیز بن عمر بن خطاب که مشغول سعی بود، فریاد زد: ای هارون! هارون گفت: لبیک یا عم. عبدالله گفت: از صفا بالا برو. او رفت.

در این وقت عبدالله گفت: بدان که هر کدام از این بندگان تنها به خاطر خودش محاسبه می شود، اما از تو در باره همه آنان محاسبه خواهی شد. هارون گریه زیادی کرد. سپس به او گفت: چیز دیگری هم به تو بگویم: اگر مردی در مال خودش بد تصرّف کند، مالش را از دست تصرّف او خارج می کنند، اما وای بر تو که در اموال مسلمانان اسراف می کنی و بد تصرّف می کنی! و فردای قیامت نزد خداوند در آن باره محاسبه خواهی شد. در این

وقت گریه هارون بیشتر شد. سپاهش خواستند او را دور کنند، اما هارون مانع شد. ⁽¹⁾

خلفا هر کدام به قدر توجّهشان به حرمین به حُجّاج بذل و بخشش می کردند. مهدی در سال 160 سی میلیون درهم و سیصد هزار دینار که از مصر به او رسیده بود و دویست هزار دینار که یمن برایش رسیده بود و هزار دست لباس بخشش کرد. بخشش های رشید در مکه، در یکی از سال هایی که به حج آمد، به 5/ 1 میلیون دینار رسید. ⁽²⁾

یک مورخ محقق با دیدن این ارقام بلند بالا، نمی تواند توجهش را ازاین نکته دور نگاه دارد که نتیجه این همه کمک های گسترده چه شد؟ در حالی که اگر این قبیل بذل و بخشش صرف کارهای تولیدی شده بود، آثار آن در تولید ثروت در این بلاد تا به امروز برجای مانده و این بلاد به گونه ای دیگر درآمده بود، آنچنان که نیازی به صدقه و بخشش نداشت. اما خلفا با این قبیل بخشش ها از بیت المال، تنها در فکر جذب قلوب مردم و راضی کردن بزرگان آن بودند. ⁽³⁾

جنبه های علمی

در بحث های گذشته در این زمینه، مکه را در حالی رها کردیم که در میانه عصر اموی، مکتب علمی ابن عباس در آن فعّال بود. محصول آن حلقه ها، مجاهد بن جبر،

عطاء بن ابی رباح، طاووس، عکرمه و مانند آنان بود. وقتی وارد عصر اوّل عباسی می شویم شاهد حلقه های علمی عمرو بن دینار، عبدالله بن ابی نجیح، محمد اوقص و پس از آن عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریج هستیم که در مسجد الحرام برگزار شده و شمار زیادی از فقیهان و محدثان این طبقه که ذکر نامشان به طول می کشد، در آن حلقه ها حضور داشتند.

تاریخ به ما نشان می دهد که عمرو بن دینار، فردی موثّق و کثیر الحدیث بود و در مکه فتوا می داد. او در سال 126 مُرد و عبدالله بن ابی نُجیح جای او را در افتاء گرفت.

چنان که تاریخ می گوید عبدالملک بن عبدالعزیز بن جریج، چهره ای برجسته در میان علمای مدرسه مکه بود. او از نخستین مؤلفان در علم حدیث بود، اگر نگوییم اولین بود.

زمانی که به سال 150 درگذشت، برخی از مشهورترین فقها که از آن جمله اوزاعی، سفیان بن عُیینه و فُضیل بن عیاض بودند از وی بهره بردند. سفیان بن عیینه، مبرّزترین آنان بودکه شافعی و احمد بن حنبل و محمد بن اسحاق و یحیی بن اکثم قاضی و دیگران از او بهره بردند. شافعی گوید: اگر مالک و ابن عیینه نبودند، عِلم حجاز از میان رفته بود.

عبدالعزیز کنانی ⁽¹⁾از شافعی بهره برد، کسی که یکی از درخشان ترین فقیهان و مفسّران بود.

فعالیت های علمی مکه محدود به این حلقه های درسی نبود بلکه بسیاری از فقهای این شهر به شهرهای دیگر رفته، علومشان را نشر کرده و احادیث شان را روایت کردند، علاوه بر آن که درهای مکه به روی واردان باز بود و کسانی از هر نقطه به آن جا می آمدند تا از دانش آن شهر بهره برند. مساجد این شهر در ایام حج، مرکزی برای طالبان علم و فتوا و اهل مناقشه و مباحثه بود. حلقه های مناظره در خانه های فقیهان برپا می شد؛ چنان که در حلقه های آنان، چندان علم و دانش بود که پرسشگران و اهل مناظره را سیراب می کرد.

کار تشریع و تفریع مسائل فقهی، در این دوره متحول شد و در برخی از مراکز مانند عراق با کمک قیاس بسیار توسعه یافت. این در حالی بود که در مکه به همان شکل پیشین باقی مانده بود و جز در دایره نصوص وارده و منسوب به رسول صلی الله علیه و آله توسعه نیافت. همین امر- یعنی تکیه بر روایت- ویژگی فعالیت های علمی در مکه و مدینه بود. در حالی که در نقاط دیگر مذاهبی که قائل به رأی بوده و بر اساس قیاس عمل می کردند، در افق اجتهاد و تأویل، به پیش می رفتند.

جنبه های هنری

حوزه فقه و فقها و علما را رها کرده به میان بازیگران و هنرپیشگان و اهل تفریح و مسخره گرایی برویم که مکه را در میان گرفته و مجالس انس آن همانند آنچه در روزگار اموی بود، فراوان بود. اما حجم آن در دورانی که مورد بررسی ماست، چندان یکنواخت نبود، چرا که ثروتی که حجازی ها در دوره اموی و اوایل عصر عباسی از آن بهره بردند، به تدریج به دلیل تغییرات سیاسی که ناشی از شرایط زندگی در حجاز بود، افت کرد.

همان گونه که از مباحث پیشین به دست آمد، سیاست امویان، اقتضایش آن بود که اموال فراوان و بخشش های گسترده را بر سر مردم حجاز بریزند تا آنان را از توجهشان به کسب خلافت باز دارند. مکه و مدینه از ثروت، بهره فراوان بردند و اهل رفاه و اتراف این شهر، در عیش و نوش فرو رفتند. اما وقتی عباسیان آمدند، توجهشان به ایرانیان بود که نقشِ تأسیسی در دولت شان داشتند. در آن وقت، بخشش های حکومتی به سمت رهبران و بزرگان عراق و خراسان سرازیر شد و در نتیجه به تدریج توجه به حجاز کم شد و فقر و بیچارگی به خانه هایی که زمانی رفاه از سر آنها می بارید، وارد شد. در این وقت از آن بخشش های گسترده خبری نبود، مگر آنچه که از طریق خلفا و بزرگانی که به حج می آمدند و یا صله های مختصر نصیب آنان می شد. افزون بر این، روابط حجازی ها با عباسیان چندان مناسب نبود و همان گونه که گفتیم آنان منشأ دردسرهای فراوانی برای عباسیان شدند و آنان را گرفتار زحمت زیادی کردند، به طوری که آنان پول زیادی صرف خاموش کردن شعله این شورش ها کردند. چیزی که باید به این شورش ها افزود،

شورش بدوی ها در خلافت واثق و حرکت فسادگرایانه و آزاردهنده آنان بود. این کافی نیست که ما در توجیه آن فساد به فقر و گرسنگی بادیه اشاره کنیم، چرا که حکّام عباسی این مردم، آن اندازه که استوار کردن پایه های دولت و ارکان حکومت برایشان اهمیت داشت، برای اخلاق و ارزش ها اهمیتی قائل نبودند. شورشی، به هر دلیل و هر رنگی که برآشوبد، مستحق محرومیت و مرگ بود.

همه این عوامل جمعاً آثار خاص خود را در پایین آمدن سطح ثروت و غنا در مکه، تمایل بیشتر مترفان به اسراف و از سوی دیگر کمک به شورشی ها و در نهایت به همراه خشکی طبیعی موجود در این بلاد، آثار خود را در ضعف زندگی و گسترش فقر و فاقه در این شهر داشت.

بسا باقی مانده خانواده های اهل اتراف و هنر که گرفتار فقر حاکم بر حجاز شده بودند، تحت فشار قرار گرفته، در پی کسب و روزی روانه سرزمین های خدا شدند.

نویسنده اغانی از چهره های مشهوری یاد می کند که با استفاده از هنر خود در عراق به کسب و کار مشغول بودند که از آن جمله یحیی مکی، ⁽¹⁾ابن جامع، ⁽²⁾یزید حوراء ⁽³⁾و دنانیر ⁽⁴⁾بودند. همه اینها، مردمانی از مکه بودند که بلاد خود را به سوی عراق ترک کرده هنر خویش را به آن جا بردند. نویسنده اغانی بر آن است که ابراهیم موصلی، ⁽⁵⁾از مشهورترین آوازه خوانانِ روزگار عباسی، هنر خویش را از مردی حجازی گرفته بود.

این مطلب، نشانگر حجم استفاده عراقی ها از مهاجران حجازی است. چنان که نشان می دهد که هجرت هنر آوازه خوانی، امری واقعی است که عامل آن نیازمندی آوازه خوانان به رزق و روزی بوده است.

نکته دیگر آن است که پایین آمدن سطح ثروت و غنا در این شهر و به دنبال آن بیرون رفتن اصحاب هنر و هنرپیشگی و آوازه خوانی و مسخره گرایی، آثار خود را در زندگی روزمره هم باقی گذاشت و آن این بود که اهالی این شهر، به همان درسی که از حلقه های علمی و مجالس می گرفتند اکتفا کردند و این آنان را به سمت زهد و زندگی خشک و رضا و رغبت در تعلیم و تفقّه کشاند. آن حرکت علمی که در ابتدای این بحث به آن اشاره کردیم و نیز آنچه در باره علمای برجسته در تفسیر و حدیث و افتاء به عنوان محصول آن حرکت علمی دیدیم، از آثار همین امر است.

به دنبال آن است که می بینم مکه این دوره، به وفور زاهد و عابد شهرت یافت و کسانی از میان مهاجرانِ به این شهر، مکه را مأوای انزوای خویش داشتند، آن گونه که با پناه بردن به آن از مظاهر زندگی در شهرها ببرند و زیر سایه کعبه، خویش را وقف عبادت کنند. فراوانی این قبیل افراد عابد که بسیاری از طبقات فقیر بودند، فقر را میان این جماعت گسترش داد. در مقابل، افراد نیکوکار شروع به ساختن تکیه هایی برای آنان کرده و حقوق مرتب برای آنان معین کردند. این نخستین گام هایی است که مکه در مسیر زندگی جدیدی که می توان از آن به «زندگی در پناه تکیه ها» تعبیر کرد، بر می دارد. آثار این مطلب در دوره دوم عباسی بسیار روشن بود و ما در مباحث آینده از آن سخن خواهیم گفت.

جنبه های عمرانی

یک پژوهشگر، از مطالعاتی که در باب آثار مکتوب در باره مکه دارد، هیچ گاه نتیجه گیری نخواهد کرد که آبادانی مکه در این دوره، در مقایسه با دوران اموی، رو به توسعه بوده یا بر محدوده مناطق مسکونی مکه افزوده شده است. بلکه به عکس، در این دوره، تعداد ساکنان مکه رو به کاهش گذاشت و مکیان در بلاد مختلف، پراکنده گشته،

در سرزمین های سرسبز ساکن شدند و املاکی در مصر و مغرب و شام و عراق به دست آوردند به طوری که در مکه، جز تعدادی اندک کسی نماند و در کنار آنان، شماری از مجاوران که به قصد کسب شرف مجاورت بیت الله به اینجا آمده بودند. حکام مکه بر اساس سنّت عمر بن خطاب عادت کرده بودند تا پس از ادای فریضه حج بگویند: یا غریب، بلادک! و هدف این بود که غریبه ها در اینجا نمانند و دارایی این بلاد را به خود اختصاص ندهند.

چنین می نماید که قیام های علویان که در فصل گذشته ضمن بحث از وضع سیاسی مکه از آن سخن گفتیم، و نبردها و فتنه هایی که از آن ها برخاست، بیشترین تأثیر را در رواج فقر در میان اهالی این بلاد و عقب انداختن آن از دایره عمران و آبادی داشت. با این حال باید گفت: فقر اهالی، چنان نبود که آنان را به محرومیت کامل از اصلاحات بکشاند، چرا که به هر روی برخی از خلفا، به برخی از مسائل عمومی توجه داشتند.

از آن جمله توجه هارون به چشمه هایی بود که از پس از روزگار معاویه، در خاک پنهان گشته بود. وی به احیای آنها پرداخت و آب آن ها را در یک چشمه متمرکز کرد که به آن رشا گفته می شد. آنگاه برای آن، برکه هایی را در قسمت بالا و پایین مکه درست کرد که آب در آنها می ریخت و مردم از آن استفاده می کردند. این روشی بود که تا پیش از لوله کشی که در سال های اخیر رواج یافته، مورد استفاده مردم بود. ⁽¹⁾اما زمانی که آن مقدار برکه کفاف نداد، زبیده همسر هارون دست به کار شده؛ زمین حنین را خرید، جایی که در آن نخل و زراعت بود. وی آنها را از بین برد و برای انتقال آب آنجا به مکه، قنات هایی را درست کرد تا آن را به اطراف این شهر برساند. ⁽²⁾سپس در وادی نعمان، در

بالای عرفات، جایی را خرید وآب آنجا را هم با قنات به عرفات رساند. وی همچنین برکه های موجود در مکه را اصلاح کرده، برکه دیگری بر آن افزود تا آب در آنها جمع شده، مردم از آن استفاده کند. مخارج این کارها در حدود یک میلیون و هفتصد هزار مثقال طلا، معادل یک میلیون و هفتصد هزار دینار طلا بود. ⁽¹⁾

مأمون هم دستور ایجاد پنج برکه را در مکه داد که آب چشمه زبیده بر آنها مسلط بود. یکی از آنها در شعب ابویوسف (شعب علی)، دیگری در صفا، سومی در خیاطین در نزدیکی جایی که ما به آن باب ابراهیم می گوییم و نزدیک به گذرگاه باب الثنیه، ⁽²⁾چهارمی نزدیک سوق الخطب در هجله و پنجمی در ماجل ابوصلابه بود. ⁽³⁾جوی هایی هم برای انتقال آب چشمه زبیده به آنها ایجاد کرد.

هارون خانه ای میان صفا و مروه، در حاشیه مسعی ساخت که به آن باب القواریر ⁽⁴⁾می گفتند. بئر هاشم هم داخل آن افتاد، چاهی که به آن سحله یا بئر جبیر بن مطعم می گفتند و این به خاطر آن بود که او آن را از هاشم خرید. این چاه همچنان تا زمان ما در باب قایْتبای ⁽⁵⁾موجود است. گفته شده است عبدالمطلب زمانی که چاه زمزم را کند و دیگر نیازی نداشت، چاه هاشم را به مطعم بخشید.

یاسر خادم زبیده هم به دستور او وضوخانه هایی در کنار باب اجیاد کبیر ساخت و چاه حفر ⁽⁶⁾را در آن داخل کرد. همه این محدوده، در توسعه جدید در رواق باب اجیاد قرار گرفته است.

همچنین زبیده خانه های زیادی از جمله دار ارقم را که محل پنهان شدن رسول صلی الله علیه و آله در سال های نخست بعثت بود، خرید. ⁽¹⁾این خانه در محله ای در سمت چپ کسی بود که از صفا بالا می رود و برخی آن را دار الخیزران ⁽²⁾می نامند؛ اما قطبی بر این باور است که خانه خیزران جز دار ارقم و البته در کنار آن بوده ⁽³⁾است. ⁽⁴⁾

هارون دستور داد تا مناره هایی روی بلندی کوه های مسلط بر گذرگاه های مکه ساختند و مؤذنانی برای آنها قرار داد؛ چرا که کسانی از مکیان صدای اذان مسجد الحرام را نمی شنیدند. از آن جمله روی کوه ابوقبیس، چهار مناره درست شد. همچنین روی کوه الاحمر، مقابل آن یک مناره مناره دیگری روی کوه مشرف بر شعب عامر که مشرف بر مجزره بود و نیز مناره کوه کدی و برخی دیگر بنا شد. بغا مولای هارون هم مناره های دیگری روی کوه های دیگر در فلق و مَعْلات و شبیکه و اجیاد و بئر میمون در بالای مکه و مسجد کبش در منی ساخت.

برخی از مؤذنان شب را در همین مناره ها به سر می بردند تا در آنها اذان بگویند.

شاید مقصود، اذان سحر باشد که معمول بوده است. این مناره ها، به مرور ایام، در ادوار بعدی از میان رفت و اثری از آنها برجای نماند. ⁽⁵⁾

هارون در اندیشه ایجاد راه های دریایی برای مکه بود. به همین جهت در اندیشه ایجاد راهی میان دریای سرخ و مدیترانه افتاد. اما به او گفته شد که این سبب می شود کشتی های رومی بتوانند راحت به سرزمین عرب دسترسی پیدا کرده،

تهدیدی برای حرمین باشند، او هم منصرف گردید. این کاری بود که بعدها با ایجاد کانال سوئز ⁽¹⁾در سال 1286/ 1869 توسط خدیو سعید پاشا انجام گرفت.

اصلاحات در مسجد الحرام

عباسیان به عمارت مسجد الحرام عنایت داشتند. منصور به زیاد بن عبدالله حارثی، به حاکم خود در مکه دستور داد تا خانه های سمت شمال و غرب مسجد را خریداری کند. او نیز چنین کرد و زمین آنها را در مسجد انداخت و رواقی دایره وار در صحن مسجد ساخت و برای آن ستون هایی از سنگ مرمر قرار داد. بدین ترتیب مساحت مسجد در مقایسه با دوره اموی، دو برابر شد. همچنین مسجد با سنگ هایی که موزائیک گونه کنار هم قرار می گرفت [الفسیفساء] و طلا و انواع نقش ها تزیین شد. همین طور در حِجر اسماعیل از سنگ مرمر استفاده شد. به علاوه روی سقف چاه زمزم پنجره ای نصب شد تا مانع از سقوط سقف آن بر مردم شود. نیز زمین اطراف چاه زمزم با سنگ مرمر فرش شد و کار آن در سال 140 به اتمام رسید. ⁽²⁾

زمانی که مهدی عباسی به سال 160 به حج آمد، اموال زیادی همراه خود آورد و محمد اوقص مخزومی، قاضی مکه را بر آن داشت تا خانه های اطراف مسجد الحرام و مسعی را خریداری کند. بدین ترتیب خانه های زیادی خریداری، منهدم و داخل مسجد شد. او دار القواریر را هم به صورت رحبه ای میان مسجد الحرام و مسعی قرار داد. ⁽³⁾همچنین در قسمت پایین مسجد، در سمت باب العمره تا باب الخیاطین «باب ابراهیم» خریداری شد و از آن سمت نیز مسجد توسعه یافت؛ چنان که مسجد در سمت شمالی و

جنوبی هم توسعه یافت. وی دستور داد تا ستون هایی از سنگ مرمر را از شام و مصر به بندر قدیم مکه یعنی شعیبیه منتقل کردند و از آنجا با عرّابه با سرعت به مکه آوردند.

همچنین در مسجد رواق هایی که سقف آنها از چوب ساج بود ساخته شد. کار اصلاح در مسجد تا سال 164 ادامه یافت. ⁽¹⁾

در سال 164 مهدی برای بار دوم حج به جای آورد. در این سفر او دریافت که ضلع جنوبی مسجد چندان گسترده نیست که مسجد به شکل مربع درآید، ⁽²⁾در نتیجه مردم مجبور هستند برای رفتن از مسجد به سمت صفا، از یک وادی در خارج مسجد گذشته و از آنجا به سمت یک گذرگاه تنگ رد شوند تا به صفا برسند. سعی در جایی بود که در زمان ما به آن باب علی گفته می شود. به همین دلیل دستور داد تا خانه هایی را که در آن سمت بود خریداری کرده و برخی را داخل در مسجد کردند. برخی دیگر را هم برای رفت و آمد و محل عبور سیل های احتمالی اختصاص دادند. زمانی که به او گفته شد این کار هزینه سنگینی خواهد داشت، او باز هم اصرار بر اجرای آن کرد، حتی اگر مجبور شود تمامی اموال بیت المال را بدهد. اقدامی که برای جلوگیری از سیل احتمالی انجام شد، آن بود که برابر باب هواشم «باب علی» در این سو، در دیگری باز کرد، به طوری که اگر آب از آن در آمد از در دیگر خارج شود. این همان باب الوداع یا باب الحزوره است.

با این توسعه، بخشی از منطقه مسعی داخل مسجد شد. در صدر اسلام، محدوده مسعی بسیار عریض بود و کسانی خانه های خود را در همین محدوده میان مسعی و مسجد ساخته بودند. زمانی که مهدی عباسی دستور توسعه دوم را داد، این زمین را با خرید خانه هایی که در آن ساخته شده بود، و منهدم کردن و داخل کردن آن ها در مسجد در سمت باب علی، و رها کردن قسمتی دیگر برای توسعه مسعی، به حالت اوّل باز گرداند. بدین ترتیب بخشی از محدوده مسعی داخل مسجد شد. با پایان یافتن کار توسعه مهدی در مسجد، مسجد، مسلط بر مسعی شد و دیگر خانه ای میان آن ها نبود، جز آن که

چیزی نگذشت که باز کسانی خانه هایی میان مسعی و مسجد ساختند. یکی از شناخته شده ترین آن ها دارالقواریر بود که اشاره کردیم از داخل با شیشه و از بیرون با فسیفساء ⁽¹⁾ساخته شد. محل اقامت هارون الرشید نیز در میان صفا و مروه، تقریباً در جای باب قایْتبای امروزی قرار داشت. ⁽²⁾مهدی عباسی، همچنین مناره باب السلام، مناره باب علی و باب الحزوره «الوداع» ⁽³⁾را تعمیر کرد. ابن ظهیر می گوید: این اقدام نوعی نوسازی بود نه ساخت، جز این که مورّخان در باره ساختمان آن مناره ها پیش از این، چیزی ننوشته اند.

سدنه کعبه ضمن نامه ای به مهدی نوشتند که سنگ مقام ابراهیم در حال از هم پاشیدگی است و مهدی دستور داد اجزای آن را با نقره به هم پیوستند. او دو قبّه در کنار چاه زمزم در سمت شرق آن ساخت؛ یکی برای سقایت، جایی که عباس در آن جا سقایت می کرد، و دیگری محلی برای نگهداری قرآن ها. ⁽⁴⁾

مهدی بنای صفا و مروه را تجدید کرد، اولی را در 12 پله و دومی را در 15 پله.

هزینه خرید خانه ها و توسعه مسجد، بنا بر نقل مورّخان، به سی میلیون و پانصد هزار درهم رسید. این مقدار تقریباً چیزی برابر با چهار میلیون ریال عربی است.

یک سال که مهدی عباسی به حج آمده بود دریافت که سنگ حِجر اسماعیل از سنگ های بادیه است. او عامل خود زیاد را خواست و به او گفت که حج به جای نخواهد آورد مگر آن که دیوار حجر از سنگ مرمر باشد. کارگران حتی شبانه در نور چراغ چندان کار کردند که تا دستور خلیفه عملی شد. در زمان هارون، حاکم مکه سایبانی برای مؤذنان در بالای سقف مسجد درست کرد. این در حالی بود که پیش از آن برای مؤذنانی که بر بام مسجد اذان می گفتند، هیچ سایبانی وجود نداشت تا آنان را از گرمای تابستان و

باران بهاری و زمستانی حفظ کند. ⁽¹⁾

در یکی از سال هایی که هارون حج گذارد، عامل او در مصر، منبری بزرگ به او اهدا کرد که دارای 9 پله و منقوش بود. وی دستور داد آن را در مسجد گذاشتند و منبری که از زمان معاویه بود، به عرفات بردند. ⁽²⁾

در دوران امین، آب زمزم کم شد و حتی خشکید، به طوری که در کف آن کسانی نماز خواندند. خلیفه به عمر بن ماهان عامل خود در برید و صوافی ⁽³⁾دستور داد چند ذرع کندند تا آن که آب بیرون زد. در آنجا بود که دریافتند آب از سه جهت وارد چاه زمزم می شود؛ یکی برابر رکن اسود، دیگری برابر ابوقبیس و صفا، و سوم برابر مروه. عمق جاه تاآن وقت چهل ذراع در خاک و 29 ذراع کنده در صخره بود. مأمون هم شماری کار تعمیری در مسجد داشت. از جمله دستور داد تا عمود بزرگی برابر رکن غربی کعبه ساخته شده و چراغ بزرگی بر آن نصب گردد، تا با چراغی که امویان برابر حجر الاسود گذاشته بودند، برابری کند. او دو عمود دیگر هم برابر دو رکن دیگر کعبه به همین مقصود درست کرد.

در زمان واثق دستور انهدام این ستون ها داده شد و به جای آن ها ستون هایی از مس درست شد و به هر یک از ستون ها دو چلچراغ بزرگ برای روشن کردن مطاف آویخته شد. عباسیان خانه کعبه را با حریر قرمز و پارچه قبطی، هر سال دو بار می پوشاندند. مأمون بار سومی را با حریر سفید بر آن افزود.

برخی از اوصاف مسجد در این دوره

ازرقی در وصف مسجد در این دوره چنین می گوید که مساحت مسجد، پس از دو بار توسعه مهدی عباسی، به 120 هزار ذراع- هر ذراع نیم متر- رسید. شمار ستون های آن هم به 484 رسید که از این تعداد 321 مورد پایه هایش مذهّب بود. شمار درها هم به 23 عدد رسید. ارتفاع دیوار در برخی از جهات 18 ذراع و برخی جهات دیگر 22 ذرع بود. ⁽⁴⁾

ازرقی می افزاید: مسجد دو سقف داشت که یکی روی دیگری بود. سقف بالاتر از چوب ساج و آهن بود. میان دو سقف هم فاصله ای به قدر دو ذراع و نیم بود. سقف ساج هم با طلا زینت شده بود. ⁽¹⁾تردیدی نداریم که دو سقفه کردن برای تلطیف هوا در وقت شدّت آن بوده است. ازرقی می گوید، آن زمان در کنار سه در از درهای مسجد، یعنی باب صفا و باب بنی شیبه و ... بر جنازه ها نماز می خواندند. سپس می افزاید: پیش از آن مردم در داخل مسجد الحرام بر جنازه ها نماز می گذاردند. ⁽²⁾

همچنین ازرقی می نویسد: مسجد چهار مناره داشت. ⁽³⁾سپس جای هر یک را بیان کرده است. ابن ظهیره در توضیح آن می نویسد: یکی بالای باب العمره، دیگری بالای باب الحزوره که ما آن را باب الوداع می خوانیم، سومی بالای باب علی و چهارمین مناره بالای باب السلام بود.

او شمار قندیل های مسجد را 455 عدد دانسته و این به جز هشت چلچراغی بود که در ایام رمضان و حج از آنها استفاده می شد. ⁽⁴⁾

سپس از غرفه زمزم در مسجد یاد کرده می نویسد: در میان آن جا حوضی مدوّر بود که 66 طاقه یا روزنه داشت که از آن جا آب وارد آن می شد. در انتهای این غرفه، خلوتگاهی ⁽⁵⁾بود که در کنار وادی بود و چیزهای ارزشمند در آن نگهداری می شد. گفته می شد آنجا مجلس عبدالله بن عباس بوده است. در گوشه غرفه زمزم در سمت کعبه، ستونی از ساج بود که چراغی برای اهل طواف بر آن آویخته می شد. ازرقی به وجود شن های کف مسجد در این دوره اشاره کرده و می گوید: سیل عظیمی وارد مسجد شد و شن ها را پس از سال 200 شست. ⁽⁶⁾

دوران عباسی دوم

مقدّمه

در فصل گذشته دیدیم که روزگار واثق عباسی در سال 227 نقطه تحوّلی است که تاریخ عباسیان در آنجا به دو دوره- یکی دوره طلایی و دیگری دوره اختلاف و فتنه- تقسیم می شود. افراد آگاه به حقایق تاریخی می دانند که اعتماد و تکیه معتصم- یعنی خلیفه پیش از واثق- بر ترک ها و واگذاری مناصب مهم به آنان، دولت را تبدیل به یک دولت ترکی کرده، زمینه را برای جاه طلبان آنان فراهم کرد تا راه را برای تسلّط خویش هموار بینند. زمانی که واثق در سال 227 به خلافت رسید، نفوذ ترک ها تمامی دولت را در بر گرفته بود و هر خلیفه ای را که می خواستند نصب یا عزل می کردند. ⁽¹⁾

این وضعیت در تمام مدت خلافت منتصر، مستعین، معتز، مهتدی، معتمد، معتضد، مکتفی و مقتدر ادامه یافت، چندان که به مرور ایام چندان تحوّل در حوادث پیش آمد که به روزگار مقتدر فتنه ها بالا گرفت و زنان و خدمه قصر هم در شؤون خلافت مداخله می کردند. ⁽²⁾بیرونی در باره خلیفه زمانش در سال 440 می گوید: خلیفه رئیس اسلام است نه پادشاه. ⁽³⁾پس از آن مونس خادم بر ضد او خروج کرده، سقوط او را اعلام کرد و در

سال 330 به عنوان خلیفه با قاهر بیعت نمود. چیزی نگذشت که سپاه شورش کرده و بحران فراگیر شد. ⁽¹⁾

والیان مکه در این دوره

در اثنای این اوضاع که بدنه خلافت در بغداد رو به زوال بود، مکه همچنان محکوم حکومت عباسیان یا صاحبان نفوذ از میان امیران ترک موجود در دربار عباسی بود. بعد از خلافت واثق، علی بن عیسی بن جعفر عباسی در سال 232 امیر مکه شد. پس از او عبدالله بن محمد بن داود بن عیسی عباسی، در سال 242 به امارت مکه رسید، سپس محمد بن سلیمان بن عبداللَّه زینبی ⁽²⁾که به نوشته ابن جریر، مردم در سال 245 حج را بااو به جای آوردند.

امارت مکه در دوران متوکل به دست فرزندش منتصر بود که به نظر می رسد نوعی ولایت شَرَف (و طبعاً از دور) بوده است. فرمانده او ایتاخ، نیابت او را در امارت بر عهده داشت. ⁽³⁾این وضعیت تا زمان کشته شدن متوکل به سال 247 ادامه داشت. پس از آن مستعین عباسی، عبدالصمد بن موسی عباسی را در سال 249 به امارت مکه منصوب کرد.

سپس او را عزل کرده، جعفر بن فضل عباسی را در سال 250 بر آنجا نصب کرد. ⁽⁴⁾روشن است که تمامی ولات گذشته از امیرانِ خاندانِ عباسی در بغداد بودند.

پنجمین قیام علویان

در دوران امارت جعفر بن فضل، قیام جدیدی از سلسله قیام های علویان در مکه رخ داد و این درست بعد از گذشت نیم قرن از قیام پیشین بود. زمینه های این قیام چندان

روشن نیست، جز آن که می دانیم نام قیام کننده اسماعیل بن یوسف از نسل حسین بن علی بن ابی طالب علیه السلام بوده است. او در سال 251 مکه را به زور تصرف کرد و این بعد از آنی بود که جعفر بن فضل، شکست خورده، از مکه گریخت. او هر آنچه را که در خزائن کعبه بود، برداشت.

وی پس از آن که جای پای خود را در مکه طی پنجاه روز استوار کرد، به سمت مدینه رفت که عامل آنجا هم گریخت. سپس به مکه برگشت و به استوار کردن حصار آن پرداخت، به طوری که برخی از مردم از تشنگی و گرسنگی مردند و قیمت هر اوقیه نان به یک درهم رسید و هر رطل گوشت چهار درهم معامله شده، قیمت یک ظرف آب به سه درهم رسید. سپس به جده یورش برده، آنجا را نیز اشغال نمود و اموال تجار و کشتی ها را غصب کرد. سپس به مواقف آمد که مردم در عرفه بودند. در آنجا هم دست به تباهی زده، حدود یک هزار و یکصد تن از حجاج را کشت و به غارت مردم پرداخت. حُجاج گریختند و هیچ کس جز او و سپاهش در عرفه وقوف نکردند. پس از بازگشت او از عرفه، وی بار دیگر به جده برگشت و فساد را از سر گرفت.

اسماعیل در سال 252 به مرض آبله درگذشت و انقلاب او هم با مرگ او مرد، بدون آن که به جز آبله، از عامل دیگری در این باره آگاه باشیم. ⁽¹⁾در همان سال مستعین، فرزندش عباس را به امارت مکه، مدینه، بصره و کوفه نصب کرد و البته فرد دیگری برای اداره مستقیم شهر به آنجا اعزام شد.

پس از وی، محمد بن عبدالله بن طاهر بن حسین امیر مکه شد، بدون آن که در آنجا حضور مستقیم داشته باشد. فاسی می گوید: ⁽²⁾معتز، امارت مکه را به عیسی بن محمد مخزومی سپرد. ابن اثیر نیز می نویسد که معتز او را همراه محمد بن اسماعیل برای نبرد با اسماعیل بن یوسف علوی که ذکرش رفت، فرستاد.

احمد بن منصور عباسی حاکم بعدی بود، که او را به کعب البقر می شناسند. در

خلافت مهتدی، علی بن حسن هاشمی در سال 256 امیر مکه شد. ⁽¹⁾

زمانی که معتمد عباسی به خلافت رسید، برادرش موفق، به صورت تبعید در مکه به سر می برد. مهتدی او را به مکه تبعید کرده بود. معتمد بر آن شد تا از وی کمک بگیرد.

به همین دلیل کسی را به مکه فرستاده او را به بغداد فرا خواند. وقتی به بغداد رسید، بخش شرقی مملکت را که حرمین هم جزو آن بود به وی سپرد. موفق توانست پایه های نفوذ خود را استوار کرده، با استفاده از نفوذ ترک ها بر کارهای برادرش مستولی شود.

هرچند مورّخان مکه به اجماع، موفق را از والیان مکه می شمرند، اما واقعیتی که سیاق تاریخ هم همان را تأیید می کند، آن است که وی هیچ گاه به صورت مستقیم بر مکه امارت نکرد، بلکه حرمین در کنار برخی از بلاد دیگر به او سپرده شده بود، آن هم وقتی که او در عراق و مسلّط بر مقدّرات دولت عباسی بود و کسی در مکه به نیابت از او فرمانروایی می کرد.

ابن ظهیره در الجامع اللطیف، اسامی والیان مکه را در این دوره که دوران معتمد است برشمرده است. اما چنان که از حوادث نقل شده به دست می آید، این والیان، تنها نایبانی بودند که کار امارت را انجام می دادند؛ زیرا امارت آنجا در طول خلافت معتمد در اختیار موفق بود. اسامی آنان به این شرح است: محمد بن متوکل در سال 257، و ابراهیم بن محمد بن اسماعیل که حوالی سال 259 امارت مکه را داشت. برخی از مورّخان، اسامی دیگری را که مخالف با این فهرست است به دست می دهند که تحقیق در آنها دشوار است.

ششمین قیام علوی «ثورة الزنج»

در این دوره، در برخی از نواحی عراق، یک انقلابی علوی با نام علی بن محمد بن احمد قیام کرد و توانست سرزمین های فراوانی از عباسیان را اشغال کند و در آنها فساد و تباهی به راه اندازد. دامنه قیام او به مکه رسید و آنجا را هم اشغال کرد و آن را به محمد بن

عیسی بن محمد مخزومی سپرد. این ششمین قیام کننده علوی بود که مکه شاهد آن بود، گرچه محل اصلی این شورش جایی بیرون از مکه بود. چیزی نگذشت که موفق با فرماندهی محمد بن ابی الساج مکه را از دست او درآورد و به حکومت عباسیان باز گرداند. مکه روزگار سختی را در این دوره تحمل کرد، به طوری که قیمت دو اوقیه نان به یک درهم رسید. ⁽¹⁾

ابن طولون

احمد بن طولون، حاکم مصر، در سال 269 دو نفر از فرماندهان خود را به همراه 2490 نفر نیروی نظامی به مکه فرستاد تا عباسیان را از آن جا براند. این جماعت در اواخر ذی قعده به آن جا رسیدند. ⁽²⁾

آنان اموالی را میان مردم تقسیم کرده و به هر مرد، دو دینار دادند. به افراد برجسته هفت دینار پرداخته کردند و گویا بر آن بودند تا از آنان بر ضد والی مکه هارون بن محمد ابن اسحاق هاشمی کمک بگیرند. امیرمکه سپاهی با تعداد 120 سواره نظام و دویست برده

سودانی در اختیار داشت. در همان هنگام تعداد دویست سوار هم با فرماندهی جعفر بن یاغمریدی به کمک آنان آمد. به محض رسیدن این نیرو در سوم ذی حجه سال 269 دو سپاه درگیر شدند که با شکست سپاه ابن طولون که دویست کشته دادند، خاتمه یافت. ⁽¹⁾

ابن ظهیره قرشی گوید: بدین ترتیب ابن طولون نتوانست حکومت خویش را در مکه استوار سازد. این مطلب در مقایسه با گفته کسانی که توهم کرده اند که مکه تحت سلطه طولونی ها درآمد، درست تر می نماید.

در سال 269 محمد بن ابی الساج ولایت مکه را عهده دار شد. پس از آن در سال 279 حکومت مکه به یوسف بن ابی الساج رسید. ⁽²⁾در همین سال، احمد الطائی امیر مدینه، غلامش بدر را برای امارت حُجاج به مکه فرستاد. با این اقدام، میان یوسف ساج امیر مکه و بدر اختلاف پیش آمد که به درگیری نیروهای آنان در درهای مسجد منجر شد. بدر به اسارت درآمد، اما این اقدام خشم شماری از حجاج را برانگیخت، به طوری که بر ضد یوسف بن ساج شوریدند و او را اسیر کرده به بغداد فرستادند. ⁽³⁾در این وقت ابوعیسی محمد بن یحیی امارت مکه را عهده دار شد، اما چیزی نگذشت که معتمد خلیفه عباسی بر او خشم گرفته، ابومغیره را به نیابت از خود فرستاد تا ابوعیسی را از مکه براند. او نیز چنین کرد و در این ماجرا ابوعیسی کشته شده، ابومغیره بر جای وی نشست. ⁽⁴⁾

هفتمین قیام علوی

در این وقت، یکی از علویان با نام محمد بن سلیمان، با استفاده از درگیر شدن عباسیان در فتنه ها از فرصت بهره گرفته، در مکه شورید و این شهر را در سال 301 به

تصرّف خود درآورد و در موسم حج به نام خود خطبه خواند. از جمله عبارات او چنین بود: «الحمد للَّه الّذی أبرز زهر الإیمان من أکمامه و کمّل دعوةَ خیر الرسل بأسباطه لا بَنِی أعمامه» ⁽¹⁾

ستایش خدایی را که شکوفه ایمان را از دل گیاه آن درآورد و دعوت بهترین پیغمبران را با نوادگانش کامل کرد نه با عموزادگانش. من از مقدار زمانی که او بر سر حکومت ماند، آگاهی نیافتم. بسا چندان کوتاه بود که مورّخان به آن اعتنایی نکرده اند. این را باید آخرین قیام علوی به شمار آورد، مشروط بر آن که برآمدن اشراف در قرن چهارم را یک حرکت جدید به حساب آوریم.

دوران معتضد و مکتفی و مقتدر تا سال 317 در دوره قاهر، دوره ای است که از آن چیزی نمی دانیم. مورّخان می گویند که والیان مکه در این دوره، به جز عج بن حاج، مونس خادم، ابن ملاحظ، و ابن مخلب ناشناخته اند و همین ها هم ترتیب و مقدار سنوات حکومتشان نامعلوم است. معروف چنان است که عج بن حاج از موالی ترک و مقرّبِ دربار عباسی بود، همین طور مونس خادم که از فرماندهان مکتفی بود و تاریخ او را به خاطر شورش مشهورش بر ضد مقتدر می شناسد. ولایت او، ولایت عقد و شَرَف بود، نه ولایت مستقیم؛ زیرا وی از رجال درباری در بغداد بود که نمی توانست به نقاط دوردست برود. اما ابن ملاحظ؛ ابن ظهیره در باره اش در الجامع اللطیف گوید: همذانی در شرح حال او نوشته است که وی سلطان (کذا) مکه بود بدون آن که تاریخ آن را یادآور شود. اما ابن مخلب که برخی او را ابن محارب هم نوشته اند و فاسی نام اوّل را ترجیح داده، به احتمال فراوان تا سال 317 حاکم مکه بوده که در این سال، قرامطه او را از مکه بیرون راندند. فاسی در قضایای قرامطه از او یاد کرده و این که او همراه جماعتی از اشراف مکه برای نبرد با آنان آماده گردید. ⁽²⁾

قرامطه در مکه

از آنچه گذشت خواننده را از سستی و وهنی که به دستگاه خلافت عباسی وارد

آمده و نیز از حجم ضعفی که خلفای عباسی گرفتارش بودند آگاه کردیم و گفتیم که موالی ترکِ آنان به اسم آنان بر دنیا حکومت می کردند. اکنون باید بیفزاییم که نتایج ناگوار آن تحولات، تنها در مسائلی که گفته شد خلاصه نمی شد، بلکه به رشد بسیاری از جنبش های سیاسی و دینی کمک کرد. کسانی که در پی دستیابی به اهداف بلند مدت خود بودند، عجز عباسیان، آنان را برای به راه انداختن قیام و فتنه تحریک کرد. آنچه در اینجا برای ما اهمیت دارد، اشاره به شورش های دینی است که گروه های مختلف شیعی در آنها درگیر بودند و دامنه آنها در سرزمین های فراوانی از محدوده تحت حاکمیت عباسیان انتشار یافت.

برخی از این قیام ها زیدی و برخی امامی موسوی و تعدادی وابسته به امامت اسماعیلیه یا اثنا عشریه بود. فتنه ای هم از آنِ قرامطه بود؛ قرامطه عراق و شام و بحرین و قطیف، و همین طور قرامطه یمن و نیز کتامیون در مغرب و فاطمی ها در مصر.

همه اینها شیعه آل علی بودند و البته به حسب نژاد و قومیت با یکدیگر تفاوت داشتند. ⁽¹⁾گروه های یاد شده، زمانی دراز عباسیان را به خود مشغول کردند، زمان هایی که عباسیان برای حکومتشان سخت نیازمند آن بودند. بسیاری از آنان، به اعتبار ضعف عباسیان، توانستند بلاد مستقلی را در اختیار گیرند و برخی دولت های خاص خود را درست کردند که صدای آن در تاریخ پیچید. مشهورترین آن ها دولت فاطمی در مصر بود.

بحث ما در اینجا تنها به قرامطه مربوط می شود، زیرا قرامطه در سال 317 با حوادث این دوره مکه که ما از آن سخن می گوییم پیوند خوردند.

بسا خواننده، آنچه را ما در فصل گذشته در باره موقعیت نفس زکیه در سال 145 در مکه گفتیم به خاطر داشته باشد. بعد از آن، از مقتل شهدا در وادی فخ به سال 169 سخن گفتیم و اشاره کردیم که دو تن از علویان توانستند از آن معرکه بگریزند؛ یکی ادریس بود که توانست خود را به مغرب دور برساند و دولت ادریسیان ⁽¹⁾را در آنجا تأسیس کند. در اینجا باید بیفزاییم که این فراری ها با توجه به نفوذی که داشتند توانستند یارانی را از میان شیعیان خود در کار نشر دعوت خود به صورت پنهانی در بلاد مختلف از سرزمین تحت سیطره عباسیان اعزام کنند.

یکی از مشهورترین این داعیان، میمون بن قداح بود که کار نشر دعوت را در بلاد شام بر عهده داشت. گفته اند که او پایه های مذهب اسماعیلی را درست کرد. برخی هم او را متهم کرده اند که در کنار علایق شیعی، گرایش های شعوبی داشت و به دنبال بازگرداندن نفوذ ایرانیان بود و کار را برای فرزندش عبدالله بن میمون هموار می کرد. ⁽²⁾

برخی گویند که عبدالله بن میمون عالم به تمامی شرایع و سنن بود، چنان که وی را به عنوان چهارمین نفر از چهار نفری دانسته اند که رسائل إخوان الصفا را که در تاریخ اسلامی معروف است، تألیف کرده است. ⁽³⁾برخی هم می گویند او مذهب شیعه را پذیرفت تا از آن وسیله ای برای رسیدن به اهدافش در دعوت به ایرانی گری استفاده کند.

او زمانی که در اهواز بود، یکی از داعیان خود را به سواد کوفه فرستاد. وی با حمدان بن اشعث معروف به قرمط برخورد کرده، او را در دعوت ابن میمون داخل کرد و برای نشر

آن تلاش نمود. چیزی نگذشت که بر پیروان قرمط افزود و دارالهجره ای برای آنان تأسیس کرده دستور داد تا سلاح تهیه کنند. فعالیت آنان در شمال عراق و قسمتی از بادیة الشام ادامه یافت. این گروه را قرامطه عراق و شام می نامند. ⁽¹⁾

این دعوت توسط حسین بن بهرام به بحرین و قطیف رسید و در آنجا رو به ازدیاد نهاد و قدرت یافت. از جمله رهبران آن حرکت، ابوسعید نامی بود که فتوحاتش عباسیان را در دوران معتضد زمینگیر کرد. پس از او فرزندش ابوطاهر قرمطی که مورّخان او را به طغیان وصف کرده اند و گفته اند که حرمات الهی را می شکسته و قافله های حجاج را غارت می کرده، به جای پدر نشست. ⁽²⁾

ابوطاهر همراه سپاه خود و با هدف درآوردن مکه از دست عباسیان، به سوی مکه آمد و در هفتم ذی حجه سال 317 به این شهر رسید. ابن محارب، حاکم وقت مکه به همراه گروهی از اشراف نزد وی آمدند و اموالشان را از او خواستند. او شفاعت ایشان را نپذیرفته، به جنگ با آنان پرداخت و شکستشان داد. آنگاه شمشیر میان طواف کنندگان و نمازگزاران و دیگر افراد ساکن در مکه و دره های آنها گذاشت. در این وقت مردم فریاد زدند: آیا همسایگان خداوند را می کشی؟ او گفت: کسانی که مخالفت با امر الهی می کنند، جیران الله نیستند. او به کشتار ادامه داد تا آن که سی هزار نفر را کشت، به طوری که شماری را در زمزم و برخی را در مسجد الحرام بدون غسل و کفن و نماز دفن کردند.

سپاه او اموال حجاج و اهالی مکه را هم غارت کردند. ⁽³⁾از جمله کشته شدگان، ابن محارب امیر مکه، ⁽⁴⁾و حافظ ابوالفضل محمد بن حسن جارودی بودند که دومی، در

حالی که خود را به در کعبه آویخته بود کشته شد. همچنین ابوسعید بردی امام فقهای حنفی و بسیاری از علمای صوفی کشته شدند و قاضی وقت مکه یحیی قرشی به وادی رهجان ⁽¹⁾گریخت. غارت شامل بیشتر خانه های مکه شد، به طوری که اهالی مکه در حالی شب را به صبح آوردند که دستشان پیش مردمان دراز بود.

ابوطاهر در حالی که شمشیرش را برکشیده بود و سوار بر اسبش بود، حرکت کرده داخل مطاف شد. اسب او در آن حال ادرار کرده، آن جا را کثیف کرد. او خود به در کعبه برآمد و گفت:

أنا باللّه و باللّه أنا یخلق الخلق و أفنیهم أنا ⁽²⁾

من به خداوند هستم و به خداوند من هستم. خدای خلق را می آفریند و من آنها را از بین می برم.

وی یازده روز در مکه ماند.

در 14 ذی حجه بود که حجرالاسود را از جایش درآورده، همراه خود به بلاد هَجَر ⁽³⁾برد. در زمان نبود آن، برای 22 سال حُجاج جای خالی اش را تبرّک می کردند. بعد از آن قرامطه آن را باز گرداندند در حالی که می گفتند: ما به قدرت خدا آن را گرفتیم و با مشیّت الهی آن را باز گرداندیم. ⁽⁴⁾یکی از خلفای فاطمی در برابر پرداخت پنجاه هزار سکه طلا از آنان خواست تا حجرالاسود را به مکه باز گردانند، اما نپذیرفتند. خلیفه وقت عباسی هم حاضر به پرداخت پنجاه هزار دینار شد، اما قبول نکردند. آنها گفتند که ما با «دستور» آن را بردیم و جز با «دستور» آن را بر نمی گردانیم. ⁽⁵⁾

آنچه بیش از همه مرا به تأمل وا می دارد، ورود ابوطاهر با اسبش به داخل مطاف و

رها کردن اسب برای ریختن ادرار و کثافات، آن هم با شمشیر برکشیده و خواندن آن شعر است!

نکته قابل تأمّل دیگر، باز گرداندن حجرالاسود به محل اصلی اش بعد از یک دوره طولانی است و این گفته آنان که «أخذناه بأمر و لا نردّه إلّابأمر». ⁽¹⁾

دلم می خواست می توانستم میان این کفر که در کثیف کردن مطاف خود را نشان داد با آن ایمان که در آن جمله آمده و این که حجر را تنها با فرمان الهی باز می گردانند، بعد از آن که با قدرت الهی گرفته اند، جمع کنم!

نویسنده تاریخ الإسلام السیاسی از نسخه ای خطی که در دارالکتب مصر است و از نُوَیریه بوده، اما نامش را یاد نمی کند ⁽²⁾نقل کرده است که حمدان قرمط بر هر مرد و زنی، پرداخت یک درهم را که از آن با نام الفطره یاد می کرد، لازم کرد. هر فرد بالغی هم باید دیناری می پرداخت که نامش الهجره بود. او این مطلب را از این آیه قرآنی نتیجه گرفته بود که فرموده: ی خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِم صَدَقَةً تُطَهِّرُهُم وَتُزَکِّیهِم بِهَای. (سوره یونس، آیه 103) همچنین خمس اموال پیروانش را با استدلال به آیه ی وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ للَّهِ خُمُسَه ی (سوره انفال، آیه 41) می گرفت. صاحب مرآة الحرمین هم نقل کرده است که نماز آنان چهار رکعت بود. دو رکعت پیش از طلوع خورشید، و دو رکعت پیش از غروب می خواندند. آنان انبیا و از جمله حضرت محمد صلی الله علیه و آله را قبول داشته و پس از وی محمد حنفیّه را باور داشتند. قبله را هم به سمت بیت المقدس دانسته و دو روز در سال روزه می گرفتند! نبیذ را حرام و خمر را حلال شمرده، غسل جنابت نمی کردند! اما وضوی آنان مثل همین وضوی نماز بود.

وی سپس از قرامطه یمن یاد کرده و این که خطیب آنان روی منبر این چُنین می سرود:

دف بزن و هَزار (نوعی پرنده) را به غنا فرا خوان و بنواز.

پیامبر بنی هاشم رفت و پیامبری از بنی یعرب آمد.

خواهران و مادران را حلال شمرد و روزه را برداشت و هیچ سرزنش نشد! ⁽¹⁾

تا پایان قصیده که شامل فحش و فجور است و مبانی ای که گفت می شود پیروانش برخی از احکامشان را از قرآن استنتاج می کنند به مانند نمونه هایی استنتاجی است که در باره قرامطه پیش از این گفتیم!

چیزی نگذشت که ابوطاهر قرمطی گزارشی در باب آنچه در مسجد الحرام انجام داده بود برای خلیفه فاطمی در مغرب نوشت و او پاسخ تندی در باره آنچه انجام داده بود، به وی داد. ⁽²⁾این نشانگر و روشنگر ارتباط قرامطه با شیعیان فاطمی است.

بعد از آن هم راه حج به دلیل حضور قرامطه، برای مدتی قطع بود تا وقتی که ابوعلی عمر بن یحیی نقیب علویان در کوفه، در سال 327 به ابوطاهر نامه نوشت و از او خواست تا راه حج را در قبال گرفتن پول باز کند. ابوطاهر پذیرفت و مالیاتی از حجاج در مسیر عبورشان به مکه می گرفت. من نمی دانم چطور وی که خود را یک دیندار افراطی می دانست، به خود اجازه گرفتن مالیات از حجاج را می داد. مکه به سبب این وقایع سختی های فراوانی کشید و طی سال های طولانی، فقر دامن اهالی آن را گرفت.

نامه نقیب علویان به ابوطاهر نیز آنچه را از ارتباط مذهبی آنان گفتیم، روشن می کند.

اخشید در مکه

دولت اخشیدی، دولتی بود که توسط یکی از فرماندهان عباسیان در دوران انحلال عباسیان در مصر تأسیس شد. گذشت که نفوذ ترک ها در بغداد بالا گرفت، به طوری که

آنان پیروان خود را به عنوان عاملان و والیان در شهرها می گماشتند. این عمّال نیز هر کسی را که به آنان پناه می برد به استخدام خود در می آوردند. در این میان محمد اخشیدی به خدمت ابن بسطام عامل بلاد شام درآمد. پس از آن با فرماندهی تکین، علیه خلیفه فاطمی مغرب جنگید. مدتی بعد تکین او را به عنوان نایب خود در سال 307 منصوب کرد. وی در جریان جنگ با فاطمی مغرب، جای پای خود را در مصر استوار کرد تا آن که حکومت بغداد، وی را در دوران امیرالامرائی ابن رائق به عنوان حاکم مصر تعیین کرد. چیزی نگذشت که روابط میان اخشید و ابن رائق تیره شد و میان آنان و سپاه عباسی نبردی پیش آمد. پس از آن بر این اساس که اخشید حاکم مصر باشد و در عوض سالانه 140 هزار دینار طلا بپردازد، مصالحه کردند. مدتی بعد نفوذ او تا شام و بلاد حرمین هم کشیده شد و متقی عباسی او را تأیید کرده، برای دو فرزندش ابوالقاسم و ابی الحسن برای بعد از وی عقد ولایت بست و مقرّر شد تا کافور، خادم خواجه او، معروف به اخشید کفالت آنان را عهده دار شود. ⁽¹⁾در این دوره، مکه روزگار سختی را می گذراند و این در پی اضطرابی بود که در عالم اسلامی، به سبب نزاع میان اخشیدی و بنی رائق و نیز تعطیلی چندین ساله حج میان سال های 332 تا 338 پدید آمده بود.

مورّخان سال دقیق تسلط دولت اخشیدی را بر مکه یاد نکرده اند؛ اما کسی که حوادث اخشیدی را تعقیب کند، حدس خواهد زد که این تسلط می بایست در حوالی سال 331 بوده باشد. این سالی است که برای دو فرزند اخشید، عقد ولایت بسته شد و این در اوج فشاری بود که از آن یاد کردیم.

چیزی نگذشت که عراق در فکر باز گرداندن حکومت خود بر مکه برآمد. به همین جهت دو نفر از علویان را با نام های ابوالحسن محمد بن عبدالله و ابوعبدالله احمد بن عمر بن یحیی برای سرپرستی حج عراق به مکه فرستاد و سپاه و سلاح همراه آنان کرد تا مکه را آزاد سازند. این رخداد در سال 342 بود. ⁽²⁾در این ماجرا میان این دو علوی با

اصحاب اخشید در مکه نبردی روی داد که اخشیدی ها پیروز شدند. در سال 343 نیز تلاش تازه ای آغاز شد که باز پیروزی از آن اخشیدی ها بود.

از این رویدادها، چنین روشن می شود که مکه، همان گونه که به دلیل قطع حج در سال های فتنه اخشیدی که از آنجا دور بودند، آن سختی ها و فشارها را تحمّل کرد، پس از نزدیک شدن اخشیدی ها به مکه و تسلط بر آن، باز هم به خاطر جنگ و وحشتی که برای مکه پیش آمد، اسیر همان دشواری ها بود. این وضعیت تا پایان دوران اخشیدی ادامه یافت.

مورّخان، اسامی والیانی که از سوی اخشیدی ها بر مکه حکومت کردند را یاد نکرده اند. تقی الدین فاسی می گوید که آنان را نمی شناسد. اما ابن ظهیره قرشی در الجامع اللطیف گوید که قاضی ابوجعفر محمد بن حسن عباسی در سال 338 حکومت مکه را از سوی اخشیدی ها بر عهده گرفت، اما از کس دیگری یاد نکرده است. ⁽¹⁾

در این زمان، عباسیان برخی از علویان را هر ساله به نیابت از خویش برای امارت حج به مکه می فرستادند. یکی از مشهورترین آنها نقیب طالبی ها، ابوجعفر موسوی پدر شریف رضی بود که سال های متمادی در رأس گروهی از علویان، امارت حج عراق را عهده دار بود. بسا عباسیان با این اقدام در تلاش بودند تا از شخصیت او میان قبایل، در مکه استفاده کنند، اما در این کار توفیقی به دست نیاوردند، زیرا حکومت اخشید در مکه ریشه کرده بود و تا پایان دولت آنان در سال 357 ادامه یافت.

دولت اخشیدی می دانست که دعای برای آنان بر منبر حرمین، می تواند برای دولت آنان نوعی جلالت دینی به ارمغان آورد. به همین جهت، بخشش های فراوانی به بزرگان حرمین داشت و دست به اصلاحات فراوانی در مکه و مدینه زد.

نویسنده النفوذ الفاطمی ⁽²⁾

می نویسد که اخشید در نامه ای به امپراطور روم نوشت:

«اگر برای من شَرَفی جز امارت حرمَین نباشد، همین برایم کافی است.» کافور خواجه چه در دوره وصایتش برای اولاد اخشید و نیز پس از آن در دورانی که خودش امارت را در دست گرفت، عنایت زیادی برای بخشش و صدقات در مکه داشت و- با تأسف شدید- روی منابر همان طور که برای خلفا دعا می شد برای وی نیز دعا می شد. ⁽¹⁾

علی رغم استواری پایه های دولت اخشیدی، بنوسلیم در سال 356 بر ضد آنان شورش کرده، ⁽²⁾حُجاج مصری را که به آنان پناه می آوردند غارت کرده و امیرشان را کشتند. بسا این اقدام، متأثر از تحریکات عباسیان بود. ⁽³⁾

استنباط نویسنده از این که این اقدام بنوسلیم به تحریک عباسیان بوده، به دلیل آن که تنها حجاج مصری و شامی غارت شده اند، درست نیست، زیرا مسیری که زیر سلطه بنوسلیم بوده، مربوط به حجاج مصر و شام می شود. بیفزاییم که صاحب الدرر، این واقع را در سال 355 می داند نه 356 که مؤلف یادآور شده است. «ج»

مسائل عمومی در دوره عباسیان دوم

وضعیت سیاسی

گفتیم که خلفای عباسی برای نبرد بر ضد امویان، از اخوال خود، یعنی ایرانیان استفاده کردند، به طوری که وقتی حکومتشان استوار شد، آنان را بر عرب ها برتری داده و در کارهای مهم دولتی و مناصب بزرگ مقدم داشتند.

مدتی بعد در دوره عباسیانِ دوم، آنان از اخوال خود، یعنی از ترک ها کمک خواسته، ایرانیان را فراموش کردند و همچنان در کنار گذاشتن اعراب تأکید داشتند. این تحوّل به همان مقدار که بر سهم این موالی می افزود و عناوین امیر الامرایی یا ملک الدوله یا سلطان یا شاهنشاه ⁽¹⁾را نصیبشان می کرد، ضعف سیاسی عباسیان را در پی داشت. چنان که اسامی اینان روی منابر می آمد و بر سکه ها حک می گردید.

اما در ارتباط با مکه، یکی از مراکز اصلی عرب و محل تولد اسلام، اوضاع به لحاظ سیاسی بدتر از چیزی بود که دیگر بلاد عرب گرفتارش بودند؛ زیرا زمانی امویان آنان را از حقوقی که برای خود در خلافت می دیدند محروم کرده، در عوض وسایل رفاه و عیش آنان را فراهم کردند، ولی بعدها عباسیان هم آنان را در فهرست فراموش شدگانِ در صحنه سیاست آورده و به عنوان جماعتی که بیش از آن که مستحق اکرام و احترام باشند، مستحق گریه کردن هستند، به شمار آوردند. نگاه خلفا به مکیان بیش از آن که

نگاهی همراه با عظمت و ارج گذاری به ارزش هایشان باشد، نگاهی همراه با عطوفت و احسان و بخشش بود.

این وضعیت ادامه داشت تا به دوره مورد بررسی ما در این بخش رسید؛ دورانی که سرنوشت خلفای عرب بغداد در اختیار ترک ها بود. اوضاع چندان بد شد و شرایط چنان شکل تازه ای به خود گرفت که نمی دانم چه نامی بر آن بگذارم.

ترک های مسلط بر بغداد، به حرم و ساکنان آن احسان می کردند، اما احسانی مانند مشتی فخرفروش که به زیارت قبور آمده و به کسانی که به آن قبور پناه آورده اند، کمک می کنند.

در این دوره شهر مکه به عنوان شهری که حقوقی بر دولت حاکم بر خود دارد، و باید در سطح دیگر شهرهای بزرگ، سهم و بهره خود را داشته باشد، و ارزش و اعتباری به مثابه یک موجود زنده میان ملت های معاصرش داشته، همه و همه فراموش شد و اهالی آن به عنوان کسانی که برای انزوا و گوشه گیری در حاشیه مسجد آمده و کار نظافت و خدمت به مکه و میهمانان بر عهده آنهاست و کارشان تفاوتی با دیگر خادمان ضریح ها و فقیرانی که در حاشیه قبور برای کارهای خود سکنا گزیده و در برابر، حقی در اموال بزرگانی از ثروتمندان زمین دارند، به شمار آمدند.

اما مصیبت در این حد باقی نماند. مکه صحنه فعالیت بسیاری از مخالفان و شورشیان بر ضد خلافت نیز بود. علویان شورشی، در هر نقطه ای از زمین که بودند اشغال مکه را عاملی مهم در طعن بر خلافت عباسی تلقی می کردند. شورشیانی مانند بنی طولون، قرامطه و اخشیدیون هم از استیلای بر مکه به عنوان تقویت پایگاه های معنوی خود میان مسلمانان و تلاش برای توطئه بر ضد عباسیان استفاده می کردند.

بدین ترتیب مکه، هنوز از فتنه ای در نیامده با فتنه ای تازه روبرو می شد. این مسأله در وضعیت معیشتی و زندگی روزمره مردم تأثیر می گذاشت، به طوری که اسباب و عوامل معیشت آنان را در هم ریخته، از آن سطح سیاسی شایسته شان ساقطشان کرده، شهر را محل تاخت و تاز حکومت کسانی که بر آن تسلط و غلبه یافته بودند، قرار می داد.

وضعیت اقتصادی

بی توجهی به وضعیت اقتصادی مکه و عدم رشد آن، عامل شورش اسماعیل بن یوسف در میانه قرن سوم شد. پس از آن، فتنه قرامطه در اوایل قرن چهارم و سپس فتنه اخشید در میانه همان قرن، بدبختی های بیشتری را به همراه آورد. بالا گرفتن این فتنه ها و دشواری های پدید آمده در جهان اسلام و بحران هایی که در بغداد پایتخت خلفا سبب قطع حج شد، همه و همه، در اقتصاد حجاز تأثیر خاص خود را داشت. بازارها کساد شد و قبایل بادیه نشین را به غارت از یک سو و وضع مالیات بر حجاج از سوی دیگر کشاند.

در این دوره شمار ساکنان مکه رو به کاهش رفت و بسیاری از علما به نقاط دیگر کوچ کردند. بازار ادب و هنر هم که از دوره اموی و بخش بزرگی از عصر عباسی در آنجا سراغ داشتیم، به کسادی گرایید و اصحاب ادب و هنر به هدف معیشت بهتر و رفاه بیشتر در بلاد پراکنده شدند.

مکه این دوره، اقلیت های تازه ای از ترک هایِ موالی را داشت که گاه ولاء عباسیان را داشتند و گاه به شورشیان دیگر می پیوستند. در کنار آن، اقلیت هایی از فارس و بربر و برخی از بلاد عرب نزدیک مکه در آنجا حضور داشتند. گمان بر این است که این افراد، غالباً افراد متقی و متدیّنی بودند که برای حفظ دین خود از دست شورشیانی که در بلاد فارس و مغرب و دیگر نقاط جهان اسلام برآمدند، به مکه می گریختند. برخی هم از کسانی بودند که می خواستند با تکیه بر صدقات و در تکیه ها زندگی کنند. هیچ کدام از این دو دسته، اهل حرفه و فن و عمل نبودند. به همین دلیل، حرکت صنعتی در مکه رو به کاهش رفت و نیازمندان و گدایان فزونی یافتند.

مجوسی در مکه

در یک نسخه خطی که نام کتاب و مؤلف نداشت و در کتابخانه شیخ عبدالرحمن عبدالله عبدالباری در محله سیّده زینب در مصر بود، دیدم که نوشته است: یکی از عباسیان، در این دوره، یک مجوسی را از عراق به مکه آورد تا سقف خانه اش را از ساج بسازد و خانه او در مروه بود. همین خبر را در إفادة الأنام شیخ عبدالله غازی (خطی)

خواندم که نام آن فرد عباسی را عیسی بن علی بن عبدالله بن عباس و تاریخ آن را سال 160 و نام آن مجوسی را بحر معین کرده است و این به نظر درست می آید؛ زیرا عیسی بخشی از عمر خود را در دوره اموی سپری کرد، ولی بعید نمی دانم که برخی از اموی ها این خبر را برای عباسیان گزارش [جعل کرده اند.

وضعیت اداری

مکّه این دوره، به رغم عقب ماندگی اقتصادی و سیاسی، بهره ای از نظام اداری که عباسیان در دوره اخیر ایجاد کرده بودند، در خود داشت. در آغاز، از «صاحب خراج» سخن به میان می آید که اموال دولتی را استیفا می کند. ⁽¹⁾نیز «صاحب برید» که کارش انتقال اخبار به خلیفه بود و به مرور حق تجسّس در کار والی و صاحب خراج و صاحبان فساد و تباهی را به درست آورده بود. بعید نمی دانیم که عباسیان حتی از شهرهایی مانند مکه که گرفتار عقب ماندگی اقتصادی هم بود خراج می گرفتند. در کتاب الخراج و صنعة الکتابة از نام بلادی که خراج می دادند و مقدار خراج آنان در قرن سوم سخن به میان آمده و از جمله در باره مبلغی که حرمین پرداخته می کردند و این که یک صد هزار دینار بوده سخن گفته شده است. به نظر می رسد که طائف هم جزو حرمین بوده و به احتمال بار سنگینی از این خراج مقرّر را بر عهده داشته است.

پیش از این دوره، امرای مکه در کار قضا هم دخالت می کردند، چرا که این امیران غالباً فقیه بودند. اما در دوره عباسیان، امیران مکه را از میان اهل سیاست یا افرادی از خویشان خود یا فرزندانشان که مورد اعتمادشان بودند، انتخاب می کردند. سپس قضاتی را برای کمک به آنها می فرستادند.

قاضی، خانه مخصوصی داشت که برای قضاوت در آنجا جلوس می کرد و به آن

بیت القاضی می گفتند. چنین می نماید که احکام قاضی بدون دخالت امیر هم نافذ بود. به همین جهت در بسیاری از موارد، امیران، با قضات درگیر شده یا به رغم میل آنان روی احکام خاصی اصرار می ورزیدند. در مکه، مناصب دیگری هم بود که از آن جمله صاحب الجند، و صاحب المعونه بود که دومی، معاون اولی بود. همین طور متولّی زمین های قابل کشت (سوافی) که اشراف بر املاک حکومتی داشت. ⁽¹⁾نیز کاتب امیر که شأن او از وزیر روزگار ما کمتر نبود. ⁽²⁾همچنین مُحْتَسب که بر بازار نظارت داشت و مراقب مراسم عمومی و مُشْرِف بر اوزان و مقادیر بود. ⁽³⁾

وضعیت عمرانی و اجتماعی

با توجه به دشواری هایی که از آنها سخن گفتیم، وضعیت عمران و آبادی مکه پیشرفتی نداشت. من اطمینان دارم قصرهای بزرگی که توسط افراد ثروتمند در روزگار اموی ساخته شده بود، در این دوره به تدریج رو به ویرانی رفت. به همین جهت، محدوده مکه از اوایل حدود مَسفله از یک جهت و برابر شبیکه از سمت دیگر تجاوز نمی کرد. اما حارّة الباب در دوره های بعدی، زمانی که باب مکه ساخته شد- و ما در جای خود از آن سخن خواهیم گفت- درست شده است.

در این دوره، پوشیدن قبا در قصر عباسی رواج یافت. چیزی شبیه لباس که جلوی آن باز بود و درازای آن تا زانو می رسید. خلیفه عباسی روی آن کمربندی مرصّع به جواهرات می بست و روی قبا، عبایی می آویخت که غالباً سیاه بود. این پوشش با آمدن فرزندان عباس به امارت مکه، به این شهر انتقال یافت و بزرگان مکه هم که مقرَّب آنان بودند از آن استفاده می کردند. اما علما و قضات، عمامه و طیلسان ⁽⁴⁾می پوشیدند و کلاهی

زیر عمامه می گذاشتند که مخروطی شکل بود. ⁽¹⁾این لباسی بود که در این طایفه و در میان بسیاری از شهرهای دنیای اسلام شایع گردید و تا قرن ها باقی ماند. اما دیگران به جز عمامه، کلاهی بر سر گذاشته اطراف آن پارچه ای از حریر ⁽²⁾می بستند که به آن کلّوته می گفتند؛ و این چیزی شبیه کوفیه یا طاقیه امروزی بود.

مردم عادی هم ازاری داشتند که شبیه به فوطه (پیش دامن، پیش بند) بود. نیز پیراهنی که روی آن کمربندی بسته می شد. طبقات بالاتر علاوه بر آن، لباده یا عبایی هم بر تن می کردند. کفش های مورد استفاده آنان هم تک انگشتی بود که انحنا داشت و با تکه ای چرم، انگشت را به بالای پا متصل می کرد. برخی از آنان هم از موزه ⁽³⁾(پوتین) که از پوست یا مو درست می شد و یا جرموق ⁽⁴⁾که چیزی شبیه کفش بود، اما وقتی وارد مسجد یا قصر می شدند آن را در می آوردند، استفاده می کردند.

استفاده از رنگ های متنوع در لباس کمتر مورد استقبال بود و بیشتر از رنگ سفید استفاده می شد. به علاوه رنگ مشکی که بزرگان برای عبا و جبّه از آن استفاده می کردند، چرا که رنگ سیاه شعار عباسیان بود و صاحب منصبان باید از آن استفاده می کردند.

اما بادیه نشینان به همان ازار اکتفا کرده، بقیه بدن آنان بدون پوشش و یا با چیزی شبیه ردا و عبا پوشیده بود. مستعین به آنان دستور داد تا از آستین های گشاد ⁽⁵⁾استفاده کنند و پول های خود را در آنها حفظ کنند. بدین ترتیب، بعید نمی دانم چیزی شبیه همین که در بادیه نشین های امروزی است، بوده باشد. ⁽⁶⁾

زنان پیراهنی می پوشیدند که جلوی گردن آنها شکافته بود. آنان سرهای خود را با روسری که طبقات بالا از نوعی پارچه های زینتی استفاده می کردند، می پوشاندند. در مواردی، دستمالی به روسری آویزان بود که زنان محترم شهری با آن صورت خود را می پوشاندند. نیز زنان چادرهای گشادی می پوشیدند. زینت آنان النگوهایی بر مچ پایشان بود. ⁽¹⁾شهرت داشت که زنان مکه در این دوره بسیار نرم مچ بوده، رنگشان سفید متمایل به سبزی، قدی متناسب، جسمی لطیف، موهایی مجعد و چشمانی خمار داشتند. ⁽²⁾

جشن های دینی با شکوه در مکه برگزار می شد. مکه این دوره دو بخش بود: بخش مَعْلات که شامل نیمه بالای مکه بود و مَسْفله که شامل نصف پایین آن می شد. مردمانِ دو منطقه در اعیاد به دید و بازدید یکدیگر می رفتند و مردمان از انواع و اقسام فنون و بازی ها با صدای نی و طبل استفاده می کردند. زنان نیز به شعب های دور رفته و جشن های خود را با نی و طبل برگزار می کردند.

آزادی بیشتر زنان، در ایام عرفات و منی بود که شهر از کسانی که به حج نرفته بودند، خالی شده بود. ⁽³⁾

مکه این زمان، جشن ولادت پیامبر صلی الله علیه و آله و برخی صحابه را برگزار نمی کرد. این مراسم در دوره فاطمیان باب شد که شرح آن خواهد آمد.

مکه این زمان شطرنج و نرد را می شناخت و اسب سواری به صورت یک مراسم عمومی مورد توجه امرا و بزرگان در ابطح در قسمت بالای مکه برگزار می شد. در آن زمان، چیزی شبیه قهوه خانه های امروزی نبود، بلکه اجتماعات آنان غالباً در خانه هایشان برپا می شد. نیز از خانه های خود به نواحی اطراف می رفتند. برخی از باغستان ها تا این زمان طراوت و سبزی خود را در منطقه جرول خضراء، نزدیک جایی که ما آن را الهنداویه می نامیم حفظ کرده بود، و راه از شبیکه تا حفائر متصل بود. کما این که باغ هایی هم در قسمت بالای مکه بود. به نظر می رسد که شمار باغ های این دوره کمتر از شمار

آنها نسبت به روزگار پیش از آن بود. اجتماعاتی هم در اطراف مسجد برپا می شد.

بسیاری از این مجالس در شب های تابستان برگزار می گردید که البته این به جز حلقه های علمی بود.

وضعیت علمی

در بحث پیشین خود از موقعیت علمی مکه در دوران عباسی اوّل اشاره کردیم که محافل علمی مکه به فقیهان برجسته ای که مشهورترین آنان اوزاعی، سفیان ثوری، سفیان بن عیینه و فضل بن عباس بود، منتهی می شد. نیز گفتیم که سفیان بن عُیَیْنه برجسته ترین آنان بود که فقه را از شافعی گرفت، همان طور که احمد بن حنبل و محمد بن اسحاق از او اخذ علم کردند.

در این دوره، مسلم بن خالد زنجی و عده ای دیگر از اعلام، شهرت یافتند. همین طور ستاره مالک بن انس در مدینه، درخشید و طلاب مکه هم به وی پیوند خورده و از وی روایت کردند، چنان که شافعی ⁽¹⁾هم نزد وی شاگردی کرد. بدین ترتیب حلقه های علمی مکه پر از طلابِ نسلی شد که ما از آنها سخن گفتیم و باید به آنان اصحاب مالک و شافعی و سپس اصحاب احمد بن حنبل را افزود. در این وقت ابوالولید محمد بن عبدالله ازرقی، نخستین نویسنده تاریخ مکة و أخبارها در میان آنان درخشید. چیزی نگذشت که عالمان برجسته مکه در شهرها پراکنده شدند و تحرّک علمی شهر مکه پایین آمد. هنوز قرن چهارم هجری نرسیده بود که نشان های ضعف، وضوح بیشتری در بلاد یافت.

دنیای اسلام در این دوره پر از اختلافات مذهبی بود. کار دعوت خوارج بالا گرفت و اقوال معتزله و مرجئه شهرت یافت و مذاهب شیعه با همه تنوّع آن منتشر شد و جدال و

نقاش علمی در شهرهای بزرگ، میان این فرقه ها و دشمنان آنان به جز حجاز بالا گرفت.

این نقطه، بدور از اختلافات بود و اهالی آن به جز اصحاب سنت به کس دیگری تمایل نداشتند. البته باید حرکت های فردی را که در این مجموعه نمی گنجید استثنا کرد. اما مذهب شیعه، بر خلاف گرایش های دیگر، حامیانی در مکه، مدینه و برخی دیگر از شهرهای حجاز در زمان های مختلف از میان شیعیان علوی و یاران آنان به دست آورد.

اصلاحات و تعمیرات در مسجد

خلفای عصر عباسی دوم و امیران ترک آنان، به مسجد الحرام توجه داشتند. متوکل دستور ساخت جایگاه مقام ابراهیم را داد و برای آن هشت هزار مثقال طلا و هفتاد هزار درهم نقره برای استوار کردن آن هزینه کرد. مدتی بعد جعفر بن فضل، عامل عباسی ها در این شهر، آن طلا را کند و به دینار تبدیلش کرد تا در فرونشاندن شورش اسماعیل بن یوسف علوی در سال 251- که شرحش گذشت- صرف کند. بار دیگر علی بن حسین عباسی شروع به تجدید آن کرده، دو طوق یکی از طلا با 1992 مثقال و یکی از نقره برای آن قرار داد. همچنین آن سنگ را که به هفت قطعه تقسیم شده بود با جیوه ذوب شده به هم چسباند تا محکم شود. ⁽¹⁾

وقتی متوکل در خلافتش به حج آمد، منبر بزرگی درست کرده به جای منبر قدیم گذاشت. همچنین عامل معتز، در اطراف مطاف، ده ستون چوبی برافراشته، میان آنها طناب گذاشت و به این طناب ها هشت چلچراغ در گوشه های مختلف کعبه و در هر جهت دو عدد آویزان کرد تا طواف کنندگان از نور آنها بهره گیرند. همچنین جایگاهی برای زنان در پشت ستون ها ترتیب داد و حد فاصل را طناب کشید. ⁽²⁾

احمد بن طریف از موالی عباس بن محمد هاشمی، در سال 241 دو سنگ مرمر سبک به مسجد اهدا کرد که یکی را زیر ناودان و دیگری را در سطح دیوار حجر

اسماعیل در همان سمت ناودان نصب کردند. مدتی بعد آن را نیز درآورده به سنگ دیگری که زیر ناودان بود، ملحق کردند. ⁽¹⁾من فکر می کنم برخی افراد، بر این باور بودند که اسماعیل زیر این دو سنگ مدفون است، اما شاهدی که این مطلب را تأیید کند وجود ندارد.

قسمتی از دیوار مسجد در دوره معتمد عباسی فرو ریخت. داستان از این قرار بود که خانه ای در سمت باب ابراهیم به سمت سطح مسجد سقوط کرده، برخی از چوب ها را شکست و دو ستون را فرو ریخت و ده نفر کشته شدند. موفق برادر معتمد دستور اصلاح آن را صادر کرد و هارون بن محمد بن اسحاق حاکمِ آنان در مکه موظّف به تعمیر آن شد. کار اصلاح آن در سال 272 به اتمام رسید. ⁽²⁾

افزودن دارالندوه در مسجد

حد مسجد از زمان مهدی عباسی که پیش از این آن را وصف کردیم، تغییری نکرد و تا زمان ما هم تغییری نکرده است، مگر دو افزایش که در این دوره صورت گرفت. ⁽³⁾اولین آنها افزایش دارالندوه در مسجد در دوره معتضد بود.

گذشت که در دوره اموی، برخی از خلفای اموی بخش های اندکی از دارالندوه را در مسجد انداختند. همین طور منصور در دوره عباسی اوّل چنین کرد. اما باقی مانده آن برای سکونت خلفای اموی و عباسی استفاده می شد. چیزی نگذشت که همان مقدار هم رو به تخریب و ویرانی گذاشت. حجره های باقی مانده آن به زنان اختصاص داشت و یا غریبه ها و مجاوران را در آن اسکان می دادند. همچنین حجره هایی را که خاص مردان بود برای نگهداری چارپایان امرای مکه اختصاص دادند. اندکی بعد کارگران سودانی در آنجا ساکن شده، به آزار و اذیت همسایگان پرداختند. خرابی دارالندوه باز هم بیشتر و

بیشتر شد و در پایان به محل زباله ها تبدیل شد. زمانی که باران می آمد کثافت آن از درِ ورودی آن به سمت مسجد الحرام و داخل مسجد سرازیر می شد. عامل برید مکه که خود از اهالی این شهر بود و در نزدیکی آن سکونت داشت، در این باره گزارشی به بغداد نوشت و ضرر و زیان ناشی از آن را شرح داد و عقیده اش را دایر بر تبدیل آن به مسجد و پیوند دادن آن به ابواب مسجد الحرام نشان داد. ⁽¹⁾

مورخان در تعیین محل دارالندوه اختلاف کرده اند. برخی محل آن را مقام حنفی می دانند، برخی آن را عقب تر و حتی رواقی که در پشت آن قرار دارد می دانند. آنچه از پی جویی در تواریخ به دست می آید آن که مساحت دارالندوه بسیار وسیع و از میانه رواق پشت مقام حنفی تا انتهای باب الزیاده و باب القطبی بود که حصوه صغیره و اطراف آن را شامل می شد. شاهد آن که برخی از خلفای اموی، قسمتی از آن را داخل مسجد کردند. همین طور منصور بخش دیگری از آن را ضمیمه کرد و بدین ترتیب ضلع مسجد درست شد. پس از آن مهدی عباسی آمد. یک ضلع مسجد مستقیم بود و او تلاش کرد تا بقیه اضلاع را هم مستقیم کند و چنین معلوم می شود که قسمتی از رواق مستقیم در پشت مقام حنفی از محدوده دارالندوه بوده و این جزئی است که پیش از مهدی به مسجد ضمیمه شده بود. باقی مانده دارالندوه تا باب الزیاده و باب القطبی با ضمایم آن از محدوده حصوه و اطراف آن از رواق بوده است.

بدین ترتیب که دارالندوه یا بخش اعظم باقی مانده آن بنا بر قول درست تر، به مسجد کوچکی تبدیل گشت و درهای آن به سمت مسجد الحرام گشوده شد.

عامل برید که این عقیده را داشت، مطالب دیگری هم به گزارش خود به خلیفه افزود و آن این که مجرای سیل در شرق مسجد، به مرور زمان پر شده و به همین دلیل آب های سیل به داخل مسجد می ریزد. مسؤول سدانت کعبه هم گزارشی نوشت و خواستار تقویت دیوارهای کعبه و تجدید دو سمت درِ آن و روی دیوارها و سطح مطاف شد. خلیفه دستور ارسال پول و مهندسانی را در سال 281 صادر کرد و کار دارالندوه و

بقیه اصلاحات و تعمیرات به انجام رسید.

در سال 306 مسجدِ دارالندوه تعمیر و به مسجد متصل شد، به طوری که به مانند امروز جزو مسجد گردید. ⁽¹⁾

افزایش در سمت باب الزیاده

در همان سال، مقتدر عباسی دستور داد تا از فضای میان دو خانه زبیده که جای آن همین دار ابراهیم امروزی است، ⁽²⁾استفاده شود، پس آنجا را منهدم و به مسجد ملحق کردند. ⁽³⁾محدوده افزوده شده تا زمان ما در حدود رواق های مسجد مشخص بود. با این افزایش، مساحت مسجد به مقداری که زمان ماست رسید. آنچه بعد از آن واقع شده ترمیم و زینت یا ساخت هایی است که در همین محدوده صورت گرفته است. خلفای عباسی در باره پرده کعبه در این دوره با یکدیگر رقابت داشتند. نویسنده العقد الفرید می گوید که پرده کعبه هر روز در عید قربان با دیباج قرمز خراسانی تعویض می شد و روی آن ستایش خداوند و تسبیح و تکبیر و تعظیم او نوشته شده بود. وقتی پرده ها سنگین می شد، آن را بر می داشتند و عامل آن هم از بنی شیبه بود. او سپس می گوید: زمان حج که فرا می رسید، پرده قسمت پایین کعبه برداشته می شد تا در جای آن پارچه های قبطی از دیباج سفید گذارده شود. این وضعیت تا وقتی که مردم مُحْرم بودند ادامه داشت. این شبیه همین حالتی است که در زمان ما در ایام حج وجود دارد. اما به عقیده من، این عادتی است که در آن اسراف شده، آن هم درست در وقتی که بلاد مختلف در امر حجاج و اسکان آنها نیاز بیشتری به کمک دارند. اما چه کنیم که ما به ظواهر می پردازیم و از شؤون زندگی در امور عمومی خودمان غفلت داریم.

وصف مسجد در این دوره

نویسنده العقد الفرید مسجد را در این دوره چنین وصف می کند: طول آن 404 و عرض آن 304، با سه رواق که محیط به مسجد بوده و اینها هم داخل در همان طول و عرض است. پیشانی دیوارهای آن تذهیب شده و لبه های آن روی ستون هایی است که شمار آنها 434 عدد است. طول هر ستون ده ذراع است و آنها 320 سرستون تذهیب شده دارند. دیوار مسجد، از داخل، همه با فسیفساء پوشیده شده و درهای مسجد روی ستونی از سنگ مرمر بین چهار و سه تا دو (ذراع) قرار دارد. مسجد 32 در دارد که همیشه باز است و با شماری پله باید از آن بالا رفت. ⁽¹⁾

وی سپس از چاه زمزم یاد کرده می گوید: سقف آن طاق ضربی است و با فَسیفساء فرش شده و روی چهار پایه است و هر پایه دو ستون دارد. میان هر دو پایه را با چوب به هم متصل کرده اند. در شرق زمزم اتاقی هست که بر در آن قفل زده شده است. ⁽²⁾

در شرق این خانه، خانه بزرگ مربعی است که سه قبه دارد و در هر طرف آن یک در وجود دارد. ⁽³⁾

سپس می گوید: وضوخانه مسجد پر رفت و آمد بود. سپس می نویسد: کسی که روی پله های مروه بایستد ناودان و چیزهای اطراف آن را می بیند، چرا که قصرهای بلندی که میان دو نقطه بوده منهدم شده است.

سپس می گوید: وقتی سعی کننده از صفا پایین آمده، به سمت مروه می رود، میان وادی را طی می کند و در سمت راست او خانه ها و سمت چپ او مسجد قرار دارد. ⁽⁴⁾گو این که می خواهد بگوید که خانه ها به دیوار مسجد چسبیده نبوده است.

دوران فاطمیان یا حکومت اشراف

اشاره

در فصل سابق گفتیم که روزگار عباسیان مشحون از جنبش های دینی بود که به دلیل پراکنده شدن داعیان آن ها در نقاط مختلف جهان اسلام، آثار آن انتشار یافت. و گفتیم که بسیاری از رهبران این جنبش ها در پی اهداف سیاسی خود بودند، اهدافی که آن ها را در پس پرده دین پنهان می کردند. و البته برخی از آن ها هم در دعوت مذهبی و ایمان خود خالص بودند، جز آن که مدتی نمی گذشت که امواج زندگی، آن صداقت و خلوص را در دریای سیاست غرق می کرد. به هر روی برخی از این جنبش ها به انقلاب تبدیل می شد و انقلاب به تأسیس دولت می انجامید. بعد از آن است که این دولت تا نهایت کار می رفت و کشورگشایی می کرد و نتیجه اش همان آشفتگی بود که سراسر جهان اسلام را فرا گرفته بود.

و گفتیم که مهم ترین جنبش های مذهبی در این دوره که به آن می پردازیم، جنبش های شیعی با همه فرقه ها و گرایش های آن از موسویه تا اسماعیلیه و اثنا عشریه و قرامطه و کتامیه و فاطمیه بود.

موضوع بحث ما در این فصل فاطمیان و ارتباط آن با حوادث و وقایعی است که در مکه رخ داده است.

عبیدالله مهدی نخستین خلیفه فاطمی است که اصول مذهب شیعه را نزد علمای برجسته اسماعیلیه فراگرفت. وی سپس از سوی کسانی که رهبری دعوت شیعی را برعهده داشتند به مکه آمد تا پنهانی مردم را به سوی آنان دعوت کند. در آنجا با برخی از

حجاج مغرب که از شهر کتامه در الجزایر در نزدیکی قسنطینه- شهری در الجزایر در مرز با تونس- بودند، برخورد کرده، آنان را به مذهب خویش درآورد و در سال 288 همراه آنان حرکت کرد تا مردم کتامه را در اطراف خویش فراهم آورد. ⁽¹⁾

در سال 291 عملیات هجومی وی آغاز شد و بسیاری از شهرهای مغرب به تصرّف او درآمد. ⁽²⁾عبیدالله، به همان مقدار که جنگجو بود، فردی خوش بیان و اهل استدلال بود. این نیروی وی چندان بود که وقتی برادرش ابوالعباس خواست مخالفان مذهب او را از قیروان تبعید کند، به او گفت: دولت ما دولت حجّت (استدلال) است نه دولت قهر و زور، و پس از آن مردم را در داشتن مذهبشان آزاد گذاشت.

در پی این رخدادها، عبیدالله دولت خود را در قیروان تأسیس کرده، خود را امیرالمؤمنین نامید و دولتش را دولت کتامیه، منسوب به همین شهر کتامیه مغرب نامگذاری کرد، که البته این دولت، بعدها به نام دولت فاطمی نامیده شد.

در سال 301 سپاهی را به فرماندهی یکی از فرزندانش به سوی مصر گسیل کرده، بر اسکندریه و شماری از قرای روبه روی دریا تسلط یافت. اما عباسیان او را به پایگاهش در مغرب عقب راندند. ⁽³⁾وی در سال 307 حمله تازه ای را آغاز کرد. بعد از آن هم فرزند و جانشینش قائم در سال 334 باز به مصر یورش برد. آن زمان دولت بنی الاخشید در آنجا بود و مانع از تسلط دولت فاطمی بر مصر می گردید. ⁽⁴⁾

در سال 358 بار دیگر معزّ فاطمی با فرماندهی کاتبش جوهر صقلی به مصر حمله کرده، اسکندریه را به تصرّف درآورد. وی در ادامه فتوحاتش تا شهر فسطاط رفت.

اخشیدی ها از او امان خواسته، رشته امور را به وی سپردند. ⁽⁵⁾بدین ترتیب سلسله اخشیدی در مصر از میان رفت، همان طور که پیش از آن حکومت عباسیان در این منطقه

از میان رفته بود. جوهر، شهر قاهره را تأسیس کرد و اطراف آن دیواری از خشت بنا کرد.

جوهر چهار سال بر مصر فرمان راند و پس از آن، زمانی که معزّ فاطمی از مغرب وارد مصر شد، امور شهر را به او سپرد. ⁽¹⁾در این وقت بود که دانشگاه الازهر هم تأسیس شد.

فتوحات فاطمیان تا بلاد شام و فلسطین ادامه یافت و نفوذ آنان تا به حجاز رسید.

ارتباط فاطمیان با مکه و اعلام حکومت طبقه اوّل از اشراف

اکنون به ادامه رخدادهای مکه می پردازیم. پیش از این تا نفوذ اخشیدی ها تا پیش از سقوط دولتشان در مصر سخن گفتیم. چنین به نظر می آید که برخی از علویان از نسل انقلابیون در مکه، از روزگار اموی و عباسی ها، فرصت را برای استقلال مکه از دست دولت اخشیدی مناسب دیدند، به خصوص که دولت اخشیدی در مکه با اشغال این منطقه توسط فاطمیان در معرض تهدید قرار گرفته بود. بدین ترتیب بزرگ خاندان اشراف حسینی در آن زمان، جعفر بن محمد بن حسین از نسل موسی الجون فرزند عبدالله بن محض بن حسن مثنی، ⁽²⁾شورید و با اعلام سقوط دولت اخشیدی، از سال 358 با استقلال در مکه به حکومت نشست. این همان سالی است که دولت اخشیدی در مصر توسط فاطمیان از میان رفت. ⁽³⁾بدین ترتیب اوّلین طبقه از اشراف که آنان را موسوی ها ⁽⁴⁾می نامیدند، حکومت خود را در مکه آغاز کردند.

منبر مکه میان عباسیان و فاطمیان

چنین می نماید که انقلابی مکه یعنی جعفر بن محمد، به زودی دریافت که باید با فاطمیان، حاکمان جدید مصر کنار بیاید. بسا ترس او از ناحیه قرامطه بود که آن زمان در

اطراف قطیف و بحرین به فتنه و فساد مشغول بوده، راه را بر حجاج می بستند. بنابراین تصمیم گرفت تا از سال 358 بر منبر مکه برای فاطمیان دعا کند و چنین کرد. ⁽¹⁾

در این زمان، نام معزّ فاطمی در مکه ناشناخته نبود. این نکته مسلّم است که وی ارتباط خاصی با این ناحیه، آن هم از مدت ها پیش داشت. زمانی که او در مغرب بود، پیش از آن که مصر را تصرّف کند، کسانی را به مکه فرستاده بود تا اختلافات موجود میان بنی الحسن و فرزندان جعفر بن ابی طالب را حل و فصل کنند. نمایندگان او چنین کرده میان دو گروه در مسجد الحرام صلحی منعقد کردند و خودشان از پول هایی که مُعزّ در اختیارشان گذاشته بود، دیه کسانی از بنی الحسن را که کشته شده بودند، پرداختند. این واقعه در سال 348 رخ داد. ⁽²⁾

اندکی از حکومت اشراف در مکه و ارتباطشان با فاطمیان نگذشت که «حیّ علی خیر العمل» را به اذان افزودند. ⁽³⁾این کاری بود که فاطمی ها می کردند. بدین ترتیب، در مکه نام خلیفه عباسی از خطبه حذف شد. ⁽⁴⁾

تردیدی نداریم که عباسیان از این کار سخت ناراحت شدند؛ چه اختلاف میان آنان و فاطمیان در به دست گرفتن رهبری دنیای اسلام، به نهایت خود رسیده بود. تصور عباسیان آن بود که خلفای جهان اسلام هستند، اما فاطمی ها منکر آن بوده و خود را نسبت به خلافت محق می دانستند؛ چرا که خویشتن را از نسل علویان و حرکت خویش را

دفاع از دیدگاه های پدران خویش می دانستند. ⁽¹⁾

أحمل الضیم فی بلاد الأعادی و بمصر الخلیفة الأموی

مقریزی هم مطالبی در خطط آورده که نسب فاطمیان را تأیید می کند.

نظریه شایع در دوران گذشته اسلامی چنین بود که گرفتن حرمین شرطی از شروط خلافت بوده و نفوذ خلافت، در نگاه امّت های اسلامی کامل نمی شد مگر آن که خطبه ای که در حرمین خوانده می شود، خلافت آنان را تأیید کند و نام آنان در آن برده شود. ⁽²⁾به همین دلیل، معزّ فاطمی ذکر نامش را بر منبر مکه وسیله ای برای تثبیت موقعیت خود در مرکز خلافتش می دید جز آن که این وضعیت در روزگار حکومت جعفر بن محمد در مکه چندان دوام نیاورد، چرا که ما شاهد آن هستیم که عباسیان به شدّت با این مسأله به مخالفت برخاستند. امرای حج عراقی فشار بر امیر مکه را آغاز کردند تا برای مطیع خلیفه وقت عباسی در سال 589 دعا کند. همچنین قرامطه هم چندان قدرت یافتند تا نامشان را در کنار نام خلیفه عباسی در منبر مکه در همان سال بیفزایند. ⁽³⁾

چنین می نماید که منبر مکه تحت فشار عوامل مختلفی بود که در اطرافش وجود داشت. نیروهای مسلّط در جهان اسلام از عباسی و فاطمی گرفته تا قرمطی، با ابزارهای مختلف در آن جا تأثیر می گذاشتند و شریفِ انقلابیِ مکه با توان محدود خود قادر به دفاع از عقیده خود نبود. به همین دلیل هر کدام که قدرت می یافت، خطبه را در اختیار داشت تا دیگری از او بگیرد.

به نظر می رسد که عباسیان همان روش گذشته خود را در فرستادن ابواحمد موسوی پدر شریف رضی برای امارت حج و حجاج عراقی ادامه دادند. ⁽⁴⁾این همان کاری بود که

آنان در دوره اخشیدی ها می کردند تا از ارتباط او با علویان و اشراف مکه بهره برند. من باورم آن است که آنان به مقدار زیادی در این کار موفق شده توانستند به اهداف خودشان در ذکر نامشان و دعا برایشان در بیش از یک سال از سال های حکومت جعفر بن محمد در مکه برسند. وقتی می گوییم بیشتر از یک سال، برای آن است که دقیقاً نمی توانیم آن را مشخص کنیم. اقوال مورّخان در باره اسامی کسانی که موفق شدند نامشان در خطبه ومنبر مکه طی این سال ها بیاید، مختلف است.

این اختلاف نظر حتی بیش از این است. برای نمونه، برخی از منابع بر آنند که در برخی از سال ها از آمدن حجاج عراقی جلوگیری به عمل آمد، در حالی که منابع دیگر می گویند که در همان سال ها برای خلیفه عباسی دعا شد. برای من سخت است تصوّر کنم چه طور می توان میان جلوگیری از آمدن حجاج عراقی از یک طرف و دعا برای خلیفه عباسی از طرف دیگر جمع کنم؟ در حالی که دعای برای صاحب بغداد ممکن نبود مگر آن که امیر الحاج عراق بالای سر دعا کننده ایستاده، با زور و پول، نظرش را بر او املا کند.

به نظر می رسد وجه جمع این اخبار بدان است که جعفر ثائر نتوانست دعای خویش را صرفاً برای فاطمیان محدود کند، و طی بیست سال حکومتش بر مکه نیروهای مختلفی او را به سوی خود جذب می کردند و همین سبب می شد تا برای آنها دعا کند.

در کنار این مطلب، نباید فراموش کنیم که این کشش های مختلف، به همان اندازه که برای حاکم مکه ضرر داشت به سودش هم بود. پیروزی هر یک از این نیروها از یک جهت این خاصیت را داشت که منجر به دعای برای آنان روی منابر می شد، اما به همان مقدار، مقدّرات و امور حکومتی مکه بر فراز این کشش ها شکل می گرفت آن گونه که جعفر در طول حکومتش توانست با استقلال حکومت کند.

در برخی از گزارش ها می خوانیم که مثلًا عباسیان یا فاطمیان اراده خویش را در یک مورد معین تحمیل می کردند و جعفر هم اطاعت می کرد، اما این بدان معنا بود که این تحمیل موقتی است و زمانش که گذشت، آثارش هم می گذرد و پس از آن است که امیر مکه به استقلال بر این شهر حکم می راند.

نیز چنین می نماید که شهر مکه هم از این کشش ها و کوشش ها سود می برد، همان

طور که حاکمش؛ چرا که هر کدام از این نیروها به جهت رقابتی که داشتند، بِرّ و نیکی بیشتری در حق مکه می کردند. زمانی که یکی از آنان به حج می آمد، خود یا همراهانش برای نشان دادن موقعیت خویش، در انجام کارهای خیر مبالغه می کردند و در این میان مردم مکه چندان سود می بردند که حدّی برای آن متصوّر نبود.

در سال 366 جمیله دختر ناصرالدوله در بغداد در قالب یک قافله ای که 400 کجاوه داشت، حج به جای آورد، در حالی که چندان بر آنها زیور و زینت بود که کسی ندانست وی در کدام یک از آنهاست. همراه وی ده هزار شتر بود که روی آنها صدقات بود. وی هر دختر و پسر علوی که در مکه بود به عقد یکدیگر درآورد. ⁽¹⁾طبعاً هدف او از این کار تقویت ارتباطش با اشراف و امرای مکه بود. مورّخان در باره اش گویند: آن زن، از زاهدترین، عابدترین و گریان ترین مردمان بود که نماز شب می خواند و به موعظه ها گوش می داد. من می گویم: ای کاش زهدش او را به این نکته ارشاد می کرد تا از شمار کجاوه ها و زیور آنها می کاست و به مقدار آن به کارهای خیری که انجام داد می افزود.

و ای کاش اعمال خیری که به آن ها اقدام کرد، جز کارهایی بود که به عنوان ترویج صدقات انجام داد. ای کاش! از زبیده همسر هارون الرشید یاد گرفته بود که چگونه کار نیک را به گونه ای کرد که تا زمان باقی است، آنها هم باقی است. اگر او و امثال او این قبیل کارها را در ایجاد چشمه های آب انجام داده بودند، به مرور زمان چندان چشمه در مکه پدید آمده بود که نهایتی برای آن متصوّر نبود. آنان با این اقدام می توانستند این بلاد را برای گونه ای از زندگی آمده سازند که متفاوت با نوعی از زندگی باشد که صرفاً نیازمند صدقات و اقدامات آنان باشد. خداوندا! ما از تو می خواهیم تا با عدل خود در باره صدقات آنان قضاوت کنی و از تو مسألت داریم تا در باره آنچه که غفلت، سبب ضایع شدن آن شد یا سبب از دست رفتن فرصت ها در باره بلد امین تو و دیگر بلاد مسلمین گشت، قضاوت کنی.

مُکوس یا مالیات اخذ شده از حجاج

در این دوره بود که جعفر بن محمد ثائر، شروع به گرفتن مالیات «مکوس» از حجاج کرد. ⁽¹⁾شاید وی دریافت که آن بلاد نیاز به مخارج دارد، برای همین دست به این بدعت زد. به نظر می رسد فاطمیان و عباسیان نیز از کار آنان ممانعت نکردند.

عیسی بن جعفر

پس از درگذشت محمد بن جعفر، فرزندش عیسی در حوالی سال 380 حکومت مکه را در دست گرفت. در روزگار او بود که معزّ فاطمی در مصر بر آن شد تا نایبی از سوی فاطمیان در مکه بگذارد تا مراقب استمرار دعای برای او در خطبه باشد. وی یکی از علویان را با سپاه بزرگی به سوی این شهر فرستاد. عیسی به دفاع از مکه پرداخت و اجازه ورود به آنان را نداد. محاصره برای مدت ها به طول انجامید و مکه از بابت این محاصره، رنج بسیار دید و گرانی در آن بالا گرفت.

به نظر می رسد، برای عیسی پذیرش این دشواری ها راحت تر از دعای برای فاطمیان بود. ⁽²⁾

ابوالفتوح

به دنبال درگذشت عیسی، در سال 384 برادرش ابوالفتوح حکومت مکه را در اختیار گرفت. ⁽³⁾وی دارای عزمی صادقانه و اشتیاقی وافر برای مقابله با مفسدان بود.

زمانی که دریافت برخی از راهزنان بادیه نشین از ترس او به رابغ یا مدینه گریخته اند تا در حمایت اشراف آن نواحی از آل مهنّا قرار گیرند، به رابغ حمله برده، آنجا را اشغال کرد و

از زیر سلطه آل مهنا بیرون آورد و به محدوده حکمرانی خود افزود. ⁽¹⁾

شیخ عبدالله غازی ⁽²⁾روایت غریب و شگفتی نقل می کند که خلاصه آن این است که حاکم فاطمی در مصر از ابوالفتوح خواست تا مدینه را به اشغال خود درآورد و جسد پیامبر صلی الله علیه و آله را از آنجا به مصر منتقل کند. او نیز دستور وی را اطاعت کرد. مردم مدینه پس از اشغال شهرشان در اطراف او جمع شده، قاری آنان این آیه را خواند:

ی أَلَا تُقَاتِلُونَ قَوْماً نَکَثُوا أَیْمَانَهُمْ وَهَمُّوا بِإِخْرَاجِ الرَّسُول ی (سوره توبه، آیه 13) تا آخر آیه. ابوالفتوح دریافت که انجام آن کار محال است و تصمیمش را عوض کرد.

من مطلبی که این روایت را تأیید کند، به دست نیاوردم. اما برای غریب بودن آن همین بس که مورّخانی چون فاسی، ابن ظهیره، و دحلان که مهم ترین کسانی هستند که بعد از ازرقی در باره مکه تاریخ نوشته اند، این روایت را نقل نکرده اند. ⁽³⁾

فاسی به این مطلب اشاره دارد که استیلای ابوالفتوح بر مدینه به دلیل آن بود که حاکم دریافت که در آنجا از دعای برای فاطمیان منع شده است. ⁽⁴⁾

خلافت ابوالفتوح

اندکی نگذشت که میان او و فاطمیان اختلاف پیش آمد، چرا که حاکم فاطمی، سندی برای وی فرستاد که در آن از صحابه عیبجویی شده بود.

حاکم فاطمی دستور داده بود تا خطیب، آن سند را روی منبر بخواند. این مطلب بر ابوالفتوح گران آمده، در موسم حج آن را برملا کرد. وی از حجاج و عرب های حوالی مکه از قبیله هذیل و دیگران دعوت به عمل آورد، آن گاه همه در مسجد اجتماع کرده،

خواستند منبر را بر صاحبش بشکنند. و این روز بزرگی بود که به عصیان و سرکشی ابوالفتوح انجامید. ⁽¹⁾

ابوالقاسم بن المغربی وزیر فاطمیان هم از ستم حاکم بامر اللَّه فاطمی از مصر گریخت و به ابوالفتوح پناه برد و او را به ضدّیت با فاطمیان برانگیخته از او خواست عنوان خلافت رااز آنان بگیرد وبه خود اختصاص دهد وبرای او فتوا دادکه می توانداموال نفیس موجود در کعبه را بردارد. ابوالفتوح خود را خلیفه نامیده، شروع به گرفتن بیعت از دوستداران خود در مکه و مدینه کرد. سپس دعوت به امر به معروف و نهی از منکر را آغاز کرد.

کم کم محدوده کارش را توسعه داد، به طوری که بنوسلیم، بنوهلال، بنوعوف، و بنوعامر با او بیعت کردند. اندکی نگذشت که وی با سپاهی بزرگ قصد شام کرد. در راه، از هر ناحیه که می گذشت بیعت کنندگان تازه ای بر او وارد می شدند تا آن که به منازل آل جرّاح در رمله رسید. آنان هم با او بیعت کردند و در مناطق خود و بسیاری از بلاد شام به نام او خطبه خواندند. ⁽²⁾

کناره گیری از خلافت

خبر این امر به مصر رسیده، آشوبی برپا کرد. حاکم فاطمی دانست که پیامد این اقدام بسیار وخیم خواهد بود. وی به طور پنهانی با امیر طیّ در منطقه رمله که نامش حسان ابن مفرّج جرّاح بود کنار آمده، او را به خود جذب کرد و از او قول گرفت تا دست از حمایت ابوالفتوح بردارد.

ابوالفتوح از این مسأله با خبر گشت و دانست که عقب کشیدن آل جراح از حمایت او می تواند موقعیت وی را به خطر اندازد. همان جا ایستاده به تأمل نشست. این در حالی بود که از مکه نیز خبر رسید که برخی از آل سلیمان ⁽³⁾فرصت غیبت او را از مکه مغتنم

شمرده، به ریاست ابوالطیب داود بن عبدالرحمان بر مکه غلبه کرده اند. وی دانست که فتنه ها او را محاصره کرده و فاطمیان، تنها به جذب یاران او اکتفا نکرده، در مکه هم بر ضد وی شورش به راه انداخته اند. بنابراین یک شبه چندان مطرود گشته است که نه جایی در شام دارد و نه در مکه. ⁽¹⁾وی بلافاصله نزد مفرّج پدر حسان، که از سران مخالفان بود رفته به او پناه برد. مفرج به او پناه داده، قبول کرد تا امور را اصلاح کند. وی میان او و فاطمیان وساطت کرد، مشروط به این که او عنوان خلافت را از خود بردارد و در ازای آن مکه از دست سلیمانی ها گرفته شده به او واگذار شود و او به مرکز حکومت خود باز گردد و بسان گذشته حکمرانی کند.

بدین ترتیب او در سال 403 به مکه بازگشته، کارش را آغاز کرد و زان پس برای حاکم فاطمی دعوت کرد، ⁽²⁾همان گونه که نام او را هم بر سکه ها حک کرد. ⁽³⁾

در زمان ابوالفتوح، شخصی از مصریان بر حجرالاسود یورش برد و در همان حال فریاد می زد: تا کی باید این سنگ و محمد و علی عبادت شوند؟ کسی مرا از این کار باز دارد. مردم وحشت کرده، از اطرافش کنار رفتند. نزدیک بود بگریزد که در حال، کسی او را با خنجر زد و مردم قطعه قطعه اش کرده، آتشش زدند. عده ای دیگر هم که متهم به مصاحبت با او بودند، کشته شده و آتش زده شدند. این فتنه بزرگی بود و در آن، حدود بیست نفر کشته شدند. این به جز مواردی بود که از دیده ها پنهان ماند. از همان روز بود که مردم شروع به غارت اموال مغربی ها و مصری ها کردند.⁽⁴⁾

ابوالفتوح افزون بر شجاعتش، شعر خوب می سرود. از اشعارش این است:

در هوای وصل تو، اندوه ها بر من فرود آمد، و بی خوابی در حق من چندان جفا

کرد که تو.

پیام رسانی به من گفت که تو غضب کردی که خدای از خشم تو کفایت کند. ⁽¹⁾

وی از نیروی جسمی بالایی برخودار بود، چنان که خواهرش نیز چُنان بود. یک بار خواهرش چند درهم فرستاد تا برای او گندم بخرد. وی دراهم را چندان له کرد که خطوط روی آن از میان رفت. سپس گندم را همراه آن دراهم نزد خواهرش فرستاد تا او تصوّر کند که دراهم او ناسالم بوده است. خواهر نکته را دریافت. مشتی از گندم ها را گرفت و چندان له کرد که آرد شد. سپس آن را نزد بردارش فرستاد و به او فهماند که گندم ناسالم است. خواهر در بلاغت نیز هم طراز او بود همان طور که در قدرت جسمی. ⁽²⁾

در دوران حکومت ابوالفتوح، در بسیاری از سالها، حجاج از حج منع شدند و این به دلیل درگیری ها و فتنه هایی بود که در مکه بود. همین طور شورش برخی از قبایل بادیه نشین و راهزنی آنان عامل دیگر این وضعیت بود. ⁽³⁾

شکر بن ابی الفتوح

با درگذشت ابوالفتوح در سال 430 پسرش محمد شکر جانشین وی گردید. او هم در شجاعت همانند پدرش بود. وی با حسینیون مدینه که قصد شورش بر ضد وی را داشتند جنگیده ⁽⁴⁾بر آنان غلبه کرد و مدینه را به حکومتش افزود. همچنین بسیاری از شورشیان بادیه نشین را تنبیه کرد. وی نیز شاعر بود و از اشعارش این است:

خیمه هایت را در زمینی که به آن اهانت می شود، ویران کن، و از ذلّت کناره بگیر که باید از ذلّت کناره گرفت.

وقتی که در جایی مَنْقَصتی هست بانگ رحیل بردار، چرا که دستمال خیس هم در

چنین جایی هیزم خواهد بود. ⁽¹⁾

شکر به فاطمیان دعوت می کرد و طی سال ها، حجاج عراقی را از آمدن به حج منع کرد، چرا که با عباسیان میانه ای نداشت. منع از آمدن به حج به خاطر مشکل شورشیان بادیه نشین هم بود، وضعیتی که در زمان پدرش نیز وجود داشت.

برده شکر

با درگذشت شکر در سال 453 و به دلیل این که از او فرزندی نماند، برده او که نامش را نیاورده اند، ⁽²⁾به حکومت مکه رسید. ⁽³⁾شاید این مسأله که یک برده امارت مکه را بر عهده گرفت امر شگفتی به نظر آید، در حالی که شمار فراوانی از بزرگان علوی و اشراف و شخصیت های برجسته ای از مردمان مکه و مجاوران در آنجا بودند. اما از رخدادهای نقل شده چنین به دست می آید که اشراف گرفتار چند دستگی بودند. اعیان مکه هم به همان طبقه خود متمایل بودند. مهاجران و برجستگان از آنان نیز یا از موضع آنان پیروی می کردند یا آن که از آنان رویگردان بودند و جدا می شدند. این چند دستگی، میدان عمل را تنگ می ساخت و بسا برده شکر با استفاده از توان سرور خود و نفوذش میان آنان، توانسته بود از فرصت استفاده کرده، بر تخت حکومت تکیه زند.

طبقه دوم از اشراف «سلیمانی ها»

حکومت این برده چندان به طول نینجامید، زیرا سلیمانی ها که طبقه دوم از اشراف بودند، ⁽⁴⁾پس از مدت کوتاهی، زمام امور را به دست گرفتند. این بعد از آن بود که آن برده

را کنار گذاشتند و به دنبال آن تمامی موسوی ها را که از طایفه اشراف طبقه اول بودند به حاشیه راندند. ⁽¹⁾

صاحب یمن

سلیمانی ها چندان در حکومت پایدار نماندند، چرا که صلیحی حاکم یمن ⁽²⁾پس از گذشت دو سال از حکومت آنان، مکه را تصرف کرد. مورّخان از حاکمان سلیمانی به جز فردی به نام محمد بن عبدالرحمن از نوادگان ابوفاتک از دیگری یاد نکرده اند.

هواشم طبقه سوم از اشراف

اقامت صلیحی در مکه از یک ماه فراتر نرفت، زیرا او توانست مؤسس طبقه سوم اشراف را که نامش ابوهاشم محمد بن جعفر بن محمد، نواده امیر حسین بود، بر تخت بنشاند. ⁽³⁾طبقه اول اشراف با طبقه سوم در این امیر حسین به هم می رسیدند. کما این که هر سه طبقه در جدّ هشتم این ابوهاشم، یعنی عبدالله بن موسی بن جون با یکدیگر مشترک بودند.

صلیحی مال و سلاح و لشکر در اختیار او گذاشت تا بتواند آن مناطق را آرام کند.

سپس به یمن برگشت. ⁽⁴⁾

برخی از مورّخان می گویند ⁽¹⁾که دلیل بازگشت صلیحی، گسترش وبا در سپاهیانش بود. بعید نیست که این هم یکی از دلایل بازگشت او باشد. اما مهم ترین دلیل، آن بود که او به هدفش رسید و مکه را از چنگ سلیمانی ها درآورد. این جماعت به عباسیان دعوت می کردند. او هواشم را بر سرکار آورد که به فاطمیان دعوت می کردند.

ابوهاشم محمد بن جعفر

456- 487

چنین بود که ابوهاشم کارش را آغاز کرده، دستور داد تا برای فاطمیان دعا کنند؛ اما مدتی بعد فاطمیان به خاطر مشکلات بزرگی که در مصر پیش آمد، کمکشان را قطع کردند. ابوهاشم برای مخارج حکومت خویش مجبور به فروش قندیل های کعبه و زر و زیور درها و ناودان شد و برخی از اموال تجار مکه را هم مصادره کرد.

پس از آن نظرش بر این شد تا نام فاطمیان را از خطبه برداشته و به نام قائم بامرالله عباسی خطبه بخواند. وی در سال 462 به نام قائم عباسی خطبه خواند. پس از آن به حاکم بغداد نامه نوشته، خبرش را به او داد. عباسی ها سی هزار دینار پول و نیز خلعت های فاخر برایش فرستادند. همچنین وظیفه سالانه ای برای او معین کردند که به ده هزار دینار می رسید. همچنین حاکم بغداد به او نوشت، اگر امیر مدینه یعنی مهنا نیز چنین کند، سالانه پنج هزار دینار خواهد گرفت. ⁽²⁾

بدین ترتیب کار خطبه خوانی به نام عباسیان از سر گرفته شد، جز آن که گفتن «حیّ علی خیر العمل» در اذان بر اساس مذهب شیعه ادامه یافت. ⁽³⁾عباسیان، شریف ابوطالب را برای قانع کردن حاکم مکه به آنجا فرستادند. او به مناظره ای طولانی با او پرداخت تا آنجا که گفت: این اذان امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام است. ابوطالب گفت: این

مطلب از امام علی علیه السلام صحیح نیست. این کار را عبدالله بن عمر در برخی از سفرهایش انجام داد. تو را چه کار به ابن عمر؟ ابوهاشم هم آن را از اذان انداخت. ⁽¹⁾

بر اساس چندین نقل، عبدالله بن عمر در اذان «حیّ علی خیر العمل» می گفت. در این باره بنگرید: السنن البیهقی، ج 1، ص 425؛ الاعتصام بحبل الله، ج 1، ص 295، 308؛ المصنف عبدالرزاق، ج 1، ص 460 بنگرید: الأذان بین الأصالة والتحریف، قم، 1424 ص 225. شریف وقت مکه، یعنی محمد بن جعفر هاشمی، هر بار که از فاطمیان روی گردانده و به سمت عباسیان می رفت، شعار «حیّ علی خیر العمل» را قطع می کرد و زمانی که دوباره زیر پرچم فاطمیان در می آمد آن را برقرار می ساخت. وی چندین بار به تناوب دست به این کار زد و هدفش گرفتن کمک های مالی از هر کدام این دو دولت عباسی- سلجوقی از یک طرف و فاطمیان از طرف دیگر بود. «ج»

سلیمانی ها، یعنی طبقه دوم اشراف، کوشیدند تا حکومت خود را بر مکه به دست آوردند. آنان بر ابوهاشم شوریده، با کمک یکی از اشراف با نام حمزة بن وهاس بن ابی الطیب- همان که اندک زمانی حکومت مکه را داشت و احدی از مورّخان، زمان آن را معین نکرده اند- ابوهاشم را از مکه بیرون کردند. اما چیزی نگذشت که ابوهاشم به حکومت مکه بازگشت. ⁽²⁾

تصور می کنم فاطمی ها پشت سر شورش سلیمانی ها بر ضد ابوهاشم بودند، زیرا بعید به نظر می رسد آنان رها شدن دعا برایشان را در مکه بی اهمیت تلقی کرده باشند، آن هم بعد از آن همه تلاش و هزینه که برای این کار کردند و حکومت اشراف را برای آن که صدای آنان در مکه باشد، سر کار آوردند.

به هر روی، ابوهاشم پیروزمندانه به مکه بازگشت، آن هم بعد از آن که حمزة بن وهاس را بیرون کرد و به عباسیان دعوت کرد. وی مدتی بعد، سپاهی از نظامیان ترک به مدینه فرستاده، بر بنی مهنا از اولاد امام حسین علیه السلام غلبه کرد و آنان را از آنجا بیرون کرده، مدینه را ضمیمه حکومت خود نمود. ⁽³⁾

فاطمیان دانستند که می باید دوباره خطبه در مکه به نام آنان خوانده شود. بنابراین

در سال 466 کسانی را در مکه واداشتند تا با ابوهاشم در این باره صحبت کرده به او بفهمانند که کارش در خطبه خوانی به نام عباسیان زشت است. همچنین اموالی به او بدهد تا وی را راضی کند. بسا عباسیان از این امر آگاه شده، به همراه سلار که قافله حج عراقی را هدایت می کرد، اموال فراوانی از جمله هدایای قابل توجهی برای ابوهاشم فرستادند.

او اموال زیادی هم از حجاج جمع آوری کرده تقدیم ابوهاشم کرد. سلار در این کار خود موفق گردید، به همان اندازه که فاطمیان ناموفق ماندند. ⁽¹⁾

اما این موفقیت، زودگذر بود. مقتدی خلیفه وقت عباسی در سال 467 درگذشت.

فاطمیان تلاش مجددی را آغاز کرده، هدایای زیادی برای ابوهاشم فرستادند و ضمن نامه ای به او نوشتند: تعهدات تو در مقابل قائم عباسی و سلطان سلجوقی بود که هر دو مرده اند. ابوهاشم با مشاورانش گفتگو کرده و آنان به او توصیه کردند تا خواسته فاطمیان را بپذیرد. مشاوران گفتند: دوباره رسیدن کمک از مصر به ما آغاز شده و ما عموزادگان خود را با دیگری عوض نمی کنیم. بدین ترتیب دوباره خطبه به نام فاطمیان خوانده شد. ⁽²⁾

موفقیت فاطمیان هم چندان به درازا نکشید؛ زیرا رئیس قافله حج عراقی در سال 468 به حج آمد. پیشنهاد تازه او برای ابوهاشم آن بود تا با دختر جلال الدوله در عراق ازدواج کرده و به علاوه بیست هزار دینار در عوض آن چه از گذشته پرداخت نشده است، به او پرداخت شود. ابوهاشم پذیرفت و دوباره خطبه به نام عباسیان خواند. ⁽³⁾

بدین ترتیب فاطمیان و عباسیان، به نوبت با پرداخت هدایا به راضی کردن ابوهاشم

امیر مکه می پرداختند تا آن که در سال 484 وقتی عباسیان دیدند که فاطمیان موفق شده اند امیر مکه را جذب کنند، مصمم شدند تا با توسل به زور مسأله را حل کنند. به همین دلیل، سپاهی از ترکمانان را به مکه فرستادند. ابوهاشم به سختی با آنان جنگید، اما وقتی از پیروزی نومید شد به بغداد گریخت. بسا هدفش راضی کردن عباسیان بود. ⁽¹⁾فاسی ⁽²⁾به حوادث دیگری هم اشاره دارد. از جمله آن که سنی ها که بغدادی ها بودند با شیعیان که مصری های طرفدار فاطمیان بودند بارها در مکه به جان هم افتادند و هر کدام تلاش داشتند تا فقط خطبه به نام آنان خوانده شود. پیروزی هم میان آن ها دست به دست می شد.

ماحصل آنچه گذشت این که در روزگار ابوهاشم، وی پس از یک صد سال، دوباره شروع به خطبه خوانی برای عباسیان کرد. فاطمیان برای بازگشت به وضعیت سابق اموال زیادی صرف کردند و البته پیروزی میان آنها دست به دست می شد.

ابن اثیر می گوید ⁽³⁾مدت زمانی که خطبه به نام عباسیان خوانده شد چهار سال و پنج ماه بود. بسا مقصودش مجموعه زمان هایی است که عباسیان موفق شدند تا خطبه به نامشان خوانده شود.

شهر مکه در این دوره، روزگار سختی را از فشار و گرانی پشت سر گذاشت و این هم به دلیل درگیری هایی بود که بر سر منبر این شهر ضعیف که اسیر دو قدرت بزرگ بود، صورت می گرفت. ⁽⁴⁾

ابوهاشم در آخرین روزهای خود، برای عباسیان خطبه می خواند تا آن که در سال

484 درگذشت. ⁽¹⁾او در قدرت و شجاعت ممتاز بود و در یکی از نبردها شخصاً با شمشیر به شخصی حمله کرده، چنان شمشیری بر او نواخت که زره و جسد و کمان او را پاره کرده، شمشیرش به زمین رسید. ⁽²⁾ابوالمحاسن ⁽³⁾در مذمّت وی افراط کرده می نویسد: وی چهره ای ملوّن داشت، زمانی با عباسیان و زمانی با مصریان (یعنی فاطمیان) بود.

قاسم بن محمد

پس از درگذشت ابوهاشم، فرزندش قاسم به امارت رسید. مکه روزگار وی، عرصه فتنه هایی شد که پیش از آن در روزگار پدرش هم بود و عامل اصلی، نزاع بر سر خطبه خواندن میان عباسیان و فاطمیان بود.

وی در ابتدای امارتش دستور داد تا به نام فاطمیان خطبه خوانده شود. اما در سال 487 آن را قطع کرده، به نام عباسیان خواند. دو باره به اسم فاطمیان خوانده شد و باز در سال 489 به نام عباسیان خطبه خواند. ⁽⁴⁾

در این میان، اصیهید بن سارتکین فرمانده عباسی به مکه حمله کرده، قاسم را از آن شهر بیرون راند. اما چیزی نگذشت که قاسم به مکه حمله کرده، بر آن تسلط یافت و به سال 488 اصیهید را از آنجا بیرون راند.

قافله حج عراقی در دوره قاسم بارها از آمدن باز ماند؛ که یا نفوذ فاطمیان در مکه غالب می شد و یا سال هایی بود که فتنه های دینی در عراق بالا می گرفت؛ فتنه هایی که

ناشی از اختلافات شدید مذهبی در آن ناحیه بود. ⁽¹⁾

ما تردیدی نداریم که مکه از تمایلش به فاطمیان، از فواید مادی فراوانی بهره مند می شد، جز آن که به خاطر نزاع با عباسیان، بسیار زیان می کرد و به سبب آن در معرض فتنه و جنگ قرار گرفته، از بابت گرانی و کمبود ارزاق گرفتار مشکلات طاقت فرسا می گردید. اگر مکه می توانست روی پای خود بایستد بسا مانع از دعا برای هر کدام از دو دولت شده و موضع بی طرف می داشت. اما ضعف آن و فقر این سرزمین، زمینه را برای تعارض این دو دولت در آنجا فراهم می کرد.

قاسم پس از آن که 35 سال بر این شهر حکومت کرد، به سال 518 درگذشت. وی ادیب و شاعر بود و از اشعارش این است:

قوم من وقتی در گرد و خاک میدان جنگ فرو روند، تصور می کنی اینان بسان مهتاب هایی هستند که در شب جلوه نمایی می کنند.

آنان از زادی که دارند نسبت به همسایه بخلی نمی ورزند، چه زمانه بر وفق مرادشان باشد چه نباشد. ⁽²⁾

ابن خلدون ⁽³⁾از او یاد کرده می نویسد، وی از استقرار امنیت عاجز ماند و نتوانست برای اصلاح امور کاری از پیش ببرد.

فُلَیْتة بن قاسم

518- 527

پس از درگذشت قاسم بن محمد در سال 518 فرزندش فلیته امارت مکه را در دست گرفت. ⁽⁴⁾مورّخان اشاره ای به این که او به نام عباسیان خطبه می خواند یا فاطمیان، ندارند، جز آن که تقی الدین فاسی گزارش می کند که در زمان وی،

قافله عراق به حج می آمد. نیز در باره او از نمونه کارهای سختگیرانه پدرش یا کارهای خلاف نقل نشده است. بعید نمی دانم که فلیته به نام عباسیان خطبه می خوانده است.

برداشتن مالیات

فلیته مالیاتی را که پدرانش از حجاج می گرفتند و به آن مکوس گفته می شد، لغو نمود. وی با مردم رفتار خوبی داشت و بهترین سیره را در میانشان داشت. فلیته از ادبای مکه بود و اشعاری دارد. حکومت وی در آرامش تا سال 527 که او درگذشت، ادامه داشت. ⁽¹⁾

نخستین اختلاف میان وارثان

با درگذشت فلیته، بر سر امارت مکه میان فرزندانش اختلاف افتاده، جنگ درگرفت. از جمع آنان، هاشم توانست با شمشیر بر دیگران غلبه کرده، امارت را در اختیار گیرد.

هاشم بن فُلیته

527- 551

چنین می نماید که هاشم، رفق و مداری پدر را نداشت و با عباسیان نیز از در مخالفت درآمد. یکبار در طواف سال 537 مزاحم امیر الحاج قافله عراق شد و پس از آن هم اموالش را مصادره کرد. ⁽²⁾حکومت وی هجده سال به درازا کشید و در سال 545 درگذشت. ⁽³⁾صاحب کتاب النفوذ الفاطمی می گوید که هاشم در سال های پایانی امارتش خطبه به نام عباسیان می خواند.

قاسم بن هاشم

551- 557

قاسم بن هاشم

551- 557

پس از درگذشت هاشم، فرزندش قاسم به امارت مکه رسید. او هم در قدرت، همآورد پدرش بود و کراهتش از عباسیان را هم از وی به ارث برد. به همین دلیل سالها را در مخالفت با آنان سپری کرد. در خلال همین سالها، عمارة الیمنی ⁽¹⁾

در باره عمارة الیمنی بنگرید: الغدیر، ج 4، ص 351 و بعد از آن؛ سیر أعلام النبلاء، ج 20، ص 593 ش 373. «ج»

جمعی از حرم و کعبه حقیقی به سوی کعبه سخاوت و کرم آمده اند

کعبه ای که خلافت در آنجا اردو زده، آن هم میان دو نقطه مخالفِ عفو و کرم از یک سو و انتقام و خشم از سویی دیگر.

در سال 555 قاسم دریافت که قافله حج عراقی به ریاست امیر ارغش آماده نبرد با اوست. با دریافت خبر نزدیکی آن، از مکه گریخت. به دنبال آن در منی، فتنه ای میان مردم مکه و حجاج عراقی روی داده جماعتی از اهل مکه کشته شدند. افراد باقی مانده به خاندان های خود پیوسته، جمعیتی فراهم آورده و برای حمله بازگشتند. در این نبرد، هزار شتر از قافله حج عراقی را تصرّف کردند. امیر الحاج عراقی ها فرمان نبرد داد و جنگ درگرفت. در این نبرد، جمعی از دو طرف کشته شدند و غارت هایی صورت گرفت. امیر حج عراقی چنین اندیشید که منی را ترک کند، نه به سوی مکه برای تمام کردن حج، و نه به منطقه زاهر، جایی که منازل آنان بود، بلکه به سمتی که به عراق باز گردد، بدون آن که حجش را تمام کند. بسیاری از حجاج از ترس فتنه بازگشتند، بدون آن که حج خویش را تمام کنند. ⁽³⁾

به نظر می رسد مدافعان از بردگان حاکم مکه، راه را بر قافله حج عراقی میان مکه و منی بستند و بیشتر آنان را وادار به فرار کردند، بدون آن که بتوانند حج خود را تمام کنند.

در مجموع باید گفت، کارهای قاسم در مکه، سختگیرانه بود. او با مردم روابط بدی داشت، اموال کسانی را مصادره کرد و با این همه (ادعا شده است که) در مکه در روزگارِ قاسم، برای عباسیان دعا می شد. ⁽¹⁾

بسا رفتار سختگیرانه او بود که سبب بلند شدن فریاد گروهی از مظلومان گردید.

عیسی بن فُلَیته، عموی قاسم بر وی شورید و او را از مکه بیرون کرده، در سال 556 امارت مکه را در دست گرفت. اما تقی الدین فاسی گوید که قاسم بن هاشم از ترس قافله حج عراقی از مکه بیرون رفت و عمویش عیسی امارت را در اختیار گرفت. ⁽²⁾

عیسی بن فُلَیته

هنوز کار عیسی در مکه استوار نشده بود که قاسم به مکه حمله کرده، در رمضان سال 557 وی را از مکه بیرون راند. عیسی هم چند روزی بیشتر خارج از مکه به سر نبرد تا آن که دوباره به مکه تاخت و این بار قاسم را کشت و مکه را در سال 557 در اختیار گرفت. ⁽³⁾

در سال 557 یا سال پیش از آن، نورالدین محمود زنگی، حاکم حلب، در یک کاروان بسیار بزرگ به حج آمد و اموال فراوانی را در مکه و مدینه انفاق کرد. شاید این حج یک حج سیاسی بود و شاهد آن پیامدهایی است که در قسمت بعد به آن خواهیم پرداخت.

دوران دولت زنگی ها

در دورانی که تاریخش را می نویسیم، ستاره دولت زنگیان ⁽¹⁾در اطراف شام برآمد.

این زمان سپاهیان محمود نورالدین زنگی در میدان های نبرد، صولتی از خود نشان دادند و با صلیبی ها نبرد کردند ⁽²⁾و شهرها را یکی پس از دیگری تصرف کردند. و درست در این زمان بود که رخنه در دولت فاطمی افتاد و هجوم صلیبی ها از هر طرف، اطراف آنان را ناامن کرد.

در این وقت، محمود نورالدین زنگی سپاهی را به فرماندهی اسدالدین برای دفع حملات صلیبی ها به مصر فرستاد. او در این حمله پیروز شد و عاضد فاطمی آخرین خلیفه فاطمی او را به عنوان وزیر خود برگزید. وقتی اسدالدین مرد، سپاه زنگی همچنان

از مصر حفاظت می کرد و عاضد وزیر دیگری با نام صلاح الدین برادر اسدالدین را به وزارت انتخاب کرده، لقب الملک الناصر را به او داد. بدین ترتیب در مصر «خلافت» فاطمی اما «حکومت» زنگی شد.

در این خلال، حکومت مکه همچنان در اختیار عیسی بن فُلَیته بود و زنگی ها نبرد با حجاز را آغاز کرده، به تدریج در مکه مستقر می شدند و خطیب بالای منبر به موازات دعا برای فاطمیان، برای زنگیان هم دعا می کرد. ⁽¹⁾

عیسی بن فلیته از نفوذ جدید در مکه فراوان بهره برد. آن حالت آشفتگی که محصول رقابت میان عباسیان و فاطمیان بود اکنون در بلاد مختلف فروکش کرده و جای خود را به آرامش داده بود. زنگی ها اموال زیادی در مکه انفاق می کردند که در نتیجه آن و نیز استقراری که صحبتش شد، زمینه برای گسترش تجارت و امنیت راه ها فراهم شد.

در سال 567 حکومت مکه همچنان در اختیار عیسی بن فلیته بود و صلاح الدین بن ایوب وزیر زنگی ها در مصر. وی کار را بر عاضد عباسی سخت گرفت و با این استدلال که او شیعه است، توانست از دعای برای وی بر منابر جلوگیری کند و به جای آن دعا برای عباسیان بشود. نمایندگان او در سال 567 برای تأیید دعا برای عباسیان به مکه آمدند.

عیسی بن فلیته هم خواستِ او را پذیرفت. دو سال به همین منوال گذشت تا آن که صلاح الدین ایوبی سقوط فاطمیان را رسماً اعلام کرد و دولت او در سال 569 در مصر و شام تأسیس گردید و در مکه به نام او خطبه خوانده شد. این بحث را در دوره ایوبیان به تفصیل بیان خواهیم نمود.

کلیاتی در باره دوران فاطمیان

وضعیت سیاسی