مشخصات کتاب

سرشناسه : شاهدی، مظفر

عنوان و نام پدیدآور : حزب رستاخیز؛ اشتباه بزرگ/ مظفر شاهدی

مشخصات نشر : تهران: موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی، ۱۳۸۲.

مشخصات ظاهری : ۲ج.مصور، جدول، نمونه، عکس

شابک : 964-5645-42-5(دوره) ؛ 964-5645-42-5(دوره) ؛ 964-5645-42-5(دوره) ؛ 964-5645-42-5(دوره) ؛ 964-5645-43-3۳۵۰۰۰ریال:(ج.۱) ؛ 964-5645-41-7۲۵۰۰۰ریال:(ج.۲)

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی:Rastakhiz Party.

یادداشت : ج. ۲(چاپ اول: ۱۳۸۲) ۳۰۰۰ ریال :ISBN 964-5645-45-x

یادداشت : ج. ۲(چاپ اول: ۱۳۸۲) ۳۰۰۰ ریال :ISBN 964-5645-44-1

یادداشت : کتابنامه

مندرجات : ج. ۱ خودکامگی در ایران عصر پهلوی. -- ج. ۲.آسیب شناسی یک ناکامی بزرگ

موضوع : حزب رستاخیز ملت ایران

موضوع : حزبهای سیاسی -- ایران -- تاریخ -- اسناد و مدارک

موضوع : ایران -- تاریخ -- پهلوی، ۱۳۵۷ - ۱۳۲۰ -- اسناد و مدارک

موضوع : ایران -- سیاست و حکومت، ۱۳۵۷ - ۱۳۲۰

شناسه افزوده : موسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی

شناسه افزوده : عنوان

رده بندی کنگره : DSR۱۵۰۴/۵/ش ۲ح ۴ ۱۳۸۲

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۸۲۴۰۴۵۲

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۲-۲۶۳۱۸

اشاره

فهرست مطالب

پیشگفتار··· 11

مقدمه··· 13

فصل 1··· 17

روند نقض قانون اساسی و مشروطیت در دهه اول سلطنت محمدرضا پهلوی··· 19

سقوط رضاشاه: زمینه های بازگشت به عهد مشروطیت··· 21

مجلس مؤسسان و گسترش حیطه اختیارات شاه··· 25

ستایش شاه از مفهوم غربی دمکراسی و مشروطیت··· 28

مخالفت روحانیون با تشکیل مجلس مؤسسان و تغییر قانون اساسی··· 31

تحکیم پایه های دیکتاتوری··· 34

فصل 2··· 41

دهه دوم سلطنت محمدرضا پهلوی و گسترش بحران دموکراسی در ایران··· 43

استقرار رژیم کودتا و بازگشت روشهای استبدادی··· 43

سیطره شاه بر روند قانونگذاری··· 47

دلایل تأسیس احزاب مردم و ملیون··· 51

دمکراسی و مشروطیت از دید شاه در دهه دوم سلطنت··· 59

گفتار دمکراسی و کردار خودکامگی··· 66

فصل 3··· 69

دهه سوم سلطنت محمدرضا پهلوی و نهادینه شدن خودکامگی در ایران··· 71

انقلاب تحمیلی شاه··· 71

رویکرد ناسیونالیسم مثبت در سیاست داخلی··· 82

انتقاد شاه از دموکراسی و سایر نحله های سیاسی غرب··· 87

واپسین دوران فعالیت نظام دو حزبی··· 95

فصل 4··· 121

تأسیس حزب رستاخیز··· 123

تلاش برای نهادینه کردن رژیم پهلوی··· 123

ضرورت تأسیس یک حزب مقتدر··· 128

طراحان حزب رستاخیز··· 140

پایان یک دوره کمدی - سیاسی··· 146

توقیف مطبوعات، مقدمه تأسیس حزب رستاخیز··· 149

دلایل شاه برای تأسیس حزب رستاخیز··· 152

اعلام تأسیس حزب رستاخیز··· 162

موافقان و مخالفان تأسیس حزب رستاخیز··· 168

فصل 5··· 207

تشکیلات حزب رستاخیز··· 209

مرامنامه و اساسنامه حزب رستاخیز··· 209

کنگره مؤسس و تصویب مرامنامه و اساسنامه حزب رستاخیز··· 229

هیأت اجرایی··· 246

دفتر سیاسی حزب رستاخیز··· 257

کنگره··· 263

دبیرکل··· 264

قائم مقامان دبیرکل··· 268

ستاد مرکزی حزب رستاخیز··· 272

دبیران حزب در استانها··· 275

شورای مرکزی··· 281

فصل 6··· 283

روند عضوگیری در حزب رستاخیز··· 285

اعلام انحلال احزاب پیشین··· 295

عضویت کارخانجات، شرکتها و مؤسسات و... در حزب رستاخیز··· 303

عضویت آحاد مردم ایران در حزب رستاخیز··· 305

رضایت شاه و مسئولان از عضویت مردم در حزب رستاخیز··· 322

حزب رستاخیز مأوایی برای فرصت طلبان··· 326

نفوذ توده ایهای سابق در حزب رستاخیز··· 331

قضات دادگستری و غیرنظامیان نیروهای مسلح در حزب رستاخیز··· 335

دانش آموزان و حزب رستاخیز··· 340

کارگران و حزب رستاخیز··· 345

رابطه روستاییان و عشایر با حزب رستاخیز··· 346

زنان در حزب رستاخیز··· 350

مخالفان عضویت در حزب رستاخیز··· 351

حزب رستاخیز و دانشگاهیان··· 367

فصل 7··· 375

نشریات، کانونها، کمیته ها، جناحها و شوراهای حزب رستاخیز··· 377

روزنامه رستاخیز··· 385

رستاخیز جوان··· 389

رستاخیز روستا··· 390

رستاخیز کارگران··· 391

اندیشه های رستاخیز··· 391

رستاخیز هوایی··· 394

مجله تلاش··· 394

کانون··· 398

مبانی··· 398

ناکارآیی کانونهای حزبی··· 408

روند تشکیل جناحهای حزبی··· 435

رهبران جناحهای حزبی··· 444

جناح سازنده··· 445

جناح پیشرو··· 450

ناکارآیی جناحهای حزبی··· 457

دیدگاه جناحهای حزبی درباره ناآرامیهای دوران انقلاب··· 466

طرح تشکیل جناح سوم در حزب رستاخیز··· 470

تصاویر··· 495

اعلام··· 503

حزب رستاخیز؛ اشتباه بزرگ

خودکامگی در ایران عصر پهلوی

پیشگفتار

به رغم تحقیقات و پژوهشهای روزافزونی که در گستره تاریخ معاصر ایران منتشر گردیده، هنوز زوایای بسیاری از تحولات و رخدادهای این برهه از تاریخ کشور ناشناخته مانده است؛ و شاید تا از میان برداشته شدن خلأ تاریخی موجود، همچنان نیازمند گذر زمان باشیم.

اثری که با عنوان «حزب رستاخیز؛ اشتباه بزرگ» تقدیم علاقمندان مباحث تاریخی و سیاسی می شود، تلاشی است هر چند اندک، برای بررسی تحلیلی - تاریخی گوشه هایی از تحولات و حوادث سیاسی - اجتماعی ایران در سالهای پایانی حکومت محمدرضا پهلوی. گو اینکه اثر حاضر نمی تواند عاری از خطا باشد، با این حال، نهایت تلاش صورت گرفته است تا بر پایه

اسناد و مدارک متقن برشهایی از رخدادهای تاریخی آن روزگار مورد مطالعه و بررسی قرار

گرفته، بازکاوی و بازشناسی شود.

در تحقیق و تدوین نهایی این کتاب بیش از هر کس مدیون همسر فرهیخته و فداکارم سرکار خانم اقبال حکیمیون هستم. زحماتی که ایشان در طول این پژوهش متحمل شده اند، بدون اغراق، وصف ناپذیر است و انکار نمی کنم که هرگاه یاری گریهای بی شائبه ایشان نمی بود، نویسنده این سطور را یارای انجام چنین پژوهشی نبود. برای تمام تلاشهای خستگی ناپذیری که در تدوین و آماده سازی این کتاب به کار بسته اند صمیمانه از ایشان

تشکر و قدردانی می نمایم.

همچنین، باید از کلیه مسؤلان و دست اندرکاران «مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی» که در ایام تألیف و پژوهش کتاب حاضر، با یاریهای خود صمیمانه مشوق نویسنده بوده اند، به ویژه، از سرکار خانم لیلا قدیانی به خاطر حروفچینی آراسته کتاب سپاسگزاری کنم.

علاوه بر نامبردگان بالا، جای آن دارد که از مسئولان و کادر خدمات رسانی کتابخانه و مرکز اسناد مؤسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، خصوصا، آقای مشعوف، خانم کریمی، آقای حسین کلاته، آقای غلامرضا شریفی، آقای فاضلی پناه، خانم ابراهیمی و خانم عمادی

که در بهره گیری از منابع مطالعاتی آن کتابخانه (کتب، نشریات، گزارشات و ...) تسهیلات قابل توجهی برای اینجانب فراهم ساختند، تشکر کنم.

نویسنده امیدوار است علاقمندان به مباحث تاریخی، محققان، پژوهشگران و دانشگاهیان فرهیخته، اثر حاضر را با وسواس و دقت نظری در خور، مورد مطالعه و بررسی قرار داده، نواقص و لغزشهای تاریخی آن را به نگارنده تذکر دهند. بی تردید نظرات و دیدگاههای صائب و سازنده منتقدین محترم بر غنای هر چه بیشتر پژوهش حاضر و نیز تحقیقاتی که در آینده صورت می گیرد، خواهد افزود.

مظفر شاهدی

تهران، تابستان 1382

مقدمه

هنگامی که در 25 شهریور 1320، محمدرضا پهلوی جانشین پدر شد، به تدریج این گمان به وجود آمد که با رفتن رضا شاه دوران ارعاب و اختناق سیاسی - اجتماعی به سر آمده و نظام

مشروطه حیاتی دیگر یافته است.

با آنکه، طی سالهای نخست سلطنت شاه جدید، نشانه هایی از بازگشت دوباره روشهای دموکراتیک حکومت مشهود بود، اما روند آتی تحولات سیاسی کشور علایم چشمگیرتری را پیش روی مردم می نهاد. شاه جوان، حداقل از اواسط دهه 1320، نشان داد که او نیز همانند

پدرش، شیوه دموکراتیک حکومت را برنمی تابد و تمایل دارد در میان مجموعه اجزای حاکمیت، رفیع ترین جایگاه را به خود اختصاص دهد. بر مبنای همین تفکر بود که به ویژه با همکاری قدرتهای خارجی و نیز با بهره گیری از امداد عناصر داخلی در واپسین روزهای دوازدهمین سال سلطنتش، بر حیات نظام مشروطیتِ نیم بندی که در عرصه سیاسی، اجتماعی کشور، نفسهای آخرین خود را می کشید، پایان داد. در دهه دوم حکومت او، بسیاری از مخالفانِ روش استبدادی به انحاء مختلف از عرصه سیاسی کشور بیرون رانده شدند و فعالیت احزاب و تشکلهای سیاسی مخالف ممنوع گردید. اما شاه که مصر بود همواره به عنوان پادشاهی طرفدار مشروطیت معرفی شود و در عین حال، جایگاه بلامنازعش در رأس هرم قدرت از هر گونه تعرضی مصون بماند و مهم تر از آن حامیان قدرتمند خارجی خود را به تداوم و تثبیت حاکمیتش امیدوار سازد، در روزهای آغازین سال 1336، دو حزب وفادار به حاکمیت را پایه گذاری کرد. بدین ترتیب، با تأسیس و آغاز فعالیت دو حزب مردم و ملیون که رهبرانشان در حرف شنوی و تملق گویی از شاه با یکدیگر

رقابت سختی را در پیش گرفته بودند، عصر نوینی از مشروطه خواهی در صحنه سیاسی، اجتماعی ایران چهره نمود. شاه خشنود بود که مخالفان داخلی و نیز منتقدان خارجی او دیگر

دستاویزی برای عیب جویی نخواهند یافت. این نظام دو حزبی و سپس چند حزبی

حکومت ساخته فسادآور و البته، ناکارآمد تا نخستین سالهای دهه 1350 تداوم یافت. در طول دوران فعالیت این نظام چند حزبی حکومت ساخته، مخالفان سیاسی رژیم به جِد مورد تعقیب قرار گرفتند. به طوری که، در سراسر دهه 1340 و اوایل دهه 1350، فشار حاکمیت بر

نیروهای مخالف تشدید شد، تا آنجا که گمان می رفت دیگر مخالفان رژیم امکانی برای تحرک نخواهند یافت و ثبات سیاسی حاکمیت بیش از هر زمان دیگری تضمین شده است. به نظر می رسید جلوه های آشکاری از شیوه استبدادی و خفقان آور حکومت رضا شاه بار دیگر در عرصه سیاسی و اجتماعی کشور چهره گشود. در همان حال، با پشتیبانیهای روزافزون قدرتهای خارجی (آمریکا و انگلستان) شخص شاه نیز به تدریج به این باور می رسید که تحمل نظاره کردن بر فعالیت کمدی وار احزاب به اصطلاح سیاسی خودساخته اش نیز برای او دشوار شده است. گویا به این نتیجه رسیده بود که در شرایط فرمانفرمایی بلامنازعش،

فعالیت (البته بی اهمیت) این احزاب نیز به نوعی، حیطه قدرت و سلطه اش را محدود خواهد

ساخت. ضمن اینکه احزاب سیاسی فعال در کشور، هرگز نتوانسته بودند بازی دموکراسی شاهانه را رونقی بسزا بخشند. بنابراین، در یکی از واپسین روزهای سال 1353، شاه ناگهان،

به انحلال این احزاب فرمان داد و تأسیس حزبی واحد را اعلام کرد. این تشکل جدید که حزب رستاخیز ملت ایران نام گرفت، مأموریت داشت تمام مردم کشور را به نشانه وفاداری بدون قید و شرط نسبت به شاه در صفی واحد متحد سازد و آشکارا بر طبل شکوفایی دیکتاتوری در عرصه سیاسی، اجتماعی کشور بکوبد. هر چند، گمان بر این بود با تأسیس و فعالیت حزب رستاخیز، موقعیت شاه و حاکمیتش بیش از پیش، تحکیم خواهد یافت؛ اما، چنین مقدّر شد که تأسیس این حزب عاملی بس مهم و اثرگذار در سقوط نهایی رژیم پهلوی باشد. هنوز کمتر از چهار سال از تأسیس حزب رستاخیز نگذشته بود که بساط رژیم پهلوی و

به همراه آن نظام شاهنشاهی که سخت مورد تعرض مخالفان سیاسی پرشمارش قرار گرفته بود، برچیده شد.

کتابی که تحت عنوان «حزب رستاخیز؛ اشتباه بزرگ» پیش روی خوانندگان محترم گشوده است، به بررسی سیر رویگردانی شاه از روشهای دموکراتیک حکومت و در نهایت تأسیس حزب رستاخیز می پردازد. در این بررسی سعی نویسنده بر آن بود که پاسخهای روشنی برای پرسشهای زیر فراهم آورد: 1- علل تأسیس حزب رستاخیز چه بود؟ 2- چرا حزب رستاخیز نتوانست گامی در تحکیم و تثبیت رژیم پهلوی بردارد؟ 3- اهداف، خواسته ها و نیز مشکلات

و چالشهای پیش روی حزب رستاخیز در طول 5/3 سال فعالیت چه بود؟ 4- و در نهایت

اینکه، چرا حزب رستاخیز دچار چنان رکود و ناکارآمدی زودهنگامی گردید که نتیجه اش شکست، ناکامی و انحلال و توقف قطعی فعالیتهای آن در واپسین ماههای عمر رژیم پهلوی شد؟

در تدوین این کتاب از اسناد و مدارک، کتب، نشریات، گزارشات، مصاحبه ها و ... پرتعدادی بهره جسته ایم و هرگاه صدها و بلکه هزاران برگ از اسناد و مدارک آرشیوی را

مستثنی کنیم، شمار منابع مکتوبی که جهت غنای مطالب کتاب به آنها مراجعه گردیده، از 700

مورد نیز در می گذرد.

فصل اول: روند نقض قانون اساسی و مشروطیت

اشاره

روند نقض قانون اساسی و مشروطیت

در دهه اول سلطنت محمدرضا پهلوی

در آخرین ساعات عصر یکشنبه یازدهم اسفند سال 1353، شاه⁽¹⁾در حضور جمعی از دست اندرکاران درجه اول کشور اعلام کرد که دیگر نظام چند حزبی موجود را برنمی تابد و

ادامه حیات آن را در راستای اهداف و طرحهای بلندپروازانه خود سودمند نمی داند و بدون

اینکه مستمعین را مدت زیادی منتظر نگه دارد از ضرورت تأسیس حزبی واحد و فراگیر سخن به میان آورد تا سیاستهای آتی کشور بر اساس داده های راهبردی آن تنظیم و به اجرا

گذاشته شود. حزب جدید که مورد موافقت بی چون و چرای حاضرین در جلسه قرار گرفت، و «حزب رستاخیز ملت ایران» نامیده شد، در واقع روند دیکتاتوری حاکم بر کشور را به نهایت رساند. بنابراین، تأسیس حزب واحد و فراگیر رستاخیز ملت ایران را باید آخرین مرحله دیکتاتوری شاه قلمداد کرد که بدون محابا، بقایای بسیار متظاهرانه و فرمایشی اصول مشروطیت و دموکراسی را در ایران فرو ریخت.

مشروطیت ایران از هنگام پیروزی در سال 1324 ق/ 1906 م، برابر با 1285 شمسی تا زمان تأسیس حزب واحد و فراگیر رستاخیز ملت ایران در سال 1353 ش/ 1975 م، برابر با 1395 ق، - که در واقع آن را باید پایان عمر آن شمرد،- بیشتر از 70 سال دوام نیاورد.

اولین ضربه کاری را در سوم اسفند 1299، رضاخان و البته، بیش از او، حامیان انگلیسی اش با برنامه ریزی و تمهید کودتا، بر مشروطیت ایران وارد ساختند. روند مشروطیت زدایی با صعود رضاخان به تخت سلطنت در سال 1305 ش/ 1926 م، شدت

گرفت و طی دوره شانزده ساله سلطنتش به شیوه ای بسیار ناپسند تداوم یافت.⁽¹⁾در این دوره،

هیأت دولت و وزراء تحت سیطره مستقیم رضاشاه درآمدند و نماد اصلی مشروطیت، یعنی مجلس شورای ملی، به رغم تداوم حیات ظاهریش مجالی برای نقش آفرینی پیدا نکرد. بدین ترتیب، در حالی که کمتر از 20 سال از عمر انقلاب مشروطیت سپری شده بود با آغاز سلطنت رضاشاه، نظام استبدادی پیشین با چهره ای خشن تر بر کشور چنگ انداخت. اقدامات او در عرصه سیاسی یکسره، در نفی مشروطیت و نادیده گرفتن آزادیهای فردی و اجتماعی متبلور شد. او دیگر خود را در جایگاهی از قدرت و سلطه دیکتاتوری می دید که مجلس شورای ملی را به طویله تشبیه سازد. او طی دوران سلطنتش توانست مقام و موقعیت مجلسی را که چنان حقارت آمیز از آن یاد می کرد، به بدترین وجه تنزل دهد.⁽²⁾

مجلس شورای ملی، دوره های پنجم تا دوازدهم مراجعه کنید. بر پایه همین صورت مذاکرت مشخص می شود که، به ویژه از دوره هفتم به بعد طرح مسائل سیاسی - انتقادی از مباحثات و سخنرانیهای نمایندگان رنگ می بازد و هیچ بحثی که نشانه نقد نمایندگان از حاکمیت و خصوصا شخص رضاشاه باشد، مطرح نمی شود.

در عرصه زندگی اجتماعی و فردی نیز، دیگر از آزادیهای مصرّح در قانون اساسی مشروطیت خبری نبود و نشریات مستقلی که بتوانند اندیشه های آزادیخواهی و مشروطیت را اشاعه دهند، محلی از اعراب نداشتند. غالب افراد و گروههای مشروطه خواه، به تدریج،

سرکوب و از عرصه سیاسی و اجتماعی کشور منزوی شدند و آنان که ماندند نیز دست همکاری با حاکمیت جدید گشودند و به نوعی در تحکیم و تداوم وضعیت جدید سهیم شدند.⁽³⁾همچنین، دیگر از احزاب دوران مشروطیت (همانند حزب دموکرات و اعتدالی) اثری وجود نداشت و رژیم بدون در نظر گرفتن مصالح کلی نظام مشروطیت و بی هیچ مانعی، همانند پیشینیانش، با پیشه کردن روشهای غیر اصولی و نادیده گرفتن قواعد سیاسی،

لجام گسیخته کشور را به سوی مطامع خود و بیگانه سوق می داد.

رضاشاه هرگز فعالیت هر چند غیر مؤثر احزاب سیاسی مستقل را بر نمی تابید.⁽¹⁾از اینرو، در آن برهه از زمان، هر آنچه از اشکال ظاهری نظام مشروطیت که هنوز تداوم داشت، می بایست در راستای تحقق خواسته ها و علایق وی انجام وظیفه نماید. به راستی هم، در شئون مختلف اجتماعی و سیاسی، کشور در چنگال دیکتاتوری بسیار خشن و انعطاف ناپذیر گرفتار آمده بود که بی محابا، هرگونه مخالفتی را در نطفه خفه می کرد و در کشتن و از میان برداشتن مخالفان خود هیچ تردیدی به خود راه نمی داد.⁽²⁾این روش سختگیری بر مخالفان و اعمال دیکتاتوری خشن تا هنگام حمله متفقین به ایران و خلع اجباری او از سریر سلطنت،

ادامه یافت. اینکه در جریان حمله متفقین به ایران، طی جنگ جهانی دوم (که نهایتا به سقوط

او از سلطنت منجر شد) مردم در برابر این تجاوز مقاومتی نکردند، در درجه اول از همین

روشهای مستبدانه رضا شاه نشأت می گرفت که وادارشان می ساخت تا ورود ارتش اشغالگر را بر بقای او ترجیح دهند.

سقوط رضاشاه: زمینه های بازگشت به عهد مشروطیت

هنگامی که محمدرضا پهلوی در 25 شهریور 1320 بر جای پدر نشانده شد، فقط 22 سال داشت. در آن زمان، شرایط سیاسی، اجتماعی و نظامی حاکم بر کشور هرگز به او اجازه نمی داد که بتواند روشهای پدر را در اداره کشور دنبال کند. با این همه، حوادث و تحولات

کشور، طی سالهای بعد به درستی نشان داد که شاه جدید نیز نظیر پدر نمی خواست در راه مشروطیت و اجرای قانون اساسی مصوب سال 1324 ق/ 1285 ش گام بردارد. اما، به دلایل داخلی و خارجی تا تحقق کامل این هدف، به ناگزیر، کوشید راهی در پیش گیرد که به طولانی

شدن سلطنت بدفرجامش منتهی شود. به عبارت دیگر، برخلاف پهلوی اول که خیلی زود بساط مشروطیت را برچید و نهادهای دموکراتیک و قانونی کشور را به بازی گرفت، فرزندش به همان دلایل پیش گفته، راه پدر را طی فرایند طولانی تری دنبال نمود. دقیقا در

چارچوب همین تئوری است که در اثر حاضر تأسیس حزب رستاخیز ملت ایران را در واپسین سالهای سلطنت محمدرضا پهلوی، تحت عنوان آخرین مرحله دیکتاتوری تبیین و تحلیل کرده ایم.

با سقوط رضاشاه، بار دیگر شرایط لازم برای بازگشت به الگوهای ارائه شده از سوی نظام مشروطیت برای اداره کشور فراهم شده و جوّ رعب انگیز دوره سلطنتش، حداقل به طور موقت، از عرصه کشور رخت بربسته و در همان حال که نیروهای اشغالگر متفقین در اقصی نقاط کشور مستقر بودند، نیروهای اجتماعی و سیاسی کشور امکان یافتند فعالیتهای آزادانه تری را دنبال کنند. به دنبال پدید آمدن چنین فضایی بود که به تدریج احزاب جدید در عرصه سیاسی کشور ظاهر شدند و شروع به فعالیت کردند. این روند با طی فراز و نشیبهایی،

تا پایان قهرآمیز دوران نخست وزیری دکتر محمد مصدق در 28 مرداد 1332 ادامه پیدا کرد.

اولین حزب سیاسی که پس از سقوط رضاشاه اعلام موجودیت کرد و فعالیتش را به سرعت آغاز نمود، حزب توده بود که در گذشته، بسیاری از فعالان آن از سوی رژیم دستگیر

شده بودند.⁽¹⁾حزب توده که عمدتا از خط مشی شوروی تبعیت می کرد، پس از اینکه شاه در 15 بهمن 1327 به هنگام حضور در دانشگاه تهران از سوی فردی به نام ناصر فخرآرایی هدف سوءقصد قرار گرفت، غیرقانونی اعلام شد، ولی فعالیت آن کاملاً متوقف نشد و حداقل، تا پایان دوران نخست وزیری دکتر مصدق در عرصه سیاسی کشور فعّال بود. از میان

احزاب دیگری که در سالهای نخست دهه 1320 تأسیس شدند، باید از حزب ایران، حزب همرهان، حزب عدالت، حزب میهن پرستان، حزب ملیون ایران، حزب وطن، حزب اراده ملی و حزب عدالت نام برد.⁽²⁾یکی از مهم ترین احزاب اواسط دهه 1320، حزب دموکرات به رهبری قوام السلطنه بود که توانست در عرصه سیاسی کشور جای پایی برای خود باز کند و فعالیت سیاسی سایر احزاب را تحت الشعاع خود قرار دهد. طی دوره اقتدار همین حزب دموکرات و نخست وزیری قوام السلطنه، میان فرقه دموکرات آذربایجان به رهبری پیشه وری، حزب ایران و نیز حزب توده ائتلافی به وجود آمد که تا برچیده شدن حکومت خودمختار پیشه وری در آذربایجان دوام داشت. با این همه، مهم ترین تشکل سیاسی اواخر

دهه 1320، جبهه ملی بود که به رهبری دکتر مصدق از ائتلاف احزاب و افراد مختلفی تأسیس

شد و پایان اقتدار آن نیز با سقوط قهرآمیز مصدق از نخست وزیری همزمان گردید. در میان

احزاب جنجالی این دهه، حزب زحمتکشان به رهبری دکتر مظفر بقایی فعالیت می کرد که در این دوره، اعضای حزب نیروی سوم را به عضویت پذیرفته بود.⁽¹⁾

یکی از مشخصه های دوره سالهای 32 - 1320، آزادی فعالیت احزاب سیاسی بود که هیأت دولت و نیز دربار (و بالاخص شخص شاه) هنوز امکانی برای محدود ساختن آن نیافته بودند. در این دوره، از قدرت شاه و دربار به طور قابل ملاحظه ای کاسته شده بود⁽²⁾و دولتها نیز به دلایل عدیده داخلی و خارجی به ندرت توانستند قدرت فائقه ای در عرصه سیاسی به

دست آورند.⁽³⁾به ویژه اینکه در این دوره شاهد ظهور و سقوط زودهنگام کابینه ها هستیم. چنانکه فقط طی هفت سال نخست سلطنت محمدرضا پهلوی (1320 - 1327) حدود 24 کابینه روی کار آمد⁽⁴⁾که البته کمتر از انسجام کاملی برخوردار بودند و به دلیل دسته بندیهای سیاسی و حزبی و مجموعه شرایط داخلی و خارجی دیگر مجال چندانی برای انجام وظایف خود نمی یافتند.⁽⁵⁾

نظیر کابینه های دهه 1320، مجلس شورای ملی نیز از انجام وظایفی که معمولاً، یک پارلمان مستقل و سودمند در عصر مشروطیت بر عهده دارد، فروماند.⁽⁶⁾پس از سقوط رضاشاه در شهریور 1320، انتخابات دوره سیزدهم مجلس شورای ملی در ماههای پایانی همان سال برگزار شد. نتایج حاصله حاکی از آن بود که ترکیب نمایندگان انتخابی تا حد زیادی متأثر از جو سیاسی حاکم بر دوره سلطنت رضاشاه بوده است. مجالس دوره 14 تا 17 شورای ملی نیز به رغم آزادیهای سیاسی که در عرصه کشور پدیدار شده بود، هرگز نتوانستند

در حد رضایت خاطر موکلین خود ظاهر شوند. هر چند گروهی از افراد شایسته نیز در میان آنها به چشم می خورد، اما جو غالب مجلس مسئولیت پذیری یک پارلمان عصر مشروطیت را برنمی تابید. وانگهی، از همان آغاز اعمال نفوذ دولت، دربار و نیز گروههای ذی نفوذ در امور سیاسی و اجتماعی، اصل انتخابات آزاد و بدون نقص را عملاً نقض کرده و فریاد شاکیان

طبقات مختلف، از بروز تقلب در جریان انتخابات حکایت می کرد. بدین ترتیب نمایندگان

مجلس از همان ابتدا کمتر امکان می یافتند در دوره نمایندگی خود به وظایف فرامحلی و شخصی بیاندیشند. در این دوره بخش اعظمی از نمایندگان مجلس شورای ملی، حتی آشکارا از سیاست کشورهای خارجی (بالاخص شوروی و انگلیس) حمایت می کردند و به نوعی حضور و فعالیت شان در مجلس وامدار این کشورها بود⁽¹⁾و نهایتا اینکه «نماینده مجلس، همانند دیگر اعضای نخبگان حاکم، قبل از تصمیم به انجام عملی خاص منافع آنی و آتی فرد و نیز مصالح خانواده، دوستان، اعوان و انصار یا گروههای وابسته به خود را در نظر گرفته، سود و زیان احتمالی اعمال خود را می سنجید. مهمتر از آن، آزادی عمل وی را شماری از عوامل ساختاری نظیر ایدئولوژی، اعتقادات و نظام های ارزشی که با سرشت او درآمیخته بود،

محدود می کرد که طبیعتا این محدودیت بر کردار او تأثیر می گذارد. با این حال تنها شمار کمی از نمایندگان به دلبستگی های ایدئولوژیک منسجم پای بند بودند؛ اکثریت آنان مصلحت گرایانی

بی محابا بودند که زبان آوری هایشان معمولاً چندان ارتباطی با کردار واقعی آنان نداشت. بیشتر نمایندگان و در واقع بخش عمده نخبگان را حامیان غیر متعهد الگوی موجود قشربندی اجتماعی

و شیوه های توزیع ثروت و سایر امتیازات در جامعه، تشکیل می دادند. تقریبا تمامی اعضای

نخبگان در اعتقاد به مصونیت مالکیت خصوصی، به ویژه اصول و شیوه های موجود مالکیت ارضی و ضرورت وجود سلطنت به عنوان نگهبان نظام سنتی اجتماعی و معنوی جامعه، سهیم بودند. چنین دلبستگی های مشترک همواره اعمال آنان را تابع یک سلسله قیود و شروط قرار

می داد، لیکن برای آنکه در نخبگان به طور اعم و در نمایندگان به طور اخص، پیوستگی و

انسجام گروهی به وجود آورد، یا آنان را در راستای شناسایی و پیشبرد منافع مشترک جمعی خود سوق دهد، کفایت نمی کرد.»⁽²⁾

بدین ترتیب، مشکل می توان پذیرفت که در دهه اول سلطنت محمدرضا پهلوی، ظرفیت لازم سیاسی و درک اجتماعی متقابل جهت تبیین و تجدید الگوهای عملی یک نظام مشروطه فراهم شد و به ویژه آنکه، مجلس شورای ملی به عنوان رکن اساسی مشروطیت، تحت تأثیر فضای متشنج سیاسی و اجتماعی کشور و نیز، اعمال نفوذ کشورهای خارجی نتوانست به وظایف خود عمل نماید.

مجلس مؤسسان و گسترش حیطه اختیارات شاه

با وجود اعمال نفوذ شدیدی که رضاشاه نسبت به مجلس شورای ملی به عمل می آورد، طی دوره زمامداری اش، اقدامی قانونی جهت تضعیف مجلس شورای ملی صورت نگرفت. اما پس از سقوط او، در همان سالهایی که گمان می رفت عصر تجدید حیات مشروطیت فرا رسیده است، گامی اساسی در کاهش اعتبار و جایگاه مجلس برداشته شد. در 15 بهمن 1327، شاه به شیوه ای مشکوک در دانشگاه تهران هدف گلوله ناصر فخرآرایی، که گمان می رفت از

اعضای حزب توده باشد، قرار گرفت و به رغم شلیک چهار گلوله از سوی ضارب به سوی سر و صورت شاه، جراحات وارده بسیار جزئی بود. این حادثه علاوه بر اینکه باعث غیرقانونی شدن فعالیت حزب توده گردید، زمینه ای غیر منطقی و خلاف اصول جهت تغییر در مفاد اصل 48 قانون اساسی شد که به موجب آن، اختیار شاه در انحلال مجلس شورای ملی

افزایش چشمگیری یافت.

هنوز به درستی روشن نشده است که میان سوءقصد به شاه و لزوم افزایش اختیاراتش در انحلال مجلس شورای ملی، چه رابطه ای است؟ در هر حال، این واقعه بهانه ای برای تغییر

اصل 48 قانون اساسی در راستای انحراف از اصول مشروطیت شد. بالاخص با راهنمایی و کمک چند تن از پیشگامان مشروطیت که در رأس آنها سیدحسن تقی زاده قرار داشت، گامی به ظاهر قانونی در تعطیلی اصل 48 قانون اساسی مشروطیت برداشته شد⁽¹⁾و در نتیجه، حیطه قدرت شاه افزایش چشمگیری پیدا کرد.⁽²⁾در اصل 48 قانون اساسی عصر مشروطیت آمده بود:

هر گاه مطلبی که از طرف وزیری پس از تنقیح و تصحیح در مجلس سنا به مجلس شورای ملی رجوع می شود قبول نیافت، در صورت اهمیت، مجلس ثالثی مرکب از اعضای سنا و مجلس شورای ملی به حکم انتخاب اعضای دو مجلس و بالسویه تشکیل یافته در ماده متنازع فیها رسیدگی می کند. نتیجه رأی این مجلس را در شورای ملی قرائت می کنند. اگر موافقت

دست داد فبها، والا شرح مطلب را به عرض حضور ملوکانه می رسانند. هرگاه رأی مجلس شورای ملی را تصدیق فرمودند مجری می شود. اگر تصدیق نفرمودند، امر به تجدید مذاکره و

مداقه خواهند فرمود و اگر باز اتفاق آراء حاصل نشد و مجلس سنا با اکثریت دو ثلث آراء

انفصال مجلس شورای ملی را تصویب نمودند و هیئت وزراء هم جداگانه انفصال مجلس شورای ملی را تصویب نمودند، فرمان همایونی به انفصال مجلس شورای ملی صادر می شود و اعلیحضرت همایونی در همان فرمان حکم به تجدید انتخابات می فرمایند و مردم حق خواهند

داشت منتخبین سابق را مجددا انتخاب کنند.⁽¹⁾

این اصل در 18 اردیبهشت 1328 از سوی مجلس مؤسسان که، به همین منظور تشکیل شده بود به شکل زیر تغییر ماهیت داد و در مقابل کاهش اعتبار مجلس شورای ملی، حیطه قدرت شاه را به طور قانونی! افزایش داد. این اقدام نخستین بنیانهای شکل گیری دیکتاتوری

شاه را پی افکند:

اصل 48- اعلیحضرت همایون شاهنشاه می تواند هر یک از دو مجلس شورای ملی و مجلس سنا را جداگانه و یا هر دو مجلس را در آن واحد منحل نماید. در هر مورد که مجلسین یا یکی از آنها به موجب فرمان همایونی منحل می گردد باید در همان فرمان انحلال علت انحلال ذکر

شده و امر به تجدید انتخابات نیز بشود.

انتخابات جدید در ظرف یک ماه از تاریخ صدور فرمان شروع شده و مجلس یا مجلسین جدید در ظرف سه ماه از تاریخ مزبور باید منعقد گردد. مجلس جدید که پس از انحلال تشکیل

می شود، برای یک دوره جدید خواهد بود نه برای بقیه دوره مجلس منحل شده. مجلس یا مجلسین جدید را نمی توان مجددا برای همان علت منحل نمود.

هر گاه در مورد طرح یا لایحه قانونی که دو دفعه از مجلسی به مجلس دیگر رجوع شده است بین مجلس سنا و مجلس شورای ملی توافق نظر حاصل نشود کمیسیون مختلطی مرکب از اعضاء مجلسین که به عده مساوی از طرف هر یک از مجلسین انتخاب می شود تشکیل و در مورد اختلاف رسیدگی کرده گزارش خود را به مجلسین تقدیم می نماید. هر گاه مجلس سنا و

مجلس شورای ملی گزارشی را که کمیسیون مختلط داده است تصویب نمودند قانون مزبور برای توشیح صحه ملوکانه ارسال می شود. در صورتی که مجلسین در گزارش مختلط نیز توافق

نظر حاصل نکردند مورد اختلاف به عرض ملوکانه می رسد. هر گاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی نظر مجلس شورای ملی را تصویب فرمودند امر به اجرا می دهند و الا موضوع تا شش ماه مسکوت مانده و عندالاقتضاء ممکن است بعد از انقضای این مدت به عنوان طرح یا لایحه جدیدی در یکی از مجلسین مطرح شود.⁽²⁾

مطابق اصل سی و پنجم متمم قانون اساسی مشروطیت، سلطنت، ودیعه ای الهی بود که از سوی ملت در اختیار پادشاه قرار می گرفت.⁽³⁾بر همین مبنا، هنگامی که محمدرضا پهلوی در

ساعت شانزده و سی دقیقه روز 26 شهریور 1320/ 17 سپتامبر 1941 در مجلس شورای ملی اظهار داشت: «من، خداوند متعال را گواه گرفته، به کلام اللّه مجید و هر آنچه در نزد خدا محترم است قسم یاد می کنم که تمام عمر خود را مصروف حفظ استقلال ایران، حدود مملکت [سازم،]

و حقوق ملت را محفوظ و محروس بدارم. قانون اساسی و مشروطیت ایران را نگهبان [باشم] و طبق قوانین آن سلطنت نمایم...»⁽¹⁾و رسما زمام سلطنت را بر عهده گرفت؛ امیدواری فراوانی در دلهای اقشار مختلف مردم راه یافت که سایه سنگین رعب و وحشت سیاسی - اجتماعی دوره پهلوی اول به سرعت از عرصه کشور رخت بربسته و عصری جدید تولد یابد. رفتار و سکنات فردی و سیاسی شاه در سالهای نخست سلطنت نیز این نحوه نگرش را تقویت می کرد. شاه مدت کوتاهی پس از آغاز سلطنت، در 14 آبان 1320، طی پیامی مردم ایران را

ملتی آزاد و سرافراز خطاب کرد و هشدار داد تا جهت بارورتر شدن هر چه بیشتر درخت آزادی و بهره گیری از نعمات آن «مصالح و منافع عمومی» بر «اغراض شخصی» مرجح شمرده شوند⁽²⁾و در 16 اسفند 1322 در مراسم گشایش چهارمین دوره مجلس شورای ملی، به صراحت از لزوم احترام بر اصول قانون اساسی مشروطیت و عمل بدان دفاع کرده، بالاخص بر اهمیت «اصل انفکاک قوا که در قانون اساسی تصریح شده است»پای فشرد.⁽³⁾شاه در پیام

نوروزی سال 1324 خود ضمن دفاع از آزادی و دموکراسی، مردم کشور را به حمایت از مشروطیت فراخواند و تصریح کرد: «در کشوری که از نعمت دموکراسی برخوردار است افراد به قدر استعدادی که دارند مسئول اعمال خود در برابر سایرین شناخته می شوند و قانون کسی را اجازه نداده است که از زیر بار تکلیف و وظیفه ملی شانه خالی کنند.»⁽⁴⁾شاه در سالروز پیروزی انقلاب مشروطیت ایران (14 مرداد 1324) در حضور نمایندگان مجلس شورای ملی دوره چهاردهم ضمن سوگند مجدد بر وفاداریش به حفظ اصول مشروطیت تصریح کرد:

من به همان قرآن مقدسی که بر آن سوگند یاد کرده ام برای حفظ اصول مشروطیت بکوشم ایمان دارم و تاکنون بر همان سوگند خود پایداری کرده ام و بعد از این هم پایداری خواهم

نمود.

فکر می کنم که واقعا قانون هیچ کشوری چنین قدرت مطلقه ای را که به مجلس ایران داده است به مجالس خود نداده است. بدیهی است امروز تمام قدرت دست شما مجلسیان است و

مجلس با این قدرت که دارد به تمام معنی فعال مایشاء است. بنا بر این بایستی بیشتر متوجه اهمیت مقتضیات روز و اوضاع دنیا و احتیاج ملتی که بر آن حکومت می کنید باشید.

تردید نیست که بهترین حکومت ها حکومت مشروطه است و اگر ملتی مطابق حقیقت از اصول آن پیروی نماید به بهترین ثمرات آن نائل خواهد شد.⁽¹⁾

شاه در فروردین سال 1326 هنوز اظهار خوشوقتی می کرد که نظام مشروطیت بر گردونه سیاسی کشور حکمفرماست و امیدوار بود افراد کشور که البته از نعمت آزادی «تحت لوای قانون» برخوردار بودند بتوانند کشور را در مسیری صواب و سره هدایت کنند و «بار دیگر ثابت نمایند که کشور ایران از قافله تمدن عقب نمی ماند.»⁽²⁾و چند ماه بعد در 19 خرداد 1326 اظهار امیدواری نمود «عموم افراد کشور از حقوق ملی و اجتماعی خود به طور متساوی برخوردار گردند و [از] اصول مقدس مشروطیت و دموکراسی حقیقی» برخوردار شوند.⁽³⁾

ستایش شاه از مفهوم غربی دمکراسی و مشروطیت

شاه طی سالهای دهه نخست سلطنتش، که البته از تجربه و قدرت لازم برخوردار نبود، دموکراسی و مشروطیت را به طور عام می ستود و بالاخص از دستاوردهای مفید آن در کشورهای اروپایی تمجید می کرد.⁽⁴⁾وی در پایان سفری که در شهریور 1327 به چند کشور اروپای غربی به عمل آورد در حد درک و فهم آن روز خود، برداشت مثبت و ستایش آمیزی از

نظام دموکراتیک حاکم بر کشورهای انگلستان، فرانسه، سوئیس و ایتالیا به سمع نمایندگان

مجلس رسانید و اظهار امیدواری کرد که ارکان سیاسی و اجتماعی حاکم بر ایران نیز بتوانند

از الگوهای رفتاری آن کشورها در پیشرفت مملکت بهره بگیرند. او می گفت: «ما نباید از قافله تمدن دنیا دور بمانیم. ما مثل زنجیر به دنیا اتصال یافته ایم و نباید بگذاریم آن زنجیری که ما را به قافله تمدن جهان وصل کرده است پاره شود» و «امروز دیگر نمی توان زندگی قرون وسطایی کرد. زیرا ما از جهات مختلف با دنیا ارتباط و نزدیکی داریم و باید با آن پیش برویم.»⁽⁵⁾

با این طرز تلقی از نظام سیاسی کشور که البته عمق چندانی هم نداشت، هر چه زمان بیشتری از دوران سلطنت سپری می شد، شاه قدرت بیشتری در خود احساس می کرد و این خود زمینه ای فراهم می آورد تا از برخی کاستیهای موجود در سطح دولت و نظایر آن با لحنی

تهدیدآمیز انتقاد کند. چنانکه در 18 آذر 1327، در ملاقاتش با نمایندگانی از فراکسیونهای

مجلس شورای ملی، صراحتا کم کاریها و ناکارآییهای دولتها در چند سال گذشته را تأسف بار

خواند و آنان را متهم کرد که از زیر بار وظایف خود «شانه خالی می کرده و مسئولیت های خود را متوجه سایر ارکان حکومت می کنند» و هشدار داد که «پشتیبانی و حمایت من از دولتها برای این است که در انجام کارهای اصلاحی، بهبود وضع جامعه و رفع سختی و فشار آنها توفیق داشته

باشند و بتوانند از بار مشکلات مردم بکاهند، ولی در آتیه این تصویب و تقویت و موافقت را مشروط بر موفقیت آنها خواهم ساخت.»⁽¹⁾مدت کوتاهی پس از این اظهارات، سوءقصد 15 بهمن 1327 پیش آمد و بهانه ای شد تا شاه، علنا، مجلس شورای ملی را نیز به بوته نقد بکشد و آن را به کم کاری و عدم انجام وظایفش در راستای اصول مشروطیت متهم سازد و با راهنماییهایی که از سوی برخی پیشگامان مشروطیت صورت گرفته بود بر لزوم تشکیل مجلس مؤسسان پای فشارد تا جهت افزایش اختیارات خود در عرصه تصمیم گیریهای مهم کشور، راهی قانونی بیابد. شاه در 5 اسفند 1327 طی گفتاری ضمن تشریح مشکلات کشور و انتقاد از مجلس و اینکه مشروطیت ایران چندان سنخیتی با نظامهای مشروطه حاکم بر کشورهای مختلف جهان ندارد و نیز توازن قوا در آن مراعات نگشته است، گفت:

مقصود از ملاقات آقایان ذکر مطلب لازمی بود که خواستم از آن استحضار حاصل نمائید. البته آقایان به خوبی اطلاع دارند که وضع فعلی کشور متأسفانه از هر حیث در هم ریخته و شیرازه امور از هم گسیخته شده است. فقر و فلاکت و بدبختی و بیماری همه جا را فرا گرفته و هیچ کار مفیدی در دستگاههای مؤثر کشور انجام نمی شود. مثلاً پنج سال است که بودجه مملکت از تصویب مجلس نگذشته و هیچ گونه تعدیلی هم در زندگی اجتماعی طبقات حاصل نشده و تمام این جریانات به کلی برخلاف میل و عقیده و سلیقه من می باشد و تاکنون هم در

موارد عدیده این مطلب را متذکر شده ام.

علت واقعی این آشفتگی این است که مشروطیت و دموکراسی ایران شباهت به هیچکدام از مشروطیت های دنیا ندارد و به تصدیق مجاهدین صدر مشروطیت که عده ای از آنان در این جلسه شرکت دارند و قانون اساسی هم به قلم آن ها تدوین یافته، تا توازن بین قوای عامله

مشروطیت نباشد غیر از فساد چیزی عاید کشور نخواهد شد. همان طور که من و لابد همه،

مخالف اختیارات مطلق قوه مجریه هستیم و معترفیم که قوه مجریه را باید قوه مقننه نظارت و کنترل نماید و به خصوص این قوه بودجه مملکتی را با دقت رسیدگی و تصویب کند، همان طور

هم رئیس مملکت باید بتواند اگر خدای ناکرده قوه مقننه در راه اشتباه باشد و بن بستی ایجاد شود با تجدید انتخابات اشکال را رفع نموده و به هر صورت عقیده جدید مردم را درک نماید.

پس مثل تمام ممالک دمکرات و مترقی دنیا که الزاما در آنها توازن بین قوا هست ما هم باید طریقی را اتخاذ نمائیم که آنها پس از سالها تجربه اتخاذ نموده اند.

باز تکرار می کنم که در کشور ما متأسفانه مشروطیت حقیقی به مفهوم واقعی آن، آن طور که در تمام ممالک متمدن و راقیه موجود است وجود ندارد و عموم افراد کشور به تساوی از مفاهیم واقعی آزادی و مشروطیت بهره مند نمی باشند.

با حق تجدید انتخابات در صورت تشخیص رئیس مملکت هم ملت بهتر می تواند در سرنوشت خود نظارت نماید و هم انتخابات خیلی صحیح تر و آزادتر انجام خواهد گرفت. من که حاضر هستم در هر موقعی جان خود را فدای مملکت نمایم به هیچ روی قبول نمی کنم که نام

من ملعبه عده ای از اشخاص جاهل شود که از نقص مشروطیت فعلی سوءاستفاده نموده و اوضاع را آشفته کرده و آینده کشور را به تباهی سوق دهند.

با توجه به مراتب فوق، با رجال صدر مشروطه مشورت لازم نموده و مصمم شده ام که مجلس مؤسسان را تشکیل دهم و از این دعوت دو مقصود دارم: اول اینکه چون هر قانونی با

توجه به پیشرفت زمان و به وجود آمدن وضعیت های تازه احتیاج به پاره ای اصلاحات پیدا

می کند تا با مقتضیات آن تطبیق نماید و راه این اصلاح متأسفانه در قانون اساسی پیش بینی نشده است، بنا بر این مقصود اول، یافتن راهی است که بتوان به وسیله آن اصلاحات لازمه را به نفع کشور و اجتماع در موقع خود در قانون اساسی به عمل آورد. دوم موضوع اصلاح اصل چهل و هشتم قانون اساسی است.⁽¹⁾

با تشکیل مجلس مؤسسان و تغییر مفاد اصل 48 قانون اساسی، مجلس شورای ملی که تا آن هنگام حداقل بر حسب ظاهر قانونی، تشکیل، فعالیت و انقضای مدت آن، مصون از دخالت و اراده شاه بود، تحت سیطره اش قرار گرفت. شاه مختار بود هر گاه مصلحت دید، بر

عمر مجلسین خاتمه دهد و فرمان انتخاباتی نو و خود خواسته را صادر نماید. بدین ترتیب،

رکن اصلی مشروطیت ایران به سختی ضربه دید.

همین که مجلس مؤسسان، چنانکه مدنظر شاه بود حیطه اختیارات او را در سلطه بر مجلس شورای ملی تأیید کرد، چند روز بعد، در 24 اردیبهشت 1328، اعضای مجلس مؤسسان خوشوقت شدند که شاه اقدام آنان را ستوده و تأکید کرد که «چون اراده ملت معطوف بر این شد که دموکراسی به مقیاس حقیقی خود در کشور ما استوار شود اقدام آقایان در تدوین

اصول جدیدی در قانون اساسی بس لازم و دارای اهمیت است». شاه اضافه کرد که: «از آن پس مشروطیت حقیقی با برقراری توازن بین قوا در کشور به مورد اجرا گذارده خواهد شد»⁽¹⁾و توصیه کرد که «انحلال مجلس یا مجلسین که در قانون اساسی پیش بینی و به نظر رئیس مملکت گذاشته شده برای موقعی است که اگر امری پیش آید یا خدای نخواسته برخلاف انتظار عمل مجلس یا

مجلسین مباین با افکار عمومی باشد مردم در این موقع بتوانند نظر خودشان را اظهار نمایند. این اصول برای تحکیم امر مشروطیت است و کاری که آقایان در این چند روزه انجام داده اند برای

اثبات مشروطیت بود. این اقدام[،] مشروطیت ما را که به وضع فلاکت باری دچار شده بود نجات داد، چون اگر این وضع ادامه می یافت دو صورت پیدا می شد. یا اصول اعمال زور و قدرت در

این مملکت مستقر می گردید که خود این اصول موجب ابتلائات عدیده ای می شد که عکس العمل آنها هرج و مرج و بی نظمی بود، یا خدای ناخواسته دچار انقلاباتی می شدیم که در دنیا و در این زمان به نفع مملکت تمام نمی شد.»⁽²⁾

در همان جلسه شاه عدالت اجتماعی را از ارکان مشروطیت خواند و دستگاه دادگستری و قضاوت را مسئول تحقق عدالت اجتماعی در کشور برشمرد و در همان فرصت کوتاه بر خود لازم دید تا پس از انتقاد مجدد از عملکرد دولت و مجلس که طی ماههای گذشته رنگ جدی تری به خود گرفته بود، دستگاه دادگستری کشور را نیز سرزنش کند که «آن طور که باید کار خودش را انجام نمی دهد».⁽³⁾با تمام این تفاصیل شاه هنوز اذعان می کرد به سوگندی که در اوایل سلطنتش بر تقویت مشروطیت و قانون اساسی یاد کرده همچنان وفادار است و «حالا هم که اصلاحاتی در قانون اساسی ایران شده است لازم دانستم که سوگند جدیدی به حفظ قانون

جدید اساسی ایران ادا کنم.»⁽⁴⁾

مخالفت روحانیون با تشکیل مجلس مؤسسان و تغییر قانون اساسی

در رأس تمام کسانی که پس از حادثه سؤقصد به حال شاه در 15 بهمن 1327، دستگیر شد، آیت اللّه کاشانی بود. او را مدت کوتاهی پس از دستگیری به قلعه فلک الافلاک در خرم آباد

بردند و سپس به کشور لبنان تبعید کردند. آیت اللّه کاشانی از همان تبعیدگاهش در لبنان، طی نامه ای نسبتا مبسوط به تشکیل مجلس مؤسسان و تغییر موادی از قانون اساسی (به ویژه اصل

48 آن) سخت اعتراض کرده، نگرانی عمیق خود را از تبعات سوء این اقدام به مردم، نمایندگان مجلس و شخص شاه گوشزد نمودند.

در بخشهایی از نامه آیت اللّه کاشانی می خوانیم:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

و لاحول ولا قوة الا بالله العلی العظیم. وضعییات ملامت خیز و ترتیبات اسف انگیز ایران که قلوب را جریحه دار می نماید این دورافتاده از وطن را وادار نمود از چند صد فرسخ راه وظیفه دینیه حتمیه و وجدانیه به هموطنان عزیز را پس از سلام ابلاغ نمایم ...

امیدوارم عرایض خالصانه این خادم اسلام مؤثر و از خواب غفلت بیدار و تنبلی را کنار و از فجایع و بیدادگری هایی که نقشه آن را کشیده و با غفلت ملت عنقریب جامه عمل را می پوشد

جلوگیری نمائید ... همه مزه دیکتاتوری بیست ساله را چشیده، در این طرز حکومت کسی مالک مال و جان و ناموس و حیثیت خود نیست و امور مملکت به دلخواه خودخواهان به زور سرنیزه اداره می شود. هر ظلم و جنایتی را بدون بیم و هراس با کمال بی شرمی آن بی خبرانِ از خدا می نمایند و مال ملت را به یغما می برند و صرف عیاشی می نمایند. ولی این دیکتاتوری

قانونی نیست، وای بر آن وقتی که قانون اساسی را چنانکه تصمیم گرفته اند تغییر دهند و انتخابات را با سرنیزه پیش ببرند و دزدان و شیادان طرفدار دیکتاتوری را به کرسی وکالت بنشانند و مجلس سنا را از اشخاص فاسد تشکیل بدهند. آنوقت است که هیچکس قدرت اندک تنفسی و تکلمی برخلاف مظالم و خودخواهی های دیکتاتورها نداشته باشد و هر کس برخلاف میل آنها

حرفی بزند گرفتار حبس تاریک [می شود] یا به دیار عدمش می فرستند ...

تبعید این خادم اسلام و ملت با آن وضع فجیع برای تغییر قانون اساسی و انتخابات فرمایشی و سوار کردن خیانتکاران و نورچشمان به گرده این ملت فلک زده و مسئله نفت و تجدید امتیاز

بانک شاهی است ... آقایان نمایندگان به طمع انتخاب خود برای دوره بعد غضب الهی را برای

خود ذخیره نکنید و این جرم و خیانت را که باعث لعنت و نفرین ابدی است یادگار نگذارید. قد مردانگی علم کنید و از جنایت خائنین خودخواه بی دین جلوگیری نمائید. عصر خود را عصر

اعراض مشروطیت قرار ندهید. قانون اساسی خونبهای جمعی کثیر از مردمان غیور و وطن خواه

دیندار است. چقدر نهب اموال و هتک اعراض اتلاف نفوس در راه آن شده، به هر ترتیب است نگذارید تغییر کند. خودخواهان و شهوت رانان به کرسی دیکتاتوری بنشینند و دیانت و

مملکت و ملت را فدای شهوت رانی خود بنمایند. راضی نشوید نفت را که باید عمده بیچارگی

این ملت لخت و گرسنه از آن دفع بشود به رایگان به نفع اجنبی از کفَش برود ...

هموطنان عزیز! در جلوگیری از تغییر قانون اساسی و دیکتاتوری و مظالم خانمانسوز فداکاری لازم است. نمی توانند همه را بکشند یا حبس نمایند. حرف حساب ملت با جدیت در دنیای امروز پیش می رود والا پشیمان می شوید در حالی که پشیمانی سودی ندارد.

در خاتمه لازم است چند کلمه به عرض اعلیضرت همایونی برساند:

شاها! تغییر قانون اساسی به نفع شاه نیست و به ضرر ملت و مملکت تمام می شود. مملکت

حاجت شدید به عدالت حقیقی اجتماعی دارد. آنهم موقوف به آزادی و اصلاح مجلس است نه به دیکتاتوری و سپردن زمام امور به دست کپسول های شهوت و طمع و خودخواهی که روز به روز ظلم و بیدادگری زیادتر و بنیاد این ملت و مملکت بر باد رود.

یکماه است هر صبح و شام اداره تبلیغات خبر تلگرافات و مجالس جشن و صدقات و انواع احساسات ملت را مبنی بر شاه دوستی در رادیو پخش می نماید آیا مقتضی نیست در مقابل این

احساسات بی شائبه ملت ستمدیده و شکرانه رفع خطر عوض تحکیم مبانی دیکتاتوری تغییر قانون اساسی و مداخله در انتخابات وسیله آزادی و آسایش ملت بینوا را فراهم نمائید؟

شاها! به سرنیزه مغرور نشوید، سرنیزه ای را که ملت به دست شما سپرده امانتی است که نباید برخلاف صلاح ملت و مملکت به کار برید به خدایی که رفع خطر فرموده اتکاء و اعتماد بنمائید. هر چند این عرایض در پیشگاه همایونی تلخ است چون حق تلخ است ولی ثمره شیرین

دارد!خادم اسلام و مسلمین سید ابوالقاسم کاشانی⁽¹⁾

در نامه دیگری که به امضای 45 تن از علمای حوزه های علمیه عراق رسیده و تاریخ 21 فروردین 1328 را بر پیشانی داشت، از شاه خواسته شده از تغییر قانون اساسی توسط مجلس

مؤسسان جلوگیری کند. این نامه حاکی از نگرانی علمای روحانی از تغییر قانون اساسی و تعطیل موادی از قوانین مشروطیت و دموکراسی است:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

پیشگاه اعلیحضرت همایون شاهنشاهی - با تقدیم مراتب دعاگویی کرارا به وسایل عدیده از عرض عرایض و غیره به عرض همایون اعلی رسیده است ماده ای که از آن تعبیر به مفتاح تغییر

قانون اساسی می شود به نظر دعاگویان مطابق انتظار عالیه مردم و عموم روحانیون که متخصص

در دولتخواهی هستند و کرارا امتحان داده اند و هم مطابق افکار عمومی ملت ایران خلاف

مصلحت و موجب تزلزل قانون اساسی است که حافظ تمام شئون مملکت است از مذهب و سلطنت و طرز حکومت و غیره. اگر چه اعلیحضرت کرارا فرموده اند که از طرف ذی شرف همایون الزامی به گذاشتن این ماده نیست ولی چون فرمان همایونی ناظر سه ماده بوده است

عموم مردم و مخصوص کسانی که به نام مجلس مؤسسان حاضر می شوند تصور می کنند که این ماده هم محل توجه و نظر خاص همایونی است. مستدعی هستیم که امر فرمایید از طرف دولت اعلامیه منتشر شود که نسبت به این ماده نظری نیست هم دعاگویان و هم اضطرابی که در افکار

عمومی پیدا شده است رفع و موجب مزید تشکر و امتنان خواهد بود.11 جمادی الثانیه 1368

[ذیل این نامه، نامه نام 45 تن از علماء ذکر گردیده است.⁽²⁾]

همچنین آیت اللّه سید محمد بهبهانی هم در انتقاد به تشکیل مجلس مؤسسان برای تغییر

موادی از قانون اساسی طی اعلامیه ای به شرح زیر نسبت به این اقدام اعتراض کرده آن را مخالف شرع و قانون دانست:

بسم اللّه الرحمن الرحیم

این ایام به واسطه پیشامدی که عموم مردم ایران در آن ذیحق [می باشند] و باید حقوق خود را حفظ نمایند در عامه مردم از جمیع طبقات اضطراب و پریشانی فوق العاده مشاهده می شود.

این نگرانی و اضطراب در مورد ماده ای است که به نام مفتاح تغییر قانون اساسی قرار است در مجلس مؤسسان مورد شور و مذاکره واقع شود، جمعی از مردم از تکلیف شرعی سؤال می کنند و برخی از نظر شخصی حقیر استعلام می نمایند. گرچه حقیر شفاها در هر دو مرحله جواب صریح داده ام ولی برای اینکه همه افراد مطلع و مسبوق باشند باز به صراحت گوشزد عموم

طبقات و مخصوصا به آقایانی که به عنوان نمایندگی مجلس مؤسسان معرفی شده اند می نمایم:

عنوان این ماده را به هیچ وجه صلاح دین و سلطنت و مملکت نمی دانم و هر رأی که در این

باب داده شود خیانت به مملکت و مخالف مصالح دین و سلطنت و استقلال و استقرار حدود مملکت می دانم و به این جهت هر رأی که در این مورد داده شود مخالف شرع و به موجب قانون اساسی قانونیت ندارد... الاحقر محمد الموسوی بهبهانی.⁽¹⁾

تحکیم پایه های دیکتاتوری

شاه که در اواخر آبان و اوایل آذر 1328 به ایالات متحده آمریکا سفر کرده بود از اینکه برخی

مطبوعات آن کشور او را به عنوان «یک سلطان مقتدر شرقی توصیف» نمودند گلایه مند شد و طی مصاحبه ای با مطبوعات آن کشور، خود را عاری از ویژگیهای یک سلطان سنتی شرقی توصیف کرد که از آویختن جواهرات بر البسه و بدن دوری می کند و اضافه نمود که: «در ایران مسائل ما همان مسائلی است که یک حکومت مشروطه و دموکرات امروزی با آن مواجه است. قانون اساسی ما از روی قوانین اساسی مغرب زمین تنظیم شده و از بسیاری جهات بی شباهت به قانون اساسی شما نیست. در ایران مانند این مملکت اصلاحات به وسیله عملیات قانونی انجام

می یابد، مقام سلطنت دارای اختیارات دیکتاتوری و استبدادی نیست و اگر هم دارای چنین

اختیاری بود کسی که فعلاً عهده دار این مقام است از آن استفاده نمی کرد.»⁽²⁾

دقیقا دو ماه بعد که نمایندگان اولین دوره مجلس سنا به حضور شاه رسیدند، وی متقاعد شده بود که با تشکیل این مجلس مشروطیت ایران بیش از پیش در مسیر تکامل و کمال گام

برمی دارد. مجلس سنا که شامل 60 نماینده بود نظارت فائقه ای بر مصوبات مجلس شورای ملی اعمال می کرد. همان مجلسی که چندی قبل با تغییر اصل 48 قانون اساسی به میزان قابل

توجهی از اعتبار و جایگاهش کاسته شده بود. سی تن از نمایندگان مجلس سنا را مستقیما شاه

منصوب می کرد و سی تن بقیه علی الظاهر، با رأی مردم انتخاب می شدند. این روند تا پایان

دوران سلطنت محمدرضا پهلوی تداوم یافت. شاه در همان اولین جلسه گفتگویش با نمایندگان سنا تأکید کرد که «پایه و اساس حکومت مشروطیت و دموکراسی با تشکیل مجلس سنا استحکام خواهد یافت.»⁽¹⁾و طی سخنانی مبسوط، روند تکامل مشروطیت ایران را از هنگام تغییر مفاد ماده 48 قانون اساسی در اردیبهشت 1328 بدین سو، به شرح زیر ستود و بر لزوم تقویت هر چه بیشتر آن تأکید نمود:

مشروطیت ایران به عقیده من که بعضی از همین آقایانی هم که حضور دارند در این نظر با من شریک بودند، تازه تکمیل شده، یعنی از هشت نه ماه پیش شباهت به ممالکی که پیشقدم مشروطه می باشند پیدا کرده است. تردیدی نیست که مشروطیت و حکومت دموکراسی که در تمام کشورها نتایج درخشان آن نمایان است بر سایر حکومتها رجحان دارد و بهترین نوع حکومتها است که در بیشتر کشورها قوام و ثبات پیدا کرده و مردم هم این نوع حکومت را تقویت می کنند و از مزایا و محسنات آن برخوردار می شوند. البته هر حکومتی محسناتی دارد و ممکن است معایبی هم داشته باشد، ولی در حکومت دموکراسی و مشروطیت که روی اراده مردم به وجود می آید و اکثریت مردم باید رأی بدهند و برگزیدگان خود را انتخاب کنند طبعا

اراده مردم حکومت می کند و میل ایشان رعایت می شود. برای مردم که خود شریک و سهیم امورند ناراحتی پیش نمی آید و ما باید نهایت سعی و اهتمام را داشته باشیم که این نوع حکومت را تقویت نمائیم و از مزایای آن مثل سایر ممالک دنیا برخوردار شویم و از همه گونه وسایل و موجباتی که راه سعادت و ترقی را به روی ملت باز گذاشته است استفاده کنیم.⁽²⁾

البته شاه نمایندگان مجلس شورای ملی را نیز از این برداشت خود درباره تکامل مشروطیت بی نصیب نگذاشت و در 2 بهمن 1328، مضمون هر آنچه را که پیشتر از آن در جمع نمایندگان مجلس تازه تأسیس سنا به زبان آورده بود، برای آنان نیز بازگفت و وظایف

نمایندگان دوره آتی مجلس شورای ملی را با توجه به اینکه «چون مشروطیت ما در ایران به پایه تکامل رسیده» بسیار مهم ارزیابی کرد. وی تاکید کرد در جهت تکامل بیشتر مشروطیت - که مراد او همانا تغییر مفاد دیگری از اصول قانون اساسی بود- باز هم به یاری نمایندگان

مجلس شورای ملی و مجلس تازه تأسیس سنا نیازمند است تا از این پس تغییرات مورد

نظرش، «با یک روح اصلاح طلبانه ای به تصویب برسد.»⁽¹⁾در 4 اسفند 1328، منظورش را به شکل صریح تری با هیأت رئیسه مجلسین شورای ملی و سنا در میان نهاد و از اینکه در اصل

49 متمم قانون اساسی مشروطیت، حق هیچ گونه اظهارنظری برای شاه درباره قوانین مصوبه مجلس پیش بینی نشده، اظهار نارضایتی کرد و به غلط «کشورهای مترقی مانند آمریکا و سوئیس» را مثل زد که در قوانین آنها چنین حقی به رؤسای کشورهای شان داده شده است. در این شکوائیه، شاه خطاب به هیئت رئیسه مجلسین شورای ملی و سنا گفت:

می باید این نکته را متذکر شوم که در مجلس مؤسسان اصولی به تصویب رسید و موادی از قانون اساسی اصلاح شد که در ضمن پیش بینی گردید که اصلاح چند ماده دیگر در ابتدای کار

مجلسین در دستور قرار گیرد، از جمله اصل 49 راجع به قوانینی بود که به تصویب مجلسین

می رسد. باید متوجه بود که اگر رئیس مملکت تشخیص بدهد که قانونی که به تصویب مجلسین

رسیده مطابق مصالح کشور نیست باید بتواند نظر خود را ابراز دارد، به این ترتیب که، در اصل 49 شایسته است برای رئیس مملکت حقی قائل شد که چنان که قانونی را به صلاح مملکت ندانست مجددا آن قانون را به مجلس برگرداند که اگر دوباره با اکثریت دو ثلث اعضای مجلسین تصویب گردید آن وقت عمل کند، یا لااقل رئیس مملکت طبق مقتضیات زمان شش ماه اجرای قانونی را که مقتضی نمی داند متوقف داشته و آن را مسکوت بگذارد. این موضوع

در قوانین کشورهای مترقی مانند آمریکا و سوئیس نیز ملاحظه شده و برای رئیس مملکت این

حق مسلم گردیده است.⁽²⁾

مجلس مؤسسان، در همان 18 اردیبهشت 1328، علاوه بر تغییر مفاد اصل 48 قانون اساسی، اصلی به متمم قانون اساسی الحاق کرده بود که بر اساس آن شاه می توانست هر گاه

اراده نماید، البته بر حسب ظاهر، طبق نظر مجلسین شورای ملی و سنا، مجلس مؤسسانی تشکیل دهد و هر یک از اصول یا متمم قانون اساسی⁽³⁾را، آن هم به صورتی قانونی، تغییر دهد.⁽⁴⁾مدت کوتاهی پس از تصویب اصل الحاقی مزبور، در مجلس مؤسسان شاه در صدد برآمده بود از این اختیار ویژه خود، با موافقت و همراهی نمایندگان مجلسین، استفاده کند و اصل 49 قانون اساسی مشروطیت را نیز به نحو دلخواه تغییر دهد. در اصل 49 قانون اساسی

مصوب سال 1324 قمری چنین آمده بود:

اصل چهل و نهم - صدور فرامین و احکام برای اجرای قوانین از حقوق پادشاه است، بدون اینکه هرگز اجرای آن قوانین را تعویق یا توقیف نماید.⁽¹⁾

پیدا ست اصل 49 متمم قانون اساسی، هرگونه اظهارنظر و یا احیانا مخالفت شاه با قوانین مصوبه مجلس شورای ملی را مردود شمرده بود و این امر برای او که می خواست مشروطیت واقعی را هر چه بارورتر در عرصه کشور محقق سازد! البته مانع بزرگی شمرده می شد. با این

حال، در کوتاه مدت مجلسین شورای ملی و سنا نتوانستند، یا نخواستند این آرزوی شاه را

برآورده سازند. اصل 49 قانون اساسی بالاخره در دوره 19 مجلس شورای ملی و مجلس سنا، در اردیبهشت 1336 اصلاح گردید و به حیطه اختیارات شاه در عرصه پاسداری از اصول مشروطیت واقعی به شرح زیر تأکید ورزید:

صدور فرامین و احکام برای اجرای قوانین از حقوق پادشاه است، بدون اینکه هرگز اجرای آن قوانین را تعویق یا توقیف نمایند: در قوانین راجع به امور مالیه مملکت که از مختصات

مجلس شورای ملی است چنان که اعلیحضرت پادشاه تجدیدنظر را لازم بدانند برای رسیدگی مجدد به مجلس شورای ملی ارجاع می نمایند. در صورتی که مجلس شورای ملی به اکثریت سه ربع از حاضرین در مرکز نظر سابق مجلس را تأیید نمود، اعلیحضرت شاهنشاه قانون را توشیح

خواهند فرمود.⁽²⁾

همگام با این اصلاحات در قانون اساسی مشروطیت، شاه در 14 مرداد 1329 طی پیامی که به مناسبت سالگرد پیروزی انقلاب مشروطیت خطاب به «هم میهنان عزیز» صادر کرد «چهل

و پنجمین سال مشروطیت و آزادی ایران را از صمیم قلب» به آنان تبریک گفت و اظهار امیدواری کرد تا مردم ایران طی قرون متمادی بتوانند سالگرد انقلاب مشروطیت را برگزار

نمایند⁽³⁾و در حالی که، در آن شرایط از هرگونه اثرگذاری جدی بر عملکرد احزاب و تشکلهای سیاسی فعال در کشور عاجز بود، به این گروهها توصیه می کرد در امور کلان کشور

همدلی بیشتری نشان دهند و کماکان کشورهای توسعه یافته اروپای غربی را به عنوان الگویی مناسب از نظام سیاسی قابل تقلید به دولتمردان کشور توصیه می نمود.⁽⁴⁾در

دیدارهایی که با نمایندگان مجلس شورای ملی داشت، بارها تأکید می کرد گروهها و تشکلهای پراکنده سیاسی با یکدیگر به توافقی دست یافته و «اکثریتی قوی تشکیل» دهند تا هرگاه درباره مسائل مختلف مذاکرات و مباحثی صورت می گیرد، نتایج قابل قبولی به دست

آید و «هدفهای مملکتی» تأمین شود.⁽¹⁾در سالهای پایانی دهه 1320 شمسی با آنکه شاه هنوز از ضرورت وجود نظام مشروطه سخن می گفت، پس از تشکیل مجلس شانزدهم و مشاهده سمت گیریهای بعدی مجلس و دولت به سوی نادیده گرفتن هر چه بیشتر مقام شاه در عرصه تصمیم گیریهای مهم کشوری، آسیبهایی را که نظام مشروطیت بر اقتدار و تحکیم موقعیتش وارد می ساخت، بیشتر درک می کرد. با این همه، در پیام 14 مرداد 1330 که به مناسبت سالگرد

انقلاب مشروطیت خطاب به مردم کشور صادر کرد، اهمیت نظام مشروطه در پیشرفت کشور را به شرح زیر ستود:

جشن چهل و ششمین سال مشروطیت را که میراث اسلاف ماست به ملت ایران تبریک می گویم و رفاه و سعادت عموم را از خداوند متعال خواهانیم. امیدواریم که عموم ملت در

حفظ اصول مشروطیت همواره ساعی و کوشا باشند. حکومت مشروطه نمونه و مظهر کار جمعی و تشریک مساعی عمومی است و در آن هر کس بنا به استعداد خود تحت لوای قانون از حقوق و مزایای قانونی بهره مند شده از عدالت اجتماعی و آزادی فردی برخوردار می شود.

بر اثر احترام به اصول مشروطیت و قانون[،] ملل آزاد جهان توانسته اند گام های بلند در راه ترقی و تعالی خود بردارند و در مبارزه زندگانی حقوق و منافع خود را حفظ کنند. برای هر نوع اصلاحات اجتماعی محیط ثابت و آرام ضروری است که سازمان های قانونی و مسئولین امر بتوانند وظایف خود را با آرامش انجام دهند و بدون تردید و تزلزل اقدامات اصلاحی را شروع

و تعقیب نمایند.

امیدواریم ملت شایسته و باهوش ایران که در هر حال مصالح حقیقی خود را تشخیص می دهد همان طور که در مورد ملی شدن نفت هماهنگی خود را حفظ کرده با متانت و حسن تشخیص در هر مورد اقدام نماید تا به یاری باریتعالی همیشه موفق باشد.⁽²⁾

اما، در 14 مرداد سال بعد، هنگامی که دولت دکتر مصدق در مصدر امور بود و به نظر می رسید موقعیت شاه بسیار بحرانی است، پیام او به مناسبت سالگرد انقلاب مشروطیت، خیلی کوتاه و به دور از هرگونه تمجید جدی از نظام مشروطه بود؛ فقط اظهار امیدواری می کرد تا «عموم مردم بر طبق قانون اساسی تکالیف حقوقی خود را محترم دانسته و مطابق آن عمل کنند».⁽³⁾در مرداد 1332 هم، شاه گرفتارتر از آن بود که به مناسبت سالگرد مشروطیت پیامی صادر نماید. بالاخص اینکه، حداقل از یک سال قبل، شاه و دربار، به همراه عوامل

داخلی و کشورهای توطئه گر خارجی (انگلیس و آمریکا)⁽⁴⁾طرح کودتایی را علیه دولت ملی

و مشروطه خواه دکتر مصدق در سر می پرورانیدند که نهایتا، با موفقیت به اجرا درآمد و 14

روز پس از چهل و هشتمین سالگرد پیروزی انقلاب مشروطیت در ایران و نیز دوازده سال بعد از سقوط اجباری رضاشاه از سلطنت، که گمان می رفت مجالی دیگر برای تجدید حیات نظام مشروطه سلطنتی در ایران فراهم شده، کودتای معروف 28 مرداد 1332 بر تمام این امیدها مهر باطل زد. ضمن اینکه، حداقل از اواسط دهه 1320، شاه با کمک طرفداران داخلی

و نیز متحدان خارجی اش گامهایی مؤثر برای از میان برداشتن دستاوردهای نظام مشروطه و

روش سیاسی مبتنی بر مردم سالاری برداشته بود و بدین ترتیب، عصر جدیدی در عرصه تحولات سیاسی - اجتماعی کشور فرا رسید.

فصل دوم: دهه دوم سلطنت محمدرضا پهلوی و گسترش بحران دموکراسی در ایران

اشاره

دهه دوم سلطنت محمدرضا پهلوی و گسترش بحران دموکراسی در ایران

استقرار رژیم کودتا و بازگشت روشهای استبدادی

همه کسانی که روند تحولات سیاسی ایرانِ پس از کودتای 28 مرداد 1332 را مورد بررسی و مطالعه قرار داده اند، بر سیر صعودی فاصله گرفتن حاکمیت از مبانی مشروطیت تأکید کرده اند. این رخداد یادآور کودتای سوم اسفند 1299 و متعاقب آن صعود رضاخان بر سریر

سلطنت بود که در یک روند تدریجی، بنیان های نظام مشروطه سست و بی اعتبار گردید. محمدرضا پهلوی نیز دوازده سال بعد از آغاز سلطنت، بر آن بود به طور جدی رفتاری را که

پدرش با نهادهای دموکراتیک در پیش گرفته بود، بار دیگر بیازماید. تحولات بعدی کشور آشکار کرد که شاه جهت زدودن انگاره های مشروطیت و جایگزینی روشهای غیر دموکراتیک در عرصه سیاسی و اجتماعی، بالاخص با یاری قدرتهای ذی نفوذ خارجی و عناصر داخلی، فرصت لازم را به دست آورده است. فضای سیاسی - اجتماعی مشروطه گونه حاکم بر کشور طی سالهای 1320 - 1332 عمدتا در نتیجه دخالتهای ناروای کشورهای خارجی و ناکارآیی ارکان سیاسی کشور بدون اینکه نهادینه شود در هم شکسته شد. در واقع،

طی دهه نخست سلطنت محمدرضا چرخش قدرت در میان نخبگان سیاسی به گونه ای نبود که تداعی کننده بازگشت نظمی دموکراتیک به صحنه کشور باشد. آنچه در صحنه سیاسی جریان داشت، دور باطلی بود از تشکیل و سپس سقوط دولتهایی که کمتر به رسالت و وظایف خود واقف بودند و مجلس شورای ملی با تمام فراز و نشیبهایی که در آن دوره طی نمود، چندان بارقه امیدی در دلها زنده نساخت، تا نشان از آغاز عصر جدیدی داشته باشد.

نشانه های بحران در دموکراسی ایران، قبل از وقوع کودتای 28 مرداد 1332 نیز مشهود بود. به همین دلیل، مشکل بتوان گفت با وقوع کودتا، مردم از یک نظام دموکراتیک و مشروطه محروم شدند. در این میان، دوران زمامداری دکتر محمد مصدق اگر چه از بعضی جهات

استثنا بود؛ اما، اولیای آن دولت نیز گرفتارتر از آن بودند که عملاً بتوانند گامی اساسی در

تحقق این آرمان تقریبا 45 ساله ایرانیان بردارند. بر همگان مسلم بود که رفتار حاکمیت با اقشار مختلف مردم، از آن پس کمتر می توانست چارچوبی قانونی و نظام مند پیدا کند و نهادهای سیاسی و اجتماعی کشور باید در فضایی آغشته به احساس ناامنی سیر می کردند.

اعمال نفوذ کشورهای خارجی در حیطه اموری که انجام آن به دولتها مربوط می شد در دهه اول سلطنت محمدرضا پهلوی کم نبود و به استثنای دکتر محمد مصدق سایر نخست وزیران آن دوره و نیز اکثریتی از وزرای کابینه ها متهم بودند که ارتباطاتی با سیاستگزاران کشورهای انگلیس، شوروی و نیز آمریکا داشته اند. اتهاماتی که چندان هم بی اساس نبود. این روند پس از کودتا نمود بیشتری یافت. سپهبد فضل اللّه زاهدی آشکارا

متهم بود که از سیاست آمریکایی ها پیروی می کند و این موضع گیری از دیدگاه دربار و شاه که عمدتا از سوی بریتانیایی ها حمایت می شدند، چندان خوشایند نبود و در نهایت نیز در زد و بند میان طرفین رقیب، زاهدیِ تاجبخش از نخست وزیری کنار گذاشته شد.⁽¹⁾حسین علاء نخست وزیر بعدی (1334 - 1336) که در طول دوران طولانی فعالیت سیاسی اش کمتر او را فردی صاحب رأی یافته ایم، ضمن حرف شنوی از شاه، به نظر می رسد در رقابت دو کشور انگلیس و آمریکا در عرصه سیاسی ایران مشی آشتی جویانه ای در پیش گرفته باشد. دوران نخست وزیری چهارساله دکتر منوچهر اقبال (1336 - 1339) که فرصت ابراز وجود بیشتری برای شاه فراهم آورد و خود نیز، در مقام «جان نثار» اعلیحضرت، مطیع تر از آنی بود که در جهت پیشبرد اهداف و خواسته های کشورهای انگلیس و آمریکا در ایران مشکل ایجاد کند و یا شاه را از نحوه عمل و وظایفی که بر عهده او نهاده شده بود، برنجاند. کابینه کوتاه و لرزان جعفر شریف امامی (1339 - 1340 ش) بدون اثرگذاری جدی در عرصه سیاسی کشور جای خود را به دولت دکتر علی امینی داد که آشکارا با برخورداری از حمایت آمریکایی ها، آماده

بود شاه را به چالش فراخواند. همین که، امینی برای حکومت شاه خطرآفرین شد، دو کشور انگلیس و آمریکا، نهایتا به راه حل مقتضی دست یافتند. شاه با پذیرش انجام وظایفی که گمان می رفت آمریکایی ها اجرای آن را ابتدائا توسط اشخاصی نظیر امینی زیبنده تر می دیدند،

لرزش به وجود آمده در پایه های قدرت و سلطنتش را مهار کرد و نهایتا در دوره نخست وزیری اسداللّه علم (1340 - 1342) اختلاف نظر انگلیس و آمریکا بر سر لزوم ابقای

قدرتمندانه شاه در رأس حاکمیت کشور به طور مسالمت آمیزی حل و فصل شد. چنانکه، با پایان دوران نخست وزیری اسداللّه علم، که البته با سرکوب شدید مخالفتهای داخلی همراه

بود، شاه آرام آرام، به دوران اوج دیکتاتوری خود نزدیک تر می شود.⁽¹⁾

اندک زمانی پس از وقوع کودتای 28 مرداد 1332 گروهها و تشکلهای سیاسی مخالف رژیم به سرعت سرکوب و از عرصه سیاسی کشور کنار گذاشته شدند. طرفداران حزب توده که در دوره نخست وزیری دکتر مصدق، فرصت مجددی برای فعالیت یافته بودند سخت تحت فشار قرار گرفتند. گروهها و احزاب طرفدار مصدق و ملی گرایان نیز تحت پیگرد قرار

گرفته و منزوی شدند. همچنین با دستگیری و اعدام رهبران فدائیان اسلام فعالیت این گروه

نیز به پایان راه خود نزدیک شد. شاه در 20 فروردین 1334 خطاب به شماری از نمایندگان

مجلس، مدعی شد «اکنون زحمات و مبارزه ما با کمونیسم و حزب منحله توده و احزاب و دسته های مخرب و اخلالگر به نتیجه رسیده، تشکیلات و سازمان های آنها متلاشی شده و سران

و سردسته هایشان توقیف و به مجازات های قانونی محکوم شده اند و دیگر سیاست خارجی در

امور داخلی ما رخنه نخواهد کرد».⁽²⁾

شاه در واپسین روزهای سال 1334 بار دیگر با اطمینان تأکید کرد که «در حال حاضر عناصر نامطلوب سرکوب شده اند و اکنون فرصت برای خدمتگزاران موجود است که امتحان شایستگی و صداقت خود را در راه خدمت به ملک و ملت بدهند».⁽³⁾

شاه که اساسا با کودتای انگلیسی - آمریکایی 28 مرداد 1332 قدرت خود را بازیافته و دولت دکتر مصدق را به سقوط کشانیده بود، ضمن اینکه خود را پادشاهی مستقل می خواند که به هیچ قدرت خارجی وابسته نیست؛ مخالفان سیاسی خود را متهم می کرد که در راستای خواسته های کشورهای خارجی گام برمی دارند. شاه طی سالهای میانی دهه 1330، منکر هرگونه اعمال نفوذ قدرتهای خارجی در عرصه کشور بود. چنانکه در مرداد 1336، طی سخنانی، هرگونه وابستگی خود به قدرتهای خارجی را رد کرده و آن را هوچی گری توصیف نمود و خود را پیشگام تحولات سیاسی - اقتصادی خواند که به گمان او در کشور جریان داشت. در بخشهایی از این گفتار سراسر بی اساس و پرتناقض که با وجود قراین روشنی مبنی

بر حرکت در راستای خواسته ها و اهداف کشورهایی نظیر انگلستان و آمریکا، آشکارا از تمایل وی به اقتدارگرایی و رفع اتهام وابستگی اش به کشورهای خارجی حکایت دارد، چنین می خوانیم:

شنیده ایم در این ماه اخیر موقعی که من در مسافرت بودم حرفهای مضحکی زده اند. من تصور می کردم بساط این هوچی گری ها تمام شده است. مثلاً شایع کرده اند که به شاه گفته اند که مسافرت بکند برای آن که در غیاب او دست و بال برای کار و اصلاحات باز باشد. چه کسی به

شاه گفته؟ خارجی ها! این چه طرز فکری است؟ چطور ممکن است که این حرفها زده شود؟ مگر قائل هستند که در این مملکت خارجی نفوذ دارد؟ آن هم چنین نفوذی که به شاه مملکت

بگوید برو یا بیا؟ در غیاب شاه چه اصلاحاتی بشود؟ مثلاً یکی از اصلاحات موضوع مالیات

است. مگر شاه مانع از آن است؟ دیگر اصلاحات ادارات است. مگر مخالفتی شده بود؟ این صحبتها متأسفانه از وقتی شروع شده که ما می خواهیم قرارداد نفت را عملی سازیم و قدم

تازه ای در این راه برداریم.

اخیرا مقاله ای در روزنامه های خارجی نوشته و گفته بودند که خوب است شاه ایران هم در هیچ کاری مداخله نکند تا محبوب واقع شود. درست توجه کنید، موقعی که ما آمدیم توده ای ها

را از بین بردیم چنین چیزی نگفتند، وقتی که قرارداد کنسرسیوم را بستیم که البته در آن روز بهترین قراردادی بود که ممکن بود بسته شود حرفی نزدند، وقتی که وارد پیمان بغداد شدیم

چنین سخنی نبود، موقعی که به روسیه مسافرت کردیم اگر چه اول توهماتی ایجاد شد، اما وقتی

که سیاست خود را تشریح کردیم و گفتیم شما از ما به عنوان مهاجم یا آلت دست خارجی نگران نباشید ولی اگر به ما حمله شود دفاع خواهیم کرد و در نتیجه روابط دوستانه شد کسی

ایرادی نگرفت، اما موقعی که آمدیم در کار نفت قدم تازه ای برداریم و حق ملت را حفظ کنیم

می گویند باید شاه بگذارد سایرین کار خودشان را بکنند.⁽¹⁾

همچنان که گفتیم در این سخنان، شاه به طور ضمنی تأیید می کند که اقدامات او در عقد قرارداد کنسرسیوم، عضویت در پیمان بغداد و نظایر آن با هدایت دوستان و متحدان غربی اش صورت گرفته است.

شاه در اسفند 1337 از اشتیاق و علاقه خود به لزوم در پیش گرفتن روش استبدادی حاکمیت با صراحت لهجه بیشتری سخن به میان آورد و طی گفتاری تناقض آمیز، اقتدار پادشاه را برای توسعه و پیشرفت کشور ضروری و انکارناپذیر شمرده، گفت: «تصور می کنید که من طرفدار استبداد پادشاهی هستم. دیکتاتوری پدرم لازم بود، اقتدار من هم در حال حاضر

لازم است. اما هدف من این است که ایران آن قدر ترقی کند که خودش بتواند ترقی و پیشرفت

کند، حتی اگر پادشاه نالایقی داشته باشد. سازمان حکومت سلطنتی در عین این که بهترین سازمان سیاسی است باید دارای این خصیصه باشد که عنداللزوم بتواند صرفنظر از شخصیت فردی پادشاه به ترقی و تعالی خود ادامه دهد.»⁽¹⁾

سیطره شاه بر روند قانونگذاری

در دهه دوم سلطنت محمدرضا پهلوی مجلس شورای ملی آسیب بیشتری دید. نمایندگان مجلس شورای ملی که پیش از آن گمان می رفت عمده ترین اهرم تجلی اراده ملی در حیات سیاسی کشور باشند، انتخاب و عملکردشان یکسره تحت سیطره حاکمیت و بالاخص شخص شاه قرار گرفت. دیگر سخن از برگزاری آزاد انتخابات و استقلال نمایندگان مجلس در برابر قوه مجریه و سایر اهرمهای قدرت در کشور کمتر رنگ و بویی از حقیقت داشت. اراده شاه بر تصمیم سازیهای نمایندگان مجلس کمتر مورد تردید قرار می گرفت، تا جایی که

در پایان دوره ده ساله دوم سلطنت وی، مجلس شورای ملی و نمایندگانی که در آن گرد می آمدند به آمالی کمتر از برآورده ساختن خواسته های شاه نمی اندیشیدند.

گازیوروسکی در اشاره به گوشه هایی از ویژگیها و عملکرد مجلس شورای ملی طی سالهای 1332 - 1343 می نویسد:

مجلس [شورا] از زمان تأسیس آن در سال 1906، تقریبا منبع اصلی تلاش همه گروههای اجتماعی برای نفوذ بر حکومت بوده و در زمان های معینی از اختیارات در خور توجهی برخوردار بوده است. به هر حال انتخابات مجلس [شورا ]معمولاً پس از کودتای 1953، زیر سلطه نیروهای امنیتی قرار گرفت و از این روی در این دوره شمار اندکی از کاندیداهای محبوب

مردم به مجلس راه یافتند. همین که شاه کنترل خود را بر حکومت تحکیم بخشید، توانست انتخابات مجلس را به گونه ای مستقیم تر کنترل کرده و در نتیجه مطمئن شود که این نهاد نیز به شخص وی وفادار خواهد بود. پس از آن که در سپتامبر 1963 انتخابات مجلس بیست و یکم به

شدت زیر سلطه قرار گرفت، این مجلس دیگر چیزی جز یک مهر لاستیکی برای تأیید تصمیم های شاه نبود.⁽²⁾

نمایندگان مجلس شورای ملی دوره هجدهم، عمدتا با اعمال نفوذ زاهدی نخست وزیر وقت و طرفداران او برگزیده شدند. چنانکه به نظر می رسید برخی از آنان نسبت به دربار و

شاه کمتر سمپاتی داشته باشند. با این حال، شاه روی هم رفته از عملکرد آنان خشنود بود و تلویحا یادآور می شد که به رغم برخی مخالفت خوانیهای ظاهری اکثریت مجلس هجدهم «آشنا به وظایف خود می باشد»⁽¹⁾. انتخابات مجلس نوزدهم که مستقیما تحت سیطره اسداللّه علم وزیر وقت کشور و یار بسیار نزدیک شاه برگزار شد از درجه اطمینان بیشتری در وفاداری به دربار و شاه برخوردار بود و قریب به اتفاق نمایندگان آن دوره برگزیده وزیر

کشور بودند. در طول دوره فعالیت مجلس شورای ملی دوره نوزدهم حرکتی که حاکی از استقلال عمل نمایندگان باشد به ندرت بروز کرد. علینقی عالیخانی در این باره چنین نوشته

است: «انتخابات دوره پیشین [هجدهم] مجلس را زاهدی مطابق میل خود انجام داده بود و این بار شخص مورد اعتماد شاه در وزارت کشور [اسداللّه علم] می بایست ترتیبی دهد که نمایندگان سرسپرده شاه از صندوق انتخابات بیرون آیند.»⁽²⁾

شاه که در جهت جلب رضایت کشورهای انگلیس و آمریکا⁽³⁾از سال 1336 دست به تأسیس دو حزب مردم و ملیون زده بود؛ در صدد برآمد جهت نمایش بیشتر شیوه دموکراتیک حکومت در ایران انتخابات دوره بیستم مجلس شورای ملی را به صورت حزبی برگزار نماید. در 4 مهر 1338 وعده داد که انتخابات با آزادیهای بیشتری توأم خواهد بود:

«قبلاً گفته ام که انتخابات آینده جنبه حزبی خواهد داشت، یعنی احزاب در میان افراد خود کاندیداهایی معین می کنند که خود را شخصا یا به وسیله حزب به مردم معرفی کنند و اگر مردم ایران به آن حزب یا کاندیدا علاقه داشته باشند بدان رأی می دهند و چون در کشور ما فقط دو حزب هست کرسی های مجلسین بین این دو حزب تقسیم خواهد شد، مگر اینکه افرادی پیدا شوند که خارج از حزب باشند و طوری افکار عمومی را به خود جلب کنند که مردم به آنها رأی

بدهند.»⁽⁴⁾

شاه در 15 خرداد 1339 که مدت زیادی به برگزاری انتخابات دوره بیستم باقی نبود، باز هم لزوم برگزاری انتخابات حزبی را به مردم گوشزد کرد و گفت: «انتخابات حزبی است و هر

دسته ای که بیشتر فعالیت کرد و توجه مردم را بیشتر به خود جلب نمود و انتخابات را برد یک نفر از طرف او مأمور تشکیل کابینه می شود ...»⁽⁵⁾در انتخابات آزادی که شاه وعده داده بود البته،

طرفداران دکتر مصدق و حزب توده و سایر مخالفان جدی رژیم اجازه شرکت نداشتند و صرفا در دایره تنگ دو حزب دست آموز مردم و ملیون، همگان را به مشارکت در انتخابات فراخواندند. اما، در حالی که گمان نمی کردند فراتر از حیطه نفوذ این دو حزب، افراد دیگری

قادر به رقابت جدی در عرصه انتخابات نمایندگی مجلس باشند اعلام شد که افراد و گروههای خارج از دو حزب حکومتی نیز جهت شرکت در انتخابات مجلس با مشکل مواجه نخواهند شد. بدین ترتیب، تعداد قابل اعتنایی از داوطلبان منفرد نظیر اللهیار صالح، مظفر

بقایی، حسین مکی، علی امینی و غیره اعلام کاندیداتوری کردند و در همان حال، جبهه از هم پاشیده ملی بار دیگر در صدد برآمد تجدید سازمان نموده، فعالیتش را از سر بگیرد. این

رخدادها البته شاه و نخست وزیرش اقبال و نیز زعمای حزب مردم را دچار مشکل کرد و به دنبال آن طرح تقلب گسترده انتخاباتی در دستور کار نخست وزیر و رهبران حزب مردم قرار

گرفت تا از ورود این اشخاص به مجلس که با حاکمیت استبدادی شاه نیز در تعارض بودند، جلوگیری به عمل آورند. ضمن اینکه سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) نیز به شدت از برنامه های دولت و حزب مردم به صورت علنی و مخفی حمایت می کرد. اعمال نفوذ دولت و دربار در انتخابات به حدی ملموس شد که شاه چاره ای نیافت تا طبق اختیاراتی که در دهه اول سلطنتش به دست آورده بود دستور انحلال انتخابات را صادر کند. در آن مقطع مقرر

نبود برگزاری آزادانه انتخابات مجلس شورای ملی، مشی اقتدارطلب حاکمیت را که سرکوب کننده هرگونه جنبش اصلاح طلبی بود، خدشه دار سازد. مارک.ج گازیوروسکی درباره انتخابات دو حزبی دوره بیستم مجلس و اثرات مترتب بر آنکه همانا آشکار شدن روحیه فزون خواهانه و غیردموکراتیک شاه بود، چنین نوشته است:

انتخابات در ماه اوت برگزار گردید و به شدت از سوی حکومت زیر سلطه قرار گرفت و مایه تنفر فراوان مردم نسبت به دولت و شاه شد. رهبران حزب ملیون و حزب مردم برای دست چینی

کاندیداها با شاه تبانی کرده و با انتخاب یک نامزد قوی از یک حزب و قرار دادن آن در برابر نامزد ضعیفی از حزب دیگر در انتخابات شرکت کردند. پس از آغاز رأی گیری، لیستی به سفارت آمریکا نشان داده شد که نمایانگر کاندیداهای پیروز در انتخابات بوده و گویای آن بود که حزب ملیون حدود 130 کرسی از دویست کرسی مجلس را خواهد ربود و تنها چهار کاندیدای مستقل به مجلس راه خواهند یافت که هیچ یک از کاندیداهای مخالف در میان آنان

نخواهند بود. این موضوع به بیرون درز کرد که کدام کاندیداها برای بردن انتخابات برگزیده

شده اند و به این ترتیب بسیاری از کاندیداهای بازنده و برخی از مقام های انتخاباتی خود را از روند انتخابات بیرون کشیدند. خود انتخابات نیز از بی قاعدگی ها و خلافکاری های جنجال

برانگیزی برخوردار بود، از جمله ارعاب کاندیداها، محدودیت دسترسی کاندیداها به رسانه ها،

رأی شماری قلابی، به کارگیری رأی های از پیش نوشته شده و شناسنامه های جعلی و رأی دهندگان اجیر شده از سوی دولت. گزارش گسترده این خلافکاری ها در رسانه های همگانی، مایه انزجار افزون تر مردم شد. خشونت در حوزه های رأی گیری، چند کشته برجای گذاشت و

در چندین حوزه، رأی گیری در اثر ناآرامی مردم به تأخیر افتاده و یا کلاً متوقف شد و سرانجام هم انتخابات در 27 اوت باطل شد.⁽¹⁾

بدین ترتیب برخلاف وعده شاه⁽²⁾آزادی انتخابات دوره بیستم ولو بر حسب ظاهر هرگز مراعات نشد و در مقابل تقلب و دخالت ناروای دربار و دولت جلوه کرد تا جایی که چاره ای

جز ابطال آن یافت نشد.⁽³⁾شاه در 2 مهر 1339 مدت کوتاهی پس از ابطال انتخابات دوره بیستم به این موضوع چنین اشاره کرد:

در روز سلام عید قربان، موقعی که نمایندگان مجلس شورا و سنا را پذیرفتم گفته بودم که انتخابات ایران باید در محیط کاملاً سالمی انجام گیرد. بعد از انتخابات[،] که شروع شد و تقریبا

تمام هم شده بود، منتهی مطابق گزارش هایی که به من رسید این انتخابات در همه جا بدان

طریقی که من می خواستم جریان پیدا نکرده بود. البته این امر علل مختلفی داشت که از آن

جمله نقص قانون انتخابات ما است. تا جایی که به من مربوط بود یعنی نظارت دقیق جریان

امور، من هم به وظیفه و هم به عهد خودم وفا کردم. استنباط من این بود که جریان انتخابات با اظهاراتی که من کرده بودم تطبیق نمی کرد. در نتیجه نمایندگانی هم که تا آن موقع انتخاب شده بودند به راهنمایی من از نمایندگی داوطلبانه استعفا کردند و این وسیله ای شد که ما بتوانیم دوباره انتخاباتمان را تجدید بکنیم.⁽⁴⁾

با تجدید انتخابات دوره بیستم مجلس شورای ملی⁽⁵⁾، نخست وزیر جدید (جعفر شریف امامی) که جانشین دکتر اقبال شده بود، اعلام کرد تجدید انتخابات به دور از سیطره احزاب

سیاسی خواهد بود و همین طور هم شد. کمتر از چهار ماه بعد، انتخابات تحت سیطره کامل دولت و دربار برگزار گردید و مجلس دوره بیستم در 2 اسفند 1339 افتتاح شد. شاه که از

تبعات سوء افتضاح ناشی از تبلیغات بدون پایه و اساس انتخابات حزبی تابستان سال 1339

آگاهی کافی داشت، در روز افتتاح مجلس بیستم هیچ گونه اشاره ای به اهمیت مشارکت سیاسی و نیز انتخابات حزبی و نظایر آن نکرد و با ایراد بیاناتی تکراری نمایندگان مجلس

شورای ملی دوره بیستم را به انجام وظایف نمایندگی شان دلگرم ساخت.⁽¹⁾

پس از آنکه مجلس دوره بیستم تحت فشار علی امینی از سوی شاه منحل شد، به رغم ماهها تأخیر، برگزاری انتخابات دوره بیست و یکم در واپسین ماههای نخست وزیری اسداللّه علم (سال 1342)، جلوه نمایانی نداشت. سرکوب شدید مخالفان سیاسی در سالهای

1341 - 1342، دیگر امکانی برای راهیابی افرادی خارج از ضوابط تعیین شده دولت و دربار

به مجلس باقی نگذاشت. بنابراین،همچنان که علینقی عالیخانی دوست نزدیک اسداللّه علم،

نخست وزیر وقت، تصریح می کند انتخابات دوره بیست و یکم نظیر چند دوره قبل تحت نفوذ دولت قرار داشته و کاملاً فرمایشی بود. نتیجه آن هم، مدتها قبل از انتخابات تعیین شده بود «و از پیش روشن بود چه کسانی نماینده خواهند شد.»⁽²⁾

دلایل تأسیس احزاب مردم و ملیون

یکی از مهم ترین اقدامات شاه در میانه دهه 1330، تلاش برای تزریق جوهره دموکراسی واقعی در بدنه سیاسی - اجتماعی کشور از طریق تأسیس دو حزب مردم و ملیون بود. او، با

رویکردی انتقادآمیز، روند شکل گیری و فعالیت احزاب سیاسی در ایران عصر مشروطیت را مورد پرسش قرار می دهد و هدف از تأسیس این دو حزب را حرکت در راستای تکامل بنیادین نظام مشروطه عنوان می کند. او احزابی را که از ابتدای مشروطیت تا آغاز سلطنت

پدرش در ایران فعالیت می کردند به خاطر در پیش گرفتن مشی انحراف آمیز محکوم به شکست ارزیابی می کند و با ادعایی اساسا نادرست و توهم آلود، رضاشاه را بنیانگذار واقعی

تشکیلات حزبی در کشور می داند که در «اوان سلطنت به عنوان آزمایش به تشکیل حزب واحدی که نماینده اکثریت مردم باشد اقدام کرد». اما این حزب البته بسیار دموکراتیک، خیلی زود علت وجودی خود را از دست داد که به نظر شاه دلیل آن «به حد کفایت نرسیدن رشد اجتماعی مردم برای توسعه و تکامل سیاسی و ایجاد احزاب» بود. بنابراین، از آنجایی که پدرش «توجه مخصوصی... به توسعه فرهنگ داشت، اساس تشکیلات حزبی که از مظاهر دموکراسی است به دست وی در کشور به وجود آمد».⁽³⁾

شاه، در حالی که توضیح بیشتری درباره علل تعطیلی ارکان مشروطیت در دوره سلطنت پدرش ارائه نمی کند، به خود حق می دهد تا درباره ناکارآیی و انحراف احزاب سیاسی دهه

نخست سلطنتش به حد کافی سخن بگوید و از رکودی که به زعم او، با روی کار آمدن مصدق بر عرصه سیاسی - اجتماعی و اقتصادی کشور سایه افکنده بود، پرده بردارد و روند توسعه

سیاسی کشور طی سالهای پس از کودتا را بستاید. چرا که به گفته شاه، پس از کودتای 28 مرداد 1332 به تدریج در «کشور ما ثبات پدید آمده است و مبانی اقتصاد ملی ما پس از رکود دوره مصدق مستحکم گردیده است» و بنابراین، زمان لازم برای تأسیس دو حزب مردم و ملیون فراهم شده و او «با علاقه وافری از فکر تشکیل دو حزب اکثریت و اقلیت پشتیبانی کرده و آن را به مرحله اجرا» درآورد⁽⁴⁾.

شاه کسانی را که در داخل یا خارج از کشور، به روش او در تشکیل دو حزب اخیر خرده می گرفتند و آن را در تباین با شیوه دموکراتیک تشکیل و فعالیت احزاب ارزیابی می کردند،

سخت انتقاد می کرد. از دید شاه آنان بدبینانی بودند که بی توجه به دلایل و انگیزه های تأسیس این دو حزب، به غلط آن را «دست نشانده مقام سلطنت» می دانستند و البته به گفته او این واقعیت را در نظر نمی گرفتند که مردم ایران به پشتیبانی و رهبری او برای تأسیس احزاب

سیاسی نیازمندند. در بخشهایی از این نکته سنجیها و توجیه گریهای شاه چنین می خوانیم:

بعضی از افراد از احزاب ما انتقاد می کنند به این عنوان که این دو حزب از طرف مردم بنیانگذاری نشده و از طرف مقامات عالیه کشور تحمیل گشته است. حتی برخی از بدبینان مدعی

هستند که این احزاب، دست نشانده مقام سلطنت و دولت هستند. این اشخاص به انگیزه اصلی

تشکیل احزاب در کشوری مانند ایران که تازه در سیر پیشرفت و ترقی افتاده است دقت نکرده اند. در کشور ما [...] هنوز بسیاری از افراد مردم بی سواد هستند. به علاوه هنوز مفهوم دموکراسی پارلمانی و احزاب سیاسی برای ما تازگی دارد و در کشوری که سنن ملی در طرز زندگانی و سنخ فکر مردم تأثیر عمیق دارد، فکری از این سخیف تر نیست که تصور شود ممکن

است احزاب سیاسی ما یکباره از میان مردم و به دست مردم به وجود آیند و به رشد و نمو و کمال برسند. من چون شاه کشور مشروطه هستم، دلیلی نمی بینم که مشوق تشکیل احزاب نباشم

و مانند دیکتاتورها تنها از یک حزب دست نشانده خود پشتیبانی کنم ... ⁽¹⁾

شاه در همان حالی که سعی دارد تحولات سیاسی کشور در دهه نخست سلطنتش را نکوهش کند و دوره نخست وزیری مصدق را «بساط خیمه شب بازی»ای بخواند که برچیدن آن از ضروریات شمرده می شد، تأسیس دو حزب مردم و ملیون را جهت ترمیم خرابیهای

کشور - که آن را محصول همان دوران می داند،- لازم می شمارد تا به زعم او پس از آن «اجتماع ما اجتماع محکمی باشد».⁽¹⁾اسداللّه علم که از سوی شاه مأموریت یافته بود برای تهیه مقدمات تأسیس حزب اقلیت مردم با برخی از دولتمردان انگلیس مشورت کند، سالها بعد تشکیل دو حزب (مردم و ملیون) و عملکرد این احزاب را مورد انتقاد قرار می دهد.⁽²⁾

واقعیت این است که پس از کودتای 28 مرداد 1332 مشروطیت نیم بند در عرصه سیاسی کشور به یک باره رخت بربست⁽³⁾و نظام سیاسی کشور آشکارا به سوی مشی مستبدانه سیر کرد. احزاب و تشکلهای فعال در کشور به سرعت، سرکوب و منزوی شدند و دیگر جو سیاسی حاکم بر کشور وجود هیچ گروه و تشکل مستقل و ناهمگرا با خواستهای دربار و نیز قدرتهای خارجی پشتیبان آن را بر نمی تابید. چنانکه یکی از محققان به درستی خاطرنشان

ساخته، بحران مشروعیت و به تبع آن بحران مشارکت مردمی⁽⁴⁾که در آینده ای نه چندان دور می توانست کل رژیم را به چالش فراخواند، برای حاکمیت پهلوی و حامیان خارجی او سخت آزاردهنده بود. بنابراین، جهت تحت الشعاع قرار دادن ظاهری خط سیر حاکمیت به سوی روشهای استبدادی و قهرآمیز، تأسیس و فعالیت احزابی که طبق دستورالعمل های نظم آفرین نوین، تظاهرکننده مشروطیت باشد ضروری می نمود. هرگاه این طرح موفق می شد علاوه بر اینکه بحران مشروعیت و نیز مشارکت فروکش می کرد، مخالفان واقعی رژیم نظیر اسلام گرایان، طرفداران مصدق و جبهه ملی و نیز گروههای چپ، با سرعت بیشتری منزوی می شدند و کشورهای خارجی ذی نفوذ در ایران نیز امیدوار بودند با رهبری

شاه منافع خود را با فراغ بال باز هم بیشتری، حفظ کنند. به ویژه اینکه آمریکایی ها، رقیب انگلیسی ها در ایران، تداوم رکود سیاسی و جو ارعاب پس از کودتای 28 مرداد 1332 را نشانه

خوشایندی برای گسترش حضور خود در عرصه سیاسی - اقتصادی ایران ارزیابی نمی کردند و خواهان اصلاحاتی بودند تا در زمینه سیاسی و هم جنبه های اجتماعی - اقتصادی آغازگر

تحولاتی کمتر دغدغه آمیز باشند و در این راه، هرگاه شاه و یا متحدان انگلیسی او مقاومت

می کردند به صورت تهدیدآمیز هم که بود نشان می دادند نقشه های خود را از طریق افراد

دیگری که می توانست غیر از شاه باشد، دنبال خواهند کرد. این هشدارهای تهدیدآمیز که در تمام طول دهه 1330 از سوی آمریکایی ها ادامه یافت، دربار ایران را با خواسته های آمریکایی ها بیشتر همراه کرد. بنابراین، دو حزب مردم و ملیون تا حد زیادی در راستای

تحقق این خواسته متحدان خارجی تأسیس گردید. ریچارد کاتم که عقیده دارد تشکیل نظام دو حزبی مردم و ملیون از سوی شاه مستقیما متأثر از نظام دو حزبی انگلستان بود «به منظور ایجاد یک شالوده نهادی سیاسی» صورت گرفت تا تثبیت و تحکیم موقعیت سلسله پهلوی را بیش از پیش تضمین کند و روش انتقادی حزب اقلیت (مردم) از حاکمیت هم فقط در چارچوب های تنگ تعریف شده می توانست عملی شود؛ «اما با توجه به نحوه تصمیم گیری شاه [...] عملاً هر نوع انتقاد از سیاست های مهم دولتی به منزله انتقاد از خود او بود و بنا بر این مجاز شمرده نمی شد. در نتیجه نظام دو حزبی هم به صورت معضلی [درآمد] که نه تنها حمایتی برای رژیم ایجاد نکرد بلکه موجب بدبینی [بیشتر] مردم نسبت به نظام شد.»⁽¹⁾

مارک. ج. گازیوروسکی هم در تحلیلی مشابه، بحران مشروعیت و مشارکت مردمی خلع سلاح و سرکوب نیروهای سیاسی مخالف رژیم را از دلایل عمده تأسیس دو حزب مردم و ملیون برمی شمارد؛ اما نتیجه می گیرد که شاه [و نیز حامیان خارجی او] در پیشبرد اهداف خود با موفقیت کمتری روبرو شدند و هیچگاه این طرح در درون جامعه نهادینه نشد که رژیم شاه

با تأسیس این دو حزب آشکارا در برابر روشهای دموکراتیک حکومت سرتسلیم فرود آورده است.⁽²⁾این دو حزب هرگز نتوانستند، حتی به طور نسبی، در میان جامعه پایگاهی قابل اعتنا به دست آورند⁽³⁾و «مهم ترین جاذبه این دو حزب برای بیشتر اعضاء آن بود که در زیر سایه حزب از مزایای آن بهره مند شده و به مقامهای اجتماعی و اداری دست یابند.»⁽⁴⁾

شاه که خود آشکارا با سرکوب و از میان برداشتن احزاب و تشکلهای سیاسی فعال در کشور عملاً در راستای نقض قانون اساسی مشروطیت و متمم آن گام برداشته و با تشکیل دو

حزب حکومتی، باز هم در نفی بیشتر قدرت و اراده مردم کوشیده بود،⁽⁵⁾بعدها این اقدام خود را در تأسیس دو حزب مردم و ملیون ستود و آنها را احزابی ملی توصیف نمود که به زعم او بر

خلاف احزابی که قبل از کودتای 28 مرداد 1332 در ایران فعالیت می کردند، «منافع وطن را در نظر می گرفتند» و بسیار مشعوف بود که پس از کودتای فوق به فعالیت احزاب و گروههای به اصطلاح غیر ملی! اجازه فعالیت نداده است تا این احزاب حکومت ساخته بتوانند با فراغ بال

«به مملکت خویش خدمت کنند».⁽¹⁾

برای اولین بار در 3 اردیبهشت 1336، شاه در حضور نمایندگان مجلس سنا گفت قصد دارد دو حزب سیاسی در کشور برپا دارد. رویکرد او برای تأسیس حزب هنوز کشورهای توسعه یافته اروپای غربی و نیز آمریکا بودند. شاه امیدوار بود با تقلید از نظام دو حزبی فعال در آن کشورها حکومت دموکراسی را از طریق دو حزب حکومت ساخته اش در عرصه تحولات سیاسی - اجتماعی ایران وارد سازد. به ویژه اینکه، به زعم او در آن برهه، مملکت

مشکلات عمده خود را از سر گذرانیده و او به خوبی بر اوضاع مسلط شده «و خائنین و مزدوران بیگانه را تار و مار» کرده بود و اینک، زمان آزادانه زیستن بود. در این مقطع، او سخت مواظبت می کرد تا از نفوذ عناصر ناهمگون در این احزاب جلوگیری به عمل آید و «البته موقعی که احزاب از افراد ناپاک و نامطمئن دور ماندند و این افراد راهی به این احزاب نداشتند و افراد شناخته شده به دشمنی با استقلال مملکت نتوانستند حزبی تشکیل دهند. احزابی که تشکیل

می شود مورد اعتماد ملت خواهد بود و به این ترتیب احزاب در نظر من کاملاً مساوی خواهند

بود و در عمل فرقی بین آنها نخواهیم گذاشت.»⁽²⁾البته، شاه در بیان این بخش از اظهاراتش کاملاً می توانست صادق باشد، زیرا با رهبری دو حزب مردم و ملیون توسط اسداللّه علم «غلام خانه زاد»⁽³⁾و نیز منوچهر اقبال «چاکر جان نثار»⁽⁴⁾هرگونه امکان راهیابی افراد نامطمئن و ناپاک! به درون این احزاب از محالات شمرده می شد. شاه امیدوار بود که با تأسیس دو حزب مردم و ملیون، آرزوی پدرش را نیز به انجام برساند که از اوان سلطنتش کوشیده بود با پدید آوردن

تشکیلاتی منسجم، تداوم حکومت سلسله پهلوی بر پهنه ایران زمین را تضمین کند.⁽⁵⁾

شاه در دیدار 4 اردیبهشت 1336، با نمایندگان مجلس شورای ملی، شیوه مبارزه سیاسی نظام دو حزبی را به طور مختصر به نمایندگان مجلس آموزش داد، فواید آن را بر شمرد و

کشورهای آمریکا و انگلستان را مثال آورد که در یک نظام دو حزبی اقلیت و اکثریت در تحکیم مشروطیت و دموکراسی خود کوشیده اند. بنابراین،نمایندگان را ملزم ساخت تا در دو

حزبی که تأسیس خواهد شد عضویت یافته و وظایف نمایندگی خود را بر اساس ترتیبات حزبی انجام دهند.⁽¹⁾در 23 بهمن 1336، شاه بار دیگر در حضور نمایندگان مجلس شورای ملی هدف از تأسیس دو حزب مردم و ملیون را مشارکت دادن هر چه بیشتر مردم در امور دانست: «زیرا از این راه مردم در امور مربوط به خود بیشتر دخالت خواهند یافت». وی خاطرنشان ساخت احزاب مذکور فقط در امور داخلی کشور امکان رقابت و مبارزه خواهند یافت و در هر آنچه با سیاست خارجی مملکت ارتباط یابد «مثل احزاب مهم ممالک متمدن و مترقی دنیا در این موارد به صورت یک واحد» عمل خواهند کرد.⁽²⁾

هنگامی که دو حزب مردم و ملیون آغاز به فعالیت کردند، شاه با خرسندی اعلام کرد که اینک اساس مشروطیت تحکیم بیشتری یافته است و در سایه امنیت و ثباتی که ایجاد شده، اصول مشروطیت با «مداومت» و جدیت بیشتری پیگیری خواهد شد.⁽³⁾وی با مترقی خواندن مرامنامه دو حزب مذکور، خاطرنشان ساخت که از آن پس عضویت و فعالیت مردم کشور در احزاب و بالاخص شرکت در انتخابات مجلس عمدتا بر پایه اطلاعات و قضاوتی خواهد بود که از محتوای مرامنامه این احزاب صورت خواهد گرفت.⁽⁴⁾در 14 مرداد 1338، شاه مدعی شد که تا آن هنگام «هرگز شرایطی بهتر از آن چه در حال حاضر برای نمو اصول دموکراسی در پرتو رشد اجتماعی و وضع مساعد سیاسی و اقتصادی در کشور ما حکمفرماست وجود نداشته است.»⁽⁵⁾

شاه این سخنان را در شرایطی مطرح می کرد که بساط احزاب و تشکلهای سیاسی فعال در عرصه کشور تا 28 مرداد 1332 که به زعم او ساخته و پرداخته دست خارجیها بود، برچیده شده و دیگر مانعی بر سر راه تحقق اهداف مشروطیت نبود. در اول مرداد 1339 در حالی که

زمان زیادی به برگزاری انتخابات حزبی دوره بیستم باقی نمانده بود، تأکید کرد که مانعی

قانونی بر سر تشکیل احزاب دیگری (علاوه بر دو حزب مردم و ملیون) وجود ندارد. به عقیده شاه تقصیر از آن مردم بود که در آن فضای بسیار آزاد (پس از کودتای 28 مرداد 1332)

تأسیس حزب ثالثی را مدنظر قرار نداده بودند و علت عدم گرایش مردم به حزب سازی را چنین وانمود کرد که «اساسا در گذشته اخلاق ایرانی زیاد راغب به فعالیت حزبی نبوده است» و فقط چند سال پس از کودتای 28 مرداد 1332 بود که او رأسا تشخیص داد «مشروطیت و دموکراسی و رژیم پارلمانی بدون حزب نمی شود. در نتیجه به تأسیس احزاب تمایل پیدا شد و دو دستگاه شروع به فعالیت کردند.» شاه در حالی که سعی می کرد خود را پیشگام تأسیس دو حزب مردم و ملیون معرفی کند، تلویحا، افزایش تعداد احزاب کشور را برای توسعه کشور ناسودمند ارزیابی کرد و در نطق اول مرداد 1339، به صورت آمرانه تأکید کرد:

در این میان اگر کسانی پیدا شوند که بتوانند مرامنامه ای سوای مرامنامه این دو حزب تنظیم کنند که واقعا جلب نظر مردم را بکند چه بهتر که اقدام بکنند، البته چون احزاب وقتی که تشکیل می شوند سعی می کنند بهترین اصول و هدفها را در مرامنامه خود بگنجانند مشکل است چیزی

بهتر از آنچه در این مرامنامه ها ذکر می شود بتوان پیدا کرد، ولی به هر حال هیچ مانعی نیست که احزاب دیگری با مرامنامه های دیگر نیز به فعالیت بپردازند.⁽¹⁾

با همه تأکیدات ظاهری شاه مبنی بر عدم وجود مانع در راه تشکیل احزاب دیگر، از آنجا که دو حزب مذکور، هر آنچه اصول و اهداف مترقیانه و سازنده را که در عالم امکان وجود

داشته در مرامنامه و اساسنامه خود گنجانیده بودند، به نظر او نیازی به تأسیس حزب دیگری

نبود تا افراد اوقات گرانبهای خود را (البته بیهوده) مصروف فعالیت بدون نتیجه سازند.⁽²⁾

چنانکه پیش از این هم ذکر کردیم، اولین تجربه برگزاری انتخابات حزبی در دوره بیستم مجلس شورای ملی دچار شکست فضاحت باری شد و دموکراسی هدایت شونده شاه برخلاف آنچه مورد نظر طراحان آن بود با ناکامی روبرو گردید و به ناچار تجدید انتخابات

دوره بیستم، طبق روال سابق و بدون بهره گیری از نظام رقابت دو حزبی انجام پذیرفت. اما

این شکست موجب نشد تا شاه از تداوم فعالیت نظام حزبی ناامید و مأیوس شود. در مقابل،

وی با حمله به کسانی که نظام دو حزبی او را مورد انتقاد قرار داده بودند بار دیگر تأکید کرد که مشروطیت و دموکراسی بدون وجود احزاب «اصلاً مفهومی ندارد. این است که به خصوص بعد از این جریانات اخیر [شکست انتخابات حزبی دوره بیستم] عقیده قاطع و راسخ من این است که احزاب ما یعنی این دو حزب موجود... مخصوصا باید بکوشند که بیش از پیش فعالیت کنند و مردم را به مرامنامه های خود، علاقمند سازند.»⁽³⁾شاه که به رغم تمام ظاهرسازیهایش، به ویژه از

عملکرد منفردین در جریان انتخابات دوره بیستم سخت آزرده بود و اقدامات آنها را از دلایل عمده شکست برگزاری حزبی این انتخابات ارزیابی می کرد، در 2 مهر 1339 وعده داد که تجدید انتخابات دوره بیستم هم به صورت حزبی برگزار خواهد شد. وعده ای که هیچ گاه عملی نشد:

دموکراسی بدون حزب فایده ندارد. اگر حزبی خوب نباشد عملاً از بین می رود، بنا بر این باید اصولاً دو حزب داشته باشیم. ولی این دلیل بر آن نیست که در انتخابات آینده فقط افراد حزبی انتخاب شوند، کما اینکه اخیرا نیز چند نفر منفرد انتخاب شدند و شاید در انتخابات آینده منفردین دیگری که زمینه محلی داشته باشند و اشخاص خوشنامی باشند و از جهاتی که البته بر من روشن نیست و اساس این طرز فکر را نمی توانم بفهمم بخواهند منفرد باشند به طور طبیعی

از طرف مردم انتخاب شوند. باز تأکید می کنم که دموکراسی بدون حزب معنی ندارد و احزاب

یا بر اثر سستی و بی لیاقتی از میان می روند و یا دیگران به جایشان می آیند. امیدوارم در آتیه از این جریانات نتیجه بهتری به دست آید.⁽¹⁾

به رغم اینکه شاه طی ماههای پائیز و زمستان 1339 هنوز نظام دو حزبی مردم و ملیون و نقش آن را در عرصه تحولات سیاسی - اجتماعی کشور می ستود⁽²⁾، اما برگزاری انتخابات دوره بیستم مجلس شورای ملی در تابستان 1339، آخرین ماههای فعالیت حزب ملیون را رقم زد. در حقیقت، هنگامی که منوچهر اقبال از نخست وزیری و مدیریت حزب کناره گیری کرد، دوران انحلال آن به تدریج فرا رسیده بود. از آن پس، در کوران مشکلات سیاسی - اقتصادی داخلی و فشارهایی که آمریکایی ها به شاه وارد می ساختند، فرصت کمتری برای توجه به امور حزبی فراهم آمد و این روند تا واپسین ماههای سال 1342، مقارن پایان نخست وزیری اسداللّه علم، ادامه یافت. فقط با آغاز نخست وزیری حسنعلی منصور و با جایگزینی کانون مترقی و جانشینی خلف آن حزب ایران نوین، به جای حزب ملیون (اکثریت) بود که فعالیت احزاب حکومتی وارد مرحله جدیدی شد. در این میان، حزب اقلیت (مردم) بخت بیشتری برای بقا پیدا کرد و اجازه یافت به رغم نوسانات سیاسی سالهای

1339 - 1342 باز هم به عنوان حزب اقلیت در برابر حزب دولتی ایران نوین نقش منتقد را

برعهده گیرد تا محمدرضا شاه پهلوی باز هم با گردن فرازی بر خود ببالد که خورشید نظام

مشروطیت و دموکراسی واقعی هنوز بر عرصه تابناک سیاست کشور پرتوافشانی می کند. در فصل آتی در این باره به طور مبسوط تری سخن به میان خواهد آمد.

دمکراسی و مشروطیت از دید شاه در دهه دوم سلطنت

چهار روز پس از کودتای آمریکایی - انگلیسی 28 مرداد 1332، شاه در اول شهریور ماه طی پیام تبریک و تشکری که برای ملت ایران صادر نمود، مجموعه گردانندگان دولت ساقط شده دکتر مصدق را به عنوان نقض کنندگان نص قانون اساسی مشروطیت مورد نکوهش قرار داد. وقوع کودتا را اقدامی ملی در جهت اعاده نظم دموکراتیک و بازگشت مشروطیت برشمرد و وعده داد که از آن پس نهایت تلاش خود را برای برقراری «یک زندگی دموکراسی [...] برای قاطبه ملت فراهم ساخته و مفهوم عدالت اجتماعی را عملی» کند.⁽¹⁾

در واپسین روزهای سال 1332 طی مراسم گشایش هجدهمین دوره مجلس شورای ملی و اولین دوره مجلس سنا، شاه از اینکه توانسته بود بر دولت دکتر مصدق و طرفدارانش که به گفته او، بساط آزادی و دموکراسی را از عرصه کشور برچیده بودند به طور قهرآمیزی غلبه

کند، اظهار خوشوقتی کرد و این اقدام را صرفا در جهت اعاده آزادی ملت و نظام مشروطیت

تحلیل نمود و در این میان، به ویژه از خود بسیار متشکر بود که پس از آن همه مشکلاتی که در دوره زمامداری مصدق دامنگیرش شده بود، باز هم خود را نگاهبان دستاوردهای انقلاب مشروطه می شناسد و وعده داد که در آینده هم به سیاستهایش در «نگاهبانی اساس مشروطیت» وفادار خواهد ماند.⁽²⁾اولین بار در 11 تیر 1333، بود که شاه اصطلاح جدید «مسلک ناسیونالیسم مثبت ملی» را در سخنانش به کار برد که گاه فقط در عبارت «ناسیونالیسم

مثبت» خلاصه می شد. شاه این واژه را در توصیف دلایل وفاداری مردم در جریان کودتای 28 مرداد 1332 از خود ذکر کرد و یادآور شد که «ما باید پیرو یک مسلک سیاسی هم باشیم که به عقیده من آن مسلک ناسیونالیسم مثبت ملی است که قیام 28 مرداد [1332] هم از آن سرچشمه

می گیرد و مشاهده شد در هفته ای که من در ایران نبودم چطور مردم بساط کسانی را که مملکت را به آن روز انداخته بودند و از اصول نهضت حقیقی منحرف شده بودند برچید.» با این تلقی، شاه، تمامی کسانی را که راهی دیگر در پیش گرفته بودند، سرزنش کرد و آنان را از شمار ملی گرایان واقعی خارج نمود و وابسته به «مکتب منحرفین» دانست.⁽³⁾شاه طی نخستین مراسمی که پس از کودتا، در 14 مرداد 1333 به مناسبت سالگرد پیروزی انقلاب مشروطیت برگزار شده بود، تبعیت و عمل به «قانون اساسی و اصول مشروطیت» را «یگانه ضامن رشد و

ترقی ملت ایران» برشمرد و هدف اصلی و غایی مشروطیت را نیز واگذاری امور اجتماعی «به دست عقل و منطق» قلمداد کرد و بار دیگر وعده داد به عنوان کسی که سوگند وفاداری به قانون اساسی و مشروطیت را بارها تکرار کرده است در راه انجام این مهم بکوشد. او افراد

ملت را نیز به پیروی از این راه دعوت نمود و خرسندی خود را از اینکه قریب به یک سال قبل مخالفان مشروطیت و دموکراسی در ایران از اریکه قدرت به زیر کشیده شده بودند، پنهان نکرد.⁽¹⁾

در 14 مرداد 1334، مصادف با پنجاهمین سال پیروزی انقلاب مشروطیت، شاه ضمن تجلیل از این رخداد و نقش آن در تحولات نیم قرن اخیر کشور، اقدامات سازنده و اثربخش

پدرش را «از اثرات مشروطیت» خواند و مدعی شد که نظام مشروطیت در دوران سلطنت رضاشاه از مسیر انحراف آمیزی که سابقا در آن فروافتاده بود رهایی یافته و اینک امیدوار بود پس از سالها (نقض عهدی که به دنبال سقوط رضاشاه در شهریور 1320 تا سقوط قهرآمیز مصدق از پست نخست وزیری در ارکان مشروطیت راه یافته بود)، وی بتواند با تأسی به بنیانگذار سلسله پهلوی، کشور را «از اثرات مشروطیت» بیشتر بهره مند سازد.⁽²⁾

در 28 مرداد 1335، شاه طی پیامی خطاب به «قیام کنندگان 28 مرداد و نجات دهندگان کشور» تلاش آنان را که بدون هیچگونه کمکی از جانب کشورهای خارجی «در سه سال پیش در چنین روزی بی هیچ گونه تبانی و تنها به ذوق سلیم خود» دولت دکتر مصدق را سرنگون کرده و «مشتی از خدا بی خبر و جاه طلب» را از قدرت به زیر کشیدند، مورد ستایش قرار داد که با این اقدام خود «سوگند شکنان» نسبت به نظام مشروطه را «واژگون ساختند» و بدین ترتیب، کشور از مهلکه سقوط رهایی یافت.⁽³⁾

با پدید آمدن تدریجی بحران سیاسی اواخر دهه 1330 و آغاز نخست وزیری علی امینی در سال 1340، فعالیت دو حزب مردم و ملیّون رنگ باخت و این وضعیت تا ماههای پایانی سال 1342 و اوایل سال 1343 تداوم یافت. در نخستین سالهای تأسیس دو حزب مردم و ملیون، شاه همواره از گام مهمی که کشور طی سالهای اخیر در راه توسعه سیاسی - اجتماعی و نیز اقتصادی نهاده بود، تمجید به عمل می آورد و بسیار خرسند بود که در آن برهه از زمان

«فرصت» لازم در اختیار مردم کشور قرار گرفته تا «جوهر ذاتی خود را نشان دهند» و «ایران

امروزه دارای حیثیت و اعتبار و آینده درخشانی» شده است.⁽⁴⁾وی در 18 اردیبهشت 1338

شکی نداشت که دیگر کشور در راه تحقق دموکراسی گام نهاده است. به زعم او، «یکی از مهم ترین کارهای چند ساله اخیر شاید سوق دادن ایران به طرف دموکراسی باشد زیرا آثار

حکومت متنفذین و ملوک الطوایفی از بین رفته است.»⁽¹⁾وی بدون اینکه اشاره ای به منزوی شدن قشر وسیعی از مخالفان جدی رژیم بکند که عمدتا به دلیل مبارزه با خودکامگی و سیاست سرکوب و جوّ ارعاب حاکم بر کشور از صحنه سیاسی رانده شده بودند، با گردن فرازی مدعی شد که در سالهای اخیر «یک طبقه متوسط روشنفکر ترقی خواه با تمایلات وطن پرستانه بپا خاسته و جای حقیقی خود را در اجتماع و اداره امور مملکت به دست» گرفته است.⁽²⁾

در 28 مرداد 1338 شاه ضمن قدردانی از کودتاچیان 28 مرداد، سرافرازانه گفت که پس از سپری شدن شش سال از آن حادثه، ایران حق حاکمیت ملی و استقلال خود را به دست آورده و با سایر کشورهای آزاد جهان کوس همسری و برابری می زند و با برشمردن یکایک پیشرفتهای خارق العاده این دوره، مهم ترین دستاورد آن را «کسب حداکثر آزادی منهای خیانت به وطن» که البته از منظر او لزوم وفاداری به شخص شاه بود، ارزیابی کرد و رژیم موجود را به خاطر «سیاست ناسیونالیسم و خلاقه»ای که این همه آزادی به ملت خود داده بود، مورد ستایش قرار داد و بار دیگر بر استقلال و عدم وابستگی نظام موجود بر هر قدرت خارجی تأکید کرد.⁽³⁾

شاه در 8 خرداد 1339 هنگام بازگشت از یک سفر اروپایی، با تشریح دیدگاههای خود درباره حدود آزادیهای سیاسی - اجتماعی در کشور، به طور صریح اظهار داشت که در نهایت، اراده شخص او فصل الخطاب مسائل کلان کشور خواهد بود: «همیشه باید یک قوه ای مافوق احزاب اجتماع و تشکیلات مملکتی باشد که هر کس قدری تجاوز یا زیاده روی کند این

قدرت با کلید این مشکل را باز کند و کار به خونریزی نکشد. در یک رژیم پارلمانی این کلید

همیشه به طور خیلی آسان هست. خوشبختانه تمام این چیزها در مملکت ما [هم] هست»⁽⁴⁾

در 14 مرداد 1339، شاه بدون اینکه مصداقی تاریخی ذکر کند «اصول دموکراسی و سنت آزادی» را «از سنن دیرینه تمدن کهنسال» ایران ذکر کرد که «بدون توسل به روشهای فشار و اختناق و محدودیتهایی که متأسفانه امروزه در بسیاری از کشورهای جهان حکمفرماست» در

جامعه ایرانی کماکان وجود داشته است و خود را حافظ این «سنت آزادی» معرفی کرد⁽¹⁾. در سالروز کودتای آمریکایی - انگلیسی 28 مرداد همان سال، بار دیگر یادآور شد که کشور تحت رهبری او از ثبات و امنیت لازم برخوردار شده است. در ذهن او این گفته به معنای آن

بود که «هیچ چیز از داخل یا از خارج به ما تحمیل نمی شود» و تصریح نمود که «از نظر داخلی ما آزادی کامل منهای آزادی در خیانت داریم» و به آحاد مردم هشدار داد برای استحکام هر چه بیشتر این آزادیها از یک عامل مهم غفلت نورزند «و آن انضباط اخلاقی و سیاسی لازم» است.⁽²⁾مدت کوتاهی پس از آنکه علی امینی در 16 اردیبهشت 1340، تحت حمایت آمریکایی ها و به رغم میل باطنی شاه، منصب نخست وزیری را از آن خود کرد و موقعیت شاه آشکارا مورد تهدید قرار گرفت، مشروطه طلبی و قانون خواهی او بیشتر نمود پیدا کرد. در آن هنگام، گویا

برای کسب وجهه در نزد آحاد مردم و سیاست گزاران خارجی فعال و ذی نفوذ در عرصه ایران، خود را مدافع تحکیم اصول مشروطیت در ایران قلمداد کرد و احتمالاً برای اولین بار از لزوم تقویت «اصول واقعی مشروطیت» سخن به میان آورد و منظور خود را چنین شرح داد:

اینکه می گویم «اصول واقعی مشروطیت» برای آن است که مشروطیت واقعی با مشروطیت ظاهری و آزادی واقعی با تظاهر به آزادی طلبی فرق دارد. [... ]دموکراسی حقیقی آن طور که در کشورهای واقعا دموکرات جهان می توان دید بیش از هر چیز متکی به انضباط و قیودی است

که از هر انضباط دیگر سخت تر است، زیرا حفظ هر قانون و هر آزادی جز با رعایت و اجرای

کامل اصول آن میسر نیست و دفاع از حقوق مشروع فردی و اجتماعی مستلزم آن است که به همین حقوق در نزد دیگران نیز احترام گذاشته شود.⁽³⁾

در اوایل دهه 1340، شاه با احساس خطری که از ناحیه آمریکایی ها برای بقای سلطنت خود کرده بود با سیری در گذشته تاریخی ایران و با استناد به سنگ نبشته ای مبهم که حاکی از اعطای آزادیهای سیاسی و مدنی از سوی کورش کبیر پادشاه هخامنشی به ملل گوناگون بود، نظام شاهنشاهی و شخص خود را به تأسی از او، پاسدار آزادی و دموکراسی معرفی کرد و مدعی شد که در راه پاسداری از «قانون اساسی و نگاهبانی اصول مشروطیت» کماکان بر

سوگندی که در نخستین روز سلطنتش یاد کرده است وفادار خواهد ماند و اضافه نمود «چون قانون اساسی مرا نگاهبان مشروطیت قرار داده است بدون احتیاج به تظاهر کوشیده ام تا روح و ماهیت واقعی مشروطیت را تقویت کنم و با حفظ امنیت و استقلال و ثبات کشور که بدون آن

مملکتی وجود نخواهد داشت تا مشروطیتی وجود داشته باشد، ملت خویش را روز به روز به سمت دموکراسی و پایداری رهبری کنم» و بدون اینکه از ناکارآیی نظام دو حزبی در برگزاری

انتخابات دوره بیستم، ذکری به میان آورد؛ اعمال فشارش برای استعفای نمایندگان به ظاهر

منتخب همان دوره را از دلایل تحکیم ارکان مشروطیت برشمرد و بدون توجه به اعمال فشاری که علی امینی نخست وزیر جدید برای لزوم انحلال دوره بیستم مجلس شورای ملی بر او وارد ساخته بود، انحلال این مجلس در 19 اردیبهشت 1340 (حدود چهار روز پس از آغاز نخست وزیری امینی) را فقط به ابتکار و اقتدار شخص خود نسبت داد و این اقدام را در راستای تحقق آرمانهای انقلاب مشروطیت برشمرد.⁽¹⁾لازم به یادآوری است که مجلس مؤسسان دوم در اردیبهشت 1328 نص صریح قانون اساسی مشروطیت را نقض کرده و شاه را برای انحلال مجلسین محق دانسته بود.

هنگامی که پس از یک بحران دو ساله (که از هنگام سقوط کابینه دکتر منوچهر اقبال در شهریور 1339 آغاز شده بود) شاه و متحدین داخلی و خارجی اش توانستند نظر مساعد آمریکایی ها را به لزوم تثبیت موقعیت سلسله پهلوی جلب نموده و اسباب سقوط دولت امینی را فراهم آورند، شاه با این وعده مساعد که اصلاحات مورد نظر آمریکا را که بعدها

انقلاب سفید نام گرفت، خود به انجام خواهد رساند؛ تا حدی از خطری که از ناحیه علی امینی و آمریکایی ها متوجه سلطنتش بود، رهایی جست. با چنین توافقی وقتی در 14 مرداد

1341 (15 روز پس از سقوط علی امینی از نخست وزیری و جایگزینی اسداللّه علم) شاه به

مناسبت آغاز پنجاه و هفتمین سالگرد پیروزی انقلاب مشروطیت پیامی صادر کرد، از متن این اظهارات اطمینان خاطر وی برای آینده سلطنتش نمایان بود و نشان داد برای پیشبرد طرح

اصلاحات آمریکایی ها آمادگی کامل دارد. در این پیام، او ضمن ابراز اعتقاد راسخ به اصول

دموکراسی و مشروطیت، علاوه بر اینکه اساس آن را در ایران تزلزل ناپذیر توصیف کرد، گفت مشروطیت یگانه نظامی است «که می تواند رشد و سعادت واقعی یک ملت را تأمین کند» و در حالی که از مجالس شورای ملی و سنا به عنوان «مظاهر عالیه مشروطیت» سخن می گفت با اظهار تأسف از انحلال و تعطیلی این مجالس متذکر شد که پیامد منطقی وجود صوری مجالس قانونگذاری، نظام حقیقی مشروطیت و دموکراسی نخواهد بود. او به تأسی از سیاست جدید آمریکایی که معتقد بودند با ژست مستقلانه شاه و پشت انتقادش از روش

سیاسی حاکم بر غرب، بیش از هر زمان دیگری می توانند منافع خود را در ایران تأمین کنند؛ برای اولین بار تأکید کرد که «دموکراسی غربی [را ]برای جامعه ایرانی» سودآور نمی بیند و دنباله روی «سطحی از ظواهر تمدن غربی» و نیز «اکتفا به ظواهر دموکراسی یعنی صرف داشتن دو مجلس مقننه برای استقرار دموکراسی حقیقی» را برای تحقق اصولی این دو مهم، ناروا می داند و چون از اولین مراحل برنامه اصلاحات پیشنهادی آمریکائیان برگزاری انتخابات

انجمنهای ایالتی و ولایتی بود، اعلام کرد که برای تحقق دموکراسی واقعی «قدم اول [...]

تشکیل انجمن های روستا و سپس انجمن های شهرستان ها و استان ها و حتی المقدور سپردن کلیه امور مربوطه مردم به خود مردم است». شاه معتقد بود با انجام این مهم «دموکراسی واقعی» مورد نظر او و حامیان واقعی اش در کشور «تعمیم و توسعه» خواهد یافت و «زمینه تکامل مشروطیت ایران را به مفهوم واقعی آن فراهم خواهد» ساخت. وی همچنین گفت، رشد و توسعه دموکراسی در هر کشوری از جهان و از جمله ایران با سایر نقاط دموکراتیک دارای تفاوت هایی خواهد بود.⁽¹⁾البته این سخن شاه خالی از صداقت نبود، زیرا در شرایطی که او با اعمال فشار و کمک حامیان خارجی اش بر موج دموکراسی سازی اخیر کشور طی نیمه دوم دهه 1330 و اوایل دهه 1340 سوار بود، برخلاف کشورهای توسعه یافته دارای نظام سیاسی دموکراتیک، ایرانیان لزوما می بایست با برنامه هایی از پیش طراحی شده و تحت اقتدار و با اعمال فشار حکومت وی به این مهم دست یابند. تردیدی نبود که یکی از مهم ترین اهداف اصلاحات پیشنهادی آمریکا یا همان انقلاب سفید، تحقق مشروطیت واقعی و دموکراسی حقیقی! در ایران بود. شاه در 6 مرداد 1342 که بخشهایی از طرح انقلاب سفید را به مرحله

اجرا گذارده بود با تحلیل دست و پا شکسته تحولات دوران انقلاب مشروطیت، به نقش این اصلاحات توصیه ای و بلکه اجباری در تکامل مشروطیت ایران چنین اشاره کرد:

فساد در جامعه ما متأسفانه از دیر زمانی ریشه دوانیده بود. [... ]علت فساد همان بود که حکومت متأسفانه حکومت اقلیت بود. روی همین بردگی اکثریت ممالک و عدم شرکت آنها در زندگی و در تعیین سرنوشت خود، یک عده شهری به عنوان سیاستمداران یا کسانی که اهل

نفوذ و زد و بند بودند کارها را بین خودشان تقسیم می کردند و هیچ کسی را در آن میان اجازه دخول نمی دادند و تمام منافع را یک طوری بین هم تقسیم می کردند. ملاحظه بکنید که در

تاریخ اخیر ایران آمدند و در پنجاه و چند سال پیش گفتند که سیستم حکومتی ما مطابق عدالت

نیست و ما مشروطه می خواهیم. در آن موقع مشروطه را آنها اصلاً به عنوان عدالتخانه می گفتند،

می گفتند ما عدالتخانه می خواهیم. اما چه شد تمام کسانی که متعلق به رژیم سابق بودند فردا

ماسک ها را عوض کردند و همان ها به اسم حامیان رژیم جدید و عدالتخانه وارد گود معرکه شدند و به صورت جدیدی امتیازات سابق خودشان را حفظ کردند و مثل سابق همان منافع را بین خودشان تقسیم کردند؟ این است که ما دیدیم با این طریق به اصطلاح معمولی و خواهش

کردن و تقاضا کردن و ارشاد کردن و احیانا پیشقدم اصلاحات ارضی شدن و سرمشق نشان دادن

کار پیش نمی رود. بالاخره به این نتیجه رسیدیم⁽¹⁾که موقع تاریخی اخذ تصمیم با هماهنگی ملت فرا رسیده است. در نتیجه سال گذشته شش ماده انقلاب ملی خودمان را به معرض تصویب ملت ایران گذاردیم و دیدیم که چگونه تمام ملت ایران در آن شرکت کرد و پنج میلیون و ششصد

هزار نفر مرد بدون اینکه کوچکترین احتیاجی به تزویر یا تدلیس باشد در دادن رأی شرکت

کردند و اراده ملی را در تغییر مسیر تاریخ و اجتماع ایران نشان دادند. این تصمیمی که این طور به اتفاق آراء شما گرفتید نتیجه اش چه خواهد بود؟⁽²⁾

در 14 مرداد 1342 شاه در سالروز پیروزی انقلاب مشروطیت اجرای اصول انقلاب سفید را «طلیعه تحولی بی سابقه در بنیاد دموکراسی» خواند و تصریح کرد که امروزه شرایط سیاسی کشور با گذشته تفاوت قابل توجهی کرده و «در نتیجه راه برای حکومت واقعی اکثریت» گشوده شده است. او به زعم باطل خود در این گرافه گویی دیدگاه مخالفان پر شمار رژیم را (که در رأس آنها، اسلامگرایان به رهبری آیت اللّه العظمی خمینی قرار داشتند) که به درستی آن را اصلاحات غیر واقعی و تحمیلی تلقی می کردند، نادیده می انگاشت.⁽³⁾شاه در 9 مهر 1342 در تجلیل از نقش انقلاب سفید در تحقق دموکراسی و مشروطیت حقیقی از این هم فراتر رفت و علاوه بر اینکه عملکرد مشروطه خواهان را تا انقراض نهایی سلسله قاجار

مورد انتقاد شدید قرار داد، سخنان و عملکرد دهه پیش خود را نیز، مبنی بر تکامل مشروطیت

در ایران، یک سره به بوته فراموشی سپرد و تصریح کرد که فقط پس از انقلاب سفید و واقعه 6 بهمن 1341 بود که مشروطیت به مفهوم واقعی آن در جامعه ایرانی تحقق یافت. در بخشهایی

از اظهارات شاه آمده است:

در مملکت ما ظاهرا انقلاب مشروطیت شد. آمدند و خونها ریختند و قیام ها کردند تا اصل عدالت به وسیله به اصطلاح نظارت نمایندگان ملت برقرار شد و دولت مجبور شد که آخر سال،

یک بودجه ای بدهد. حالا به هر صورت ظواهرش حفظ شد، ولی همان طور که چندی پیش گفتم تمام مستبدین دیروز مشروطه خواهان امروز شدند. [...] ولی امروز برای بار اول آن هم در اثر انقلاب بزرگ ملی ما که من گاهی اوقات آن را انقلاب ششم بهمن اسم می گذارم زنجیرها یک مرتبه از هم گسست، یعنی تمام افراد ملت ایران یک مرتبه آزاد شدند والا چطور

می شد که پس از پنجاه و چند سال مشروطیت هیچ وقت یک زارع ساده یا یک خرده مالک کوچک یا یک کارگر به وکالت انتخاب نشده بود؟...⁽¹⁾

گفتار دمکراسی و کردار خودکامگی

در آغاز دهه 1340 اولین کتاب شاه تحت عنوان «مأموریت برای وطنم» منتشر شد. در این کتاب که بدون تردید با همکاری گروهی از مشاوران فرهنگی شاه نگارش یافته، شاه فصلی طولانی را به دیدگاه های خود درباره دموکراسی اختصاص داد. مطالب این فصل، ترکیب غیرمنسجم و پراکنده ای از بررسی تاریخی نقش دموکراسی در کشورهای غربی، تاریخ انقلاب مشروطیت ایران، تاریخ باستانی ایران، ویژگیهای رژیم های دیکتاتوری و کمونیستی

و ... است. در این فصل شاه به صورت بندی دیدگاههای خود درباره دموکراسی و اقسام آن

پرداخته و هر مقوله را شرح می دهد. وی ضمن تقسیم دموکراسی به سه بخش: دموکراسی سیاسی و اداری، دموکراسی اقتصادی و دموکراسی اجتماعی؛ رضاشاه را بنیانگذار واقعی مشروطیت و دموکراسی در ایران معرفی می کند.⁽²⁾به زعم او، رضاشاه هر چند قدرت مجلس، به عنوان اصلی ترین رکن مشروطیت را تضعیف کرد «ولی از طرف دیگر در استقرار مبانی دموکراسی در ایران سهم بزرگی داشت». شاه در اثبات دیدگاهش، به اقدام رضاشاه در تفکیک دین از سیاست و کشف حجاب اجباری از زنان اشاره و آن را در راستای تحقق دموکراسی و مشروطیت ارزیابی می کند. به نظر او، از دیگر مظاهر تقویت دموکراسی در ایران عصر رضاشاه اقتدار بلامحدود او در کنترل هیأت دولت و ارکان اساسی کشور بود. محمدرضا پهلوی علت اساسی عدم رغبت رضاشاه به تشکیل و تقویت احزاب سیاسی مستقل در دوران سلطنتش را به عدم «رشد اجتماعی مردم برای توسعه و تکامل سیاسی و ایجاد احزاب به

حد کفایت» نسبت می دهد و چنانکه پیش از این هم ذکر شد از دیدگاه شاه تقریبا همه تشکلهای سیاسی دوازده سال اول سلطنت او نیز به عوامل بیگانه وابستگی داشتند و فقط پس

از تشکیل و فعالیت دو حزب مردم و ملیون بود که احزاب ملی و مستقل و البته مشروطه خواه

در ایران به وجود آمد. از اینرو، شاه سخت خود را می ستاید که علی رغم عدم رشد فرهنگی -

اجتماعی مردم ایران، شخصا به تأسیس دو حزب مشروطه خواه مبادرت ورزید. شاه تمام کسانی را که از عضویت و فعالیت در حزب های حکومت ساخته او تبرّی می جسته اند ترسو و «خیالباف» معرفی می کند که به سرنوشت ملت و کشور خود علاقه ای نشان نمی دهند.

از دموکراسی سیاسی که بگذریم، شاه قسم دوم دموکراسی را «دموکراسی اقتصادی» نامگذاری می کند و همچنان که خود نیز تصریح کرده است، این واژه در آن دوره، تعبیر تازه ای بود. با بررسی توضیحاتی که شاه درباره دموکراسی اقتصادی ارائه می دهد می توان

دریافت که منظورش از این نامگذاری نوعی سوسیال دموکراسی است که در آن نظام سرمایه داری حاکم جنبه هایی از عدالت اجتماعی را نیز مورد توجه قرار می دهد. شاه با

برشمردن اقداماتی که تا آن هنگام در جهت توسعه اقتصادی در بخشهای مختلف صنعتی، کشاورزی و... موفق به انجام آن گردیده و طرحهایی که در آینده قصد سامان دادن به آنها را داشت، نتیجه می گیرد که این اقدامات در راستای نیل به هدف دموکراسی اقتصادی صورت گرفته است.

در بخش دموکراسی اجتماعی نیز با رویکردی مشابه آنچه در مورد دموکراسی اقتصادی ادعا می کرد، بیش از هر چیز تلاش برای ایجاد رفاه اقتصادی و تأمین حداقل معیشت مردم

کشور را در ردیف مهم ترین اهداف و برنامه های تمام دوران سلطنت خود برشمرده و اظهار

امیدواری می کند در سالهای آتی نیز این اهداف و برنامه ها را نظیر سالهای گذشته به سامان

برساند. با همه اینها، درک درستی از هر آنچه که شاه (و یا به نام شاه) در کتاب مأموریت برای وطنم با هدف تحلیل دیدگاههایش درباره دموکراسی و اقسام آن درج شده است، بسیار سخت و گاهی اوقات ناممکن به نظر می رسد. در واقع، شاه بدون توجه به بنیان های فکری -

سیاسی تحقق دموکراسی و مشروطه در بخشهای مختلف جهان و صورت بندی عاری از دقت و حقیقتش از مفهوم دموکراسی، در صدد برآمده است انباشتی از اطلاعات ناقص و گاه متناقض را بدون در نظر گرفتن ترتیبی منطقی بر روی کاغذ آورده و به عنوان تنها راهکار

تحقق دموکراسی در جامعه ایرانی به مخاطبانش بقبولاند⁽¹⁾و در پایان بدون اینکه به جمع بندی درستی از اظهاراتش برسد سخنان خود را با عبارات زیر خاتمه داد:

در این فصل نظر خود را نسبت به مفهوم واقعی دموکراسی اظهار داشته و سعی کرده ام این نکته را روشن سازم که دموکراسی در نظر من مفهوم بسیار وسیعی دارد که شامل فعالیت های

متنوع است. اما دموکراسی تنها عبارت از یک سلسله فعالیت و اقدام نیست، بلکه یک نوع فلسفه

زندگانی است، وصول به این فلسفه برای هیچ فرد یا اجتماعی هرگز آسان نبوده است. اما این فلسفه در عین دشواری و پیچیدگی بهترین روشی است که بشر بدان پی برده است. بنا بر این

برای ما ایرانیان که در طریق وصول به دموکراسی واقعی گام برمی داریم فرض است که همواره

این نکته را نصب العین خویش قرار دهیم که برای رسیدن به این منظور تحمل هر دشواری سهل

و سزاوار است. ما تاکنون مسافتی بزرگ از این راه را پیموده ایم و از همین جهت تصور می کنم

اکثریت مردم از مفهوم واقعی دموکراسی آگاه شده باشند. ما ایرانیان باید خواهان پیشرفت سریع در وصول به هدف دموکراسی باشیم ولی در عین حال نباید از نظر دور بداریم که وصول به دموکراسی سیاسی و اقتصادی و اجتماعی نیازمند زمان و تربیت و تعلیم عقلی و منطقی مردم و تطبیق خواسته های افراد است و این کار محتاج توجه به ارزش اخلاقی و حس وفاداری افراد و اجتماعات است و از آنها مهم تر این است که افراد کشور به همکاری و معاضدت با یکدیگر

بیش از پیش معتقد و آشنا باشند.

برای اینکه ملل و افراد در محیط آزادی به پیشرفت های خود ادامه دهند ناگزیر حدودی هست و اگر سریع تر از حد معقول پیش برویم و یا ناشکیبایی و بدبینی در ذهن ما رخنه یابد به هدف های پرارزشی که همه آرزومند آن هستیم نخواهیم رسید. ولی اگر میل شدید به اصلاح و

ترقی را با صبر و حوصله توأم داشته باشیم بدون شک مساعی ما نتیجه های رضایت بخش خواهد داشت. هدف ما معین و راه وصول به آن پیش ما باز است و شک نداریم که اگر در کوشش و مجاهدت کوتاهی نکنیم به آن هدف عالی خواهیم رسید.⁽¹⁾

شاه در این مرحله از حیات سیاسی اش که تضمینهای کافی را از آمریکایی های برای تحکیم سلطنت خود گرفته بود، احساس غرور و قدرت بیشتری می کرد و آماده بود تا اصلاحات پیشنهادی آمریکایی ها با رهبری او در مسیر تحقق دموکراسی حقیقی و مشروطیت واقعی به حرکت خود ادامه دهد. در فصل آتی درباره موفقیتهای شاه در راستای تحقق دموکراسی و مشروطیت در دهه سوم سلطنتش سخن به میان خواهد آمد.

فصل سوم : دهه سوم سلطنت محمدرضا پهلوی و نهادینه شدن خودکامگی در ایران

اشاره

دهه سوم سلطنت محمدرضا پهلوی و نهادینه شدن خودکامگی در ایران

انقلاب تحمیلی شاه

در این فصل، دهه سوم سلطنت محمدرضا شاه را نه چندان دقیق، مقطع سالهای 1342-1353 در نظر گرفته ایم. آنچه بیش از هر چیز در این مبحث مورد توجه قرار خواهد گرفت میزان

پایبندی و یا عدول حاکمیت از اصول و منطق دموکراسی و نیز مشروطیت خواهد بود. فرض اولیه ما بر این پایه استوار است که در دهه سوم سلطنت محمدرضا پهلوی، در یک روند سریع، اصول و مبانی مشروطیت و دموکراسی از سوی حاکمیت و بالاخص شخص شاه که رفتار سیاسی اش در تیررس نظارتی متحدان خارجی اش (انگلستان و آمریکا) بود، از عرصه سیاسی کشور رخت بربست و شأن این واژه ها که در اندیشه و تفکر سیاسی دارای مفاهیم و کاربردهای مشخصی هستند، در حیطه نظر و عمل، از سوی حاکمیت تا سر حد بازیچه فروکاسته و نهایتا به تمسخر گرفته شد. شاه که با پشتیبانی متحدان خارجی خود، جایگاهش

در اریکه قدرت بلامنازع به نظر می رسید، فرصتی تاریخی برای عقده گشایی از حقارت هایی یافته بود که خصوصا، طی دهه نخست سلطنتش گریبانگیر او شده بود. او مصمم شد تا هم سلطنت و هم حکومت را به طور توأمان در اختیار خود بگیرد و چنان پنداشت که گویی از آن پس، نظام مشروطه سلطنتی ایران فقط تحت اراده ملوکانه در مسیر واقعی خود حرکت خواهد کرد و تبیین سیاستهایی که متضمن پیشبرد اهداف دموکراسی و مشروطیت در ایران خواهد بود صرفا، در حیطه رهبری او امکان تحقق خواهد یافت.

شاه طی دو سه سال آغاز دهه 1340، نظیر آنچه در سالهای نیمه اول دهه 1330 رخ داده بود، تقریبا تمام مخالفان داخلی خود را که در مقطع اخیر، عمدتا روحانیون و اسلام گرایان

بودند، سرکوب کرده و نشان داده بود که در راه اجرای اصول اصلاحی انقلاب سفید، هیچ گونه مخالفتی را برنخواهد تابید. در واقع، موفقیت شاه در سرکوب مخالفان داخلی و نیز

اجرای اصول انقلاب سفید جواز ورود بدون مانعش به دهه سوم سلطنت محسوب می شد تا به قول خود تکاملی را که مشروطیت و دموکراسی با اعلام اصول انقلاب سفید مشمول آن شده بود، تحقق بخشد. وی هیچ گاه از یاد نبرده بود که بر سر اجرای اصول انقلاب سفید و

اینکه آیا او توان اجرای آن را خواهد داشت، حامیان انگلیسی او با آمریکائیان خیره سر مدتها چانه زنی کرده بودند و هرگاه او نمی توانست و یا نمی خواست بر اجرای اصول این اصلاحات پای بفشارد، خطر کناره گیری از سلطنت او را تهدید می کرد. همچنان که تصویب قانون کاپیتولاسیون بیش از پیش موجبات رضایت خاطر آمریکائیان را فراهم آورد. بنابراین، تبلور مشروطیت و دموکراسی در دهه سوم سلطنت شاه، عمدتا، در چارچوب طرحهای اصلاحی انقلاب سفید قابل تصور بود.

از دوران تقریبا ده ماهه نخست وزیری حسنعلی منصور (20 اسفند 1342 تا اول بهمن 1343) که بگذریم، سراسر دهه سوم سلطنت شاه امیر عباس هویدا،⁽¹⁾

طی دوران خدمت در پاریس بود که با حسنعلی منصور آشنایی بهم رسانید. در همان زمان، گفته می شد عواملی در سفارت ایران در پاریس، در کار قاچاق مواد مخدر دست دارند و نام هویدا هم در این میان بر زبانها افتاد. اما، این موضوع مشکلی برای او ایجاد نکرد، تنها محل مأموریت او به سفارت ایران در آلمان (به عنوان دبیر دوم سفارت) تغییر یافت. هویدا در آلمان با عبداللّه انتظام، ژنرال کنسول ایران در آن کشور آشنا شد. این آشنایی در ترقیّات بعدی او سخت کارگر افتاد. به دنبال انتقال حسنعلی منصور به آلمان، هویدا به همراه او و عبداللّه انتظام در یک آپارتمان با هم زندگی می کردند. بر اساس همین دوستیها بود که پس از بازگشت به ایران معاون عبداللّه انتظام در شرکت نفت شد و همزمان، در کانون مترقی پس از حسنعلی منصور، نفر اول آن محسوب می گردید. در کابینه منصور، وزیر دارایی شد و به دلایل عدیده ای که مهم ترین آن رضایت قدرتهای خارجی، به ویژه آمریکا بود، پس از ترور منصور، شاه او را نخست وزیر کرد تا در اجرای فرامینش که پیشاپیش مورد تصویب آمریکا و انگلیس قرار می گرفت، مجری بی چون و چرا باشد.

بدین ترتیب، در 7 بهمن 1344 هویدا نخست وزیر شد و تا مرداد 1356 در این سمت باقی ماند و نشان داد که ویژگی های ممتاز یک نخست وزیر عصر انقلاب سفید و رستاخیز را دارا می باشد. هویدا ضمن اینکه نشان داد سخت نسبت به شاه وفادار است و همواره خود را مجری فرامین وی می دانست، با سیاستگزاران آمریکایی امور ایران هم ارتباط نزدیکی داشت و رضایت آنان را از عملکرد دوران طولانی نخست وزیریش جلب نمود. همچنین، در عرصه داخلی بازیگر قهاری بود که به رغم تمام تلاشهای رقبای متعددش، هیچگاه موقعیت او نزد شاه تضعیف نشد و توانست با بهره گیری از باندی متشکل و پرقدرت که عمدتا در پیرامون حزب یکه تاز ایران نوین گردآمده بودند و سپس در حزب رستاخیز هم جایگاههای حساسی بدست آوردند، موقعیت خود را در قبال تمام مخالفان و در واقع دشمنان شخصی - سیاسی داخلی اش تحکیم بخشد.

هویدا، پس از کناره گیری از نخست وزیری در مرداد 1356، به فاصله کوتاهی به عنوان وزیر دربار جانشین اسداللّه علم رقیب دیرینش شد، در حالیکه پست دبیرکلی حزب رستاخیز را که از بدو تأسیس آن در اختیار داشت، در آبان 1355 به جمشید آموزگار واگذار کرده بود.

در دوران نخست وزیری هویدا، مقاله معروف رشیدی مطلق، متضمن اهانت به آیت اللّه خمینی که گفته شده از دربار سرچشمه گرفته و هویدا نیز در جریان تدوین نهایی آن بود، در روزنامه اطلاعات به چاپ رسید و نقطه عطفی در آغاز حرکتهای انقلابی شد. هویدا مدتی پس از کناره گیری از این پست، در آبان 1357 به دستور مستقیم شاه دستگیر و روانه زندان شد تا بخشی از جرائم و گناهانی که انقلابیون متوجه شاه و حکومت او می دانستند دامنگیرش شود بلکه از شدت تحرکات پایان ناپذیر انقلابیون کاسته شود. بدین ترتیب، با آنکه هویدا زندانی شد، اما، مقصود مورد نظر شاه و مشاوران او حاصل نگردید و با پیروزی انقلاب اسلامی در 22 بهمن 1357، هویدا از زندان شاه به بازداشتگاه انقلابیون پیروز منتقل شد و نهایتا هم در دادگاه انقلاب که هدایت آن بر عهده آیت اللّه صادق خلخالی بود به جرم سالها همکاری با رژیم پهلوی، مفسد فی الارض شناخته شد و در روز شنبه 18 فروردین 1358 اعدام گردید.

هویدا تقریبا، از بدو تشکیل ساواک با آن همکاری می کرد و عضو فراماسونری بود. پدر بزرگ هویدا، میرزارضا قناد «از بهائیان مخلص و فداکار و مجذوب عباس افندی بود» و عین الملک، پدر او هم از نهج پدر پیروی کرده، بهایی شد. وی به هنگام حضور در بیروت به عنوان کنسول ایران «پنهانی برای بهایی ها تبلیغ می کرد و با انگلیس هم رابطه و سر و سرّی داشت و از خدمتگزاران واقعی آنها بود». امیر عباس هویدا هم با بهائیان ارتباط نزدیکی برقرار کرد و تا واپسین دوران حیات سیاسی اش در حمایت از بهائیان و سران آن از هیچ کوششی فروگذار نمی کرد. در دوران نخست وزیری هویدا افراد بهایی در شؤون مختلف کشور رسوخ کرده صاحب مقامات سیاسی، اجتماعی و نیز اقتصادی شدند و بسیاری از سرپلهای مهم اقتصاد کشور در اختیار آنان قرار گرفت.

اسناد موجود عضویت و فعالیت امیرعباس هویدا را در لژهای فراماسونری «مولوی»، «تهران»، «لژ بزرگ ایران»، «کوروش» و «فروغی» تأیید می کند. هویدا در دوران نخست وزیریش برای توسعه لژ بزرگ ایران تلاش فراوانی کرد و بسیاری از وزرای کابینه او در لژهای مختلف عضویت داشتند. اسنادی از ساواک نشان می دهد که هویدا دارای فساد اخلاقی و احتمالاً انحرافات جنسی بوده است. همچنین به رغم این که گفته شده هویدا در زندگی خصوصی خود چندان اهل تجملگرایی نبود، اما، در مقام نخست وزیر، ریخت و پاشهای فراوانی داشت. برای کسب اطلاعات بیشتر درباره هویدا بنگرید به: فردوست، حسین؛ ظهور و سقوط سلطنت پهلوی؛ جلد دوم، صص 367-397؛ بهزادی، علی؛ شبه خاطرات، جلد اول، صص 775-802؛ و: میلانی، عباس؛ معمای هویدا.

(1343 - 1356). در همان روزی که شاه او را نامزد نخست وزیری نمود، یادآور شد که وظایف نخست وزیری را خود به او تعلیم خواهد داد. هویدا در سراسر دوران سیزده ساله نخست وزیری اش، قدمی فراتر از آنچه شاه دستور می داد، برنداشت و به یاری تشکیلات

سیاسی، اجتماعی عریض و طویلی که شاخه های آن در اقصی نقاط کشور گسترده بود، توانست وظایف خویش را انجام دهد. به طوری که هرگز دیده یا شنیده نشد که هویدا بر سر

مسائلی ولو جزئی در مقام مخالفت با شاه برآید. هویدا برخلاف آنچه مشهور است در پست نخست وزیری از اقتدار لازم برخوردار بود و این هم که رقبا و بدخواهان قدرتمند او در

سراسر دوران نخست وزیری اش به رغم تمام توطئه آفرینیهای شان نتوانستند شخص شاه را نسبت به او بدبین سازند، نشان از موقعیت ممتاز او نزد شاه دارد. معروف است غالبا طرحها و برنامه های در دست اقدام خود را به گونه ای با شاه طرح می کرد که گویی خود شاه ابتکار امور را در دست دارد و این همه از هوش و ذکاوت او در انجام وظایف یک نخست وزیر به ظاهر مطیع و مرعوب و در واقع پرنفوذ و حیله گر حکایت دارد. ضمن اینکه اقدامات و نیز مشی سیاسی او اساسا مورد تأیید آمریکایی ها بود. در این دوره، هیأت دولت به رهبری شخص نخست وزیر را باید وزنه ای قابل اعتنا به شمار آورد که در پیشبرد برنامه های ملوکانه تأثیری به سزا داشت. به ویژه اینکه هویدا جهت اجرای سیاستهای اعلام شده در اصول انقلاب سفید

آمادگی لازم را نشان داد و موافق با هر آن چیزی بود که گمان می رفت آمریکایی ها اجرای آن را جهت تداوم سلطنت شاه لازم و ضروری شمرده بودند. چنانکه مورد نظر طراحان بود، قدرت درجه اولی شاه در رأس هرم قدرت و تصمیم گیری می بایست از سوی سایر ارکان حکومت به رسمیت شناخته شود و لازمه تحقق اصول دموکراسی و مشروطیت، محوریت شخص شاه باشد. بنابراین، پذیرفته شده بود که شاه علاوه بر سلطنت می تواند حکومت هم بکند.

از هیأت دولت و نخست وزیر که بگذریم در این دوره رکن اساسی مشروطیت، یعنی مجلس شورای ملی، باز هم تضعیف شد و تقریبا دیگر، هیچ فرد مستقل و مخالفی نتوانست در جمع نمایندگان مجلس شورای ملی حضور یابد. در آغاز این دهه نمایندگان دوره بیست و یکم شورای ملی که برگزیدگان کنگره آزادمردان و آزادزنان بودند در اواخر سال 1342 این

امکان را یافتند که در مجلس حضور یابند. پس از اتمام دوره بیست و یکم، انتخابات دوره

بیست و دوم و بیست و سوم مجلس شورای ملی به ترتیب در سالهای 1346 و 1350 به کارگردانی دو حزب مردم به عنوان حزب اقلیت، و حزب ایران نوین به عنوان حزب اکثریت برگزار شد و فقط کسانی امکان حضور در مجالس یافتند که از سوی این دو حزب کاندیدای نمایندگی شدند و در این میان، به ویژه حزب ایران نوین که تحت سیطره هویدا بود با آن شبکه بسیار وسیع تشکیلاتی در سراسر کشور، بیشترین تعداد نمایندگان را از آن خود می کرد و

چنانچه توافقی نسبی صورت نمی گرفت، حزب اقلیت مردم به ندرت می توانست در مجلس شورای ملی دارای کرسی نمایندگی بشود. در این دوره هم نظیر گذشته، کارگردانان برگزاری

انتخابات یدی طولا در تقلب انتخاباتی داشتند و اصولاً نمایندگانی که مقرر بود به مجلس راه یابند قبل از برگزاری انتخابات به طور غیر رسمی، جواز ورود خود به مجلس را دریافت می کردند و تردیدی نبود که اولین و اساسی ترین ملاک نمایندگی مجلس سوگند وفاداری و تمجید بدون قید و شرط شاه بود⁽¹⁾و فقط می توانستند در چارچوب اهداف و خواسته های شخص شاه، وظایف خطیر پارلمانی خود را به انجام رسانند. مجله طنز توفیق شعری را که گویا از ابوالقاسم حالت در زبان حال و رفتار سیاسی نمایندگان مجلس سروده شده بود به

چاپ رسانید که در آن آشکارا از بی ارادگی و تملق گویی آنان در برابر اربابان قدرت که در رأس آنان شخص شاه قرار داشت پرده برمی دارد. در این سروده که حقیقتا گویای رفتار سیاسی نمایندگان مجلس شورای ملی در دهه سوم سلطنت محمدرضا پهلوی بود، چنین می خوانیم:

اعمال من شود سبب خنده عنقریب

زیرا چودلقکی شود این بنده عنقریب

چون موم نرم می شود و انحناپذیر

این مرد با شهامت و یک دنده عنقریب

تبدیل می شود به صفات رذیله ای

این خلق و خوی عالی و ارزنده عنقریب

خونسرد و بی لیاقت و دل مرده می شود

این گرم خوی زیرک و دل زنده عنقریب

تجار کهنه کار سیاست، دگر مرا

بر طبق میل خویش کند رنده عنقریب

باید دهان ببندم و یکسر کنم وداع

با این زبان قاطع و برنده عنقریب

خاموش و بی نتیجه و بی نور می شود

این شمع تابناک و فروزنده عنقریب

جنسم که همچو کیسه پر دُر و گوهر است

از خرده شیشه می شود آکنده عنقریب

پویم ره ریا و کنم روی خود نهان

در زیر ماسک های فریبنده عنقریب

نوکیسه ام که می روم از چاله خرکشی

در چاله هرز و قلهک و زرگنده عنقریب

یاران پاک دل که گریزان زفتنه اند

از گرد من شوند پراکنده عنقریب

از بهر آن حقوق کلانی که می دهند

چون زرخرید می شود این بنده عنقریب

توفیق، شماره مورخ 1 تیر 1350⁽²⁾

در دوره ای که منابع داخلی و گزارشات متعدد خارجی از فساد گسترده حاکم بر

انتخابات مجلس شورای ملی و نیز بی کفایتی فراگیر نمایندگان مجلس حکایت می کرد که جز رقابت در امر چاپلوسی نزد شاه، بهره دیگری از وظایف نمایندگی نداشتند؛ شاه تقریبا در

تمام بیاناتش در طول دهه سوم سلطنت از آزادی انتخابات مجلس شورای ملی و نقش نمایندگان در تعمیم دموکراسی در کشور سخن به میان می آورد. مثلاً، در 7 اردیبهشت 1353

شاه از وجود دموکراسی و آزادی کمتر محدود در عرصه سیاسی، اجتماعی کشور سخن گفت و متذکر شد که «اساس فلسفه حکومتی ما بر اساس یک جامعه آزاد است که قادر به انتخاب افراد و نمایندگان خودش از ده تا بالاترین مرجع که مجلسین شورای ملی و سناست

باشد»⁽¹⁾

شاه دو روز پس از رفراندوم 6 بهمن 1341 اظهار امیدواری کرد که با اجرا و پیاده شدن اصول انقلاب سفید، ایران در زمره پیشرفته ترین کشورهای جهان قرار گیرد و «سرزمین آزادمردان و آزادزنان باشد». وی با سربلندی اعلام کرد که «اکنون دیگر زنجیرهای اسارت گسسته شده و 75 درصد از جمعیت این مملکت که پیش از این در قید به سر می بردند از نعمت

آزادی برخوردار شده اند.» و با اعتراف ضمنی به عدم وجود آزادی در انتخابات گذشته مجلسین شورای ملی و سنا، وعده داد که «افراد ملت خواهند توانست در انتخابات آینده برای نخستین بار با احساس آزادی رأی دهند و در تعیین سرنوشت خویش با اختیار کامل شرکت جویند».⁽²⁾

شاه که از به اصطلاح تصویب اصول انقلاب سفید در رفراندوم 6 بهمن 1341 مسرور شده بود، بدون توجه به مفاد قانون اساسی که حق قانونگذاری را صرفا برای مجلس شورای ملی مجاز شمرده بود، انقلاب سفید را رخدادی قانونی توصیف کرد: «قانونی است برای اینکه شاه شما که حق وضع قانون را دارد و تصویب آن را از شما خواست و شما یعنی ملت ایران که به موجب قانون اساسی قوای مملکت ناشی از اراده و خواست شماست این انقلاب قانونی و ملی را

تصویب کردید.»⁽³⁾همچنین، در 4 آبان 1342، بار دیگر از نقش قاطع انقلاب سفید در توسعه و تعمیم دموکراسی در کشور سخن به میان آورد و یادآور شد که با اجرای اصول انقلاب سفید

این مهم (تکمیل انقلاب) صورت عملی به خود خواهد گرفت و اظهار امیدواری کرد که «دوره جدید مجلس شورای ملی»⁽⁴⁾که به زعم او نمایندگان آن بلاتردید «نمایندگان اکثریت

حقیقی ملت ایران» خواهند بود بتوانند در پرتو شرایط مساعد به وجود آمده با نقش قاطع خود در سازندگی کشور بیش از پیش سهیم شوند.⁽¹⁾

هنگامی که اسداللّه علم در 17 اسفند 1342 از نخست وزیری کناره گیری کرد، شاه در حضور نخست وزیر جدید، حسنعلی منصور و وزرای کابینه او، ضمن تمجید از عملکرد دولت علم در تحقق اهداف انقلاب سفید، اظهار امیدواری کرد دولت جدید در پرتو «حفظ رژیم مشروطه و دموکراتیک» در اجرای اصول انقلاب سفید نهایت موفقیت را از آن خود کند.⁽²⁾شاه در 17 خرداد 1343 مدعی شد که انقلاب سفید «مورد حمایت کامل مردم» ایران است و در پرتو آن «اجتماعی از یک ملت آزاد» تحولات آتی کشور را رقم خواهند زد.⁽³⁾شاه در پیام 14 مرداد 1343 به شکل گیری دموکراسی و مشروطیت واقعی در ایران پس از انقلاب

سفید چنین اشاره کرد:

آغاز پنجاه و نهمین سال مشروطیت ایران را در شرایطی به عموم هم میهنان عزیز تبریک می گویم که خوشبختانه طبق اظهار امیدی که در سال گذشته به همین مناسبت کرده بودم تحول

بی سابقه ای در بنیاد دموکراسی و حیات ملی ما پدید آمده است و این خود موجب نهایت مسرت خاطر من است... اکنون مشروطیت ما دیگر آلت اغراض خصوصی طبقه خاصی نیست، بلکه انقلاب ششم بهمن 1341 آرمان های واقعی مشروطیت را از هر گزندی نجات داد و آن را

تکمیل نمود، به طوری که اکنون حکومت اکثریت یعنی هدف و مفهوم واقعی دموکراسی در مملکت ما ریشه گرفته و ثمرات آن نظر تحسین و احترام کلیه ملل را نسبت به میهن ما جلب

کرده است و این خود مایه سربلندی است.

در مجلسین سنا و شورای ملی که حاصل انقلاب ششم بهمن یعنی انقلاب تکمیل مشروطیت هستند، نمایندگان طبقات مختلف جای خود را بازیافته اند و حضور نمایندگان کارگران، دهقانان، خرده مالکان، صاحبان صنایع و حِرَف و نمایندگان و روشنفکران خصوصا شرکت بانوان در مجلسین نشانه رشد اجتماعی و سیاسی است که در نتیجه اتخاذ تدابیر صحیح و اجرای

سیاست خارجی و داخلی سالم و برقراری ثبات و آرامش نصیب ما شده است. امید و انتظار فراوان دارم که سال جدیدی که بر عمر مشروطیت ایران اضافه می شود سالی پرثمرتر باشد.⁽⁴⁾

در خرداد 1344، از دید شاه، تمام مخالفان داخلی اش که بر سر اجرای اصلاحات انقلاب سفید و پیشبرد اصول دموکراسی و مشروطیت مورد نظر او، مانع تراشی می کردند، محکوم به

شکست بودند.⁽¹⁾در کتابی که تحت عنوان «انقلاب سفید» در سال 1345 به نام خود منتشر کرد، اهداف انقلاب سفید را تا حد نیل به آرمان های بشریت بالا کشید و آن را تجلی محض روح

آزادی و دموکراسی واقعی در کشور قلمداد کرد و نوشت:

انقلاب ما یک انقلاب تحمیلی یا دستوری نیست. انقلابی است که اساس آن همکاری آزادانه همه افراد بر اساس درک مفهوم واقعی آن است. لازمه تحقق کامل اصول این انقلاب

این است که همه افراد کشور هر چه بیشتر و کامل تر و عمیق تر با آن آشنایی یابند و آزادانه و صرفا از روی اعتقاد و ایمان در تعمیم و اجرای این اصولی که هدف آن فقط تأمین منافع واقعی

خود آنها است شرکت جویند.

انقلاب ما در درجه اول یک انقلاب بشری و انسانی است که به خصوص بر اساس تأمین حقوق توده های محروم تکیه دارد. چنین انقلابی طبعا می باید از هرگونه خودخواهی و تنگ نظری به دور باشد و پیشرفت خویش را نه تنها در چهارچوب منافع ملی خود بلکه در پیشرفت همه جامعه انسانی خواستار شود.⁽²⁾

همچنین، در این کتاب شاه مدعی شد که با انقلاب سفید، ائتلافی ملی از مردم سراسر کشور به وجود آمد و برخلاف سابق تشکیل دولت و حکومت تحت اراده عمومی تحقق یافت،⁽³⁾و خلاصه، در این «انقلاب اجتماعی» جامعه ایرانی تحت رهبری او الگوی جدیدی از شیوه دموکراتیک زندگی را به جهانیان عرضه کرد.

اصول انقلاب سفید از دید شاه ابداع شخص او بود و راضی نبود که در نظر مردم ایده ای وارداتی جلوه کند: «اصولاً شأن ملت ما که خود در طول هزاران سال خلاق فکر و فلسفه و منطق بوده است این نیست که در این مورد جامه عاریت دیگران را بر تن کند».⁽⁴⁾به همین جهت، در 14 مرداد 1345، سالروز پیروزی انقلاب مشروطیت، انقلاب سفید را جلوه گاه روح دموکراسی و مشروطیت حقیقی در ایران توصیف نمود که می توانست سرمشق سایر ملل جهان باشد:

انقلاب سفید ایران که با پشتیبانی مستقیم و قاطع اکثریت عظیم ملت یعنی با عالی ترین طرز تجلی روح دموکراسی انجام گرفت مشروطیت ایران را به مجرای صحیح و اصیل آن سوق داد، یعنی به جای آن که استفاده از مواهب آزادی در انحصار اقلیت محدودی باشد این مواهب را

نصیب اکثریت کامل مردم ایران کرد. امروز از برکت دموکراسی اقتصادی و عدالت اجتماعی توده های عظیم مردم که تا دیروز با وجود مشروطیت اسمی، از بسیاری از حقوق و مزایای حقه

انسانی محروم بودند واقعا سرنوشت خود را به دست گرفته و به صورت مردمی آزاد و سربلند

درآمده اند که مستقیما از حاصل کار و کوشش خود بهره مند می شوند و خوب احساس می کنند

که اجتماع آنها به دست آنها و برای خود آنها اداره می شود.

در دنیایی که در بسیاری از نقاط آن بدیهی ترین اصول دموکراسی پایمال شده است، برای ملت کهنسال ما که همواره مشعلدار اصول عالی معنویت بوده است مایه سربلندی واقعی است

که نه تنها توانسته است اساس دموکراسی سیاسی خود را استوار نگاه دارد، بلکه آن را با

کامل ترین اصول دموکراسی اقتصادی و دموکراسی اجتماعی درآمیخته و از این راه به صورت

سرمشقی برای بسیاری از اجتماعات و ملل دیگر درآمده است.⁽¹⁾

در پیام 6 بهمن 1346، سالروز رفراندوم انقلاب سفید، شاه باز هم تأکید کرد اصول انقلاب سفید از تفکر خود او و مردم کشورش سرچشمه گرفته و هیچ کشور دیگری در ارائه این طرحها دخالت نداشته است. شاه در این اظهارات خود بسیار مفتخر بود که همگام با اجرای این اصول صد در صد برگرفته از اندیشه ایرانی، نظام دموکراسی و مشروطیت نیز در

عرصه تحولات سیاسی، اجتماعی ایران از رشد چشمگیری برخوردار بوده است. در بخشهایی از این پیام شاه می خوانیم:

آنچه برای ما بسیار مهم است این است که این تحول یک نهضت کاملاً ایرانی است که از هیچ چیز به جز نبوغ ایرانی و فکر ایرانی الهام نگرفته است. ما نهضتی را به منظور ترقی مادی و معنوی کشور و ملت خویش آغاز کردیم که صد در صد منطبق با روح ایرانی و با مقتضیات و شرایط اجتماعی و اقلیمی مملکت خودمان بود. در این تحول، ما طبعا از بسیاری از تجارب

دیگران به خصوص از دانش و تکنیک جوامع کاملاً مترقی جهان استفاده کردیم و می کنیم، ولی در هیچ مورد خویش را در چهارچوب اصول و مقررات انعطاف ناپذیری که با طرز فکر و احتیاجات روحی و مادی ما تطبیق نمی کرد مقید نساختیم. اگر امروز انقلاب ما مورد احترام و ستایش جهانیان است به همین جهت است که اصالت آن کاملاً هویدا است. ملت ما می تواند به

حق افتخار کند که در جایی که پیشرفت های اقتصادی در بسیاری از نقاط جهان به قیمت از

دست رفتن آزادی ها و حقوق بشری افراد تمام می شود، در مملکت ما این ترقیات اقتصادی دوشادوش حفظ این آزادی ها به اضافه گسترش عدالت اجتماعی و اقتصاد دموکراتیک که شرط اساسی هر دموکراسی واقعی است پیش می رود.⁽²⁾

با کنار گذاشتن علی امینی از نخست وزیری به دلیل فراهم نیاوردن امکان مشارکت

سیاسی در کشور، که به دنبال توافقات شاه و انگلیسی ها با آمریکایی ها همراه بود، هنگامی که در هماهنگی کامل با سیاست کشورهای انگلستان و آمریکا، شاه خود عهده دار اجرای برنامه های اصلاحات شد با همکاری اسداللّه علم، سرکوب و منزوی ساختن مخالفان جدی رژیم را آغاز کرد. در نتیجه، گروههای چپ که از اواخر دهه 1320، به جز دوره نخست وزیری دکتر مصدق، سخت مورد غضب حاکمیت بودند، بیش از پیش به حاشیه رانده شدند. همچنین گروهها و افراد طرفدار دکتر مصدق و جبهه ملی که از اواخر دوره نخست وزیری دکتر منوچهر اقبال با تشکیل جبهه ملی دوم تحرکاتی را آغاز کرده بودند، به ویژه از اواخر سال 1341، همزمان با برگزاری رفراندوم ششم بهمن، به شدت تحت تعقیب

قرار گرفتند⁽¹⁾و رهبران و بسیاری از طرفداران شان دستگیر و روانه زندان شدند. در هر حال، از نیمه دوم سال 1342 به بعد، گروههای طرفدار جبهه ملی و مصدق دیگر به حاشیه رانده شده و خطری جدی برای رژیم محسوب نمی شدند. ضمن اینکه با دستگیری رهبران نهضت آزادی ایران، عملاً فعالیت طرفداران آنها به بن بست رسید. اما در این میان، جدی ترین و سازش ناپذیرترین مخالفان شاه روحانیون بودند که به ویژه از اوایل دوران نخست وزیری اسداللّه علم آشکارا با لوایح انقلاب سفید مخالفت کرده، روشهای استبدادی

حاکمیت را سخت مورد انتقاد قرار داده بودند، در طول سال 1341 و ماههای نخست سال 1342 شاه و نخست وزیرش علم را به مبارزه ای پیگیر و خونین طلبیدند که نهایتا هم، در 15 خرداد 1342، مخصوصا در شهرهای تهران و قم تظاهرات گسترده ای صورت گرفت که از سوی نیروهای امنیتی و نظامی رژیم به شدت سرکوب شد و بسیاری از مخالفان جان خود را دست دادند. در نتیجه این رخدادها، رژیم نشان داد که به هیچ عنوان در صدد نیست فعالیت

مشروع سیاسی مخالفان جدی حاکمیت را به رسمیت بشناسد و از هر فرصتی برای سرکوب و منزوی ساختن آنها بهره می جوید. بنابراین، افراد و گروههایی از مخالفان مختلف رژیم به این نتیجه رسیدند که راهی جز برخورد قهرآمیز نظامی با رژیم پهلوی پیش روی ندارند. برپایه همین تفکر، فعالیت جریانهایی که مشی مبارزه مسلحانه با رژیم پهلوی را در پیش

گرفتند، شدت یافت. اقدام گروههایی نظیر سازمان مجاهدین خلق ایران و سازمان چریک های فدایی خلق که مشی مبارزه مسلحانه با رژیم را برگزیدند، در واکنش به همین

وضعیت انسداد سیاسی حاکم بر کشور صورت می گرفت.⁽¹⁾

درست در شرایطی که به دلالت بسیاری از منابع، گزارشات و شواهد داخلی و خارجی، لااقل، از سالهای نخست دهه 1340، شاه راه هرگونه مشارکت آزاد سیاسی را بر روی اتباع

کشورش بسته بود و تقریبا همه مخالفان جدی او از فعالیت سیاسی محروم مانده و عمدتا منزوی و یا در زندان و تبعید روزگار می گذرانیدند و به طور کلی انسداد سیاسی، مخالفان

رژیم را از امکان هرگونه مشارکت در امور کشور نومید ساخته بود، وی کماکان بر طبل وجود آزادیهای سیاسی و گسترش مشارکت عمومی در فعالیتهای سیاسی می کوبید و از تکامل دموکراسی و مشروطیت در کشور سخن می گفت و بدون توجه به واکنش گروههایی که به مشی مبارزه مسلحانه روی آورده بودند، «رهبری های داهیانه» خود را تنها راه نیل به دموکراسی و مشروطیت واقعی ارزیابی و تصور می کرد هرگاه اجرای اصول این انقلاب به اصطلاح سفید با موفقیت قرین شود علاوه بر تحقق دموکراسی در عرصه های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور، تمام مخالفان او که مهم ترین آنها روحانیون و اسلام گرایان

بودند، خلع سلاح خواهند شد.⁽²⁾شاه در سخنرانیهای این دوره، ضمن نکوهش مخالفان خود که نظام استبدادی حاکم بر کشور را مورد انتقاد قرار داده و روش سیاسی او در احیای دموکراسی و مشروطیت را به تمسخر می گرفتند، تصور می کرد در پرتو انقلاب سفید، دموکراسی و مشروطیت در ایران همچنان در مسیر تعالی حرکت می کند.⁽³⁾

در واپسین ماههای سال 1353، شاه، توسعه سیاسی - اجتماعی و اقتصادی کشور را در پرتو انقلاب سفید حیرت آور توصیف کرد و مدعی شد با پیاده شدن اصول این انقلاب، ایران

دیگر یک کشور عقب مانده و حتی در حال توسعه نیست، بلکه کشوری است که مرزهای توسعه آن البته از کشوری نظیر انگلستان نیز فراتر رفته است. در بخشهایی از سخنان شاه که به تاریخ 12 دی 1353 در مصاحبه با مجله لوپوئن چاپ پاریس بر زبان آورده بود، آمده است:

حدود ده سال پیش ما انقلابی را شروع کردیم که آن را انقلاب سفید می نامیم. این هنگامی بود که من احساس کردم کشور با روح و جان پاسخگوی این انقلاب است و سریعا به پیش می رود. البته مخالفانی هم وجود داشتند، مانند فئودالها و بعضی از روحانیون کهنه پرست و یا کمونیست ها که نمی توانستند از این جهش استقبال کنند، چون هرگونه موفقیت اجتماعی مانع

پیشرفت آنها می شود. در حقیقت راز موفقیت هر کشوری در سه اصل استقلال سیاسی،

اقتصادی و نظامی نهفته است.

1- از نظر سیاسی ما استقلال داشتیم، چون من در این مورد از هر جهت مصمم بودم.

2- از نظر اقتصادی ما با تثبیت حاکمیت خود بر نفت به استقلال اقتصادی رسیده بودیم.

3- از نظر نظامی نیز گرچه مسئله تجهیزات برای ما کمی تولید اشکال می کرد، ولی از لحاظ اخذ تصمیم مستقل بودیم.

به این جهت پس از نیل به این سه اصل استقلال، من هیچ نگرانی نسبت به سرنوشتی که در انتظارمان بود احساس نمی کردم. هنگامی که ایران زیر سلطه قدرت های خارجی از جمله انگلستان قرار داشت، من ساعات غم انگیزی را گذرانده ام، ولی اکنون مشاهده می کنم که

انگلستان نه تنها دوست ما شده، بلکه هم طراز ما نیز شده است.⁽¹⁾انگلستان اکنون کشوری است که ما اگر بتوانیم با مسرت خاطر به آن کمک خواهیم کرد. بنا بر این شما مشاهده می کنید که من روحیه انتقام جویی ندارم. در این مورد باید بگویم که من ذاتا مغرور نیستم، ولی اگر غیر از این بود ما می توانستیم به آسانی نسبت به این موضوع احساس غرور بکنیم.⁽²⁾

رویکرد ناسیونالیسم مثبت در سیاست داخلی

همان طور که پیش از این گفتیم در دهه 1330، «ناسیونالیسم مثبت» واژه جدیدی بود که بر

زبان شاه افتاد. این واژه اساسا، جهت مقابله با گروهها و تشکیلات سیاسی و نیز کسانی به کار می رفت که از اندیشه ناسیونالیستی دکتر مصدق و طرفداران او الهام می گرفتند. شاه در صدد بود با ابداع این واژه جدید و ارزیابی آن به عنوان خط مشی مثبتی در برابر سیاست تقابل

گرایانه و منفی مصدق، به اصطلاح تئوری جدیدی را در عرصه روابط سیاسی کشور مطرح سازد.⁽³⁾وی به جد معتقد بود که هرگاه طرح ناسیونالیسم مثبت را با موفقیت به اجرا در آورد مخالفان و معارضان جدی داخلی او از صحنه سیاسی کنار گذاشته خواهند شد و نام و یاد آنان

به تدریج از اذهان زدوده می شود.⁽⁴⁾

از دید شاه، در راه تحقق ناسیونالیسم در ایران، حق تقدم البته با پدر تاجدارش بود که با کودتای 1299 ناسیونالیسم را به روشی انقلابی مطرح ساخت و اینک او با بهره گیری از همان

بنیانی که رضاخان ریخت، خشنود بود که امور کشور با روالی رضایت بخش جریان دارد. به طوری که «مراجع صلاحیت دار قانونی» مصدر امور هستند و در این میان، انتقاد «مغرضین»

البته ره به جایی نمی توانست ببرد. شاه طی سخنان 2 مرداد 1338 زمینه های طرح رویکرد ناسیونالیسم مثبت را چنین شرح داد:

سی سال است اوضاع کشور ما به کلی عوض شده است. در سال 1299 انقلاب ملی و ناسیونالیستی ایران شروع شد و بر اثر این انقلاب ملی به حکومت ملوک الطوایفی و به سیاست های مختلفی که سالهای سال در مملکت ما نفوذ داشتند خاتمه داده شد و سیاست نان و گوشت و زغال در داخله کشور از میان رفت و هر کس جای خود نشست و دست آنهایی که به خلاف قانون عمل می کردند کوتاه شد.

مملکت ما از 1299 تا 1320 راهی را پیمود که همه دیدند. بدین ترتیب کشور ما انقلاب خود را انجام داد، یعنی همان کاری را کرد که بعضی ممالک دیگر افتخار می کنند که با انقلاب

ناگهانی انجام داده و دستگاه سابق را از میان برداشته و راه جدیدی را در پیش گرفتند. ما مملکتی داریم و پادشاهی و مجلسی و سنایی که تصمیمات متخذه از طرف قوه مجریه در آنها

رسیدگی می شود و دیگر کارها در خانه چند سیاستمدار ورشکسته حل و فصل نمی شود. اکنون

تصمیمات راجع به کشور و دولت ما در مراجع صلاحیت دار قانونی گرفته می شود. بنا بر این

هیچ وقت به تعبیرات و تفسیرات مغرضین اعتنایی نکنید و برای آنها کمترین ارزشی قائل نشوید.⁽¹⁾

ناسیونالیست از دید شاه کسی بود که «خود به خود احساسات ملی در او به منتهی درجه وجود داشته و در راه وطن خود حاضر به همه گونه فداکاری باشد». ناسیونالیسم مورد نظر وی، از آن جهت مثبت بود، چون «ما بزرگی و ترقی خود را در اتخاذ یک سیاست منفی و مخرب نمی دانیم» و نیز از تمام امکانات مادی و معنوی برخوردار بوده و به لحاظ تاریخی نیز ملتی دیرپا هستیم به اتخاذ چنین سیاستی همت گمارده ایم، «پس استعداد هست و ما به اتکاء ناسیونالیسم مثبت می توانیم حقوق و حیثیت و احترام ایران را به سرحد کمال محفوظ داریم و با سایر ملل زنده دنیا همکاری کنیم» و نهایتا، اصول ناسیونالیسم مثبت خود را در دیدار با ارباب جراید چنین تشریح کرد:

ناسیونالیسم ما مثبت است، از آن جهت که خلاقه است و با حسن سلوک و ادب همراه است. ایرانی آدم بی ادبی نیست، ایرانی خوشبختی خود را در بدبخت کردن سایرین نمی داند. شاید

شما بیش از همه بتوانید در این رشته نقش مؤثری داشته باشید که ایران را به ایرانی بشناسانید و تاریخ ایران را به ایرانیان بگویید. باید گفت که ایرانیان در گذشته به وطنشان چه خدماتی

کرده اند. آیا مادران ایرانی از رفتن بچه هایشان به میدان جنگ جلوگیری می کردند و به گریه و زاری می پرداختند؟ مگر ما عوض شده ایم؟ مگر از همان نژاد نیستیم؟ گمان نمی کنم که عوض

شده باشیم. این مطالب را باید برای مردم توضیح بدهید. حالا علل بیشتری هست که ما می توانیم از گذشته قوی تر باشیم. اجتماع ما روی به بهبود می رود، عدالت اجتماعی خیلی بیشتر است. در گذشته صحبت از عدالت اجتماعی نبود، معهذا مردم فداکاری می کردند. اینها اصول ناسیونالیسم

مثبت است.⁽¹⁾

شاه در دهه 1340 علاوه بر تداوم سیاست ناسیونالیسم مثبت، خود را پایه گذار مشی نوینی اعلام کرد که همان «سیاست مستقل ملی» بود. در واقع، طی دهه 1340، به خصوص با حمایتهای آمریکا، شاه فرصت مغتنمی به دست آورد تا پایه های اقتدار خود را به بهای نادیده

گرفتن حق مخالفان داخلی اش گسترش دهد و در برخی مسایل منطقه ای و بین المللی نقشی برای خود احساس کند. از اواسط دهه 1340 که آمریکا با صدور تسلیحات بیشتر و مدرن تر به ایران موافقت کرد و بر اساس دکترین وقت سیاست خارجی آن کشور، شاه اجازه یافت علاوه بر نادیده گرفتن آزادیهای مصرح در قانون اساسی، در برابر کشورهای خارجی نظیر آمریکا و نیز کشورهای اروپایی موضعی انتقادی اتخاذ کند و به نکوهش روش سیاسی حاکم بر جهان غرب بپردازد؛⁽²⁾احساس کاذب استقلال خواهی و قدرت مداریش دیگر حد و مرزی نمی شناخت. از این پس، خط مشی او در اداره کشور نیز به تبع سیاستهای آمریکا میل به تغییر

پیدا کرد. شاه در پیش گرفتن «سیاست مستقل ملی» را کمترین امتیاز این دوره از سلطنتش ارزیابی می کرد.⁽³⁾البته، آثار سیاست جدید، طی سالهای پایانی دهه 1330، یکی پس از دیگری نمودار شد. وی به رغم سرکوب مخالفان سیاسی خود از آغاز دهه 1340 به بعد، همچنان مدعی بود در کشوری که او زمامدار آن است جز با «حفظ حقوق و آزادی های فردی و اجتماعی» هرگونه تلاشی برای پیشرفت و توسعه محکوم به شکست است و افتخارش در این بود که «اصول دموکراسی» را به طور کامل مراعات می کند!⁽⁴⁾

به نظر شاه، آنگونه که در سخنان نیمه دهه 1340 وانمود می کرد، برخلاف گذشته دیگر مردم خود عهده دار پیشبرد اصول مشروطیت و دموکراسی شده بودند و می توانستند از

مواهب آن در سطح گسترده ای بهره بگیرند.⁽¹⁾او همواره تأکید می کرد که سلطنتش برپایه دیکتاتوری قوام نگرفته است بلکه، با تأسی به روشهای دموکراتیک و با ابراز انزجار از «رژیم دیکتاتوری» در راه توسعه کشور گام برمی دارد.⁽²⁾منظور او از توسعه کشور، نه تنها دموکراسی سیاسی که دموکراسی اقتصادی و اجتماعی نیز بود. در 14 مرداد 1346 مدعی شد: «اکنون دیگر همه مردم ایران از حق شرکت در تعیین سرنوشت خود برخوردار شده اند» و «راه برخورداری توده های عظیم ایرانی از اصول دموکراسی واقعی هموار» شده است.⁽³⁾یک سال بعد

باز هم به عقیده او نظام دموکراتیک و مشروطیت که تا چند سال قبل فقط نامی از آن وجود

داشت، در تمام شئون زندگی سیاسی، اجتماعی و اقتصادی جامعه ایرانی رسوخ کرده و مردم عملاً از مزایای آن برخوردار شده بودند.⁽⁴⁾این مضامین در واقع، ترجیع بند همه سخنان شاه بود. در 14 مرداد 1352 نیز ضمن تکرار همان مضامین، از مردم خواست در تحکیم و پیشبرد

«دموکراسی واقعی» مورد نظر او، بیش از پیش تلاش کنند.⁽⁵⁾اما، ببینیم حیطه عملی دموکراسی واقعی مورد نظر او چه بود؟ اظهارات روز 5 دی 1352، تبیین روشنی از این حیطه به دست می دهد:

در کشوری که بر اساس رژیم پارلمانی دموکراتیک اداره می شود اگر انتخابات و تشکیلات سیاسی آن بر اساس احزاب نباشد ایجاد نظم سیاسی غیرممکن است و آن کشور و تشکیلات دچار هرج و مرج می شود. اگر هم بر اساس یک حزبی باشد، مثل جوامع کمونیستی یا فاشیستی،

به هر صورت یک نوع دیکتاتوری خواهد بود. در یک رژیم پارلمانی دموکراتیک، اصل بر آزادی فردی و آزادی عقیده و مرام استوار است، شما گفتید دو حزبی، من می گویم چند حزبی. آن هم بر اساس انتخاب مردم، ولی در کشور ما عملاً تعداد احزاب محدود می شود، زیرا در چهارچوب انقلاب شاه و ملت، مگر چند نوع برداشت می تواند وجود داشته باشد؟ چون برداشت ها محدود است، فقط دو چیز باقی می ماند، یکی درجه لیاقت و شایستگی در اجرای اصول و صحیح ترین برداشت از آن، دیگری تغییر قیافه مسئولان امور. از این رو اساس

کار می رود روی سیستم دو حزبی، موافق دولت و حزب مخالف دولت که سابقا آن را اقلیت می گفتیم.⁽⁶⁾به هر حال هر دو حزب به اصول انقلاب و اساس مملکت وفادارند، منتهی یکی از

آنها از این اصول یک نوع برداشت می کند و دیگری در مورد عمل کردن آن برداشتی متفاوت دارد. چندی قبل به دانشگاهیان گفته بودم، شما آزادی عمل دارید که این اصول را مطالعه کنید و نظریات خود را بدهید و حتی تمام آن را زیر و رو کنید، البته جز تغییر در دموکراسی که اساس انقلاب ما است.⁽¹⁾

در 14 مرداد 1353، واپسین ماههایی که نهایتا منجر به انحلال احزاب سیاسی فعال در کشور و ایجاد نظام تک حزبی شد، شاه با قاطعیت اعلام کرد که دموکراسی موجود دیگر حد و

مرزی برای خود نمی شناسد و «دموکراسی ایران، استوارتر و نیرومندتر از همیشه همچنان راهبر ملت ما به سوی پیشرفت های روزافزون مادی و معنوی» است و «در عمر تقریبا هفتاد ساله مشروطیت ایران هرگز اصول و مفاهیم واقعی دموکراسی مانند امروز در جامعه ایرانی استوار

نبوده است». شاه برای این گفته خود دلیل هم داشت: «زیرا ملت ما اکنون از آن موهبتی برخوردار است که روح و اساس آزادی است، نه از آن صورت ظاهری دموکراسی که متضمن هیچ پیشرفت واقعی نمی تواند بود.»⁽²⁾

برخلاف آنچه که شاه در مصاحبه ها و پیام های خود درباره پیشرفت و توسعه دموکراسی و مشروطیت واقعی بر زبان جاری می ساخت، در مصاحبه اوایل دهه 1350 با اوریانا فالاچی

نویسنده و روزنامه نگار ایتالیایی که متن فارسی آن تا پایان سلطنت او هرگز در ایران منتشر نشد، صراحتا به روش استبدادی خود در اداره کشور طی دهه 1340 اعتراف کرد، ولی یادآور

شد که این روش را صرفا جهت تحقق اهداف انقلاب سفید - که از جمله مهم ترین اهداف آن تحقق دموکراسی و مشروطیت واقعی بوده است،- در پیش گرفته است. هنگامی که فالاچی از او می پرسد: «یعنی انکار می کنید که شاه مستبدی هستید؟» شاه به صراحت جواب می دهد: «نه،

از بعضی جهات شاه مستبدی هستم. برای رفرم ها نمی شود مستبد نبود و مخصوصا در کشورهایی نظیر ایران که فقط 25 درصد مردم خواندن و نوشتن می دانند. نباید از یاد برد که بی سوادی غم انگیز است. حداقل ده سال لازم است تا آن را ریشه کن نمود. منظور من ریشه کن کردن بیسوادی در بین مردم زیر پنجاه سال است. باور کنید در کشوری که سه چهارم مردم آن

بیسواد هستند باید از طریق زور و استبداد رفرم ها را انجام داد و گرنه هرگز پیشرفتی نخواهد کرد. اگر من سختگیری نمی کردم حتی انقلاب کشاورزی را نمی توانستم به انجام برسانم و تمام

برنامه های انقلابی ام از بین می رفت؛ اگر انقلاب من با شکست روبرو می شد چپ گرایان دست راستی ها را در عرض چند ساعت از بین می بردند و انقلاب سفید با آنها مدفون می شد. می بایستی کاری بکنم که کردم. مثلاً دستور داده بودم ارتش به سوی کسانی که مخالف تقسیم

اراضی بودند تیراندازی کنند. بنا بر این در ایران دموکراسی نیست؟»⁽¹⁾

گفتیم شاه در دهه نخست سلطنت، در فرصتهای مختلف از دموکراسی غربی ستایش می کرد. برداشت وی از از دموکراسی همان شیوه معمول مدیریت سیاسی در جهان غرب بود.⁽²⁾همین رویکرد طی دهه دوم سلطنت نیز در سخنان شاه دیده می شد. شاه در دهه دوم سلطنت، هر چه از معیارهای نظام دموکراتیک و مشروطیت فاصله می گرفت، در ظاهر، همچنان به تمجید دموکراسی غربی می پرداخت. این رویه حداقل تا اواسط دهه 1340 ادامه یافت. طی سالهای نخست دهه 1340 هنوز شاه را در موضع انتقادی نسبت به دموکراسی رایج در غرب نمی بینیم. ولی، تعابیری که درباره دموکراسی و «مشروطیت واقعی» به کار می برد، نشان می دهد که می خواست میان آنچه در ایران تحت عنوان نظام دموکراسی و مشروطیت بر مردم کشور تحمیل می شود و نظامی که تحت عنوان «دموکراسی» در غرب رایج است، تفاوتی قایل شود.

انتقاد شاه از دموکراسی و سایر نحله های سیاسی غرب

انتقاد شاه از مارکسیسم و کمونیسم از اواخر دهه 1320 و درست در زمانی آغاز شد که نقشه سوء قصد 15 بهمن 1327، ظاهرا از سوی یکی از فعالان حزب توده به اجرا درآمد.⁽³⁾انتقادات

شاه از گروههای چپ، که طی تمامی دوران سلطنت ادامه یافت، چنان گزنده بود که جایگاه آنان را تا حد خائنین به کشور و مردم تنزل می داد. در واقع، شاه طی دهه چهل همه گروههای

چپ و مکاتب سیاسی غربی نظیر فاشیسم و نازیسم و حتی کمونیسم را ذیل واژه «ایسم»

طبقه بندی و تقبیح می کرد. به نظر او «این افکار مختلف در عمل وسیله حکومت مطلقه صاحبان آنها شده است تا بر سایرین مسلط گردند» و البته هدف او از تقبیح این ایسم ها، دفاع از مشروعیت «نظام دموکراتیک واقعی» مستقر در ایران بود که زیر نظر خود او هدایت می شد.⁽¹⁾

طی سالهای نخست دهه 1340، هرچه انتقادات شاه از ایسم های غربی شدت پیدا می کرد، علاقه او به تمجید از دموکراسی غربی نیز کمتر می شد. او سعی می کرد نظام سیاسی حاکم بر کشور را با ویژگیهای تفکر بومی و غیر وارداتی پیوند بزند.⁽²⁾مصاحبه مطبوعاتی 24 اردیبهشت 1344، در بوئنوس آیرس از چنین تلاشی حکایت می کند:

سیاست ما در ایران از «ایسم»های مختلف جدا است. ما فقط به هوش و قدرت فکری خود متکی هستیم و تصمیم داریم به یاری استعداد و هوش و امکانات خود آنچه را که ملت های دیگر در طول سالهای دراز به دست آورده اند در مدتی کوتاه به دست آوریم. به همین علت

است که ما از همه گونه افکار چه سوسیالیسم باشد و چه کمونیزم استفاده می کنیم. ما تمام این افکار را به شرط احترام به آزادی های فردی قبول می کنیم و معتقدیم که اگر دولتها از ایسم ها دست می کشیدند و همّ خود را فقط صرف تأمین سعادت ملت خویش می کردند قطعا به آن چه «سعادت بشر» نامیده می شود زودتر دست می یافتند.⁽³⁾

در پیام 6 بهمن 1344، سالروز برگزاری رفراندوم انقلاب سفید، همین مضامین یعنی عدم تبعیت از مکاتب سیاسی خارجی در اداره امور کشور به چشم می خورد. مضامینی که هیچگاه از سوی مخالفان سیاسی او جدی تلقی نشد:

انقلاب ما خود را در چهاردیواری هیچ مرام اجنبی محبوس و مقید نکرده است. ما از هر تجربه ای در هر نقطه دنیا که نتایج بهتری داده باشد و با روح ملی و سنن ایرانی و مقتضیات

اقلیمی و طبیعی ما سازگارتر باشد استفاده می کنیم و در عین حال به عقل و تدبیر خود نیز آن قدر اتکا داریم که منافع واقعی مملکت و ملت خویش و طرق نیل به هدفهای خود را در این راه از هر فرد خارجی یا از هر مرام خارجی بهتر تشخیص بدهیم و ابداعات مؤثرتری بکنیم.

اجتماع جدید ایران اجتماعی بر اساس عدالت اجتماعی، بر اساس دموکراسی اقتصادی و سیاسی، بر اساس وجود افراد آزاد و با سواد و تندرست خواهد بود. ملت ایران پس از گذشت

سه هزار سال تاریخ، تازه نفس تر و مصمم تر و امیدوارتر از همیشه به جانب مفاخر ملی اجتماعی خود پیش می رود.⁽⁴⁾

پیش تر گفته شد طبق دکترین سیاست خارجی آمریکا در مورد ایران، طی سالهای نخست دهه 1340، تشویق شاه به فاصله گرفتن تدریجی از نظامهای غربی بود تا از سوی افکار عمومی داخل کشور کمتر در مظان اتهام وابستگی به کشورهای خارجی قرار گیرد.⁽¹⁾بنابراین، می توان استنباط کرد که انتقادهای تندتر شاه (به خصوص از نیمه دوم دهه 1340) از نظامهای

سیاسی حاکم بر جهان غرب و دموکراسیهای غربی با این دکترین در پیوند بوده باشد. برای

اولین بار در 19 شهریور 1347 شاه ضمن تمجید از اصل دموکراسی، کشورهای غربی را متهم کرد که برای پیشبرد اهداف خود سوءاستفاده هایی از دموکراسی می کنند و صریحا گفت ایران در روش سیاسی خود هرگز از غرب و دموکراسی غربی پیروی نخواهد کرد و صرفا روشی را برخواهد گزید که «به سود و صرفه کشور و مردم» باشد.⁽²⁾شاه در 14 مرداد

1349 دموکراسی سیاسی غرب را به خاطر عدم توجه به دموکراسی اقتصادی و نیز اجتماعی ناقص و ناکارا خواند.⁽³⁾وی در 14 مرداد 1351 بسیار خرسند بود که دموکراسی واقعی حاکم بر ایران در راه توسعه همه جانبه کشور گوی سبقت را از دموکراسیهای رایج در سایر کشورهای جهان و از جمله جهان غرب ربوده است و «می تواند راهنمای امیدبخشی برای بسیاری از جوامع باشد» و تأکید کرد که در راه تحقق دموکراسی واقعی⁽⁴⁾هرگز از دموکراسیهای

غربی تقلید نخواهد کرد و «جامه عاریت دیگران را بر تن» نخواهد پوشانید.⁽⁵⁾شاه در 14 مرداد

1351 هم در گفتگوی خصوصی اش با اسداللّه علم شیوه سیاسی حاکم بر کشور انگلستان را سخت مورد انتقاد قرار داده و تأکید کرده بود که وی هیچگاه «از چنین دموکراسی تقلید» نمی کند.⁽⁶⁾

بدین ترتیب، شاه که برای عدول هر چه بیشتر از روشهای دموکراتیک حکومت، از متحدان غربی خود تضمین لازم را به دست آورده بود، هر چه به سالهای پایانی دهه 1340 و

آغاز دهه 1350 نزدیک می شد به نحوی آشکار و خشن، ماهیت استبدادی حکومتش را به مخاطبانش گوشزد می کرد. هنگامی که به مناسبت سالگرد مشروطیت در مرداد 1351 برخی از تحلیل گران مطبوعاتی، روند اصلاحات شاه را در مسیر دموکراسی غربی ارزیابی کردند،

شاه تفسیر مزبور را نپسندید و همانطور که اسداللّه علم تصریح می کند، به آنان دستور داده

شد این اظهارات را پس بگیرند:

مدیران اطلاعات و کیهان را خواستم و اوامر شاهانه را ابلاغ کردم [... ]آنها در تفسیر نطق شاهانه به مناسبت عید مشروطیت نوشته بودند که وقتی از طریق تشکیل انجمن های ده و انجمن های ایالتی و ولایتی مردم خوی دموکراسی گرفتند، ما هم عینا مثل غرب صاحب دموکراسی می شویم. فرمودند به آنها بگو ابدا ما دموکراسی غرب را نمی خواهیم که اقلیت

عملاً باید حکومت کند و خائن تشویق شود. باید در این خصوص مقاله بنویسند.⁽¹⁾

شاه در مصاحبه 25 آذر 1352 با روزنامه کویتی السیاسه، علاوه بر ادعای اینکه تا 25 سال، ایران از کشورهایی نظیر فرانسه و انگلستان توسعه یافته تر خواهد شد، گفت در روش سیاسی خود به دموکراسی غربی تأسی نخواهد جست و آن را دارای عیوبی برشمرد که هرگاه در ایران به کار گرفته شود، کشور را از مسیر توسعه منحرف خواهد ساخت.⁽²⁾وی همین سخنان را در مصاحبه 9 بهمن 1352 با تلویزیون تجارتی انگلستان به طور صریحتر ابراز نمود:

چه کسی می گوید مردم ایران تقاضا دارند آن نوع دموکراسی که شما در انگلستان دارید داشته باشند؟ الزاما چنین نیست، زیرا سنت ما ایرانیان درست در جهت مخالف آن است. مردم

و شاه ایران آن قدر به یکدیگر نزدیک هستند که خود را مانند اعضای یک خانواده احساس می کنند. من تصور می کنم مردم ایران همان احترامی را برای شاه خود قائل هستند که کودکان

خانواده های ایرانی برای پدر خودشان قائلند.⁽³⁾

شاه در تقبیح دموکراسی غربی از این هم فراتر رفت. در مصاحبه 16 فروردین 1353 با هفته نامه دی سایت، چاپ آلمان غربی، دموکراسی غربی را برابر با هرج و مرج و لجام گسیختگی توصیف کرد که از هرگونه نظم و ترتیبی گریزان است و قانون شکنی را رواج می دهد⁽⁴⁾و به حال غربیان تأسف خورد که در آینده ای نه چندان دور جهان شاهد اضمحلال دموکراسیهای غربی خواهد بود:

و اما درباره دموکراسی نوع غربی ملاحظه کنید که چه اوضاعی بر قاره شما حکمفرماست.

شما وضع خودتان را با وضع ما مقایسه کنید. خیلی متأسفم که شاهد اضمحلال دموکراسی غرب هستم. این وضع هم برای شما و هم برای ما نامناسب است. چرا غرب همیشه به جانیان کمک می کند و از حمایت بیچارگانی که کشته می شوند خودداری می نماید؟ چه کسی از شماها از

کشتار بچه ها و رهگذران بی گناه که هنگام ترور زیر رگبار گلوله های مسلسل می میرند ابراز

ناراحتی می کند؟ ما احتیاج به شکنجه نداریم ما همه آنها را هنگام ارتکاب جرم می گیریم.

صرفنظر از آن روی تمام روش های بازجویی که در دنیا معمول است می توان مارک شکنجه روانی زد.⁽¹⁾

شاه در گفتگو با رسانه های ارتباط جمعی جهانی، مورخ 25 دی 1353، از نقش ایران در سطح رهبری جهان طی سالهای آتی صحبت کرد و اینکه برای احترام به آزادی فردی و صلح جهانی نهایت تلاش خود را به کار خواهد بست.⁽²⁾در 6 بهمن 1353، که دیگر شاه برای زایش اندیشه سیاسی اش حد و مرزی نمی شناخت، کشورهای غربی را نصیحت می کرد که بحران اقتصادی دامنگیر آنها ناشی از مشکلات سیاسی آنان است و روش سیاسی آنان را تا وقتی تصحیح نکنند محکوم به شکست ارزیابی کرد و بر خود فرض دانست تا دموکراسی را برای آنها معنا و توصیف کند و بسیار متأسف بود که در صورت گسترش بحران سیاسی در آن کشورها که نتیجه عدم توجه به نصایح او خواهد بود، وی غیر از ابراز همدردی با آنها کمک

دیگری نمی تواند بکند. در بخشهایی از این اندرزنامه شاه خطاب به کشورهای غربی، در مصاحبه با سردبیر روزنامه لس آنجلس هرالد اگزامپتر آمریکا، می خوانیم:

بحران اقتصادی که دامنگیر کشورهای غرب شده، ناشی از افزایش قیمت نفت نیست، بلکه نتیجه وضع سیاسی آنها است که اجازه نمی دهد رهبران به نحو مؤثری وظائف خود را انجام

دهند.

نفوذ اقلیت، آسان گیری، عدم انضباط، همه باعث شده است که دموکراسی در بعضی از کشورهای غرب به سوی نوعی هرج و مرج سیاسی پیش برود. البته در این مورد منظورم همه کشورهای غربی نیستند، بلکه بعضی از آنهاست، در این باره ببینیم دموکراسی چیست؟ دموکراسی یعنی حکومت اکثریت. حکومت اکثریت چیست؟ حکومت اکثریت یعنی تهیه و تدوین قوانین و اجرای آنها به وسیله اکثریت مردم انجام یابد. در یک نظام پارلمانی مردم به پای صندوق رأی می روند، نمایندگان خود را انتخاب می کنند و به این وسیله یک دولت شکل می گیرد. به علاوه سیاست ها و قوانین با رأی اکثریت تعیین و اجرا می شود. اگر آن سیاست ها و قوانین با رأی اکثریت به مورد اجرا در نیایند شما دیگر نمی توانید آن را دموکراسی بنامید.

وقتی شما نتوانید تصمیمات حکومت اکثریت را پیاده کنید در واقع به جای دموکراسی دارای استبداد اقلیت هستید حتی دولت محافظه کار انگلستان با یک اکثریت قاطع با توجه به وضع و

موقعیتی که اقلیت دارد نمی توانست کشور را اداره کند. بنا بر این چگونه می توانید نام چنین چیزی را دموکراسی بگذارید؟ دموکراسی فقط زمانی وارد مرحله عمل می شود که اراده اکثریت با انضباط کامل پذیرفته شود، در حالی که دموکراسی در بعضی از کشورهای غربی عملاً تبدیل به هرج و مرج سیاسی شده و همین امر مرا نسبت به آینده اروپا مردد می کند. چرا؟ زیرا اولاً من علاقمند به بقای دموکراسی غرب هستم. چون ما و آنها اصولاً دارای فلسفه زندگی مشابهی هستیم و ما نیز در پی همان نوع تمدن می رویم.

ثانیا کشور من می تواند پنجاه درصد از گاز طبیعی و مقدار زیادی از نفت مورد نیاز اروپا را تأمین کند. از این رو سرنوشت کشور من وابسته به سرنوشت اروپا است. به همین جهت است که

احساس می کنم بقای تمدن اروپای غربی و سازمان های آن در وضع کشور من مؤثر است. ولی کدام سازمان ها؟ آن اروپای غربی دموکراتیک که ما قبلاً می شناختیم، یا چیزی که اکنون

دموکراسی نامیده می شود، در حالی که حکومت اقلیت است؟⁽¹⁾

برپایه همین دیدگاه ها، در واپسین روزهای سال 1353 که شاه بدون اعلام قبلی احزاب حکومت ساخته فعال در عرصه کشور را منحل و حزب فراگیر رستاخیز ملت ایران را جایگزین آن ساخت، خود را متوهمانه در جایگاه یک نظریه پرداز می دید که می تواند دموکراسی غربی را به لجام گسیختگی و هرج و مرج تشبیه کند و به رهبران و مردم کشورهای دموکراتیک غربی، بیم دهد که سرنوشت تلخی در انتظار آنان است. این پادشاه خوش ذوق و پر اقتدار، تا جایی که به محدوده جغرافیایی، سیاسی ایران مربوط می شد، میل

نداشت دموکراسی غربی به عنوان الگویی برای پیروی و حتی اثرگذاری مورد حمایت قرار گیرد. او حداقل از اواسط دهه 1340 به تدریج، دریافته بود که نبوغ ایرانی که مقصود استعداد

خود او بود، هرگز تقلید کورکورانه از شیوه حکومت غربی و هیچ کشور دیگری را نمی پذیرد و هنگامی که دموکراسی واقعی و مشروطیت حقیقی مورد نظر وی به مرزهای نهایی تکامل خود نزدیک شود، طلیعه عصر جدیدی فرامی رسد که البته، در تأسیس حزب واحد و فراگیر رستاخیز ملت ایران متبلور شده بود. از اینرو، شاه، در طول دوران فعالیت

حزب رستاخیز نیز، هرگاه فرصت مغتنمی به دست می آورد از دموکراسیهای موجود در جهان غرب انتقاد می کرد و آسیبهایی را که به زعم او از ناحیه همین دموکراسیهای حاکم بر نظام سیاسی جهان، متوجه حقوق فردی و اجتماعی مردم می شد یادآوری می کرد و سعی داشت جهانیان را متوجه نماید که جهت دور ماندن از آسیبهای پیش روی دموکراسی، باید به

نظام سیاسی ایران توجه کنند و هرگاه مصلحت می دانند اصول تعالی بخش آن را در زندگی

سیاسی و اجتماعی خود به کار ببندند.⁽¹⁾

از دید شاه، ایرانیان می بایست از دانش و کارشناسی غرب و مجموعه جهان توسعه یافته، بهره بگیرند ولی نسبت به نظامهای سیاسی، اجتماعی و فکری آنان بی اعتنا باقی بمانند. او حتی معتقد بود نظام سیاسی، فکری و فرهنگی ایرانیان به حدی غنی است که می تواند پذیرای سایر بلاد جهان نیز باشد.⁽²⁾در مصاحبه با اولیویه وارن فرانسوی، دموکراسی حاکم بر غرب را کهنه و ناکارآ توصیف نمود و مواردی را از نظام سیاسی حاکم بر غرب مثال آورد که

به زعم او هرگز نمی توانست گویای برقراری نظام دموکراتیک باشد و تصریح کرد که او «هیچ چیز دموکراتیکی در این قضیه» نمی بیند.⁽³⁾هنگامی که وارن از او خواست دموکراسی را تعریف کرده و تضاد آن را با نظام کنونی حاکم بر غرب برشمارد، گفت:

اگر به زمان یونانیان بازگردیم کلمه «دموکراسی» چنین معنی می داد که هر کسی بتواند در میدانهای عمومی درباره حقوق اساسی و هر چه که به او مربوط می شود، حرف بزند و بحث کند. بدیهی است که من این تعریف را می پذیرم. حتی دموکراسی تا حدود اواخر جنگ جهانی

دوم، یک معنایی داشت: هنوز ایده آلهایی وجود داشت، اصول مقدسی وجود داشت و هرگاه کسی به حقوق دیگران تخطی می کرد، بایستی باز می ایستاد. هر کس تا هنگامی که آزادی دیگران را تهدید نمی کرد، آزادی داشت. اما امروز دموکراسی برای بعضیها این معنی را دارد

که «هر کاری دلشان می خواهد بکنند» و این کاملاً بدیهی است که اگر شما هر کاری که می خواهید بکنید به آزادی دیگران تجاوز کرده اید. حتی بعضی وقتها، افراد تا آنجا پیش

می روند که می گویند که هر چند این یک خائن تروریست است که دیگری را کشته است باید آزادش گذاشت و من فکر نمی کنم که این دموکراسی باشد.⁽⁴⁾

وقتی اولیویه وارن از او پرسید چرا می گوید «فاجعه کشورهای غرب این است که کسی بر آنها حکومت نمی کند»؟ پاسخ داد: «درست است کسی بر شما حکومت نمی کند. شما از دموکراسی حرف می زنید، اما از آن بسیار دور می باشید. دموکراسی یعنی چه؟ یعنی قانون

اکثریت. اما شما اولاً این قانون را به کار نمی برید ... در آن [جا] واقعا به نظر اکثریت احترام گذاشته نمی شود. دولتها بر اکثریت مجلس متکی هستند و با این حال می ترسند که احترام به قوانین را تأمین کنند.»⁽⁵⁾

شاه در برخی مواقع، با نگرانی و تردید بسیار نسبت به آینده دموکراسیهای غربی، اظهار

امیدواری می کرد با روندی که آنها در پیش گرفته اند در آینده ای نه چندان دور بتوانند از بحرانهای گریبانگیر به سلامت عبور کند! وی چنین می پنداشت که ایران، در زمره معدود کشورهایی خواهد بود که بالاخص با پشتیبانی ایدئولوژیک که او «شخصا جرأت ارائه آن» را در شکل حزب رستاخیز تجربه کرده است؛ بحرانهای پیش روی جهان متمدن را به سهولت پشت سر بگذارد. تأسف شاه بیشتر در این میان، برای کشورهای عقب مانده و توسعه نیافته

جهان سومی بود که او هیچ امیدی به نجات آنان نداشت.⁽¹⁾شاه در عصر رستاخیز، طی گفتگوهای خصوصی اش با اسداللّه علم، بارها دموکراسی را به باد سخره گرفت و دولتمردان

کشورهای دارای نظام دموکراتیک را ملعبه گروهی آنارشیست توصیف نمود. از جمله، وقتی علم اظهار داشت خانم گاندی قصد دارد برخی محدودیتها را در پارلمان هندوستان اعمال کند، شاه گفت: «خوب کاری می کند. وقتش رسیده که خودش را از این دموکراسی بازیهای مسخره خلاص کند.»⁽²⁾

شاه پس از پیروزی انقلاب، در کتاب «پاسخ به تاریخ»، باز هم بر منتقدین خرده گرفت که بی جهت او را مستبد می خواندند. او همچنان در این توهم به سر می برد که فرهنگ اجتماعی

گذر به دموکراسی سیاسی بدون طی کردن مرحله دموکراسی اقتصادی که به عقیده او پیش شرط اصلی توسعه بود، هیچ گونه امکانی برای تحقق نداشت.⁽³⁾شاه پس از سقوط هم هنوز اعتقاد داشت نظام شاهنشاهی طبیعی ترین و بهترین شیوه حاکمیت در ایران است و اساسا ایرانیان جز تأسی به نظام شاهنشاهی که دموکراسی واقعی را به آنان ارائه می دهد راه دیگری

در پیش ندارند. این شیوه حاکمیت که شاه آن را دموکراسی شاهنشاهی می نامید از منظر او

دارای ویژگیهایی بود که می توانست کشور را در راه تعالی رهنمون سازد. پس از پیروزی انقلاب شاه در این باره چنین گفت:

تحقق مشارکت، اجرای اصل عدم تمرکز، تفویض مدیریت امور عمومی به مردم، انجام انتخابات آزاد در همه سطوح، می بایست در چارچوب سلطنت مشروطه جامه عمل بپوشد.

ایران همواره یک شاهنشاهی بوده و هست. یعنی ترکیبی از اقوام مختلف، با زبانها، مذاهب، خلقیات و فرهنگهای متنوع، وظیفه پادشاه همیشه تأمین وحدت ملی و تحقق همبستگی میان ایرانیان بوده است و من می کوشیدم که این رسالت را از طریق برپایی یک دموکراسی

شاهنشاهی انجام دهم.

تلفیق این دو کلمه با یکدیگر نباید موجب تعجب باشد. طبق قانون اساسی ایران، پادشاه دارای اختیارات وسیعی است و می تواند اندیشه ها و برنامه های خود را به قوه مجریه بقبولاند.

ولی این اختیارات ناشی از ملت و مشروط به اصول قانون اساسی است. طبق قانون اساسی ایران،

پادشاه سلطنت میکند نه حکومت.

از دیدگاه من، دموکراسی شاهنشاهی عبارت بود از اتحاد همه اجزای تشکیل دهنده ملت ایران زیر پرچم و در داخل سرحدات مقدس سرزمین ما. دموکراسی شاهنشاهی، عبارت بود از اتحاد تمام گروهها و طبقات به منظور تلاش مشترک در راه ترقی میهن.

پس نباید تعجب کرد که این همه کوشش برای جلوگیری از پیشرفت ما و تحقق هدفهای ملی ما به عمل آمد.⁽¹⁾

در همان دوران طلایی فعالیت حزب رستاخیز، داریوش همایون، جزو معدود کسانی بود که نظر شاه در انتقاد از دموکراسی حاکم بر غرب را تأیید کرد. وی دقیقا، با تقلید از عبارات شاه، دموکراسی غرب را نوعی هرج و مرج توصیف کرد و آن را نظامی ارزیابی نمود که در آن تبهکاران امکان فراوان برای شرارت دارند. در بخشهایی از این اظهارات توجیه گرایانه همایون که در 8 دی 1355 در روزنامه آیندگان به چاپ رسید، آمده است:

تبهکاری در آن دیارها [منظور جهان غرب] حتی خطرناکتر هم هست. چرا که سازمان یافته تر است و از این گذشته می تواند اغلب خود را زیر چتر قانون قرار دهد و یا از رخنه هایی که قانون باز گذاشته است راه گریزی پیدا می کند. خوشبختانه ما این دموکراسی را نپذیرفته ایم. زیرا دموکراسی که ایمنی اجتماع را به خطر افکند بیشتر به هرج و مرج نزدیک است تا حکومت مردم بر مردم. دموکراسی این نیست که هر کس هر کاری دلش خواست انجام دهد. دموکراسی بلکه رفتار آزاد در چارچوب های قانونی تعیین شده است.⁽²⁾

واپسین دوران فعالیت نظام دو حزبی

در فاصله ماههای پایانی سال 1339 تا اواخر سال 1342 دیگر از دو حزب مردم و ملیون اثری باقی نمانده بود. در واقع، اولین مرحله تحزب حکومتی پس از پایان انتخابات بدفرجام تابستانی مجلس شورای ملی دوره بیستم در شهریور 1339 عملاً پایان یافته بود و فقط در

اواخر سال 1342 بود که بار دیگر مقدمات فعالیت احزاب نمایش دهنده دموکراسی هدایت

شده حاکمیت فراهم گردید و این بازی سیاسی تا واپسین روزهای سال 1353 ادامه یافت. حزب مردم که در دهه 1330 به عنوان حزب اقلیت با حزب دولتی و اکثریت ملیون فعالیت می کرد، آن اندازه بخت یاریگرش بود تا بتواند این نقش پراهمیت خود را در تمام دهه 1340

و سالهای نخست دهه 1350 هم ایفا کند. اما این بار، حزب همیشه اکثریت و دولتی دیگر حزب ملیون نبود. این حزب پس از اضمحلال تدریجی اش در ماههای پایانی سال 1339 دیگر احیاء نشد و به جای آن حزبی جدید نقش حزب دولتی و اکثریت را بر عهده گرفت. این

حزب که گویا برای برآوردن نیازهای سیاسی و اجتماعی برهه جدید سلطنت محمدرضا پهلوی طراحی و سازمان یافته بود، تحت عنوان حزب ایران نوین فعالیت خود را آغاز کرد.

موجودیت حزب ایران نوین تقریبا در جریان برگزاری کنگره بزرگ مردان و بزرگ زنان در ماههای پایانی نخست وزیری اسداللّه علم در سال 1342 اعلام شد. نمایندگان دوره بیست

و یکم مجلس شورای ملی توسط اعضای همین کنگره دست چین شده بودند، و اکثریت آنان نیز به عضویت این حزب جدید دولتی در آمدند. حزب ایران نوین وارث تشکلی شد که تحت عنوان کانون مترقی از سال 1339 فعالیت می کرد. اعضای اصلی کانون مترقی که عمدتا

در کشورهای غربی تحصیل کرده بودند، علاقمند بودند که در عمران و توسعه کشور از روشهای بوروکراتیک و نیز تکنوکراتیک بهره برداری کنند. افکار آنان هم تا اندازه زیادی با اهداف انقلاب سفید همخوان بود و علی الظاهر با محافل طرفدار آمریکا ارتباط داشتند و

آمریکائیان را نسبت به ایده هایی که جهت توسعه و عمران کشور در چارچوب حفظ رژیم پهلوی در سر می پروراندند، همراه کرده بودند. از این جهت، پیشگام کسانی بودند که در دهه 1340 نماینده تفکر آمریکایی اصلاحات و توسعه کشور شناخته می شدند. هم رژیم پهلوی و هم حامیان خارجی آن (در درجه اول آمریکایی ها و سپس انگلیسی ها) امیدوار بودند از

طریق این گروه اصلاح طلب میان طبقه متوسط و میانه رو کشور با حاکمیت پلی بزنند و ضمن

تحکیم موقعیت رژیم، ضریب اطمینان آن را افزایش دهند. با چنین اندیشه ای بود که کانون

مترقی از همان اوایل شکل گیری به سرعت مورد توجه حاکمیت و به خصوص، آمریکایی ها قرار گرفت. آنان امیدوار بودند با قدرت یابی این گروه در رأس هرم دولت و نیز مجلس شورای ملی، راه نیل به اهداف انقلاب سفید و اصلاحات مربوط به آن با جدیت بیشتری دنبال شود. در هر حال اعضای این گروه به سرعت پلکان ترقی را درنوردیدند. به طوری که،

مدت کوتاهی بعد از آنکه با حمایت مستقیم رژیم و حامیان خارجی اش در رأس حزب جدیدالتأسیس ایران نوین جای گرفتند، حسنعلی منصور پایه گذار و دبیرکل کانون مترقی

نخست وزیر شد⁽¹⁾و همزمان به دبیرکلی حزب ایران نوین رسید. امیر عباس هویدا هم در جایگاه قائم مقام دبیرکل حزب ایران نوین استقرار یافت و مدت کوتاهی بعد جای خود را به

عطاءاللّه خسروانی داد. دکتر منوچهر کلالی که خود از بنیانگذاران کانون مترقی بود و در دوره نخست وزیری هویدا حدود شش سالی دبیرکلی حزب ایران نوین را برعهده داشت روند تأسیس کانون مترقی، اعضا و سپس زایش حزب ایران نوین از درون تشکیلات آن را که به نخست وزیری حسنعلی منصور منجر شد، چنین شرح می دهد:

در سال 1339 کانون مترقی تأسیس شد. از سال 1338 با تعدادی از دوستان جلسات نیمه سیاسی داشتیم که اطلاع حاصل شد منصور در نظر دارد کانون مترقی را تأسیس نماید که در

پایه گذاری آن شرکت نمودیم. اولین گردهمایی در منزل منصور با حضور 30 نفر تشکیل شد.

آشنایی من با منصور از وزارت کار بود. او را مردی مؤدب و طرفدار افراد تحصیل کرده شناختم. پایه گذاران کانون مترقی تا آنجا که حافظه ام اجازه می دهد عبارت بودند: از شرکت نفت: هویدا، نیک پی، جابر انصاری، کازرونی و فرهنگ مهر. از وزارت کار: محسن خواجه نوری، قاسم معینی، فضل اللّه معتمدی، محسن آشتی، کیاکجوری، سادات اخوی، عبداللّه جوانشیر. از سازمان برنامه: فریدون معتمدوزیری، محمدعلی رشتی، فتح اللّه ستوده، رضا

رزم آرا، جواد منصور، فرهاد قهرمان. از پزشکان: دکتر شاهقلی و دکتر میر علاء. از قضات و

سایر گروهها: ناصر یگانه، ضیاء شادمان، حاجیان، پرند، سادات تهرانی، قوام صدری، حمید

رهنما، باقر عاملی، جواد صدر، سرلک، حسن زاهدی، برادران هویدا، برادران فرمانفرما و

عده ای دیگر.

اولین هیئت مدیره کانون مترقی پنج نفر بودند (حسنعلی منصور، امیر عباس هویدا، فتح اللّه ستوده، محسن خواجه نوری و دکتر شاهقلی).

از طرف کارکنان وزارت کار بنده انتخاب شده بودم ولی منصور از من خواهش کرد که عنوان دبیری کانون را داشته باشم و خواجه نوری عضو هیأت مدیره گردد. بعدا هادی هدایتی،

سرلک، باقر عاملی، ناصر یگانه، محمدعلی رشتی و بنده به هیئت مدیره اضافه شدیم و غلامرضا نیک پی به دبیری کانون انتخاب گردید.

کانون مترقی محل کوچکی در خیابان ایرانشهر اجاره کرده بود و ماهی دو جلسه بحث و سخنرانی داشت. پس از تشکیل مجلس دوره بیست و یکم حزب ایران نوین از اکثریت نمایندگان مجلس و اعضای کانون مترقی و نمایندگان کارگران و کشاورزان و سایر گروهها تشکیل گردید. اولین هیئت اجرایی حزب همان 11 نفر کانون مترقی بودند که چهار نفر هم با

نظر پادشاه به آنان اضافه شدند که عبارتند از: عطاء خسروانی، نصرت اللّه معینیان، حسن زاهدی و عباس سالور.

همچنین عده ای هم به آنان افزوده گردید که عبارتند از: قاسم معینی، کازرونی، معتمد وزیری، ادیب سمیعی، پروشانی، شادمان، صائبی (کارگر) و افراد دیگری را که به خاطر ندارم.

اولین دبیر کل حزب حسنعلی منصور شد و هویدا قائم مقام که خیلی زود هویدا استعفا داد و خسروانی جای او را گرفت. معلوم شد که این کار برخلاف میل منصور و طبق دستور بوده است.

حزب سه معاون داشت: (سالور، زاهدی، کلالی) که چون آن دو نفر کار اداری داشتند کارهای

حزب را بنده انجام می دادم و در خیابان ملک الشعرای بهار در ساختمانی کار خود را شروع

کردیم. منصور تا زنده بود دبیرکلی حزب ایران نوین را برعهده داشت.⁽¹⁾

محمد؛ پیشین، صص 169 - 171؛ و: مرکز بررسی اسناد تاریخی؛ اردشیر زاهدی به روایت اسناد ساواک رجال عصر پهلوی؛ جلد دوم، صص 123- 124 و تربتی سنجابی، محمود؛، پیشین، صص 278 - 280.

پس از ترور حسنعلی منصور، مدتی عطاءاللّه خسروانی دبیرکل حزب ایران نوین بود. پس از او دکتر منوچهر کلالی به مدت 6 سال این سمت را بر عهده گرفت. طی سالهای پایانی

فعالیت حزب ایران نوین، خود هویدا دبیرکل حزب بود. گزارشات بر جای مانده حاکی است مبالغ قابل توجهی از سوی دولت و دربار جهت اداره و فعالیت حزب دولتی ایران نوین و حزب اقلیت مردم اختصاص یافته و به ویژه، رهبران درجه اول دو حزب از مزایای مالی قابل

توجهی برخوردار بودند.⁽²⁾

شاه در طول دوران فعالیت دو حزب ایران نوین و مردم، بارها درباره خط مشی، عملکرد و وظایف هر دو حزب رهنمودهای لازم را به رهبران آن ابلاغ می کرد. در نخستین ماههای تأسیس حزب ایران نوین طی ملاقاتی با هیأت اجرایی و هیأت رئیسه شورای مرکزی این حزب به تاریخ 10 خرداد 1342 ضمن اشاره به اهمیت طرحهای انقلاب سفید و توجه خاصی که شخص وی جهت اجرای دقیق این اصول داشت، اضافه نمود همواره آرزومند بوده است تشکیلاتی قدرتمند و منسجم بتواند در اجرای این مهم شخص او را یاری دهد و اینک امیدوار است حزب جدیدالتأسیس ایران نوین که تمام امکانات بالقوه و بالفعل چنین

تشکیلات وسیع و گسترده ای را در اختیار دارد بتواند در اجرای اصول انقلاب سفید و توسعه

همه جانبه کشور به یاری او بشتابد. در واقع، با این سخنان شاه، مأموریت اجرایی اصول

انقلاب سفید را به کارگزاران حزب ایران نوین سپرد:

این انقلاب اصیل ترین و قاطع ترین انقلاب در تاریخ ایران است. [... ]من توانستم نیروی علمی روشنفکران و مدیریت آنها را توأم با قدرت خلاقه ملت در راه پیشرفت مملکت تجهیز

کنم. این مسئولیت خطیر بر عهده کلیه طبقات آزاد شده است، خاصه تشکیلات سیاسی جدید حزب ایران نوین که پیشقدم در اجرای این هدفها گردیده است. پس بدانید چه مسئولیت بزرگی

را بر عهده گرفته اید.

من رهبری ملت ایران را برعهده دارم و بدون تردید تشکیلات وسیع حزب ایران نوین که متکی بر طبقه کارگر و کشاورز است و نیروی مدیریت روشنفکران در راه انجام هدفهای عالی

آن بسیج شده است مورد علاقه و تأیید من می باشد. از این تاریخ باید رویه فرسوده و کهنه

گذشته را کنار گذاشت. دولت و حزب در کنار هم از این قدرت و نیروی عظیم ملت و حمایت شخص من برای رفاه حال مردم باید حداکثر استفاده را بنماید. وضع اداری کشور باید به تدریج

منطبق با هدف های انقلاب شود تا بتواند نتایج صحیح و دامنه دار و ثابتی برای تشکیلات سیاسی مملکت در بر داشته باشد.⁽¹⁾

در 31 فروردین 1344، شاه حزب ایران نوین را پاسدار انقلاب سفید خواند و از رهبران آن خواست تا جهت رسوخ افکار و اندیشه های انقلاب سفید در اقصی نقاط کشور از هیچ کوششی فروگذار نکنند.⁽²⁾در حالی که حزب ایران نوین به تدریج شاخه های تشکیلات و سازمانهای فرعی خود را در استان ها و شهرهای دور و نزدیک به خصوص در میان سازمانهای کارگی، اجتماعی و غیره، گسترش می داد تا پاسداری از دستاوردهای انقلاب سفید را با نهایت دقت به انجام رساند، حزب اقلیت مردم، مأموریت داشت فقط در مقام اقلیت، دست و پا زند. شاه نیز بدون وقفه در تقویت حزب پاسدار انقلاب می کوشید و توجه

خاصی بدان مبذول می داشت تا مبادا موقعیت آن در برابر حزب اقلیت تضعیف گردد. تا جایی که طی سالهای نخست دهه 1350 کم کم پذیرفت حزب ایران نوین، عملاً، تنها حزب اداره کننده امور کشور است و حزب اقلیت مردم نمی تواند از سطح یک تشکیلات ظاهرا منتقد فراتر رود. هنوز شاه به اندازه ای بردبار بود که بعضی انتقادات حزب مردم از دولت و حزب ایران نوین را با اغماض بنگرد تا به زعم او «سوءتفاهمات برطرف گردد».⁽³⁾در هر حال،

شاه در تمام دوران فعالیت حزب ایران نوین و حزب مردم، از حزب نخست طرفداری می کرد و ایده های خود را از طریق این حزب و تشکیلات آن قابل پیاده شدن می دید.⁽⁴⁾

با حمایتهای شاه، حزب ایران نوین نفوذ قابل توجهی در امور سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور به دست آورد. مقامات دارای نفوذ در بخشهای مختلف کشور به عضویت آن

درآمدند و با بهره گیری از امتیازات حزب باز هم بر حیطه قدرت و نفوذ خود افزودند. با آنکه دامنه اثرگذاری این حزب در عرصه های مختلف سیاسی و اقتصادی گسترش چشمگیری یافت، اما برخلاف انتظار رهبران آن و به ویژه شاه که از طریق این حزب، در نظر داشتند اقشار گسترده ای از مردم را به مشارکت سیاسی و اجتماعی بکشانند، هدف مزبور به دلیل عدم رغبت عمومی با شکست روبرو گردید و با آشکار شدن بیشتر انگیزه های قدرت طلبی و سودجوییهای مکرر رهبران و دست اندرکاران درجه اول آن، سلب اعتماد عمومی از حزب روزافزون شد.⁽¹⁾به ویژه نفوذ گسترده افراد صاحب نفوذی که دارای خصال سودجویی و فرصت طلبی بودند، ضربه شدیدی بر حیثیت و جایگاه این حزب در میان افکار عمومی وارد ساخت.⁽²⁾درباره پایگاه قدرتمند حزب ایران نوین نه در میان اقشار مختلف مردم، بلکه در رأس هرم قدرت و ثروت اندوزان کشور، تا روزهای پایانی سال 1353 در گزارش مورخ 22 فروردین 1354/ 11 آوریل 1975، سفارت آمریکا چنین آمده است:

حزب ایران نوین یک حزب سیاسی وسیع به مفهوم غربی نبود و نمی توانست از چنان وسعتی برخوردار گردد. با این حال نوعی سازمان گسترده بود که به استثناء حزب غیرقانونی

توده، هرگز در ایران وجود نداشته است. اعضاء آن اصولاً برای طی مدارج عالیه به آن می پیوستند، ولی این حزب عامل گسترش نفوذ و قدرت رهبران خود، علی الخصوص نخست وزیر هویدا نیز بود. حزب ایران نوین با سازمان سراسری اش که با بافت های قدرت محلی مرتبط شده بود، در نتیجه تماس با مراکز بزرگ تجاری، رابطه صمیمانه با سازمان امنیت و موفقیت در پر کردن تمام موقعیت های مهم دولتی توسط اعضاء خود، قدرتی عجیب را برای خود فراهم آورده بود. این حزب در زمینه سیاست خارجی نفوذی نداشت لیکن طی مدت ده سالی که به قدرت رسیده بود و به عنوان «پاسدار» انقلاب شاه و مردم عمل کرده، با اجراء

اهداف وسیع خود توانسته است به انقلاب سفید هویت بدهد.

اکثر افرادی که در سمت های عالی بافت حزبی قرار دارند موقعیت خود را مرهون هویدا هستند، چون او در مدت ده سال نخست وزیری اش پایگاه قدرت بسیار عظیمی را در درون حزب بنا نهاده است. به عنوان دبیرکل حزب ایران نوین در کنگره حزبی مورخ ژانویه 1975

پایگاه قدرت خود را به صورت یک نهاد درآورد. او در سفر به استان ها به نمایش حزب پرداخت و پروژه های عمرانی را مورد تأکید قرار داده و اعتبار پروژه های دیگر را تأمین نموده و مانند شاهان قدیم عرایض مردم را دریافت می کرد. می گویند هویدا معتقد است که او نیز

فردی واقعگرا است که در نتیجه خدمت موفقیت سیاسی بسیاری به دست آورده و قدرت خود را آن چنان محدود ساخته تا موجبات نارضایتی شاه را فراهم نیاورد.⁽³⁾

در تمام انتخابات مجلسین، انجمنهای شهر و روستا و نظایر آنکه طی سالهای 1342 - 1353، برگزار شد حزب ایران نوین همواره اکثریت مطلق آرا و نمایندگان به اصطلاح انتخابی را از آن خود می کرد.⁽¹⁾اسداللّه علم، وزیر دربار که نسبت به حزب مردم سمپاتی نشان می داد و با حزب ایران نوین به شدت مخالفت می کرد، در تمام دوران فعالیت حزب ایران نوین، این حزب را متهم می کند که جهت حفظ قدرت خود هیچ قیدی را نمی پذیرد. اسداللّه

علم در نوشته های خود به ویژه همواره نگران آن است که روشهای غیراصولی حزب ایران نوین در سیطره بر امور کشور، نهایتا رژیم پهلوی را با خطر سقوط مواجه سازد. در یادداشتهای خصوصی 19 آذر 1348 او چنین آمده است:

صبح شرفیاب شدم. ضمن این که کارهای جاری را عرض کردم صحبت انتلکتوئل ها پیش آمد که متأسفانه به چیزی پای بند نیستند. عرض کردم دوست من رسول پرویزی که شاهنشاه خوب می شناسند می گوید اینها تلکتوئل شان رفته و عن شان مانده است! شاهنشاه خیلی خندیدند

و فرمودند عجیب است که هر کدام به مقامی می رسند همه دوستان و هم قدمان را هم فراموش

می کنند که هیچ، میل دارند تمام کارهایشان را وسیله زورگویی و مثلاً دستگاههای امنیتی از پیش ببرند. بعد فرمودند نمی دانم این مردم کی تربیت خواهند شد و چطور می توان آنها را تربیت

کرد. من جسارت کردم و عرض کردم متأسفانه در راه آن هم نیستیم، زیرا اولین قدم در راه

تربیت اجتماعی احترام گذاشتن به حقوق دیگر مردم است و ما در جهت این که این اولین قدم

را برداریم نیستیم. فرمودند چطور؟ عرض کردم هیأت حاکمه در درجه اول باید متوجه این امر

باشد تا کم کم مردم عادت بکنند. هیأت حاکمه که در زیر سایه قدرت اعلیحضرت مصون از هرگونه انتقادی است، تکلیف احزاب و مجلسین هم که معلوم است. عده ای از مردم به این حزب و عده ای دیگر به آن حزب رفته اند و کشور را هم بین خودشان تقسیم کرده اند، وکلای

آنها هم می دانند به جای فکر آراء مردم باید مسئولین حزب را خایه مالی بکنند. دیگر مردم چه معنی دارند؟ فرماندار و استاندار هم که حزبی هستند دستور حزب را اجرا می کنند. چه کار دارند با آراء مردم؟ این است که بین مردم یک نوع (Indifference) [بی اعتنایی] به وجود آمده است و روز به روز بیشتر می شود. من کار ندارم که برای پیشرفت مردم کشور واقعا این رویه

لازم بود، ولی حالا که کارها روی غلطک خودش است چرا اجازه نمی فرمائید انتخابات واقعا

متکی بر آراء مردم باشد. گور پدر این حزب یا آن حزب. انتخابات شهرداری ها آزاد باشد.

انتخابات انجمن های ایالتی و ولایتی... آزاد انجام بشود. آن دوره شرب الیهود که اینها واقعا بتوانند به اساس مملکت صدمه بزنند که زیر سایه شما از بین رفت لااقل [دستگاههای دولتی یاد

می گیرند]... که دیگران هم حق دارند کم کم در جامعه پیدا بشوند. والا حالا چنان است که سابقا ادیب الممالک از روی کمال دل سوختگی گفته است، اخلاق ایرانی این است:

عاجز و مسکین هر چه ظالم و بدخواه

ظالم و بدخواه هر چه عاجز و مسکین

شاه با دقت به عرایض من گوش دادند و فرمودند اگر مراقبت نشود، همه چیز به هم می ریزد، عرض کردم درست است، مراقبت باید بشود ولی بالاخره مملکت هم چنان که علاقه باطنی و عمیق شماست باید پایه و مایه بگیرد. خدا به شاه عمر بدهد. تصدیق فرمودند من باز هم ادامه

دادم و عرض کردم، شاهنشاه را حالا همه مردم قبول دارند، بدخواه ترین مردم هم شما را قبول دارند، زیرا منافع همه مردم در بقا و سلامتی شخص شاهنشاه است. باید از این موقعیت حداکثر

استفاده را کرد که مردم هم خودشان را در همه چیز سهیم و شریک بدانند وگرنه به قول سعدی:

در عهد تو می بینم آرام خلق

پس از تو ندانم سرانجام خلق

شاهنشاه خیلی خیلی به عرایض من توجه فرمودند که کاملاً بی سابقه بود. سخن کز دل برون آید نشیند لاجرم در دل.⁽¹⁾

بر خلاف عقیده اسداللّه علم، شاه در آن مقطع هنوز در صدد نبود به هشدارهایی که درباره گسترش قدرت خلاف قاعده حزب ایران نوین (حزب پاسدار انقلاب) به او داده می شد، توجهی جدی نشان دهد. به ویژه که این حزب بازوی اجرایی شاه در پیشبرد اهداف انقلاب سفید محسوب می شد و به زعم وی قدرت یابی آن طبیعی بود. به هر حال، با قدرت گیری روزافزون حزب ایران نوین در عرصه های مختلف کشور، دیگر حزب اقلیت مردم قادر نبود نقش حزب رقیب را برعهده گیرد؛ چنانکه در سالهای نخست دهه 1350 تا حد زیادی تحت نفوذ حزب ایران نوین قرار گرفت و گفته می شد که دبیرکل آن نیز «از طرف نخست وزیر» که عهده دار وظایف دبیرکلی حزب ایران نوین بود، برگزیده شده است⁽²⁾و از آن پس حزب اقلیت مردم، دیگر تهدیدی ولو اندک، برای حزب ایران نوین و دولت هویدا محسوب نمی شد و حزب اخیر خود را در عرصه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور بدون رقیب می دید و البته، چنین هم بود.⁽³⁾

هویداکه در واپسین ماههای سال 1353، دبیرکلی حزب ایران نوین را به دیگری سپرده بود، در یک ماهه آخر فعالیت این حزب که نهایتا به انحلال احزاب سیاسی فعال در کشور و

تأسیس حزب رستاخیز منجر شد، خود شخصا دبیرکل حزب شد و آشکارا نشان داد که قصد دارد به طور انحصاری تمام ابزارهای قدرت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را از آن خود کند.

اسداللّه علم که همواره متهم است فکر تأسیس حزب رستاخیز را او به مخیله شاه فرو کرده، و

شاه را از قدرت بلامنازع حزب ایران نوین برحذر داشته است، در یادداشتهای روز 12 بهمن 1353 خود وضعیت و جایگاه رو به فزونی حزب ایران نوین را در ساخت قدرت سیاسی کشور چنین تشریح می کند:

هویدا نخست وزیر شخصا در هفته گذشته دبیرکل حزب ایران نوین شد. این را یک عده مردم به شوخی و سخره گرفتند که چون شیراک نخست وزیر فرانسه دبیر کل حزب گلیست ها شده، هویدا گفته چرا من نشوم.⁽¹⁾ولی به نظر من حائز کمال اهمیت است یعنی یک زمینه سازی است که به اعتقاد من و خدا کند که هرگز این عقیده صحیح نباشد، زبانم لال و قلمم شکسته باشد، خطر جدی برای رژیم است نه تا وقتی که شاهنشاه زنده است ولی بعد از آن نمی دانم چه بشود. البته فقط یک مسئله باقی می ماند که خوشبختانه این مسائل حزبی و خیلی مسائل دیگر به طور کلی پایه و مایه ندارد. به قول فردوسی:

از ایران و از ترک و از تازیان

نژادی پدید آید اندر میان

نه دهقان، نه ترک و نه تازی بود

سخن ها به کردار بازی بود

و چون این حزب در دست طبقه فاسده بالاست. کاملاً مصداق این گفته فردوسی است. مگر آن که دست خارجی از آن [به] موقع حمایت و بهره برداری بکند و نگرانی من فقط از این نکته

است وگرنه قوی ترین آنها که دار و دسته مصدق بودند همان قدر که دست آمریکایی ها از پشت

سر آنها برداشته شد، مثل فواحش شهرنو که پیر می شوند به کلی مفقودالاثر شدند، همچنین

حزب توده و غیره و غیره.

درست است که شاهنشاه روی ارتش حساب می کند و حتی وصیت سیاسی ایشان مداخله صریح ارتش در کارها بعد از درگذشت شاه است. ولی من تا این حد خوش بین نیستم. اگر ارتش بعد از رضاشاه به محمدرضا شاه وفادار ماند به علت این است که آنها خود را همه بچه

رضاشاه و برادر و خدمتگزار محمدرضا شاه می دانستند. در حقیقت مخلوق او بودند ولی از

جوان های امروزی ابدا چنین انتظاری نمی توان داشت. به خصوص که دائما سرهنگ ها و سرگردها در دنیا کودتا می کنند و چشم و گوش بچه ها باز است. من که نمی دانم و انشاءاللّه زنده نخواهم ماند که بدانم که چه می شود و امیدوارم که همه این افکار من غلط باشد. حالا شاهنشاه

تشریف ندارند بی کارم و فلسفه باف شده ام.⁽²⁾

در واقع شاه هرگز عقیده نداشت نظام دو حزبی او در یک روال معمول مبارزه حزبی به طور متناوب و بر حسب تمایل عمومی تشکیل کابینه دهد و نخبگان سیاسی بر اساس برنامه هایی که ارائه می دهند در رأس هرم قدرت جابجا شوند. به همین خاطر، هنگامی که

ظاهرا، نظام دو حزبی حکومت ساخته در عرصه سیاسی ایران خودنمایی می کرد فقط حزب

اکثریت مورد حمایت و علاقه او بود که آن هم، فقط طبق آموزه های او می توانست در رأس قدرت بماند و وظایف تعیین شده را انجام دهد. چنانکه در مبارزه به اصطلاح سیاسی دو احزاب مردم و ایران نوین، نه تنها، حزب نخست را طوری حمایت نکرد که امکانی برای قدرت یابی در اختیار رهبران آن قرار گیرد؛ بلکه، تا می توانست از کوشش برای گوشزد کردن

وظایف صرفا انتقادی و اقلیتی حزب مردم به رهبران آن دریغ نورزید.⁽¹⁾این سیاست خلاف قاعده شاه ضمن اینکه نارضایتی مسئولان حزب مردم را دامن می زد از تعداد افرادی که علاقمند به فعالیت در امور سیاسی بودند به شدت می کاست. بگذریم از اینکه قاطبه مردم

کشور از همان آغاز تشکیل احزاب حکومتی با شناختی که از ماهیت غیر واقعی این احزاب پیدا کرده بودند تمایل چندانی هم به فعالیت در آنها نشان نمی دادند و این امر البته بر سران حاکمیت آشکار بود. با این حال، هنگامی که مسئولان حزب مردم به طور سربسته در 9 دی 1347 به شاه تذکر دادند مردم برای فعالیت در احزاب رسمی موجود رغبتی نشان نمی دهند (و هدفشان البته طرح تلویحی نارضایتیهای خودشان بود) شاه به دلایلی موهوم عدم مشارکت مردم را به وابستگی احزاب سیاسی ایران طی سالهای قبل از کودتای 28 مرداد 1332 نسبت می داد که به عقیده او، عمدتا ساخته قدرتهای بیگانه بودند و این ذهنیت منفی

هنوز در مردم اثر خود را از دست نداده است. علت دیگر این وضعیت از دید شاه در آن بود که مردم تصور می کردند با اجرای اصول انقلاب سفید دیگر مشکلی چه در عرصه سیاسی و نیز اقتصادی و اجتماعی لاینحل باقی نخواهد ماند و در نتیجه زحمت فعالیت در احزاب را از دوش خود برداشته اند:

اینکه حزب شما از بدو تأسیس و پیدایش خود تا به حال با وجود آن که مصدر امور نبوده است و این امر شاید در ممالکی که عادت به تحزب و تشکیلات نداشته باشند مشوق بزرگی نیست، با این حال توانسته است بر سر پا بایستد و تشکل خود را حفظ کند و در انتخابات

مختلف منجمله انتخابات اخیر شرکت نماید و تا این حد هم موفقیت به دست بیاورد، جای خوشوقتی است. در اظهارات خود تذکر دادید که مردم ایران تا به حال به دخول در احزاب رغبتی نشان نمی دادند. علت این امر البته این است که از موقعی که مشروطیت در ایران به وجود آمد و اسم حزب بر سر زبان ها افتاده، پیدایش احزاب با اراده و اشاره و حتی طرح ریزی و نقشه کشی بیگانگان صورت می گرفت و آنها بودند که عروسک های خود را وادار می کردند تا

تشکیلاتی به نام حزب بدهند و سر نخ آنها را از دور یا نزدیک می کشیدند و طبعا آن عروسک های بی اراده هم به ساز اربابان خود می رقصیدند. این البته باعث تشویق ملت ایران به

فعالیت حزبی نمی شد، چون به زودی پرده ها بالا رفت و مردم به ماهیت حقیقی امور واقف شدند. در زمان جنگ اخیر به چشم خودمان دیدیم که بیگانگان احزاب مختلفی را به چه شکل

به خاطر منافع خودشان تشکیل دادند. پس از آن که جنگ تمام شد و نفوذ مرئی و نامرئی بیگانه

هم برطرف گردید، به خصوص پس از انقلاب ششم بهمن شاید عده ای فکر کردند که حالا که آرزوهای ما در امر انجام اصلاحات به وسیله دستگاه سلطنت انجام می شود و انقلاب اجتماعی

به صورتی اصیل تحقق یافته است و با اطمینانی که از این بابت به خود من پیدا کرده اند می توانند با خیال راحت به دنبال زندگی شخصی خود بروند و دیگر احتیاجی به حزب ندارند. ولی من با

این فکر موافق نیستم.⁽¹⁾

شاه در تمام دوران فعالیت حزب اقلیت مردم که هرگز هم موجب صعودش به رأس هرم قدرت سیاسی (تشکیل کابینه) نشد، پیوسته، نظرات انتقادیش را به اولیای آن حزب یادآوری

می کرد. از دید شاه، نقش آنان در حفظ و تحکیم دموکراسی و مشروطیت واقعی در عرصه سیاسی کشور بسیار مهم بود⁽²⁾و مکررا با برشمردن دستاوردهایی که به تبع اجرای اصول انقلاب سفید نصیب کشور شده بود از نقش قابل توجه حزب اقلیت در پیشبرد نظام دموکراسی و مشروطیت در کشور سخن می گفت⁽³⁾و آنان را مورد تفقد قرار می داد که سرافرازانه «رل اقلیت وفادار» را برعهده گرفته اند. مخصوصا در شرایطی که به زعم شاه «بازی

کردن رل اقلیت وفادار در این مملکت خیلی مشکل» بود.⁽⁴⁾متقابلاً، مسئولان و اعضای بلندپایه حزب مردم هم جهت جلب خشنودی شاه، از ستایش او فروگذار نمی کردند و در تمام سخنرانیها و بیانات رهبران این حزب آغاز و انجام اظهارات به تمجید و ثنای شاه خاتمه

می یافت.⁽⁵⁾برای نمونه وقتی به مناسبت آغاز بیست و پنجمین سال سلطنت محمدرضا پهلوی از سوی حزب مردم مجلس جشنی برپا گردید، رهبران حزب به شرح زیر از شاه ستایش کردند:

آقای سناتور علامه وحیدی رئیس شورای عالی حزب مردم و نایب التولیه عظمی مسجد عالی سپهسالار گفت: همه اقدامات شاهنشاه قابل حمد و ستایش است. آقای هلاکو رامبد لیدر

فراکسیون پارلمانی حزب مردم گفت: آثار درایت شاهنشاه هر روز رونقی تازه می گیرد. آقای

دکتر جفرودی عضو کمیته اجرایی حزب مردم گفت شاهنشاه ما، تمدن و تجدد را در دهات ایران رسوخ دادند. آقای محمد فضایلی عضو کمیته اجرایی حزب مردم گفت: انقلاب شاه و

مردم پایه استواری برای کاخ سعادت ملت ماست. آقای ناصرقلی فرهادپور مسئول تشکیلات حزب مردم گفت [مسئولان] حزب مردم همواره در راه اجرای نیات عالی شاهنشاه مجاهدت کرده اند.⁽¹⁾

در عین توجه مخصوص شاه به حزب ایران نوین، و به رغم نفوذ قابل توجه آن در ارکان دولت، مسئولان حزب اقلیت مردم هرگاه فرصت مناسبی به دست می آوردند از حمله به رهبران حزب ایران نوین و انتقاد صریح از عملکرد آنها فروگذار نمی کردند. زیرا در درون

حاکمیت حداقل پشتیبان قدرتمندی نظیر اسداللّه علم ، وزیر دربار شاهنشاهی داشتند که به صور مختلف در جهت بهبود موقعیت آنان می کوشید. معمولاً، انتقاد حزب مردم از حزب رقیب به هنگام برگزاری انتخابات شکل جدی تری به خود می گرفت. با این احوال، رهبران حزب همواره توجه داشتند حیطه انتقادات آنان به گونه ای نباشد که خشم شاه را برانگیزاند.

به همین دلیل، در لابلای انتقادات گاه و بیگاه این حزب از حزب ایران نوین، همواره بخشی

از سخنان متملقانه به ستایش از شاه اختصاص می یافت.⁽²⁾در نوشته های علم که آشکارا نسبت به حزب مردم سمپاتی دارد موارد متعددی از تقلب انتخاباتی رهبران حزب دولتی ایران نوین ثبت شده است که برخی از این اقدامات خلاف قاعده حزب ایران نوین را با شاه نیز در

میان گذاشته و آسیبهایی را که از آن ناحیه بر موقعیت رژیم وارد می آمده به وی گوشزد کرده است.⁽³⁾در یادداشتهای روز 19 آذر 1352 علم چنین می خوانیم:

شاهنشاه

فرمودند در این دانشگاه ها چه خبر است؟ خیلی باید اقدامات شدید کرد. روس ها جدا وارد عمل شده اند. به تمام رؤسای دانشگاه ها ابلاغ کن که مسامحه و سهل انگاری را

نخواهیم بخشید. بعد هم گفته ام چک لیست برای درجه فعالیت استادان تهیه شود که مثل نظامی ها درجه و نمره بگیرند. به باهری بگو به... وزارت علوم [برود]...

و با سرلشکر فیروزمند ترتیب کار را بدهد. عرض کردم اطاعت می شود، ولی باز هم باید عرض کنم که با دانشجویان

اصلاً Dialogue [گفت و شنود] برقرار نیست. شاید هم با تمام مردم این طور باشد! فرمودند،

چه طور؟ عرض کردم، ملاحظه می فرمائید برای انتخاب مرحوم سید امامی، سناتور [انتخابی]

تبریز، پارسال حزب ایران نوین 214 هزار رأی به صندوق ها ریخت. امسال برای انتخابات جانشین او که امر فرمودند انتخابات [بین اکثریت و اقلیت ]آزاد باشد و کارت ها شناسایی شود این حزب بیش از 34 هزار کارت نتوانسته است بگیرد و حزب مردم فقط با سر و صدا در حدود 20 هزار رأی داشته است. اولاً عظمت تقلب را ملاحظه بفرمائید و ثانیا عصبانیت مردم را

که با آن که حزب مردم هیچ فعالیتی نداشته، به این صورت از کار درآمده [است]. پس بلاشک مردم از وضع موجود راضی نیستند و برعکس ما با دروغ های ساختگی رضایت آنها را به صور

مختلف می خواهیم نشان بدهیم. مثلاً سال گذشته 214 هزار رأی! از کجا؟ برای چه؟ این تقلبات

برای چه؟ چه فایده دارد؟ فرمودند صحیح است.⁽¹⁾

عمدتا به خاطر قدرت حزب ایران نوین در جابه جایی داوطلبان نمایندگی مجلسین شورای ملی و سنا و نیز سایر انتخابات، اغلب کسانی که تمایل داشتند در این گونه انتخابات

موفقیتی به دست آورند به عضویت این حزب در می آمدند. بنابراین، حزب ایران نوین به اعتباری، باشگاه گروه بسیاری از منتظرالوکاله ها محسوب می شد و این گروه نیز انصافا به هنگام نیاز در خدمت به این حزب پاسدار انقلاب از هیچ کوششی دریغ نمی کردند.⁽²⁾اسداللّه علم در نوشته های خصوصی خود نشان می دهد که چقدر حمایتهای بی دریغ شاه از حزب ایران نوین موجب تأثر و تعجب او است. به ویژه هنگامی که بی تفاوتی شاه نسبت به تقلبات

گسترده از سوی حزب ایران نوین را مشاهده می کند، اظهار تأسف او پایانی ندارد.⁽³⁾البته قیافه او بسیار دیدنی تر بود زمانی که شاه برخلاف انتظار او، مسئولان حزب اقلیت مردم را به خاطر اظهارنظرهای انتقادآمیزشان علیه دولت و حزب ایران نوین، به شدت مؤاخذه کرده و با رکیک ترین الفاظ به نکوهش شان می پرداخت. اسداللّه علم در یادداشتهای روز 8 مرداد 1351

خود، چنین می نویسد:

بعد از ظهر شاهنشاه از شمال مراجعت فرمودند. من در فرودگاه شرفیاب شدم. قرار است فردا مذاکرات نفت در پیشگاه شاهانه بشود. وقتی به سعدآباد رسیدیم، در باغ دنبال شاهنشاه

بودم و احساس می کردم مثل این که از من گله دارند. یک دفعه برگشتند، فرمودند این دکتر کنی - رئیس و دبیرکل حزب مردم چه غلط هایی کرده است؟ عرض کردم نمی دانم. فرمودند بلی در

اصفهان میتینگ داده و گفته است این دولت یک دولت ارتجاعی است و به علاوه اگر انتخابات

شهرداری ها و انجمن های ولایتی آزاد باشد، حزب ما خواهد برد. اولاً چه طور به خود جرأت

داده است بگوید دولت من دولت ارتجاعی است، ثانیا چه طور ممکن است تفوّه این حرف بکند که انتخابات در سلطنت من آزاد نیست؟ عرض کردم من که خبر نداشتم چه گفته است، ولی رئیس حزب اقلیت یک چیزی که باید بگوید. هر چه می گوید، اگر شاهنشاه [بردباری]

(tolerance)نداشته باشند، البته برخورنده است و به ابروی یار بر می خورد. بسته به این است که چه جور به عرض برسد و چه جور شاهنشاه آن را تعبیر و تفسیر بفرمایند. البته به نظر رئیس اقلیت اکثریت ارتجاعی است. در مورد آزادی انتخابات هم که این یک حقیقتی است. حالا

نباید می گفت علیحده است. فرمودند بسیار خوب چه طور انتخابات را می برد؟ با پشم خایه اش می خواهد اکثریت ببرد؟ عرض کردم خیر، ولی دولت هم اکثریتی ندارد. به علاوه مردم لایحب

علی، بل از بغض معاویه، به او رأی ممکن است بدهند. ولی من چنین فکر نمی کنم. این ادعای

خود اوست. فرمودند گه خورده است همچو خیالی کرده. من دیدم خیلی عصبانی هستند، دیگر حرفی نزدم.⁽¹⁾

اسداللّه علم گاهی می توانست از موضع گیری بس خشونت آمیز و غیر اصولی شاه در برابر حزب اقلیت مردم انتقاد کند و به او بقبولاند که کمترین وظیفه حزب اقلیت که البته اعضای

بلندپایه آن همگی از چاکران اعلیحضرت هستند، انتقاداتی هر چند سطحی از دولت و حزب اکثریت ایران نوین است. اما شاه تمایل چندانی در به کار بستن این نصایح از خود نشان

نمی داد.⁽²⁾در چنین شرایطی، اسداللّه علم که از اندرزهای خود به شاه، مبنی بر لزوم تغییر شیوه رفتارش با حزب مردم نتیجه ای نمی گرفت، در نهایت به این تحلیل می رسید که اولیای دولت

و شخص هویدا شاه را فریب می دهند و او را از حقایق امور آگاه نمی کنند.⁽³⁾در هر حال، حزب اقلیت مردم به رغم تلاشهایی که به ویژه علم در نزد شاه به عمل می آورد هیچ گاه اقبال

آن را نیافت که به طور جدی مورد توجه شاه و حاکمیت قرار گیرد. بلکه، شاه همواره در خفا

و گفتگوهای خصوصی اش با علم، حزب مردم و رهبری آن را به باد سخره می گرفت و علم همواره متأسف بود که چرا شاه حداقل قاعده بازی سیاسی میان احزاب رسمی کشور را هم رعایت نمی کند.⁽⁴⁾اعترافات اسداللّه علم در یادداشتهای خصوصی اش طی سالهای نخست دهه 1350 آشکارا از عدم اعتقاد شاه به لزوم مخالفت خوانیهای حزب اقلیت مردم حکایت دارد. این شواهد نشان می دهد که شاه هیچ صدای انتقادی را ولو از ناحیه دست نشاندگانش

در حزب اقلیت برنمی تابید و هر آن منتظر فرصتی بود تا با برچیدن این احزاب حقیقتا فرمایشی و بی خاصیت حیطه اقتدار خود را گسترش بدهد. یادداشتهای محرمانه 29 آبان 1352 اسداللّه علم صراحتا این دیدگاه را به مخاطب خود القاء می کند:

در خصوص عامری ، عرض کردم... که می خواهد به تبریز برود برای انتخابات (!) کرسی خالی سنا، برود یا نرود؟ فرمودند البته برود، ما که به او کاری نداریم. آقایان که این همه سیاستمدار هستند که می گویند حالا که پول نقد گیرمان آمده است باید تحصیلات دانشگاهی

مجانی باشد و معالجات مجانی باشد، دیگر خود می دانند. می خواهد برود، می خواهد نرود. هر چه اصرار کردم فایده نبخشید. هیچ نتوانستم شاهنشاه را نرم کنم. فرمودند: آخر یا باید مثل کشور شوروی بود که تحصیلات مجانی [است ]ولی اگر کسی خواست تکان بخورد پدرش را درآورد، یا اگر کسی بی استعداد بود به دانشگاه راه نداد. ولی در کشور ما فلان بچه تاجر که احیانا ممکن است علاوه بر بی استعدادی، خبیث و شلوغ کننده هم باشد و ما او را به دانشگاه راه می دهیم چرا باید پول ندهد که هیچ، جای دیگران را بگیرد؟ لااقل 90% آنها که پول می دهند به خاطر همین پول هم که شده، قدری رعایت مقررات را می کنند. به علاوه ما در کنفرانس رامسر

که این مطلب را شیرفهم کرده ایم که هر کس استعداد دارد ولو بی بضاعت، باید درس بخواند و دولت مکلف است به او مخارج تحصیل را بدهد. اما دیگران چرا باید مفت خوری کنند؟ این آقایان سیاستمداران (بدبخت بیچاره!) چرا نطق های ما را نمی خوانند؟ اصولاً چرا یک دقیقه

نمی خواهند به خود زحمت بدهند که خط مشی کشور را بدانند. فرمایشات شاهنشاه صد در صد

صحیح است ولی مطلب دیگر این است که اگر رئیس حزب مخالف هم نتواند هیچ جور وعده و وعید بدهد، مخالفت هم نکند، پس چه بگوید؟ می گوییم مخالفت سازنده، چه جور، که به جای دیگر برنخورد؟ البته باید در چارچوب سیاست کلی کشور احزاب با هم زد و خورد بکنند.

اما اگر بر فرض یک حرفی هم زیادی زد که نمی شود پدرش را درآورد. [به این ترتیب دیگر]

چیزی نمی ماند، یعنی حزبی نمی ماند و مردم دیگر جرأت جمع شدن اطراف کسی نمی کنند. رئیس حزب مخالف، کسی را به نعمت نمی تواند برساند، به مقام هم که نمی تواند برساند،

حرف هم که نباید بزند، مخالفت هم که نمی تواند بکند. به این جهت [مبتذل] Banal می شود و من به این جهت می گویم که لازم نیست. چرا باید تقلید بی موضوع در بیاوریم؟ احتیاج به این کارها نیست.⁽¹⁾

در واپسین ماههای سال 1353، شاه دیگر هیچ گونه اظهارنظری از سوی رهبران حزب اقلیت مردم را برنمی تابید و عملکرد آنان را با شدیدترین انتقادات مورد بی مهری قرار

می داد. شاه در انتقاد از حزب مردم تا جایی پیش رفت که در اواخر آذر 1353 علنا اظهار

داشت، نسبت به رهبران آن به شدت بی اعتماد شده است و تصریح کرد که برخی رهبران آن از عوامل بیگانه «الهام می گیرند».⁽²⁾از این نگرش تازه شاه به روشنی می شد فهمید که حزب اقلیت مردم⁽³⁾به پایان دوران فعالیتش نزدیک شده است.

تردیدی وجود نداشت که شاه در ارائه خط مشی و فعالیت احزاب حکومت ساخته مردم و ایران نوین نقش اصلی را ایفا می کرد و رهبران و اعضای این احزاب صرفا مجری دستورات و فرامینی بودند که از رأس هرم حاکمیت به آنان ابلاغ می شد و متقابلاً کادر

رهبری این احزاب نیز در درجه نخست برآورده ساختن خواسته های شاه را مورد توجه قرار می دادند.⁽¹⁾قریب به اتفاق صاحبنظرانی که موضوع احزاب حکومتی دوره محمدرضا شاه را مورد توجه و پژوهش قرار داده اند از محتوای فرمایشی و متظاهرانه فعالیت آنها سخن به

میان آورده اند. این فعالیتها صرفا در چارچوب خواسته های حاکمیت دنبال می شد و از کلیه

قواعد مرسوم بازی سیاسی در میان احزاب کشورهای توسعه یافته، عاری بود. در واقع می توان از آن فضای سیاسی، تحت عنوان اختناق مدرن یاد کرد که رژیم جهت سرپوش گذاشتن بر سیاستها و اعمال استبدادی و رعب انگیز خود به فعالیت این گونه احزاب نیاز

داشت. آحاد مردم نیز، نه تنها هرگز این احزاب را جدی نمی گرفتند، بلکه، تنفر عمیقی نسبت

به آنها ابراز می کردند.⁽²⁾علاوه بر مردم، کیفیت تشکیل و مبارزات سیاسی این احزاب حکومتی مکررا مورد تمسخر صاحبنظران و نشریات خارجی نیز قرار گرفت.⁽³⁾در میان ایرانیان، شاخصترین چهره ای که از محتوای فرمایشی و غیراصولی احزاب حکومت ساخته ایران نوین و مردم انتقاد کرد، آیت اللّه خمینی بود که در تاریخ 18 شهریور 1343، کمتر از یک سال پس از تشکیل حزب ایران نوین در نکوهش احزاب یاد شده فرمودند:

دولتها

می آیند و می روند. هر دولتی که می آید حزبی درست می کند... یکی حزب ایران نوین... حزب زوری معنا ندارد... سجل های مردم را از دهات می گیرند... نام نویسی می کنند در حزب. این بیچاره اصلاً نمی داند ایران نوین یعنی چه؟ اصلاً نمی فهمد این بیچاره اساسنامه

چیست... این بیچاره ها را این بی دین ها می خواهند جمع کنند در یک محیطی و زنده باد بگویند همین... آن جاهایی که حزب هست دولتها از حزب وجود پیدا می کنند نه اینکه اول دولت تشکیل شود بعد حزب درست کند و بعد اتکا به آن پیدا کند. این جا شما می بینید اول دولت

درست می شود. خودشان می گویند من نمی گویم که ما به امر آمده ایم و به امر هم می رویم...

آن وقت هم دولت آقایان حزبی است! من آخوندم می فهمم دول عالم نمی فهمند اینها را؟ آنها می خواهند تو این طور باشی. می خواهند عقب افتاده باشی. اگر حزب می خواهید درست کنید...

قبل از این که دولت شما پیش بیاید حزب درست کنید و بعد هم حزب در مجلس بعد هم می شود یک دولت متکی به حزب؛ اما شما اول دولتش را درست می کنید بعد حزب درست می شود. این بساط حزبی است که می بینید.⁽¹⁾

در حقیقت، آن «دموکراسی و مشروطیت واقعی» که در دهه سوم سلطنت محمدرضا پهلوی در کشور برقرار بود، امکانی برای انتقاد صریح و آزادانه از اوضاع جاری سیاسی،

اجتماعی و اقتصادی باقی نمی گذاشت. تا جایی که از منابع و گزارشات موجود بر می آید هیچ

گونه مدرکی دال بر مخالفت آشکار و بی پروای معارضان سیاسی رژیم از نظام حاکم بر کشور

و عملکرد غیراصولی احزاب حکومت ساخته وجود ندارد. در این برهه به خاطر گسترش بی سابقه رعب و وحشت، هرگونه فعالیت سیاسی علنی مخالفان رژیم پهلوی از عرصه جامعه رخت بسته و خصلتی کاملاً مخفیانه و زیرزمینی پیدا کرده بود که گاه خود را در برخوردهای خشونت آمیز نشان می داد. با این حال، قریب به اتفاق کسانی که در جریان تحولات سیاسی کشور قرار داشتند نظر مساعدی به اوضاع جاری نداشتند.

در همین دوره که مخالفان داخلی شاه امکانی برای مخالفت با نظام استبدادی حاکم بر کشور نمی یافتند، آیت اللّه خمینی، جدیترین مخالف رژیم پهلوی بود. ایشان در 27 فروردین

1346، هنگامی که در عراق به سر می برد، طی نامه سرگشاده ای خطاب به هویدا، نخست وزیر وقت، نسبت به نظام فاسد سیاسی حاکم بر کشور و جوّ ارعابی که زندگی روزمرّه را سخت به

خطر افکنده بود، اعتراض نمودند:

جناب آقای هویدا لازم است نصایحی به شما بکنم و بعضی از گفتنی ها را تذکر دهم، چه مختار در پذیرش آن باشید یا نه [...] موجب کمال تأسف است که نغمه ناموزون اصلاحات شماها تقریبا از حدود تبلیغات رادیو و روزنامه های غیرآزاد و بعضی نوشته های مشحون به

گزافه تجاوز ننموده و هر روز بر فقر و بیچارگی ملت افزوده می شود و ورشکستگی بازار و

بازرگانان محترم روزافزون است. نتیجه این همه هیاهو و تبلیغات سر تا پا گزاف، بازار سیاه برای اجانب است و ملت را به حالت فقر و عقب افتادگی به اسم ملت مترقی، نگهداشتن است. حکومت پلیسی شما و اسلاف شما به خواست آنان که می خواهند ملل شرق به حال عقب افتادگی باشند حکومت قرون وسطایی، حکومت سرنیزه و زجر و حبس، حکومت اختناق و سلب آزادی، حکومت وحشت و قلدری است. به اسم مشروطیت بدترین شکل حکومت

استبداد و خودسری و با نام اسلام بزرگترین ضربه به پیکر قرآن کریم و احکام آسمانی است. با اسم تعالیم اسلام، یک یک احکام اسلام را زیر پای گذاشته و اگر خدای ناخواسته فرصت یابید

خواهید گذاشت. با گزافه دعوی تعالی و ترقی، کشور را به حال عقب افتادگی نگه داشته اید، اینها حقایق تلخی است که باید دنیا را مطلع کنم و انگشت روی بعضی بگذارم تا آنها که غافل هستند

یا تغافل می کنند، احساس وظیفه کنند و از ریاکاری و سالوس بازی های شما گول نخورند [...⁽¹⁾]

جزو معدود منابعی که در همان برهه پرخطر به طور تلویحی و گاه مستقیم نظام سیاسی حاکم بر کشور را به سخره می گرفتند، نشریات فکاهی و طنز بودند. در رأس این نشریات که

بسیار هم معدود بودند، باید از نشریه توفیق نام برد که در طول دهه 1340 مطالبی نیش دار و انتقادگونه از اوضاع سیاسی - اجتماعی کشور به چاپ می رسانید و انتقادات آن نیز تا حدی از سوی حاکمیت تحمل می شد. توفیق جهت انتقاد غیرمستقیم از احزاب فرمایشی حکومت ساخته ایران نوین و مردم، موضوع «حزب خران» را طرح کرده بود و هر از چند گاه، زبان حال این «حزب خران» را که اشاره ای غیرمستقیم به وضعیت نابسامان فعالیت احزاب سیاسی

رسمی کشور بود، در قالب قطعاتی طنزگونه منتشر می کرد. در 25 آبان 1348، قطعه طنزآمیزی با عنوان «ما خران حزبی» به چاپ رساند که اعضای فعال احزاب مردم و ایران نوین را به خاطر عدم توجه به وظایف واقعی و تمایل آنان به چاپلوسی و تملق از حاکمیت و ثروت اندوزی و سودجویی شخصی چنین مورد انتقاد قرار می داد:

ما نره خریم وز کسی باک نداریم

در حزب خران عنصر ناپاک نداریم

بر عکس بشر دور زِ حرصیم و زِ آزیم

باغ و حشم و پول و کادیلاک نداریم

از این همه خر، جان شما محض نمونه

معتاد یکی بر هر و تریاک نداریم

خر غلت زنان روی چمن در تک و تازیم

سر رشته ز ژست و فیگور (راک) نداریم

برگرده ما خاست بشر گر که نهد بار

ما نیز ز جفتک زدن امساک نداریم

ادراک ندارد خود او هر که بگوید:

ما دانش و اندیشه و ادراک نداریم.⁽²⁾

این نشریه در طنز دیگری که در 8 دی 1349 به چاپ رسانید دو شرط اصلی انتخاب داوطلبان به نمایندگی مجلس شورای ملی (بی سوادی و بی لیاقتی) را چنین برشمرد:

دو شرط اصلی

(برای نمایندگی مجلس شورای ملی)

شنیدم که می خواست مردی علیل

به مجلس شود دور دیگر وکیل

بپرسیدم از یک نفر پیرِ دیر

که: «این مرد لایق بُوَد یا که خیر»؟

کسی که تواند در این زندگی

کند بی لیاقت نمایندگی؟

بگفتا که دارد لیاقت زیاد

که هم بی زیان است و هم بی سواد⁽¹⁾

توفیق در 29 بهمن 1349 حین برگزاری بیست و سومین دوره انتخابات مجلس شورای ملی، که مطابق معمول حزب دولتی ایران نوین با بهره گیری از امکانات گسترده خود نبض انتخابات را در دست داشته و به تبع آن داوطلبان نمایندگی جهت پیروزی در انتخابات چاره ای جز کاندیداتوری از سوی آن حزب نداشتند، در قالب طنز این وضعیت اسفبار را به

بوته نقد کشید:

انتخابات

گرم است توی احزاب، بازار انتخابات

نشسته صدر اخبار، اخبار انتخابات

باشد برو بیاها، در حزب اکثریت

زیرا بود «کلاغی»⁽²⁾معمار انتخابات

این دوره نیز بی شک، چون دوره گذشتهباشد به دست آقا⁽³⁾، افسار انتخابات

بشنید چون آمیرزا⁽⁴⁾، نامش نرفته در لیستاز پا فتاده گشته، بیمار انتخابات

سوزن گرفته و نخ، در دست خود اوس عباس⁽⁵⁾تا بهر خود بدوزد، شلوار انتخابات

بشنو تو از بادمجون⁽⁶⁾، کاو با تمام خنگیگشته چهارچشمی، هشیار انتخابات

صندوق و رأی و کرسی، هر سه شده مهیاآقا بود مجرب، در کار انتخابات⁽⁷⁾

این نشریه در 16 تیر 1349 که مقدمات برگزاری انتخابات دوره بیست و سوم فراهم شده بود و هر یک از دو حزب سیاسی ایران نوین و مردم برای یافتن نامزدهای نمایندگی با داوطلبان در گفتگو بودند، طنزی به چاپ رسانید که در آن زبان حال منتظرالوکاله هایی را که با چاپلوسی و تملق گویی به امیرعباس هویدا و رهبران حزب ایران نوین امیدوار بودند از

سوی این حزب کاندیدای نمایندگی مجلس شده و البته به عنوان نماینده دوره 23 وارد مجلس شورای ملی شوند، به شرح زیر بیان کرد:

چرب زبانی منتظرالوکاله

بعد از این از چاکرت تعریف ها خواهی شنید

آنچه دارد طبع آقا اقتضا خواهی شنید

بر سرم روزی هزاران بار اگر کوبی چماق

جای دشنام از من مسکین دعا خواهی شنید

از تو گر، استغفراللّه! ناروایی سرزند

کی زمن، استغفراللّه ناروا خواهی شنید

دیگر از من نشنوی حرفی ز دیوان قضا

بلکه تنها حرف از خوان غذا خواهی شنید

نشنوی حرفی که سازد اشتها را پاک کور

حرف هر چیزی که آرد اشتها خواهی شنید

جای حرف تلخ زین پس دم ز شیرینی زنم

نَقل نُقل و زولبیا و بامیا خواهی شنید

جای فکر و ذکر اصلاحات کآرد دردسر

حرف اصلاح سر کل مصطفی خواهی شنید

صحبت بازیگران میهنی آرد ملال

حرف از بازیگران سینما خواهی شنید

تا توانم گفت و گو از نیش عقرب ها نمود

کی دگر حرف از جفای اقربا خواهی شنید

گر زحیوان دو پا گویم، لگد خواهد پراند

حرف کم آزاری هر چارپا خواهی شنید

هر چه می خواهی بکن، چون از من و امثال من

در قبال هر چه کردی، مرحبا خواهی شنید.⁽¹⁾

در این دوره، یعنی، واپسین سالهای دهه 1340 و ماههای نخست دهه 1350 دیگر نه احزاب سیاسی رسمی کشور از شاخصه های احزاب سیاسی فعال در کشورهای دموکراتیک نشانی داشتند و نه رهبران و اعضای فعال این احزاب خود را به رعایت چارچوب و قواعد بازی سیاسی سالم مقید می دیدند. بنابراین، نمایندگانی هم که از سوی این احزاب به مجلس

راه می یافتند کمتر فرصت و مجالی برای اندیشیدن در حیطه انجام وظایف واقعی نمایندگی

خود داشتند.

به رغم تمامی تلاش شاه و مجموعه حاکمیت برای وانمود کردن اینکه نظام حاکم به سوی دموکراسی و مشروطیت، راه تکاملی خود را طی می کند؛ واقعیتهای موجود هرگز چنین قضاوتی را به ذهن ناظران و آگاهان به امور متبادر نمی کرده است.⁽²⁾علینقی عالیخانی که بر

یادداشتهای خصوصی اسداللّه علم مقدمه مبسوطی نوشته است در جای جای نوشته های خود به سلطه استبدادی شاه بر امور ریز و کلان کشور اشاره می کند و اندیشه های دموکرات

منشانه او را توهمی بیش نمی داند که صرفا می توانست تمایلات غیراصولی اش را ارضاء نماید.⁽¹⁾در یادداشتهای اسداللّه علم هم مکرر از تمایلات استبدادی شاه در حکمرانی و اداره امور کشور سخن به میان می آید.⁽²⁾شاه هم از اینکه هر از چند گاه، از سرشت استبدادی خود در اداره امور کشور سخن بگوید، پروایی نداشت. یک بار، در گفتگو با علم صراحتا اعلام

کرده بود: «اگر قرار باشد در ایران حکومت دموکراسی واقعی برقرار گردد، بیست و هفت میلیون جمعیت ایران، بیست و هفت میلیون رأی مختلف و مخالف یکدیگر می دهند.»⁽³⁾و در غالب سخنرانیها و بیاناتی هم که از او به جا مانده است، بارها لحن وی و واژه هایی که به کار می برد حکایت از برداشت او از احساس نیاز کشور به لزوم بهره گیری از روش استبدادی حکومت می کند.⁽⁴⁾همچنانکه در مصاحبه با اوریانا فالاچی درباره ضرورت اعمال قدرت استبدادی برای توسعه کشور گفته بود:

سلطنت مثل یک سردرد است و اغلب برای یک شاه اتفاق می افتد که از این پیشه خسته شود. برای من هم گاهی اتفاق می افتد. ولی وقتی شما می گوئید نسل پادشاهان رو به انقراض

است فقط یک جواب می توانم بدهم و آن این که وقتی سلطنت نباشد آنارشیسم یا حکومت چند نفری یا دیکتاتوری خواهد بود. در هر صورت حکومت و نظام سلطنتی تنها فرم موجه برای حکومت ایران است به شرطی که من شاه باشم. برای انجام کارها قدرت لازم است، برای

نگهداری قدرت هیچ احتیاجی به اجازه یا مشورت با کسی نیست و نباید با کسی در مورد تصمیم ها بحث کرد و... البته من هم ممکن است اشتباه کنم، من هم آدم هستم و چون می دانم

مأموریتی دارم که باید آن را به پایان برسانم، بنا بر این تصمیم دارم بدون کنار گذاشتن تاج و تخت آن را به آخر برسانم. مسلما آینده را هرگز نمی توان پیش بینی کرد. ولی من حتم دارم که سلطنت در این کشور بیشتر از حکومت های شما طول خواهد کشید، یا بهتر است بگویم که حکومت های شما زیاد طول نمی کشد، ولی مال ما چرا.⁽⁵⁾

شاه در مصاحبه با نماینده رسانه های فرانسه، مورخ اول تیر 1353، صراحتا اعلام کرد

فقط به همت فردی او بود که پس از خلع پدر تاجدارش از سلطنت، کشور تمام بحرانهای سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را به سلامت پشت سرگذارد.⁽¹⁾در 6 تیر همان سال مدعی شد که واژه شاهنشاهی با خون ایرانیان عجین شده است و هرگز امکانی برای دل کندن مردم از او و نظام شاهنشاهی مورد علاقه او به وجود نخواهد آمد.⁽²⁾در 4 مهر 1353 خود را، البته کاملاً حق به جانب، طراح و مجری آزادیهای موجود سیاسی در کشور قلمداد کرد و خاطرنشان ساخت که به خاطر بی سوادی بخش قابل توجهی از مردم کشور او در اعمال این دموکراسی پوپولیستی ناگزیر بوده است و مغرورانه تصور می کرد با به کار بستن این شیوه تزریق دموکراسی، جامعه ایرانی را برای «دوره انتقال آماده» می کند. طبق وعده شاه، جامعه آینده می بایست بر «آزادی بیان استوار» باشد. به زعم وی، پیش شرط رسیدن به چنین جامعه ای، شناخت کافی مردم از مفهوم آزادی بود و از اینرو، خود را معمار جامعه آینده می شناساند.⁽³⁾شاه در دو سه سال نخست دهه 1350 به این نتیجه رسیده بود که حکمرانی استبدادی او عین

تحقق دموکراسی و مشروطیت در جامعه تلقی می شود و گمان می کرد عامه مردم هم همین احساس را دارند. در حقیقت می توان گفت شاه به این احساس قلبی رسیده بود که دیکتاتوری وی واقعا در عرصه کشور در حال نهادینه شدن است. در گفتگوی خصوصی شاه و اسداللّه علم در 21 شهریور 1353 این نکته مشهود است:

مسئله انتخابات انگلیس را عرض کردم، که صحبت این است باز هم احزاب مساوی بکنند. در این صورت کابینه جنگی مؤتلفه تشکیل خواهد شد ولی بر سر موارد همکاری شاید اختلاف

پیش بیاید. فرمودند کارشان زار است. حالا ما در ایران به هر صورت هر کس هم نِقی بزند

حرف ما حرف آخر و قاطع است و من خیال می کنم مردم هم حالا حرف مرا قبول دارند. عرض کردم چون شاهنشاه قلب پاک دارید که جز خیر مردم را نمی خواهید این امر اثر وضعی

دارد و مردم احساس می کنند. فرمودند این درست است، ولی من خیال می کنم که وزراء هم که

اوامر ما را بی چون و چرا و فوری اجرا می کنند در قلب خودشان هم اعتقادی هست که آن چه

می گوئیم صحیح است. عرض کردم البته تا مقدار زیادی این طور است، ولی اثر چماق مبارک

را هم فراموش نفرمائید. شاهنشاه خیلی خندیدند.⁽⁴⁾

شاه در سالهای نخست دهه 1350 بدین نتیجه ناصواب رسیده بود که دیگر در کشور مخالف جدی سیاسی به معنای عام وجود خارجی ندارد و زندانیان سیاسی کمترین تعداد

زندانیان کشور را تشکیل می دهند و در محاکم قضایی نیز از محاکمه مخالفان سیاسی اثر چندانی نمی توان یافت. در 26 مهر 1350 تعداد زندانیان سیاسی در ایران را «درست به اندازه تعداد خائنین این کشور» برشمرد.⁽¹⁾وی مدعی بود که فقط تروریستها و کسانی که راه مبارزه مسلحانه را برگزیده اند، تحت تعقیب قرار گرفته و مجازات می شوند. اما به این نکته توجه

نداشت که در نتیجه گسترش بی سابقه جو ارعاب و فشار، مخالفان سیاسی جز مبارزه مسلحانه راه دیگری را پیش روی خود ندیده اند. به همین خاطر، بسیار متعجب و در عین حال، متأسف بود که «آیا واقعا می شود در کشوری که در حال خودساختن است، در مرحله رستاخیز است، پایه های نوی را بنا می کند و شالوده جامعه آن کاملاً تغییر کرده و زیر و رو شده است»⁽²⁾عده ای با حاکمیت به ستیز برخیزند؟! به هر حال، ضرورت عدم توقف شتاب توسعه همه جانبه کشور اقتضا می کرد که او در تعقیب معارضان سیاسی خود، راه دیگری جز سرکوب را انتخاب نکند. آنان از دید شاه، افراد لاابالی و خیال پردازانی بودند که در مقایسه با موافقان حاکمیت بسیار انگشت شمار می نمودند. همواره تأکید می کرد که اساسا فلسفه تأسیس و فعالیت حزب اقلیت مردم جهت رساندن صدای انتقاد و اعتراض مخالفان به حاکمیت است. وی حتی از این هم فراتر رفت و ضمن اینکه خود را اولین مشوق صدای مخالفان اعلام کرد، اظهار داشت که به برکت پیاده شدن اصول انقلاب سفید که هدفی جز برآوردن نیازهای اساسی جامعه ایرانی را نداشته است، دیگر هیچ گونه بهانه ای برای مخالفت خوانی در کشور وجود ندارد. بخشهایی از اظهارات شاه را در مصاحبه 31 خرداد 1350 با مجله بیلیتز هند می خوانیم:

ناراحتی های اجتماعی امری است که دامنگیر همه کشورهای جهان، چه کشورهای مترقی و چه کشورهای در حال رشد شده است. ما هم از این مشکل سهمی داشته ایم، اما نه از آن گونه

مشکلاتی که مثلاً کشورهایی چون آمریکا و ترکیه داشته و دارند.

نکته مهم و قابل توجه این است که این گونه لاابالی گری ها در اجتماع ما منحصر به عده معدودی خیال پرور بی هدف در میان جوانان است و بسیار دیده شده است که افراد ملت ما،

به ویژه روستائیان آزاد شده و کارگران، این افراد را تعقیب کرده، از محیط خود رانده و یا آنها را دستگیر نموده به مقامات پلیس تحویل داده اند. بدین سان این مسئله موجب نگرانی برای ما نیست.

البته ما از شنیدن صدای مخالف رویگردان نیستیم، ما به صف مخالف هم نیازمندیم، ما

مخالفانی را که نیت سازندگی دارند تشویق می کنیم، ما در صف مخالف احزابی مانند حزب مردم داریم، اما نکته جالب این است که در کشور ما امری برای مخالفت وجود ندارد. آنها با چه چیز می خواهند مخالفت کنند؟ با انقلاب سفید؟ با برنامه های اصلاحات ارضی؟ با سهیم

شدن کارگران در سود کارخانه ها؟ با برابری بانوان با مردان؟ حقیقت آن است که مواد دوازده گانه انقلاب تمام آن چیزهایی را که افراد دولت ما طی قرن های متمادی آرزوی رسیدن

بدان ها را داشتند به آنها ارزانی داشته است. بدین ترتیب برای صف مخالف مسئله زیادی باقی نمی ماند که در اطراف آن سر و صدا راه بیاندازند.⁽¹⁾

شاید او واقعا تصور می کرد با آغاز دهه 1350 مردم دیگر دستاویزی برای مخالفت با رژیم او نداشتند و به برکت تلاشهای طاقت فرسایی که برای توسعه کشور و تأمین منافع مردم صورت داده بود، نمی توانستند فکر مخالفت با او و رژیم البته دموکرات و مشروطه خواهش را در مخیله خود جای دهند؛ اما واقعیت این است که برخلاف تصور شاه، نه تنها اصلاحات انقلاب سفید هرگز نتوانست کشور را به سوی توسعه سوق دهد و نه تنها آحاد مردم در آن مقطع هرگز نتوانستند از ثمرات اقتصاد دموکراتیک و عدالت اجتماعی او

منتفع شوند، بلکه مجموعه اقدامات تخریبی حاکمیت در عرصه های سیاسی، اجتماعی و اقتصادی به راستی هیچ گونه بارقه امیدی را در مردم نسبت به امکان توسعه سیاسی، اجتماعی و اقتصادی کشور در آن فضای خفقان آور امنیتی - پلیسی باقی نگذاشته بود. با این

حال سخن شاه درباره عدم وجود مخالفت در کشور به یک اعتبار درست می نمود و آن اینکه،

در آن مقطع حقیقتا کمتر کسی جسارت داشت مخالفت خود را با حاکمیت ابراز نماید و در عین حال، از تبعات سختی که در انتظارش بود ایمن بماند. البته، باید در نظر داشته باشیم که حزب اقلیت و به ظاهر منتقد مردم نیز، هرگز امکان آن را نیافت که به طور جدی حاکمیت و

حتی هیأت دولت و عملکرد آن را نقد کند.

با این تفاصیل، می توان پرسید آیا تصمیم شاه در روز 11 اسفند 1353 مبنی بر انحلال احزاب سیاسی رسمی کشور و اعلام تأسیس حزبی واحد و فراگیر، برای پیشبرد دموکراسی و مشروطیت واقعی مورد نظر او، یک اقدام ضروری بود؟ البته شاه، ابتدا به ضرورت این اقدام سخت باور داشت، اما پس از آنکه آخرین سخنان تضرع آمیزش در محضر ملت ایران که گفته بود صدای انقلاب مردم را شنیده و قول می دهد خطاهای گذشته را جبران کند، ناشنیده ماند و نهایتا به پایان سلطنت 37 ساله اش انجامید، اعتراف کرد، که فکر تأسیس حزب

رستاخیز از اشتباهات بزرگ دوران سلطنتش بود. در فصول آتی درباره این اشتباه بزرگ شاه به طور مبسوطی سخن به میان خواهیم آورد.

فصل چهارم: تأسیس حزب رستاخیز

اشاره

تأسیس حزب رستاخیز

تلاش برای نهادینه کردن رژیم پهلوی

در فصلهای پیشین، با بررسی مختصر روند تدریجی دوری گزیدن شاه از بنیانهای مشروطیت و گرایش هر چه بیشتر او به سمت و سوی روشهای استبدادی حکمرانی تا سالهای نخست دهه 1350 (به ویژه، اعلام تأسیس حزب رستاخیز)، نشان داده شد که چگونه شاه شأن و منزلت دموکراسی و مشروطیت را تا حد خواسته های خودمحورانه و برداشتهای شخصی از حکومت و مشارکت سیاسی تنزل داد و هیچ مخالفت و انتقادی را از مجموعه حاکمیت، هرچند جزئی، حتی از سوی برگزیدگانش در حزب اقلیت مردم برنتابید.

در این دوره، شاه حتی نتوانست بازی مشمئزکننده دموکراسی حکومت ساخته اش را نیز تحمل کند و در نهایت به این نتیجه رسید که حتی رهبران و اعضای حزب مردم هم، که سالها

قبل، - به گفته خودش،- با تشویق و راهنمایی او تأسیس شده و فعالیت خود را آغاز کرده بود، با بیگانگان سر و سرّی پیدا کرده اند و ویژگی یک حزب اقلیت انتقادگر سالم از حکومت دموکراتیک او را از دست داده اند. در گذشته، شاه فقط احزابی را که قبل از کودتای 28 مرداد 1332 تشکیل شده بودند، عوامل بیگانگان معرفی می کرد و در مقابل بسیار خوشنود بود که

توانسته است با تأسیس دو حزب مردم و ملیون (و سپس ایران نوین به عنوان حزب اکثریت) بر تحرکات و فعالیتهای انحراف آمیز احزاب گذشته پایان دهد و دریچه ای به روی تحقق دموکراسی واقعی و مشروطیت حقیقی در عرصه سیاسی - اجتماعی ایران بگشاید. شاه به ویژه پس از انقلاب سفید بارها از حزب اکثریت و دولتی ایران نوین به عنوان پاسدار

دستاوردهای آن یاد کرده و همواره از عملکرد این حزب اظهار رضایت کرده بود. اما با اعلام

تأسیس حزب واحد رستاخیز در اسفند 1353، حزب پاسدار انقلاب نیز نظیر حزب مردم و یکی دو حزب بسیار کم اهمیت تر دیگر که اجازه فعالیت داشتند، قربانی دیدگاههای نوین شاه در راه تکامل دموکراسی و مشروطیت شدند.

پیش از آن، در فاصله سالهای 1332 تا 1353، شاه بارها از نظام دو حزبی حاکم بر کشور، حمایت کرده و اساسا آن را بهترین نوع حکمرانی توصیف نموده بود. شیوه ای که، اگرچه هرگز به طور کامل پیاده نشد، اما، او همیشه تصور می کرد وجود حداقل یک حزب اقلیت منتقد (که منظور همان حزب مردم بود) می تواند حزب اکثریت حاکم را از انحرافاتی که پیوسته آن را تهدید می کند، باز دارد و در صورت جلب آراء عمومی و کسب اکثریت تعداد کرسیهای نمایندگی مجلس شورای ملی، به تشکیل کابینه اقدام نماید. از جمله، در اول فروردین 1347، ضمن ذکری از خود به عنوان محور اصلاحات انقلاب سفید و نیز هادی دموکراسی، در توصیف و تحلیل ویژگی دولتهای حزبی که مقصودش البته نظام سیاسی حاکم بر ایران بود، چنین گفت:

اصول رژیم پارلمانی بر اساس حقوق و وظایف قانونی مجلسین و در عین حال بدون عوام فریبی و هوچیگری و احیانا اتلاف وقت [یک کلمه ناخوانا ]دارد به خوبی قوام می گیرد. دولت حزبی مشغول انجام برنامه های مملکت و اجرای مرامنامه خویش است. جز در صورتی که اتفاق فوق العاده ای بیفتد، اساس حکومت های حزبی این است که وقتی یک دسته ای اکثریت

را در پارلمان حائز باشند تا انتهای آن دوره اگر اکثریت او در پارلمان باقی بماند بر سر کار می ماند تا برنامه های خود را انجام دهد. این مطلبی که گاه گاه می شنوم که عده ای پشت تریبون می روند و انتشاراتی می دهند و برای خودشان یا برای اجنبی تصوراتی می کنند مطلبی بی معنی است که باید برای همیشه در این مملکت بدان خاتمه داد. دولت ایران را فقط شاه ایران تعیین

می کند و فقط مجلسین ایران هستند که باید آن را تأیید کنند. دولت ایران را فقط شاه ایران یا مجلسین ایران می توانند ساقط کنند. به این طریق است که ثبات لازم در مملکت ایجاد می شود.

دوره مجلسین چهار سال است و دوره برنامه های ما پنج سال است. بنا بر این هر دولتی حداقل

چهار سال بر سر کار است مگر آن که خدای نخواسته خلافی از آن سربزند. اگر دولت در این

مدت خوب کار کند و مردم از حزبی که دولت وابسته به آن است راضی باشند مجددا آن حزب حائز اکثریت پارلمانی می شود و دولت می تواند چهار سال یا هشت سال یا دوازده سال

دیگر یا تا موقعی که مردم به آن حزب بیشتر رأی بدهند بر سر کار بماند این امر از بدیهیات

رژیم پارلمانی و حزبی است. همان طور که گفتم در مملکت ما کم کم دارند به رژیم پارلمانی

صحیح عادت می کنند.⁽¹⁾

شاه در نخستین کتابش، مأموریت برای وطنم، خود را پادشاه کشوری مشروطه قلمداد می کند. پادشاهی که همواره مشوق تأسیس و فعالیت احزاب بوده است و هرگز به جایگاه «دیکتاتورها» تنزل مقام نخواهد یافت تا نظام تک حزبی را در کشور برقرار ساخته و «مانند

دیکتاتورها تنها از یک حزب دست نشانده خود پشتیبانی» کند.⁽¹⁾شاه این عقیده خود را درباره لزوم حمایت و پشتیبانی از نظام دو حزبی حاکم بر کشور در سراسر دهه 1340، بارها تکرار

کرد و هر از چند گاه به دست اندرکاران فعالیت حزبی و نیز نمایندگان مجلس شورای ملی دستور داد قاعده بازی سیاسی را مراعات کرده، در حفظ نظام دو حزبی حاکم بر کشور بکوشند.⁽²⁾همچنانکه، در 15 آبان 1351 نیز تصریح کرده بود «از لحاظ سیاسی مملکت یک حزبی نیست یعنی دیکتاتوری یک حزبی نیست و نخواهد بود».⁽³⁾با این همه، قریب دو سال بعد، 22 مهر 1353، در مصاحبه با سردبیر بخش اروپایی مجله نیوزویک، حمایت خود را از احزاب رسمی کشور مشروط کرده و گفت: «فعالیت های حزبی در ایران هیچ خطری نخواهد داشت به شرط آن که آنها از خارج رهبری نشوند». شاه بر این گفته خود افزود که «هیچ کار و فعالیت ایرانی ممنوع نخواهد بود اما هر نوع اندیشه و فعالیت مخرب که از خارج بیاید کاملاً خرد خواهد شد.» شاه برای این تهدیدهای خود دلیل قاطعی هم داشت: «من سوگند یاد کرده ام که قانون اساسی را حفظ کنم. من برای خدمت به منافع کشورهای دیگر نیامده ام.»⁽⁴⁾

واقعه 11 اسفند 1353 نشان داد، شاه دیگر از احزاب رسمی فعال در عرصه سیاسی، اجتماعی کشور سلب اعتماد کرده و یا شاید همانگونه که بارها احساس خطر کرده بود، فعالیت برخی از اعضاء و رهبران آن را در راستای اهداف بیگانگان می دید و از اینرو، همچنان که ذکر کردیم،⁽⁵⁾در واپسین ماههای سال 1353 به علم، وزیر دربار، گفته بود حزب اقلیت مردم به نوعی از بیگانگان الهام می گیرد.

تا قبل از 11 اسفند 1353، شاه هرگز در ملاء عام از قصد انحلال احزاب سیاسی موجود و تأسیس حزب واحد و فراگیر رستاخیز سخنی به میان نیاورده بود. بنابراین، اکثریت رجال و

دولتمردان آن روزگار تا اعلام تأسیس حزب رستاخیز از این تصمیم شاه اطلاعی نداشتند و

اینکه، در برخی منابع و گزارشات آمده، اقدام شاه حیرت همگان را برانگیخت، ناشی از همین بی اطلاعی عمومی بوده است. چند روز قبل از آن، شاه، حداقل بر حسب ظاهر، از نظام

دو حزبی حاکم بر کشور حمایت کرده بود. با این حال، برخی قراین ثابت می کند حداقل از

اواخر دهه 1340، تلاشهایی صورت گرفت تا ذهنیت شاه را به اهمیت و ضرورت تأسیس

حزبی مقتدر برای تقویت و تضمین پایه های حاکمیت سلسله پهلوی معطوف سازند. چنانکه، از دست نوشته های خصوصی اسداللّه علم، بر می آید، اولین بار در فروردین 1348،

این فکر از سوی سفیر آمریکا در تهران، به وساطت علم با شاه در میان نهاده شد.⁽¹⁾سفیر آمریکا گفته بود اگر شاه، به ناگهان فوت کند، هیچ تضمین محکمی برای تداوم حاکمیت او از طریق جانشینی وجود ندارد. حاکمیت نیازمند سازمان و یا حزبی قدرتمند و دارای اکثریت است که بتواند در شرایط بروز چنین بحرانهایی از کیان سلطنت پهلوی حمایت کند. اسداللّه

علم که این اظهار سفیر را به طور تلویحی با شاه در میان نهاده بود، در یادداشتهای محرمانه

روز شنبه 16 فروردین 1348 خود، نوشته است:

روزی هم که می رفتیم، قبل از ورود به لندن شام صرف شد. سفیر آمریکا که در التزام بود برای شام احضار شد. مطالب مختلفی گفتگو شد، منجمله این که اگر خدای ناکرده شاه از بین

برود چه وضعی در ایران پیش می آید. او معتقد بود که یکی دو سالی کارها بر اثر مایه و

سابقه ای که پیدا کرده پیش می رود، بعد ممکن است هرج و مرج شود. من این عقیده را ندارم و

فکر می کنم همان فردا اوضاع به هم می ریزد. فقط به نظرم رسید شاهنشاه از این استنتاج سفیر قلبا ناراحت شدند. زیرا روز بعد در لندن از من سئوال فرمودند معنی حرفهای او چه بود؟ آیا آنها نقشه ای دارند که به این صورت از ذهن سفیر تراوش می کند؟ عرض کردم از این که روی

جانشینی اعلیحضرت همایونی و تعیین علیاحضرت شهبانو به عنوان نایب السلطنه و یک حزب مقتدر اکثریت کم و بیش مطالعه می کنند تردیدی نیست. ولی خود من تردیدی ندارم که فعلاً در اشتباه هستند. هیچ چیز نمی تواند جای خالی شما را پر کند. چون علیاحضرت، گو این که ملائکه

است، جوان و بی سابقه و به علاوه زیاد احساساتی هستند و ولیعهد هم بچه است. حزب اکثریت

هم کوچکترین تأثیری در ارتش ندارد، بنا بر این واقعا همه چیز دستخوش تزلزل و خطا و اضطراب می شود و معلوم نیست عاقبت کار به کجا می انجامد.⁽²⁾

هرچند این توصیه، می توانست منعکس کننده موضع گیری جدید آمریکایی ها در خصوص ایران باشد، اما، از اینکه شاه، تا چه اندازه آن را مورد توجه قرار داد، اطلاعی نداریم. بعید است که این سخن را یکسره، به فراموشی سپرده باشد. فرد دیگری که از وجود سابقه تأسیس حزبی واحد در ذهن شاه سخن به میان می آورد ماروین زونیس، نویسنده کتاب «شکست شاهانه» است. وی در 3 فروردین 1361/ 23 مارس 1982، طی مصاحبه با شخصی (که از او نام نبرده است) دریافت شاه قبل از آنکه بداند به بیماری سرطان مبتلاست، به فکر

تأسیس نظام تک حزبی افتاده بود. اما زونیس دقیقا، زمان این تراوشات فکری شاه را تعیین نمی کند. زونیس می نویسد که از اوایل سال 1972 م (ماههای پایانی سال 1350 یا اوایل سال

در ایران بلکه به مثابه وسیله ای در خدمت نهادی کردن نظام پهلوی قلمداد می کند.»⁽¹⁾اگر اشاره زونیس درباره وظیفه حزب واحد مورد نظر شاه «نهادی کردن نظام پهلوی» خالی از خطا باشد، می توان گفت در آن هنگام شاه هنوز تحت تأثیر القائاتی بود که سه سال قبل، سفیر

آمریکا در تهران از طریق اسداللّه علم به وی منتقل کرده بود. با این حال، زونیس از قول مصاحبه شونده تصریح می کند شاه در همان سال 1972، این اندیشه را رها می سازد و سپس در سال 1353 ش/ 1974 م، یک سال بعد از آنکه بیماریش شناخته شد، بار دیگر به طور جدی

طرح تأسیس حزب واحد و فراگیر را مورد توجه قرار می دهد.⁽²⁾دست نوشته های خصوصی اسداللّه علم که در شناخت روحیات و روند تصمیم سازیهای شاه منبع کم نظیری است، دیدگاه زونیس را درباره زمان مطرح شدن فکر تأسیس حزبی واحد در مخیله شاه (اوایل دهه

آورده است که شاه گویا تحت القائات محافل و جریاناتی که البته نامی از آنها نمی برد، به تأسیس حزبی واحد و فراگیر گرایش نشان داده است. علم حتی احتمال می دهد که این نظام تک حزبی از سوی برخی جریانات و شاید قدرت های خارجی (که گمان می رود مقصودش آمریکایی ها باشند) به شخص شاه تحمیل شده باشد و با نگرانی نتیجه می گیرد که هرگاه این

نظام مورد نظر تحقق یابد تداوم حاکمیت سلسله پهلوی را با دشواری جدی مواجه خواهد ساخت:

صبح با خانم علم سواری رفتم. [...] سر سواری فکر می کردم این سیستم یک حزبی که دارد مورد قبول شاهنشاه واقع می شود، یا بر شاهنشاه تحمیل می شود، خطر عجیبی برای رژیم سلطنتی

است. البته تا شاهنشاه زنده و پایدار است خطری نیست، زیرا هر کس حدود خود را می داند و جرأت تخطی ندارد. ولی خدای ناکرده بعد از شاه، یک رفراندوم صحیح یا غلط به وسیله یک

حزب می تواند به رژیم پایان دهد. با این همه بینایی شاه، چنین وضعی عجیب می نماید ولی من به هر صورت این فکر خودم را به شاه عرض خواهم کرد.⁽¹⁾

ضرورت تأسیس یک حزب مقتدر

احتمالاً، شاه در سفر اواسط سال 1353 خود، به مصر، با القائات انور سادات که از مزایای نظام تک حزبی حاکم بر آن کشور داد سخن در داده بود، بیش از پیش در عقیده خود برای تأسیس حزبی واحد و فراگیر در ایران مُصر شد و در بازگشت از مصر، هنگامی که در تفرجگاه زمستانی سنت موریس سوئیس اقامت داشت، تمامی تردیدهایش را به دور افکند. شاه پس از تأمل در چند و چون تشکیل حزب جدید، هنگامی که عبدالمجید مجیدی از سوی هویدا به سنت موریس رفت تا گزارش بودجه دولت را به اطلاع او برساند، ایده جدید سیاسی خود را با وی در میان نهاد. مجیدی که البته نمی توانست بر تصمیم شاه خرده ای بگیرد و همچنان

مورد توجه او باشد، از جانب شاه، دستور یافت تا قصد او بر تأسیس حزب واحد و فراگیر مورد نظرش را با امیر عباس هویدا، نخست وزیر در میان نهد. هویدا پس از آگاهی از این خبر دریافت که دیگر زمان قدرت نمایی اش در حزب ایران نوین به پایان رسیده است.⁽²⁾امیر عباس هویدا در اواسط بهمن 1353، از تصمیم شاه آگاهی یافت. میلانی نویسنده کتاب «معمای هویدا» که در 31 اکتبر 1997 با کاشفی از معاونان هویدا در عهد نخست وزیری مصاحبه کرده است، از قول او می آورد که حدود دو هفته قبل از اعلام رسمی تأسیس حزب رستاخیز، امیر عباس هویدا به مسئولین حزب ایران نوین دستور داده بود از تمدید قرارداد

اجاره ساختمانهای در اختیار حزب خودداری کنند.⁽³⁾با این حال، فریدون هویدا، برادر امیر عباس هویدا بعدها به میلانی گفته است که امیر عباس هویدا حداقل چند ماه قبل از اعلام

رسمی تأسیس حزب رستاخیز از این تصمیم شاه آگاهی پیدا کرده و شاه، «دست کم دو بار» فکر تأسیس این حزب را با او در میان نهاده بود. اما «هر دو بار هویدا توانسته بود رأی شاه را

عوض کند.»⁽⁴⁾

گزارش دکتر سیف اللّه وحیدنیا از معاونان دبیر کل حزب ایران نوین ادعای مجیدی را مبنی بر اینکه شاه در سنت موریس از او خواست تا هویدا را از تصمیم نهایی او برای تأسیس

حزب واحد و فراگیر رستاخیز آگاه سازد، تأیید می کند. به هر حال، موضوعی که در اظهارات وحیدنیا قابل اعتنا است این است که هویدا طی سخنانی در جمع گروهی از اعضای برجسته حزب ایران نوین، با اشاره به لزوم ادغام احزاب موجود کشور در یکدیگر و پایان دادن به

اختلافات حزبی و گروهی موجود، در صدد برآمد به مستمعین خود القاء کند که فکر تأسیس حزب رستاخیز از ابتکارات وی محسوب می شود. سیف اللّه وحیدنیا می گوید:

در یکی از روزهای 1353 جلسه دبیرکل و معاونان حزب ایران نوین با حضور هویدا نخست وزیر و یکی دو تن از وزراء در محل حزب تشکیل گردید. ضمن بررسی مسائل جاری حزب و مملکت هویدا گفت همه احزاب موجود در ایران یک هدف واحد دارند و در راه اصلاح و فلاح مملکت گام بر می دارند بنا بر این دلیلی ندارد که در مسائل جزئی درگیری داشته باشند و به نام موافق و مخالف در مجالس و مجامع به جان یکدیگر بیفتند. به نظر من بهتر است همه به صورت یکپارچه درآیند و در همدیگر ادغام شوند. ضمنا گفت شاه در سن موریس است. پس از بازگشت این مطلب که باید نزد شما کاملاً محرمانه باشد به شاه پیشنهاد خواهد شد و همه احزاب در حزب ایران نوین ادغام می شوند و ما هم می توانیم افراد زبده احزاب دیگر

منجمله دکتر عاملی تهرانی و... را قبلاً آماده کنیم تا به جمع ما بپیوندند و بعضی افراد ناباب را نیز تنها خواهیم گذاشت. روز دهم اسفند 1353 عطاءاللّه تدین معاون وزارت اطلاعات و جهانگردی وسیله تلفن از من دعوت کرد که روز یازده اسفند ساعت یک بعد از ظهر برای صرف ناهار در رستوران «یاس» واقع در خیابان عباس آباد باشم. ضمنا گفت مهماندار شما آقای رهنما وزیر اطلاعات است. در ساعت مقرر به رستوران یاس رفتم. در طبقه دوم در اتاق

منحصر به فردی که رستوران داشت راهنمایی شدم. رهنما وزیر اطلاعات، تدین معاون ایشان،

دکتر [مصطفی] مصباح زاده مدیر کیهان، فرهاد مسعودی مدیر اطلاعات، داریوش همایون مدیر آیندگان، دکتر [محمود] عنایت، دکتر عظیمی و چند نفر دیگر نیز حضور داشتند. وزیر گفت بعد از ناهار به نیاوران خواهیم رفت و در جلسه ای که با حضور شاه در کاخ تشکیل می شود

شرکت خواهیم کرد ...»⁽¹⁾

هرگاه بپذیریم که دست نوشته های اسداللّه علم عاری از حقیقت نیست، باید اذعان کرد که او برخلاف رقیبش هویدا تا آستانه اعلام تأسیس حزب رستاخیز، هرگز از زبان شاه در این

باره چیزی نشنید؛ گو اینکه القائات سالهای اخیر او به شاه درباره اوضاع و احوال سیاسی

کشور و به ویژه حسدورزی او نسبت به اقتدار قابل توجه حزب ایران نوین و هویدا در عرصه کشور در تصمیم گیری جدید شاه نمی توانست بی تأثیر باشد. در هر حال، چنانکه از دست نوشته های خصوصی علم بر می آید تنها در 5 اسفند 1353 بود که شاه بدون اشاره

مستقیم به تصمیم خود از وی خواست تا برای جلسه روز یکشنبه 11 اسفند 1353 تدارکات لازم را فراهم کند. علم در این باره چنین نوشته است:

وقتی پیش از ظهر در دفتر مشغول کار بودم شاهنشاه تلفن فرمودند که برای یکشنبه هفته آینده جلسه ای خبر کن مرکب از نخست وزیر، رؤسای مجلسین، خودت و رئیس دفتر مخصوص و نمایندگان جراید که می خواهم مطالبی عنوان کنم (معلوم بود که این دو روزه شاهنشاه دائما در این فکر هستند). بعد فرمودند از طبقات مختلف کارگرها و زارعین و تجار هم باشند. عرض کردم جرائد که باشند و رؤسای مجلسین که باشند نماینده همگی هستند. فرمودند

درست می گویی، همان اولی ها کافی هستند، من هم فوری ترتیبات کار را با تشریفات دادم.⁽¹⁾

در کل، چنین به نظر می رسید که مجموعه ای از دلایل گاه متضاد، در تأسیس حزب رستاخیز مؤثر افتاده اند. بخشی از منابع چنین به ذهن متبادر می سازند که رقبای سیاسی

هویدا و حزب ایران نوین جهت از پای انداختن آنان مقدمات لازم را برای تحقق این اقدام

جدید شاه فراهم آورده اند.

اسداللّه علم را از رقبای جدی هویدا و حزب ایران نوین می شناسیم. وزیر دربار، در تمام دوران اقتدارش از هیچ تلاشی جهت بی اعتبار کردن هویدا و حزب ایران نوین باز نایستاد و به حمایتهای کمتر نتیجه بخش خود از حزب اقلیت مردم ادامه داد و به برکت دوستی و نزدیکی اش با شخص شاه در بدگویی و تخریب چهره سیاسی، اجتماعی هویدا و مجموعه طرفداران او تردیدی به خود راه نداد.⁽²⁾طبیعی است که این جوسازیها در بلند مدت نمی توانست بدون اثرگذاری باشد.⁽³⁾حزب ایران نوین البته حسودان دیگری نیز داشت. هر گروه و یا افرادی که از دوستی و همدستی با هویدا و حزب او برکنار مانده بودند در جهت

تخریب موقعیت آنها گام برمی داشتند. از جمله، می توان از جعفر شریف امامی ، دکتر هوشنگ نهاوندی، جمشید آموزگار، هوشنگ انصاری،⁽⁴⁾عبدالمجید مجیدی و دکتر منوچهر

گنجی نام برد. برخی از این افراد، ظاهرا، از در دوستی با هویدا نیز در می آمدند، اما جهت

دست یافتن به موقعیتهای برتر سیاسی و یا اقتصادی از تضعیف قدرت او و حزب ایران نوین

نمی توانستند شادی خود را انکار کنند.⁽¹⁾

احمدعلی مسعود انصاری، از نزدیکان دربار پهلوی که از دسته بندیهای سیاسی درون حاکمیت و دولت شناختی کافی داشت، روند رو به کاهش قدرت هویدا پس از انحلال حزب ایران نوین را چنین شرح داده است:

یکی دو سال قبل از سال 56 و زمانی که حزب رستاخیز تشکیل شد و حزب ایران نوین و مردم منحل شدند، در حقیقت هویدا با وجود انتصاب به دبیرکلی حزب واحد موقعیت خود را از دست می داد. زیرا هویدا به وسیله شبکه ای که ایران نوین در سراسر مملکت گسترده بود، به هیچ گروه و شخص دیگر در حاکمیت اجازه نمی داد که چشمداشتی به مناصب و پست های درجه اول مملکتی داشته باشند و در حقیقت این حزب به عنوان تنها مسیر رسیدن به موقعیت های سیاسی و اداری و پارلمانی، روابط سنتی توزیع قدرت را در مملکت به هم زده

بود و کلید قدرت حزب هم یک سره در دست هویدا بود. لذا با انحلال حزب ایران نوین کار

دگرگونه شد و هویدا گامی به عقب رانده شد زیرا با وجودی که گفتیم خود او به دبیرکلی حزب واحد رسید، کسان دیگری به صحنه آمدند که مهارشان به دست هویدا نبود و زمانی که مقرر

شد حزب دارای دو جناح یکی به نام جناح مترقی و دیگری به نام پیشرو باشد انتخاب آموزگار

و هوشنگ انصاری به رهبری این دو جناح معنای سیاسی خود را داشت و این برای هویدا هشداری بود که رقبای او و داوطلبان جانشینی او چه کسانی هستند و بالاخره زمانی که هویدا از پست دبیرکلی رستاخیز کنار گذاشته شد و جمشید آموزگار به دبیر کلی حزب رسید، معلوم شد

که ظاهرا کفه آموزگار برای رسیدن به نخست وزیری سنگین تر از انصاری شده و آنها که در

انتخاب نخست وزیر برای ایران نقش داشتند و شاه نیز در حال و هوای تازه و دوران کارتری

می بایست حرف آنها را بشنود، آموزگار را بر انصاری ترجیح داده بودند و در حقیقت آموزگار

که بیشتر یک تکنوکرات فارغ از سیاست بود ابتدا با تغییر سمت از وزارت دارایی و امور

اقتصادی به وزارت کشور و سپس انتخابش به دبیر کلی حزب رستاخیز می بایست به رموز

سیاست هم آشنا شود و خود را برای نخست وزیری آماده کند که سرانجام هم چنین شد.⁽¹⁾

موضوع گسترش کمی و کیفی قدرت حزب ایران نوین به ویژه، در سالهای نخست دهه 1350 بر کسی پوشیده نبود. در این میان، رقبای سیاسی هویدا آشکارا شاهد اقتدار بلامعارض این حزب بودند که هر چه زمان بیشتری سپری می شد افزون تر از گذشته حیطه نفوذ و قدرت آنان را تهدید می کرد و این عقیده حتی در میان بلند پایگان این حزب پاسدار

انقلاب نیز شایع شده بود.⁽²⁾در این باره اشعاری هم سروده می شد که حاکی از برتری قابل توجه موقعیت حزب ایران نوین در برابر رقیب تیره بختش، حزب مردم بود. امیرحسین فولادوند، در بیتی، جدال نابرابر حزب ایران نوین و حزب مردم را چنین توصیف کرد:

حزب ایران نوین پاینده باد

اندکی هم حزب مردم زنده باد⁽³⁾

بنابراین، دور از انتظار نبود که مخالفین این حزب، هر چند از طیف های کمتر متشکل و هم طراز، در برابر آن جبهه گیری کنند.⁽⁴⁾در این میان، بخت با آنانی یار بود که قادر می شدند نظر مساعد شاه را نسبت به خود جلب کنند و هویدا و حزب قدرتمند ایران نوین را هر چند

غیرمستقیم، رویاروی اقتدار کمتر محدود شونده شاه بشناسانند. درباره جلب مساعدت شاه،

شاید همین امر کفایت می کرد که او به نوعی بپذیرد و یا احساس کند «قدرت حزب [ایران

نوین] بیش از حد فزونی گرفته» است.⁽⁵⁾اطلاع داریم که حداقل یکبار در جریان برگزاری انتخابات مجلس شورای ملی، رقبای هویدا و حزب ایران نوین توانستند شاه را نسبت به اقتدار حزب ایران نوین در عرصه سیاسی کشور بدبین و شاید نگران سازند. این موضوع را منوچهر شاهقلی، از دوستان هویدا، پس از پیروزی انقلاب اسلامی برای مصطفی الموتی در لندن نقل کرده است:

یک روز هویدا به من گفت وقتی علم و وزارت کشور و ساواک و دستگاههای دیگر که می خواستند حزب ایران نوین در انتخابات شهسوار شکست بخورد توفیق نیافتند در صدد برآمدند که به هر ترتیبی است حزب ایران نوین را به هم بزنند. هویدا گفت همان روزها هنگامی که با شاه ناهار می خوردم اعلیحضرت فرمودند حزب ایران نوین خیلی قوی شده و انتخابات شهسوار را هم با تمام مخالفت هایی که شد برد، کم کم می خواهد نخست وزیر را هم خودش انتخاب کند. عرض کردم حزب در اختیار اعلیحضرت است چون دستور فرمودند در انتخابات شهسوار دو حزب زورآزمایی کنند مطلب به افراد حزبی گفته شد و آنها هم راه افتادند

و با زحمت خیلی زیاد توانستند حزب مردم را شکست بدهند. اگر نظر اعلیحضرت طور دیگری بود می فرمودید به همان طرز عمل می شد.

دکتر شاهقلی گفت هویدا از همان جا احساس کرد که قدرت حزب خیلی ها را ناراحت کرده و از دستگاه های مختلف گزارشاتی علیه حزب به عرض اعلیحضرت می رسد و او می گفت از آینده حزب نگران است و از همانجا بود که موجبات انحلال حزب ایران نوین فراهم شد و راه

حل همین بود که همه احزاب یک پارچه شوند و سیاست (یک حزبی) پیش آمد که ساخته و پرداخته شخص اعلیحضرت بود که بعدا در خارج نوشتند که این یک اشتباه بزرگ بوده است.⁽¹⁾

منوچهر کلالی که حدود شش سالی دبیر کل حزب ایران نوین بود، از کارشکنی بخشی از مدیریت ساواک در پیشرفت امور حزب سخن به میان می آورد. این کارشکنیها عمدتا به هنگام برگزاری انتخابات و در جریان عدم تأیید صلاحیت داوطلبان نمایندگی این حزب، جلوه گر می شد. به گفته کلالی ملکه فرح و اطرافیان او نیز از دیگر مخالفان جدی حزب ایران

نوین محسوب می شدند و از هیچ فرصتی جهت بدبین کردن ذهن شاه نسبت به عملکرد حزب پاسدار انقلاب غافل نبودند. کلالی تردیدی به خود راه نمی دهد که به رغم حسن نظری

که شاه سالها نسبت به حزب ایران نوین و عملکرد آن داشت، اما، «در اطراف شاه کسانی بودند که با حزب و پیشرفت آن نظر موافقی نداشتند از قبیل شهبانوی ایران، علم، ارتشبد نصیری و افراد دیگری که دار و دسته داشتند و می خواستند همواره در سیاست ایران نقشی داشته باشند و سرانجام همانها بودند که موجبات انحلال حزب ایران نوین را با آن همه گسترش و پیشرفت

فراهم ساختند و حزب رستاخیز هم که تشکیل یافت همه گروهها و سازمانها و همه متنفذین در

آن شرکت نموده و به اصطلاح در حزب واحد کارگردان شدند.»⁽²⁾اسداللّه علم که از سالهای آغازین فعالیت حزب ایران نوین و نخست وزیری هویدا در رأس حسودان آنان قرار گرفته بود و تا توانست در نزد شاه سعایتشان کرد، چنانکه خود می نویسد برای اولین بار در 21

اسفند 1353، حدود ده روز پس از تأسیس حزب رستاخیز، احساس کرد زحماتش در بدگویی از هویدا و حزب ایران نوین با موفقیت قرین شده است. در آن روز شاه اعتراف کرد

که قدرت یابی بیش از حد انتظاری که او تصور می کرد حزب ایران نوین و نیز هویدا نخست وزیر به دست آورده بودند از دلایل او برای تأسیس حزب رستاخیز بوده است:

باز هم صحبت حزب شد.⁽³⁾عرض کردم استقبال مردم عجیب است و نخست وزیر هم خیلی پکر است. فرمودند چرا؟ عرض کردم آخر ایران نوین (حزب اکثریت) ادعای اکثریت قاطع بین

مردم ایران داشت و شاید هم حساب های دیگر، کسی چه می داند. فرمودند، البته آدم باهوشی است و مطمئن هستم که می داند هیچ گهی نمی تواند بشود، ولی یک هزارم هم ممکن بود برای

خودش خیال هایی بپروراند. این اولین دفعه است که این فرمایش را از شاهنشاه می شنوم. حتی فرمودند در داخل این تشکیلات وسیع وقتی فراکسیون های قوی بود، البته می توانند با هم

ائتلاف کرده، دولت با اکثریتی درست کنند. ماشاءاللّه به تدبیر شاهنشاه.⁽¹⁾

بدین ترتیب، حزب ایران نوین طی سالهای نخست دهه 1350 به جایگاهی دست یافته بود که حتی نگرانی شاه را نیز نسبت به «حزب پاسدار انقلاب» بر می انگیخت. شکی نبود که حزب ایران نوین طی سالها فعالیت، همواره، از حمایتهای همه جانبه شاه بهره برده بود و

رقبای سیاسی و سایر مخالفان آن نیز به رغم تمام تلاشهای خود هرگز نتوانسته بودند در

روند رو به تزاید اقتدار آن در اقصی نقاط کشور، مانعی جدی ایجاد نمایند. چنین به نظر

می رسید که حداقل از اواخر دهه 1340 کسانی که امید خدمت و یا اشتغال در بخش مهمی از

ارکان حاکمیت را در سر می پرورانیدند، عضویت و فعالیت در این حزب را ضرورتی انکارناپذیر می دانستند، چرا که «تشکیلات حزب در سرتاسر مملکت با نهادها و ادارات محلی رابطه ای تنگاتنگ داشت و در عین حال با دستگاههای امنیتی نیز در تماس نزدیک بود. حزب

مشاغل اداری دولتی فراوانی در اختیار داشت که در موارد مقتضی اعضای خود را به سان پاداش

به این مقامات بر می گمارد. در واقع این اواخر تمام مشاغل مهم مملکت در اختیار اعضای حزب بود. این عوامل دست به دست هم داد و به حزب قدرتی واقعی بخشید».⁽²⁾ضمن اینکه، هویدا با وجود حرف شنوی ظاهریش از شاه، که مقام و منزلت نخست وزیر را تا حد یک مدیر اجرایی تنزل درجه داده بود، عمدتا از طریق تشکیلات قدرتمند حزب ایران نوین اقتدار خود را در شئون مختلف سیاسی، اجتماعی و نیز اقتصادی گسترش می داد. بنابراین، «بی شک مهمترین مصداق قدرت نهادی شده هویدا همان تسلطش بر تشکیلات حزب ایران نوین بود.»⁽³⁾و این امر البته نمی توانست از نگاه حساس و حسود شاه، که رقبای قدرتمند هویدا هم به طور

مرتب بر حساسیتش دامن می زدند، دور بماند.

در همان زمان، سفارت آمریکا در تهران نیز پیرامون دلایل تأسیس حزب رستاخیز، تحلیل هایی ارائه می داد که عمدتا موید نظریه اخیر، یعنی تلاش شاه برای کاهش اقتدار

هویدا و از میان برداشتن اعتنای حزب ایران نوین بود. چنانکه از اسناد سفارت آمریکا بر

می آید، اولیای آن سفارت تأسیس حزب رستاخیز را برای توسعه نفوذ آمریکا در ایران امری مثبت و ضروری ارزیابی می کردند. گفته می شد که در شرایط شکست طرحهای آن کشور در عرصه سیاسی، اجتماعی ایران که پیش از آن قرار بود از طریق سیستم دو حزبی صورت بگیرد، سیاستگذاران آن کشور امیدوار بودند نظام تک حزبی جدید بتواند آن نقیصه پیشین را به نحو دلخواه جبران کند. بنابراین، آمریکایی ها را باید از حامیان شاه در انحلال احزاب

رسمی فعال در کشور و جایگزین کردن حزب واحد و فراگیر رستاخیز به شمار آوریم.⁽¹⁾سفارت آمریکا در گزارش آوریل 1975، برای وزارت امور خارجه دولت متبوعش، تأسیس حزب رستاخیز را گامی در جهت تثبیت پایه های قدرت سلسله پهلوی در ایران می خواند و تصریح می کند که افزایش روزافزون اعتماد به نفس شاه، حذف نظام حزبی پیشین و تأسیس حزب واحد جدید را اجتناب ناپذیر ساخته بود. سفارت در این گزارش به ویژه به نگرانی شاه

از اقتدار قابل توجه حزب ایران نوین اشاره می کند که احساس می کرد این حزب قدرتمندتر

از آن شده که حزب مخالف آن یعنی حزب مردم قادر به رقابت سیاسی با آن باشد. با این حال،

سفارت آمریکا این عقیده را که قدرت روزافزون شخص هویدا موجبات انحلال حزب ایران نوین را فراهم آورده باشد، به کلی رد می کند و آن را ساخته ذهن مخالفان و حاسدان

هویدا ارزیابی می کند.⁽²⁾چند ماه بعد، در 19 تیر 1354/ 10 ژوئیه 1975، که حدود چهار ماه از تأسیس حزب رستاخیز سپری می شد، سفارت آمریکا در گزارش نسبتا متفاوت دیگری از تهران، اظهار عقیده کرد که تأسیس این حزب آشکارا حیطه اقتدار هویدا را کاهش داده است

و به استناد گزارش سیا چنین تحلیل کرد که علاوه بر قدرت روزافزون حزب ایران نوین و هویدا، روند رو به گسترش فساد در ارکان حزب ایران نوین شاه را متقاعد کرده است که دیگر

نمی تواند وضعیت موجود را تحمل کند.⁽³⁾علاوه بر این، سفارت علاقه شاه به اعمال قدرت نامحدود را از مهم ترین دلایل تأسیس حزب رستاخیز قلمداد می کند و تصحیح می کند:

ما هم به طور اجمالی اظهارات مکرر شاه و دولت را مبنی بر اینکه سیستم چند حزبی نتوانسته است از افراد با کفایت سیاسی استفاده کند قبول می کنیم. سیستم تک حزبی این مشکل را حل

می کند. اگر چه هنوز نتوانسته است که قابلیت خود را در جذب علاقه مردم به فعالیت های خود نشان دهد. به علاوه ناراحتی شاه از انتقادات هر چند محدودی که در سیستم چند حزبی مطرح

می شد عامل مهمی در تصمیم او به حذف جناح مخالف ولی رام ایران بود. اگر چه شاه آشکارا

اعلام کرده بود که سیستم چند حزبی را ترجیح می دهد ولی در واقع وی از ترتیب دادن یک حزب جناح مخالف که برای او معقول یا مقبول باشد عاجز بود. برخورد او با دو دبیرکل سابق

حزب مردم: علی نقی کنی و ناصر عامری مطمئنا او را قانع کرده است که فضای سیاسی تحت کنترل [حکومت] ایران یک مخالف را تحمل نمی کند. موقعی که انتقادهای این دو دبیر کل باعث ناراحتی شاه یا هویدا شد به سادگی مرخص شدند. عامل مؤثر دیگر در تصمیم شاه ممکن است همان نظر مشهورش درباره دموکراسی غربی باشد. او اعتقاد دارد که این دموکراسی حتی در همان جوامعی که آن را پدید آوردند نمی تواند آن چنان که انتظار می رود

موفق باشد. او به دموکراسی به عنوان پدیده ای بسیار مجزا از جو فرهنگی و سیاسی ایران

می نگرد. به نظر او ایران تنها تحت حکومت های بسیار متمرکز و مستبد قادر بوده است به

عظمت دست یابد. در این زمینه، حزب رستاخیز ایران را می توان قدمی دیگر به سوی افزایش

تسلط بر این جامعه دانست. اخراج روزنامه نگاران دارای سوابق مشکوک، تعطیل اجباری روزنامه ها و مجلات کوچک، اتخاذ سیاست خشن نسبت به ناآرامی های سابقه دار دانشجویی (که از آغاز دسامبر 1974 تا آخر مارس 1975 طول کشید) همگی نمودار اتخاذ سیاست تندتر

در مورد آنها که فعالیت در بنای سیاسی فعلی ایران را نمی پذیرند می باشد. در واقع شاید مسئله دانشجویان و توطئه 1973 روزنامه نگاران و روشنفکران بر ضد شاه باعث جلو انداختن اتخاذ

چنین تصمیمی از جانب شاه شده باشد. زیرا برنامه هایی برای ایجاد کمیته های حزب در هر

دانشکده در دست اجرا است.

به هر صورت شاه نشان داده است که در صدد بسط تسلط خود بر تمام زمینه های زندگی ایرانیان می باشد و تاکتیک قدیمی روشنفکران و دیگران را که یک ناظر آزاد و غیرمتعهد در ظاهر نامیده است به هیچ می گیرد. حزب رستاخیز حائز مکانیسمی است که علاوه بر ایجاد امکان راهیابی در فعالیت سیاسی وسیله ای قانونی نیز برای شناسایی مخالفین نامطلوب می باشد.

بنای حزب رستاخیز بر این نظریه شاه است که معترضان به برنامه او در ایران باید بین زندان،

تبعید و یا محو شدن یکی را انتخاب کنند.⁽¹⁾

با آنکه، به تصریح منابع متعدد، تأسیس حزب رستاخیز گامی در جهت تحدید اقتدار هویدا و حزب ایران نوین بوده است و بعد از بروز این تحولات در مجموعه حاکمیت، هویدابازنده ای بزرگ محسوب می شد، بعد از پیروزی انقلاب اسلامی، که هویدا را از زندان

ساواک به زندان انقلابیون بردند، از جمله موارد هفده گانه کیفرخواستی که دادگاه برای او در نظر گرفت، تأسیس حزب رستاخیز بود. در هر حال، از منظر قانون اساسی مشروطیت که تا آن هنگام نیز بر حسب ظاهر تغییری در آن راه نیافته بود، شخص نخست وزیر مسئول نهایی امور ریز و کلانی شمرده می شد که به حساب دولت و حاکمیت انجام گرفته بود.⁽²⁾بگذریم از

اینکه، هویدا در طول دوران رهبری اش در حزب رستاخیز، سخت در راه توسعه کمی و کیفی آن کوشیده و قریب به تمامی تشکیلات و زیر مجموعه های حزب رستاخیز در همان دوران دبیرکلی او به وجود آمده بود. در واقع، هویدا به رغم، برخی قر زدن های گاه و بیگاهش

در محافل خصوصی، در حیطه عمل از هیچ کوششی برای پیشبرد اهداف حزب رستاخیز فروگذار نکرده بود.

بر خلاف این دیدگاه که، قدرت روزافزون حزب ایران نوین شاه را به هراس انداخته و با تأسیس حزب واحد و فراگیر رستاخیز، بر آن شد تا بر سیطره حزب ایران پایان دهد، گروهی

دیگر از صاحبنظران بر این عقیده اند که در حقیقت، به خاطر ناکارآیی و عدم قدرت حزب ایران نوین در رسوخ به بدنه اجتماعی کشور و نومیدی شاه از امکان موفقیت این حزب در تحقق اهداف تعیین شده، اسباب تأسیس حزب رستاخیز فراهم آمد. ادیب برومند، از شاعران معاصر، در تک بیتی به شرح زیر ناکارآیی نظام دو حزبی حاکم بر کشور و به تبع آن

ضرورت یافتن تأسیس حزب واحد رستاخیز را چنین وصف کرده است:

از دو حزبی چون نشد کاری درست

رسم تک حزبی بشارت خیز شد⁽¹⁾

ریچارد کاتم آمریکایی معتقد است که با حزب ایران نوین در واقع، گام اساسی برای تحقق آمال یک نظام سیاسی مبتنی بر حزبی واحد در ایران برداشته شد و دقیقا در چارچوب

همین سیاست بود که شاه در تمام دوران فعالیت حزب ایران نوین، هرگز اجازه فعالیت و انتقاد جدی را به حزب اقلیت مردم نداد و حتی در تقلیل و تنزل پایگاه سیاسی این حزب اخیر

از هیچ کوششی فروگذار نکرد. از اینرو، به عقیده کاتم تأسیس حزب رستاخیز در شرایط شکست حزب ایران نوین در انجام وظایف یک حزب تقریبا فراگیر که تمامی ابزارهای قدرت و سلطه را در اختیار داشت، صورت گرفت.⁽²⁾پل بالتا مفسر روزنامه معروف لوموند چاپ پاریس هم عقیده ای نظیر آنچه کاتم ابراز می کند، دارد. به نظر پل بالتا شاه از همان آغاز تأسیس حزب ایران نوین تمام ابزارهای قدرت و سلطه را در اختیار دست اندرکاران آن قرار

داده بود و امید داشت که از طریق این حزب بتواند از یک سو اصلاحات مورد نظر (انقلاب

سفید) را تحقق بخشد و از سوی دیگر با گسترش سلطه استبدادی خود همزمان اسباب مشارکت روزافزون اقشار مختلف مردم در امور کشور را در چارچوبهای تعیین شده فراهم آورد و به عبارت بهتر «پایگاه مردمی برای رژیم دست و پا کند». اما به رغم تمام این اختیارات، حزب ایران نوین نتوانست در تحقق آرزوهای شاه، که برآورده ساختن آن نیز چندان سهل و آسان نمی نمود، موفقیتی کسب نماید. بدین ترتیب، چون «به شاه گزارش داده شده بود که اعتبار این حزب در جامعه سست شده، به همین جهت تصمیم گرفت ضربه کاری را به حزب وارد کند. به همین جهت حزب رستاخیز را به عنوان تنها حزب مجاز کشور اعلام نمود.»⁽¹⁾بر اساس همین ناکارآیی حزب ایران نوین در انجام وظایف تعیین شده اش بود که شاه پس از تأسیس حزب رستاخیز، آن را آخرین برگ برنده حاکمیت برشمرد و تصریح کرد که هرگاه این حزب جدید هم موفق به عملی ساختن اهداف و وظایف خود نشود، ادامه حکومت او با مشکلاتی جدی روبرو خواهد شد.⁽²⁾در منابع داخلی نیز به موارد گوناگونی برمی خوریم که ناتوانی حزب ایران نوین در انجام وظایف تعیین شده و به طور کلی بن بست در بازی سیاسی

دو حزبی مورد نظر شاه را از دلایل عمده تأسیس حزب واحد و فراگیر رستاخیز برشمرده اند.⁽³⁾خود شاه نیز در سالهای فعالیت حزب ایران نوین و مردم از عملکرد این احزاب و بالاخص حزب اخیر اظهار نارضایتی کرده بود.⁽⁴⁾

از گفتگوهای خصوصی اسداللّه علم با شاه چنین برمی آید که خصوصا، طی سالهای نخست دهه 1350، شاه با نگرانی فعالیت حزب مردم و حزب ایران نوین را نظاره گر بود و احتمالاً مترصد فرصتی مناسب بود تا خود را از شرّ این نظام به اصطلاح دو حزبی خلاصی

بخشد. اسداللّه علم در یادداشت روز دوشنبه 5 مرداد 1352، چنین نوشته است:

برای انتخابات دکتر بینا به سناتوری انتخابی آذربایجان عرض کردم، فرمودند جزء حزب مردم است که اصلاً اکثریت ندارد. عرض کردم با کمال تأسف ایران نوین هم اکثریت ندارد

(حزب اکثریت). شاهنشاه خندیدند ولی فرمودند حالا فکر کرده ایم این چیزها را آزاد بگذاریم.

خیلی من از این فکر شاهنشاه عرض تحسین کردم. بعد موضوع ولیان و مداخله در انتخابات

اتاق های فرهنگ روستایی را به عرض رساندم که چه قدر احمقانه است. خواستم عرض کنم بدبخت دکتر کنی هم که غیر از این چیزی نمی گفت (کنی دبیرکل حزب مردم پیش از این بود)،

تأمل کردم، دیدم هنوز زود است.⁽¹⁾

دکتر محمد حسین میمندی نژاد در مجله اش، رنگین کمان، که مالامال از تعریف و تمجید شاه است، به تفسیر دیدگاههای شاه درباره فعالیت احزاب سیاسی در ایران می پردازد و پس

از اینکه با تأسی از سخنان شاه علل ناکامی احزاب پیشین را یکی پس از دیگری بر می شمارد،

در نهایت باز هم در تقلید از گفته های شاه نتیجه می گیرد که نظام دو حزبی حاکم بر کشور

(حزب ایران نوین و حزب مردم) ناکارآتر از آنی ظاهر شد که قادر باشد منویات اعلیحضرت

را به منصه ظهور برساند و بنابراین، انحلال آن احزاب و سپس تأسیس حزبی واحد (رستاخیز) در اندیشه شاهنشاه خوش درخشید تا فضای کشور را بیش از آنی که تاکنون بوده

است، دموکراتیک سازد.⁽²⁾در تأیید دیدگاهی که بن بست نظام دو حزبی حاکم بر کشور را از دلایل تأسیس حزب رستاخیز برمی شمارد نهایتا به اظهار عقیده داریوش همایون می رسیم که خود سالها در کانون تحولات سیاسی، اجتماعی کشور حضوری جدی داشت و در دوران فعالیت حزب رستاخیز نیز مدتها قائم مقام دبیرکل این حزب بود:

اصل تشکیل حزب رستاخیز از شکست نظام دو حزبی برخاست که به بن بست رسیده بود، برای آن که حزب ایران نوین صرفا یک ماشین سیاسی بود؛ کسانی که می خواستند به مقاماتی

برسند در آن حزب بودند یا کسانی که به مقاماتی رسیده بودند، ولی همه کسانی که به مقاماتی

رسیده بودند در آن حزب بند نمی شدند. برای آن که آن حزب می خواست مداخلاتی در کار حکومت بکند و آنها حزب را فقط یک نردبان می دانستند. حزب مردم هم که هر سال یک دبیر کل از دست می داد برای آن که نمی دانست چه کار باید بکند. کمترین انتقادی که از نظام می کرد به خود شاه بر می گشت. شاه در ترتیب دادن انتخابات درمانده بود با نظام دو حزبی آن وقت. و انتخابات علت اصلی تشکیل احزاب بود در ایران. اگر لزوم انتخابات نبود اصلاً دنبال

حزب نمی رفتند. علاوه بر این مشکلات کار توسعه ایران همان وقت آشکار شده بود، در سال

53 و 54 می بایست یک تغییری در نظام حکومتی داده شود و با آن نظام حزبی امکان نمی داشت، برای آن که منافع مستقری در آن نظام به وجود آمده بود که کسی را نمی شد تکان

داد. در نتیجه شاه سعی کرد مشکل سیاسی خود را با تغییر دادن نظام حزبی آسان بکند یا حل بکند.⁽³⁾

ناکارآیی حزب ایران نوین و به طور کلی نظام دو حزبی حاکم بر کشور را برخی محققان از منظر جامعه شناسی سیاسی نیز مورد توجه قرار داده اند و با برشمردن عوامل گوناگونی که در تمامی دهه 1340 و اوایل دهه 1350، به ظهور قشر عظیمی به نام «طبقه متوسط جدید» منجر شد، نتیجه گرفته اند که، چون تلاش شاه و حاکمیت برای جذب و مشارکت این طبقه جدید در درون نظام سیاسی موجود ثمر لازم را نداد، تأسیس حزب رستاخیز مورد توجه قرار گرفت تا بلکه با بر هم زدن کانونهای مسلط قدرت که پیش از آن عمدتا در تشکیلات حزب ایران نوین و اندکی هم در حزب مردم متمرکز بود، امکان لازم برای به بازی گرفته شدن آنان فراهم آید.⁽¹⁾تحولات بعدی نشان داد رژیم هرگز نتوانست در جذب طبقه متوسط جدید که عمدتا شامل دانشجویان، پزشکان، هنرمندان و نظایر آنها بودند، موفقیتی ولو نسبی

کسب کند.⁽²⁾در هر حال، این احساس وجود داشت که شاه در صدد است در مرحله جدید توسعه و نوسازی اقتصادی کشور با تأسیس حزب رستاخیز قشر گسترده تری از طبقه تحصیل کرده و صاحب رأی و دارندگان دانش جدید را به مشارکت دعوت کند و به عبارتی بهتر «نیت او این بود که حزب رستاخیز در سیستم حکومتی او عنصر مهمی باشد و رابطه ای میان او و ملت برقرار کرده و این ارتباط خیالی را مستحکم کند.»⁽³⁾

طراحان حزب رستاخیز

گروهی از مهم ترین طراحان و نیز پیش برندگان حزب رستاخیز، «از کارشناسان جوان علوم سیاسی و دارندگان درجه دکترا از دانشگاههای آمریکایی» بودند.⁽⁴⁾«این تازه واردان به کشور» عمدتا تحت تأثیر دیدگاه ساموئل هانیتگتون قرار داشتند که معتقد بود «تنها راه نیل به ثبات

سیاسی در کشورهای در حال توسعه ایجاد حزب دولتی منضبط است». با جلب همکاری آنان، شاه نیز امیدوار شده بود این گروه جدید بتواند کاستیهای نظام دو حزبی سابق را با آموزه های

جدید در قالب حزب واحد رستاخیز برطرف سازد. خصوصا، این گروه از الگو برداران فلسفه سیاسی هانیتگتون عقیده داشتند «چنین حزبی به حلقه پیوند دهنده سازمند میان دولت و

جامعه تبدیل خواهد شد» و به تبع آن «دولت را به بسیج مردم توانا خواهد ساخت و بنا بر این، خطرهای ناشی از عناصر اجتماعی مخرب را از بین خواهد برد.»⁽¹⁾می توان کسانی نظیر جمشید آموزگار،⁽²⁾

آموزگار پس از بازگشت به ایران، وارد اداره اصل 4 شد که بیشترین کارکنان ایرانی آن هم از طرفداران سیاست آمریکا بودند. آموزگار پس از آن، به تدریج، پله های ترقی را طی کرد و در 1334 معاون وزیر بهداری، در 1337 وزیر کار، و در 1338 به وزارت کشاورزی رسید و تا پایان دوران نخست وزیری اقبال در این مقام باقی ماند. در زمان نخست وزیری منصور، دوباره به وزارت بهداری رفت و نهایتا در اردیبهشت 1344، وزیر دارایی کابینه هویدا شد. وی هشت سال وزیر دارایی بود و در این مدت، به خصوص، در اوپک، نقش مهمی ایفا کرد و رضایت شاه را به خوبی در قبال عملکرد نفتی خود در اوپک جلب نمود. آموزگار در حالی وزیر کابینه هویدا بود که با او رقابتی تنگاتنگ داشت، اما به دستور شاه، هر دو آنان، حد و مرز یکدیگر را رعایت می کردند. در اردیبهشت 1353، آموزگار از وزارت دارایی به وزارت کشور منصوب شد و در این سمت ماند تا آنکه در مرداد 1356 به نخست وزیری رسید. با تأسیس حزب رستاخیز، وی در رأس جناح پیشرو آن قرار گرفت و همواره از مدیران و گردانندگان کلیدی آن حزب بود. در آبان 1355، به دستور شاه، در مقام دبیرکلی حزب رستاخیز، به جای هویدا نشست. وی به استثناء چند ماه مرداد - دی 1356 علاوه بر پست نخست وزیری، دبیرکل حزب رستاخیز هم بود. در 5 شهریور 1357، از هر دو مقامش استعفا داد و تا هنگام خروجش از کشور، هیچ سمتی نداشت.

در دوره نخست وزیری او بود که تحرکات انقلابی مردم ایران به رهبری امام خمینی، اوج گرفت و شش ماه بعد از استعفای او، آتش انقلاب نظام شاهنشاهی را ساقط نمود. وی تا پایان دوران نخست وزیری همواره مورد علاقه خاص شاه بود. در دی 1357، با انتصاب شاهپور بختیار به نخست وزیری خاک کشور را ترک گفت و همراه با همسر آلمانی الاصلش در آمریکا مسکن گزید و با تأسیس «دفتر مشاوره انرژی» در واشنگتن به فعالیتهای خود ادامه داد. (برای اطلاع بیشتر، بنگرید به: مرکز نشر اسناد لانه جاسوسی؛ مجموعه اسناد لانه جاسوسی آمریکا؛ جلد اول، ص 177؛ طلوعی، محمود؛ بازیگران عصر پهلوی، جلد دوم، صص 678-679؛ مرکز بررسی اسناد تاریخی؛ منوچهر اقبال به روایت اسناد ساواک، صص 261-262؛ مرکز بررسی اسناد تاریخی؛ اردشیر زاهدی به روایت اسناد ساواک، ص 85؛ بهنود، مسعود؛ از سید ضیاء تا بختیار؛ 22 715-767؛ عاقلی، باقر؛ شرح حال رجال سیاسی و نظامی معاصر ایران، جلد اول، صص 30-36).

گروه دیگری که از آنان به عنوان طراحان اولیه حزب رستاخیز نام برده می شود، توده ایهایی بودند که طی دهه های 1320 و 1330 به عضویت در حزب توده و سایر تشکلهای چپ پایان داده و خدمت در نظام شاهنشاهی را بر تفکرات پیشین ترجیح داده بودند. رسول پرویزی، جهانگیر تفضلی، دکتر محمد باهری، پرویز نیکخواه،⁽¹⁾

نیکخواه، در تهران با تعدادی از دوستان و هم مسلکان خود که با آنها در انگلستان تحصیل می کرد، گروهی تشکیل داد 1343 و فعالیتهای سیاسی اش را با گرایش به ایدئولوژی «مارکسیسم - لنینیسم» و نظارت مائو و حزب کمونیست چین آغاز کرد. احمد منصوری، منصور پورکاشانی، رسول مقدم، و فیروز شیروانلو از همراهان نیکخواه بودند. هدف اصلی آنها، متشکل کردن مبارزات چریکی و پارتیزانی به ویژه در نواحی جنگلی شمال کشور بود. کسان دیگری که به این جمع پیوستند، عبارت اند از: فرح وشی، اکبرنیا، تهرانی، شروین اکبرین، احمد کامرانی، نوایی و وکلیلی. گروه نیکخواه، تا 21 فروردین 1344 که فردی به نام رضا شمس آبادی از دوستان احمد کامرانی بدون هماهنگی و رضایت نیکخواه، در کاخ مرمر به قصد ترور شاه گلوله هایی به سوی او شلیک کرد، هیچگونه اقدامی در جهت مبارزه با رژیم پهلوی صورت نداد. نیروهای اطلاعاتی پس از جستجویی سطحی به ارتباط شمس آبادی با گروه نیکخواه پی بردند و بسیاری از آنان و از جمله پرویز نیکخواه را دستگیر کردند. دادگاه، نیکخواه را به حبس ابد و برخی از دوستان او را به حبسهای طولانی مدت محکوم کرد. اما، نیکخواه خیلی زود از تفکرات انقلابی خود دست برداشت و به همکاری با رژیم پهلوی و ساواک تمایل نشان داده و «در پایان سال 46[13] نیکخواه در زندان بروجرد با تماسهایی که ساواک با او برقرار کرد چهره خود را که از همان روزهای نخست بازداشت برای عده ای شناخته شده بود، آشکار ساخت و نه فقط در لباس یک نادم بلکه در نقش مدعی هرگونه مبارزه و مدافع رژیم ظاهر شد». بدین ترتیب، پرویز نیکخواه با انجام مصاحبه هایی تلویزیونی که از اقدامات و فعالیتهای سیاسی پیشین خود اظهار ندامت و پشیمانی می کرد به همکاری جدی با رژیم پهلوی و دستگاههای اطلاعاتی کشیده شد و خیلی زود مورد توجه رژیم قرار گرفت. وی در زندان به این نتیجه رسید که اصلاحات موسوم به انقلاب سفید و در رأس آن اصلاحات ارضی شاه از روش مبارزات سیاسی پیشین (مارکسیسم مائوئیستی) نیز مترقیانه تر است و بنا بر این، نظام شاهنشاهی پهلوی در شئون سیاسی، اجتماعی و اقتصادی در مسیر تعالی پیش می رود. «پرویز ثابتی توانست گروه مائوئیستی را به راه آورد. آنها در نیمه شبی به حضور شاه برده شدند. فرح با پیراهن خواب در پشت در شنید که نیکخواه و منصوری به پای شاه افتاده از اشتباهات و گمراهی خود پشیمان، طلب عفو می کردند. اطلاعات آن دو به ویژه، در مورد فعالیت گروههای مبارز خارج از کشور، ساواک را در مبارزه با کنفدراسیون و سایر گروههای مخالف یاری داد». نیکخواه که توانسته بود با روش صادقانه نظر مساعد و اعتماد رژیم پهلوی را به خود جلب کند، مدتی بعد به استخدام رادیو و تلویزیون ملی ایران در آمد تا از رسانه ای همگانی تر، نقش شاه و مجموعه حاکمیت او را در توسعه و تعالی کشور به اطلاع هموطنان و نیز بیگانگان برساند. او به همراه بسیاری از هم مسلکان قدیمی خود و نیز توده ایهای سابق که از جمله آنان باید محمود جعفریان و منوچهر آزمون را نام برد، در زمره پیشقراولان تحلیل علمی - ایدئولوژیک پدیده انقلاب سفید و فلسفه آن قرار گرفتند و به تبلیغ اهداف و نتایج آن پرداختند. چنانکه وقتی شاه قرارداد سنت موریس را با شرکتهای نفتی امضاء کرد، - قراردادی که به زعم بسیاری از کارشناسان نفتی به ضرر ایران بود،- وقتی «در پایان مذاکرات با مدیران شرکتهای نفتی همه با هم یکصدا شدند تا رهبریهای شاه را بستایند

... پرویز نیکخواه، تئوریسین گروهی که قصد کشتن شاه را داشت، روی پرده تلویزیون تأکید کرد که این پیروزی به مراتب از پیروزی در ملی کردن صنعت نفت مهمتر است». هنگامی که شاه یکباره تأسیس حزب واحد رستاخیز را اعلام کرد، وی به همراه محمود جعفریان و داریوش همایون در تلویزیون میزگردی برگزار کردند و به ستایش از درایت و آینده نگری شاه پرداختند که به زعم آنان با تأسیس این حزب راه رسیدن کشور به مرزهای تمدن بزرگ را بسی کوتاه تر ساخته بود. از آن پس نیکخواه از مهمترین تئوریسینهای حزب رستاخیز شد و در مجموعه تصمیم سازیهای این حزب و نیز برنامه ریزیهای مدیریتی، اجرایی و تشکیلاتی نقش قابل توجهی بر عهده گرفت.

دیگر، از «اردوگاه شرق» به صف خدمتگزاران محمدرضا⁽²⁾

نیکخواه، به ویژه، در سانسور مطبوعات دوره پهلوی، نقش عمده ای داشت. گفته شده، در تهیه متن مقاله معروف «ایران و استعمار سرخ و سیاه»، به قلم مستعار رشیدی مطلق، پرویز نیکخواه، محمود جعفریان و شجاع الدین شفا دست داشتند. آنان متنهای جداگانه ای تهیه کردند که در نهایت شاه، متن کامل شده آن را جهت انتشار در نشریات کشور تأیید کرد. تا زمان نخست وزیری شریف امامی، نیکخواه و دوستان سابقا چپی اش، در رادیو و تلویزیون فعال مایشاء بودند. اما به تدریج با سیاست خانه تکانی شریف امامی که قصد داشت با برخی اقدامات از خطر سقوط رژیم جلوگیری کند، با استعفا و خروج قطبی از تلویزیون، آنها نیز از آنجا رفتند. نیکخواه پس از پیروزی انقلاب، از سوی دادگاه انقلاب به اعدام محکوم شد. (برای اطلاع بیشتر بنگرید به: سمیعی، احمد؛ سی و هفت سال، س 106-107؛ جزنی، بیژن؛ تاریخ سی ساله ایران، جلد دوم، صص 124-129؛ شوکت، حمید؛ کنفدراسیون جهانی محصلین و دانشجویان ایرانی (اتحادیه ملی)، صفحات متعدد؛ باستانی پاریزی، محمدابراهیم؛ فرمانفرمای عالم، صص 477-478؛ و: 25 سال سانسور در ایران، ص 60-63؛ بهنود، مسعود؛ از سید ضیاء تا بختیار، صص 521، 529، 550، 611، 620، 726، 740، 775).

پهلوی روی آوردند. این افراد که عمدتا در طیف مخالف هویدا و حزب ایران نوین فعال بودند، نسبت به دربار و شاه سرسپردگی داشتند. اصلی ترین حامی این گروه، اسداللّه علم بود که از سالها قبل، تجربه

چشمگیری در جذب توده ایهای توبه کرده، کسب کرده بود و این افراد شاخص ترین اعضای باند او را تشکیل می دادند.⁽¹⁾هر گاه بپذیریم که مخالفت اسداللّه علم با حزب ایران نوین و

شخص هویدا تردیدناپذیر است و گروهی از توده ایهای سابق در جرگه دوستان و طرفداران وزیر دربار وارد شده بودند، آن گاه می توان به دلایل حمایت این گروه از فکر تأسیس حزب

رستاخیز پی برد. آنان به خاطر پیشینه فعالیت در حزب توده و تشکلهای طرفدار تفکر چپ که نمونه عملی آن در کشورهایی نظیر شوروی، کوبا، آلبانی و یا چین نمود یافته بود، به نظام تک حزبی دارای سلسله مراتب طولی باور داشتند و می پنداشتند حزب واحدی چون «حزب کمونیست» ضامن تحکیم نظام تک ساختی سلطنت محسوب می شود. بنابراین، وقتی فکر تأسیس حزبی واحد و فراگیر در ایران پیش آمد، این گروه که از مواهب نظام شاهنشاهی برخوردار بودند و پیشینه تفکر پیروی از نظام تک حزبی را در اذهان خود داشتند، بیش از هر گروه سیاسی دیگری می توانستند با این پدیده پیوند یابند. آنان، تأسیس حزب رستاخیز را

گامی در تحقق اهداف نظام شاهنشاهی ارزیابی می کردند و در نظرشان، «رژیم شاهنشاهی تنها شکل قابل تصور از حکومتی برای ایران می باشد که با آرمان های عمیق ملت ایران هماهنگی

دارد».⁽¹⁾البته در این میان، حزب رستاخیز می توانست بیشترین پاسداری را از دستاوردهای این نظام شاهنشاهی بر عهده بگیرد. یرواند آبراهامیان در تشریح دلایل حمایت و احتمالاً

طراحی حزب رستاخیز از سوی توده ایهای سابق که اینک به جرگه هواخواهان نظام شاهنشاهی پیوسته و از سالها قبل وامدار الطاف رژیم حاکم شده بودند، می نویسد: «از دیدگاه این گروه تنها سازمانی با ساختار لنینیستی می توانست توده ها را بسیج کند، موانع سنتی را از میان بردارد و کشور را به جامعه ای کاملاً مدرن رهنمود شود.»⁽²⁾

گروهی از مشاوران فرح را نیز جزو پیشنهادکنندگان طرح تأسیس حزب رستاخیز معرفی کرده اند. این افراد که غلامرضا افخمی، امین عالیمرد، ابوالفضل قاضی، احمد قریشی

و منوچهر گنجی در میانشان شاخص هستند، برای اولین بار در سال 1350 طرح تأسیس تشکیلاتی تحت عنوان «رستاخیز ملی» تهیه کرده بودند.⁽³⁾اما گفته اند طرح این گروه ارتباطی با آنچه بعدها در تأسیس حزب واحد رستاخیز متبلور شد، نداشت. امین عالیمرد عضو گروه مشاوران فرح زمان طرح پیشنهادی فوق را حدود سال 1352 می داند که تقریبا دو سال پس از

آن شاه تأسیس حزب رستاخیز را اعلام کرد. اما احمد قریشی معتقد است که این طرح فقط شش ماه قبل از اعلام رسمی تأسیس حزب رستاخیز پیشنهاد گردید. وقتی فرح طرح

پیشنهادی را در اواسط سال 1353 به دست شاه داد، وی ضمن مخالفت با تأسیس هرگونه حزبی واحد طراحان آن را شماتت کرد که چرا به جای پرداختن به چنین طرحهایی به خود زحمت خواندن کتابش را نمی دهند. مقصود شاه، کتاب «مأموریت برای وطنم» بود که در آن

به صراحت نظام تک حزبی را به سخره گرفته و مورد انتقاد شدید قرار داده بود که «نظام های تک حزبی از وجوه مشخص و سخت مذموم نظام های کمونیستی اند.»⁽¹⁾

فرح و گروه مشاورین وی، از مخالفان هویدا و حزب ایران نوین محسوب می شدند. آنان در خوش بینانه ترین حالت تصور می کردند که حزب ایران نوین در انجام وظایفش به بن بست رسیده است و امیدوار بودند تأسیس حزبی جدید که می توانست عدول از نظام دو حزبی حاکم باشد، این نقیصه را جبران کرده و «گامی در جهت دموکراتیزه کردن فرآیند سیاسی» کشور بردارد. آنان می دانستند که شاه هرگز وجود حزب ثالثی را که مشی ای مستقل نیز برگزیند، برنخواهد تابید و در شرایطی که حزب ایران نوین راه هرگونه گسترش مشارکت سیاسی را مسدود کرده بود، انتظار داشتند از طریق پیشنهاد طرح تأسیس حزبی واحد و فراگیر که می توانست نام رستاخیز را بر خود نهد «گشایشی در فرایند سیاسی» حاکم بر کشور ایجاد نمایند.⁽²⁾نمی دانیم شاه تا چه اندازه در تأسیس حزب رستاخیز از نظرات و دیدگاههای این گروه از مشاوران فرح سود جسته است. اما از آن جایی که مدت کمی پس از آن، حزب رستاخیز پا گرفت، نمی توان نقش این گروه را در تقویت فکر تأسیس حزب رستاخیز در ذهن شاه یکسره نادیده انگاشت.

از مجموع دلایلی که برشمردیم، شاید مهم ترین دلیل تأسیس حزب رستاخیز، در روند رو به تزاید خوی استبدادی شاه نهفته باشد.⁽³⁾تأسیس و فعالیت حزب های حکومت ساخته مردم، ملیون و سپس ایران نوین، مشروطه سلطنتی ایران را به نظامی تراژیک - کمدی تنزل

داد که فقط می توانست: 1) خوی و خصلت قدرت طلبی شاه را ارضاء کند؛ 2) گروهی اندک ولی سودجو و طماع را از مواهب سیاسی، اقتصادی فعالیت در چارچوب آن نظام بهره مند سازد؛ 3) اکثریت مردم کشور را بیش از پیش، نسبت به حاکمیت بدبین و متنفر سازد؛ 4) قدرت های دارای علایق و منافع را هر چند با بیم و هراس نسبت به حضور بیشترشان در عرصه سیاسی، اقتصادی، کشور امیدوار نگه دارد؛ و، 5) نهایتا، سوژه ای فراهم آورد تا ناظران

آگاه داخلی و خارجی، نظام سیاسی حاکم بر کشور را مضحکه عام و خاص سازند تا خوی

استبدادی شاه را که با لایه هایی از فضا سازیهای غریب و تهوع آور بازی ظاهری دموکراتیک حکومت همراه بود، به باد مسخره بگیرند.

تاکنون هیچ ناظر صادق و آگاه به امور سیاسی، احزاب حکومت ساخته شاه را جدی و با اهمیت تلقی نکرده است. هرگز اندیشه یا تصوری به مخیله کسی خطور نکرده است که حاکی از امید به تحقق نظامی دموکراتیک و مشروطه در ایران دوران سیطره این احزاب حکومت ساخته بوده باشد. در واقع، همه رهبران این احزاب، پیشاپیش اعتراف کرده بودند که تحت رهبریهای داهیانه پادشاه خردمندشان، محمدرضا پهلوی، فعالیت خود را سامان خواهند بخشید. اولین رهبر حزب اقلیت و منتقد دولت، اسداللّه علم، که در برابر شاه همواره

خود را «غلام خانه زاد» خطاب می کرد درباره اهداف حزب تحت رهبری اش اظهار کرده بود: «رسالت حزب ما خدمتگزاری بلاشرط به شاهنشاه است». منوچهر اقبال که دلیلی نمی دید در تقرب به شاه گامی از رقبای طماعش پس افتد، «فدایی شاه» خوانده می شد و خود را «چاکر جان نثار» شاهنشاه خطاب می کرد و رسالت حزب اکثریت ملیون را که خود زمام آن را بر عهده داشت دقیقا در راستای اهداف و وظایفی تعیین کرد که شاه رهنمود داده بود. وی از این «رهنمودهای داهیانه»، البته، تا پایان دوران نخست وزیری اش بهره مند بود! و بی جهت هم نبود که در همان اوان فعالیت حزب اکثریت و دولتی ایران نوین، جمشید آموزگار از گردانندگان آن اظهار داشت: «علت وجود حزب ما اعلیحضرت همایونی است» و بدین ترتیب، چنانکه احمد فاروقی و ژان لوروریه، در کتاب مشترکشان «ایران بر ضد شاه» آورده اند مردم

نیز خیلی زود درک کردند که ماهیت این دو حزب، حداقل به اندازه وزن سیاسی رهبران آن،

تهی از هرگونه اهمیتی است و فلسفه وجودی آن احزاب این امر خواهد بود که، «یکی بگوید: البته صحیح است اعلیحضرتا و دیگری ندا در دهد که: اعلیحضرتا صد البته صحیح است.»⁽¹⁾

پایان یک دوره کمدی - سیاسی

آن بحران سیاسی که طی سالهای 1339 - 1342 دامنگیر حاکمیت شده بود، هیچ تغییری در ماهیت احزاب سیاسی رسمی فعال در کشور به وجود نیاورد. حزب ایران نوین، درست مدت کوتاهی پس از آنکه برخی امیدوار شدند، بتواند میان حاکمیت و گروه هایی از طبقه

متوسط وفادار به رژیم پهلوی، پیوند بزند، در دام خودخواهیهای رهبری حزب و نهایتا خودکامگی شخص شاه گرفتار آمد و به ناچار، هویدا در مقطعی که دقیقا یادآور موضع گیری

رهبران حزب مردم و ملیون طی سالهای پایانی دهه 1330 بود، اعلام کرد «اصول حزب ما [ایران نوین] الهام گرفتن از افکار عالیه شاهنشاه است که ما همه به آن اعتقاد کامل داریم». به همین دلیل، وقتی حزب رستاخیز تأسیس شد، برخی محققان به درستی، این اقدام خودسرانه شاه را که باید از آن تحت عنوان شکوفایی دیکتاتوری یاد کرد، پایان یک دوره

«کمدی - سیاسی» ارزیابی کردند.⁽¹⁾

مارک. ج. گازیوروسکی، که میل روزافزون شاه به نظام استبدادی را طی 37 سال سلطنتش، بررسی کرده است، انحلال احزاب رسمی حکومت ساخته را نشانگر آن می داند «که فرصت و امکان برای مشارکت در امور سیاسی در حداقل ممکن است»⁽²⁾و منتقد دیگری،

سه اصل نظام شاهنشاهی، انقلاب شاه و ملت، و قانون اساسی را که شاه سه رکن اساسی حزب رستاخیز می خواند، به ترتیب، با بازرسی شاهنشاهی، ساواک و شهربانی که از منظر او

هر سه دستگاههایی سرکوبگر بودند متناظر می بیند.⁽³⁾بنابراین، هرگز نمی توان پذیرفت که شاه به نظام سیاسی مبتنی بر مبارزات حزبی اعتقاد داشت و احزاب خود ساخته اش فقط تا هنگامی مجاز به فعالیت بودند که احساس می کرد، می تواند توجیهی برای اعمال قدرت رو به تزاید استبدادی او باشد، و وقتی درک کرد که حیطه فعالیت این احزاب دیگر نمی تواند تا بلندای خواسته های وی گسترش یابد، به از میان برداشتن آن اقدام نمود.⁽⁴⁾به طوری که، حتی نمی خواست توصیه های بسیار خیرخواهانه ای را که برای تداوم حکومتش ضروری تشخیص می دادند، بشنود.⁽⁵⁾بدین ترتیب، تأسیس حزب واحد رستاخیز، در میان اقشار مختلف مردم اعم از کارمندان، مأموران دولت و نیز رجال و وزراء و نظایر آن به نمود خصایل

مستبدانه شاه تعبیر شد و بیش از پیش، بر نارضایتیهایی افزود که در آن برهه، حداقل، به

صورت آشکار امکانی برای بروز نیافته بودند.⁽⁶⁾

بر پایه این تصور که تأسیس حزب واحد رستاخیز، بی گمان، روند رو به تزاید شیوه استبدادی حکومت را به اذهان عمومی متبادر خواهد کرد، اسداللّه علم، وزیر دربار وقت، به شاه هشدار داد جهت کاستن از بار منفی این تشکیلات در میان افکار عمومی از نهادن عنوان

حزب بر آن پرهیز کند. در یادداشتهای روز دوشنبه 19 اسفند 1353، علم می خوانیم:

قدری راجع به حزب عرایضی کردم که به نظرم و به نظر مشاورین بسیار محدودی که در این زمینه اختیار کرده ام، این حزب نباید به صورت حزب واحد مسلط بر مردم، شبیه حزب کمونیست شوروی در بیاید. این مشارکت عموم مردم است. حال لازم نیست همه مردم که شرکت می کنند نظر سیاسی داشته باشند. کارگری که در خرید سهم کارخانه شریک است یک نوع مشارکت در کار و یک نوع منافع دارد و او هم باید به صورتی حق اظهار حیات در این

چهارچوب بزرگ داشته باشد، نه این که سیستم [توتالیتر] totalitaire برقرار شود. حزب باید ابعاد وسیع تری داشته باشد و اصولاً اطلاق حزب بر چنین تشکیلاتی صحیح نیست. اسم آن را

باید جنبش ملی گذاشت. مدتی در این زمینه بحث شد و فکر می کنم شاهنشاه را قانع کردم.

فرمودند بگذار بعد از ظهر ببینم نخست وزیر راجع به پیاده کردن تشکیلات چه فکری کرده تا بعد باز هم با هم صحبت کنیم. عرض کردم بحثی که روشنفکران درباره آن می کنند همین است

که این حزب حاکم نیست و جنبش ملی است.⁽¹⁾

حتی کسانی هم که در ابتدای تأسیس حزب رستاخیز اندکی امیدوار شدند در عصر جدید امکان مشارکت جدی تر سیاسی و نیز اجتماعی و اقتصادی فراهم شود، به زودی دریافتند که

این تغییر و تحولات در واقع گامی دیگر در راه توسعه استبداد و دیکتاتوری در ایران بوده

است.⁽²⁾نویسندگان کتاب «شاه و کارتر» به نومیدی در میان طبقه متوسط جدید از عملکرد حزب رستاخیز که اندکی پس از آغاز فعالیت آن رخ نمود، چنین اشاره کرده اند:

برنامه نوسازی و مدرنیزاسیون شاه برای غربی گردانیدن بخش مشخصی از مردم طبقه متوسط فراهم آمده بود. نزدیکی نظام شاه با حکومت ایالات متحده (و سایر کشورهای غربی،

بالاخص فرانسه) موجب شد که دهها ایرانی در دانشگاههای اروپایی و آمریکایی تحصیل کرده

و با روش های مدرن علمی، نظامی و تجاری آنان آشنا شوند. با این حال این تحصیل کرده ها

نتوانستند پایگاه هایی را که در ایران انتظارش را داشتند کسب کنند. بسیاری از آنان بی کار ماندند و نیمی نیز ناگزیر از قبول موقعیت هایی شدند که فرودست تر از پایگاه های علمی و تجربی ایشان بود. خشم ایشان با بنیانگذاری حزب رستاخیز در مارس 1975 به اوج رسید. تأسیس این حزب

از سوی شاه به عنوان کاری مهم در جهت دموکراتیک کردن کشور تلقی می شد و تصور می رفت که سهمی عظیم در اداره کشور خواهد داشت. با این حال در اواخر تابستان سال بعد از

تأسیس آن، به وضوح معلوم شد که حزب تنها برای کسب اقتدار بیش تر در حال مبارزه است و شاه ناگزیر شد محدودیت هایی را بر فعالیت های سیاسی مستقل حتی در چارچوب حزب رستاخیز بر سیاست پیشگامان تحمیل کند، این امر بر طبقه متوسط دانشجویان و روشنفکران که مشتاقانه در فعالیت های حزب شرکت کرده بودند، سخت گران آمد.⁽¹⁾

توقیف مطبوعات، مقدمه تأسیس حزب رستاخیز

ناظران سیاسی، توقیف ناگهانی حدود 63 نشریه (روزنامه و مجله) را در تابستان 1352، گامی در راستای تشکیل حزب رستاخیز ارزیابی می کنند. در آن دوره، وزارت اطلاعات و جهانگردی بر نشر مطبوعات نظارت داشت و ساواک نیز، کنترل جامع و دقیقی بر مندرجات نشریات و وضعیت گردانندگان و نویسندگان آن اعمال می کرد. بدین ترتیب، در سالهای نخست دهه 1350، هیچ نشریه ای خارج از چارچوب مقررات و نظارت ساواک و وزارت اطلاعات و جهانگردی نمی توانست اجازه انتشار پیدا کند. بنابراین، نشریاتی که بیشتر مجیزگوی حکومت بودند بیش از دیگر مطبوعات مورد عنایت رژیم واقع می شدند و چه بسا کمکهای مالی و غیره در اختیار گردانندگان آن گذاشته می شد.⁽²⁾با این حال، به رغم سختگیریهایی که صورت می گرفت، باز هم تعدادی از نشریات کشور چنانکه باید انتظارات رژیم را برآورده نمی ساخت. به همین خاطر، غربال نشریات در دستور کار قرار گرفت. شاه

تصور می کرد با توقیف ناگهانی بسیاری از مطبوعات، هنگام اعلام تأسیس حزب رستاخیز، امکان انتقاد در سطح نشریات داخلی به صفر خواهد رسید.

برای توقیف نشریات، ابتدا غلامرضا کیانپور، به وزارت اطلاعات و جهانگردی منصوب شد تا نشان دهد که در کنترل مطبوعات تا حدی که حاکمیت تشخیص دهد، پیش خواهد رفت. کیانپور که در رشته اقتصاد از دانشگاه تهران، دکترا گرفته بود، قبل از آن به عنوان قاضی دادگستری، مدیر مالی سازمان برنامه، رئیس کارگزینی اصل 4، معاون گمرگی و اداری وزارت اقتصاد، رئیس شورای سازمان امور اداری و استخدامی کشور، استاندار استانهای آذربایجان غربی و اصفهان خدمت کرده بود.⁽³⁾شاه در ملاقاتش با کیانپور، وظایفش را در

جهت نظارت هرچه بیشتر بر مطبوعات خاطرنشان ساخته و دستوراتی برای جلوگیری از انتشار برخی نشریات صادر کرد. کیانپور در همین باره، خطاب به گردانندگان نشریات گفته

بود: «شاهنشاه وظایف خطیری که وسایل ارتباط جمعی و روزنامه ها در پیام رسانی فلسفه انقلاب شاه و ملت در این دوره سازندگی به عهده دارند تأکید کردند و خاطرنشان ساختند که وسایل

ارتباط جمعی باید مردم را از پیشرفتهایی که در جامعه ایران انجام شده، آگاه سازند».⁽¹⁾

در 19 خرداد 1353، وزیر جدید اطلاعات و جهانگردی هنگام انتخاب معاونین وزارت متبوع خود، ایرج آرین پور را به عنوان معاون مطبوعاتی وزارت اطلاعات معرفی کرد. آرین پور، کارشناس ارشد بررسیهای ویژه و مشاور وزیر اطلاعات بود.⁽²⁾کیانپور، در اواخر خرداد ماه، دستور توقیف 63 نشریه را صادر کرد و در اعلام رسمی گفته شد این نشریات به

خاطر عدم استقبال عمومی و تیراژ نازلشان توقیف شده اند.⁽³⁾این اقدام به استناد مصوبه ای بود که در دوره نخست وزیری اسداللّه علم، در سال 1341، جهانگیر تفضلی به بهانه آن، بسیاری

از نشریات مخالف دولت وقت را بسته بود. اما، آگاهان به امور، هرگز این بهانه کیانپور را جدی تلقی نکردند. زیرا نشریاتی بودند که به رغم عدم استقبال عمومی و با تیراژی نازل به کار خود ادامه می دادند. علی بهزادی که در همان مقطع، نشریه اش، سپید و سیاه، توقیف شده بود، نوشت: «در سال 1353 که 63 روزنامه و مجله به استناد تصویبنامه تفضلی - علم و بعنوان کمی تیراژ تعطیل شدند، رنگین کمان [مجیزگوی سرسخت حکومت ]با وجود نداشتن تیراژ از خطر جست. ولی در مقابل مجله هایی با تیراژی چند برابر حد نصاب تعطیل شدند».⁽⁴⁾بدین ترتیب، با وجود نظارت شدید نهادهای دولتی و ساواک، در آن مقطع باز هم، پالایش و غربال

در نشریات لازم تشخیص داده شده بود. گفته شده است وزارت اطلاعات و جهانگردی این تصمیمات را به کمک کسانی می گرفت که پیش از آن، «خود زمانی نویسنده، سردبیر و مدیر نشریه بودند و بدتر اینکه بعضی از آنان در یکی دو دوره سندیکا، عضو هیأت مدیره بودند و حتی به دبیری و ریاست هیأت مدیره هم رسیده بودند»،⁽⁵⁾پس از توقیف دسته جمعی مطبوعات، طی کمتر از یک سال تعداد نشریات فعال داخلی «تا 95 درصد کاهش یافت».⁽⁶⁾

پیش از آنکه این محدودیتها به کار بسته شود، دولت با گران کردن قیمت کاغذ و ایجاد بازار سیاه، تلاشهای مقدماتی خود را برای تحت فشار قرار دادن هر چه بیشتر نشریاتی که از عملکرد آنان نارضایتی داشت، آغاز کرده بود.⁽¹⁾از میان نشریات توقیف شده، به ندرت برخی از آنها توانستند مجوز انتشار مجدد خود را دریافت نمایند و فقط در ماههای پایانی عمر

رژیم بود که به تدریج امکان نشر تعداد بیشتری از آنها فراهم آمد.⁽²⁾بدین ترتیب، تعطیل ناگهانی 63 نشریه در سال 1353، به بهانه های واهی، اقدام مقدماتی برای مقابله با مخالفتهایی

بود که احتمال می رفت پس از اعلام تأسیس حزب رستاخیز در برخی از روزنامه ها و مجلات رخ دهد.

تحولاتی که شاه را به نقطه نظرات مطروحه در مقطع تأسیس حزب رستاخیز رساند، گذشته از عوامل داخلی تحکیم اقتدار سلطنت، مانند دستاوردهای ساواک در سرکوب جنبشها و تحرکات سیاسی مخالفان، تقویت نیروی انتظامی و ارتش، به افزایش ناگهانی بهای

نفت برمی گردد. افزایش بهای نفت در سالهای نخست دهه 1350، دلارهای نفتی فراوانی را به خزانه سلطنتی سرازیر نمود و در نتیجه، شاه را از وضعیت روحی - روانی متعادل و مطلوب خارج کرد. به طوری که تصور می شد وی دیگر نمی تواند برای اعمال قدرتش حد و مرزی تعیین کند. از همین رو، با تأسیس حزب واحد و فراگیر رستاخیز، بی محابا به تمامی

مردم کشور تکلیف می کرد که تقریبا هیچ چاره ای جز اذعان به وفاداری و پیروی از خواسته های او ندارند. اینکه گفته بود افراد کشور در صورت عدم عضویت در حزب رستاخیز به ناچار باید کشور را ترک کنند مفهومی غیر از این نداشت که مردم، نه تنها دیگر

حق مخالفت با حاکمیت را از دست خواهند داد، بلکه از آن پس، اتخاذ مشی بی طرفی نیز از

سوی حاکمیت پذیرفته نخواهد شد. به عبارتی، مردم مجبور بودند اعتراف کنند که به نظام

شاهنشاهی که رهبری آن با محمدرضا پهلوی است وفاداری بی قید و شرط خواهند داشت. در غیر این صورت کسانی که عضویت این حزب را نپذیرند، از سنخ طرفداران حزب توده اند که «این خائنان یا باید به زندان بروند و یا اینکه همین فردا کشور را ترک کنند.»⁽³⁾

با تأسیس حزب رستاخیز و تهدید مردم به عضویت در آن، شاه صراحتا نشان داد که

به رغم آنکه سالها سنگ دموکراسی را بر سینه می کوبید، تمامی پیوندهایش را با آن قطع کرده است. مدت کوتاهی پس از تأسیس حزب رستاخیز، هنگامی که، گروهی از خبرنگاران خارجی مغایرت این تصمیم جدید او را با ایده های پیشینش در حمایت از دموکراسی و مشروطیت یادآوری کردند، گفت: «آزادی اندیشه! آزادی اندیشه! دموکراسی، دموکراسی! با پنج سال سن... اعتصاب و راهپیمایی های خیابانی پشت هم!... دموکراسی؟ آزادی؟ این حرفها

یعنی چه؟ ما هیچ کدام از آنها را نمی خواهیم.»⁽¹⁾سفارت آمریکا هم که در مقاطع مختلف ارزیابیهای متفاوتی از دلایل تأسیس و عملکرد حزب رستاخیز به عمل آورده است در گزارش 10 ژوئیه 1975/ 19 تیر 1354 برای وزارت خارجه کشور متبوعش، صراحتا ابراز عقیده می کند که: «بنا به اعتقاد ما تحرک اصلی شاه در تأسیس حزب رستاخیز به علت تمایل وی به اعمال کنترل بیشتر و نیز کاهش میزان انتقادات داخلی می باشد [...] دلایل شاه هر چه باشد وی با صراحت گفته که در نظر دارد کنترل خود را بر تمام نقاط ایران گسترش داده و به روشنفکران و دیگران اجازه ندهد که از تاکتیک همیشگی (بی تفاوتی آشکار) استفاده کنند. حزب رستاخیز

کانال های مشارکت سیاسی [اجباری] و نیز اساس حقوق برای تشخیص هویت و شناسایی

مخالفین ناخواسته را فراهم می آورد و بر عزم شاه مبنی بر اینکه کسانی که این نظر وی را نمی پسندند باید بین زندان، تبعید یا گمنامی یکی را انتخاب کنند، تأکید دارد.»⁽²⁾

دلایل شاه برای تأسیس حزب رستاخیز

فارغ از همه اظهارنظرهایی که درباره علل تأسیس حزب رستاخیز مطرح شده، شاه نیز پیرامون تأسیس این حزب، دلایلی را برشمرده است که می تواند در ابهام زدایی هر چه بیشتر

از این رخداد مؤثر افتد. در اوایل تأسیس حزب رستاخیز، شاه اعلام نمود که اولاً، در طرح

تأسیس حزب رستاخیز از هیچ فرد یا گروهی الگو نگرفته است؛ ثانیا، این حزب فقط از ذهن

فکور و اندیشمند وی نشأت یافته، و ثالثا، از آنجایی که میان شاه و ملت، فاصله ای وجود

ندارد، این حزب مولودی است «به تمام معنی ملی».⁽³⁾شاه پس از اینکه مستمعین سخن خود را متقاعد نمود که این حزب ماهیتی کاملاً ملی دارد، تأکید کرد تأسیس این حزب در تاریخ

تحولات کشور نقطه عطفی عظیم به شمار می رود و نباید در ضرورت غیر قابل انکار آن، کمترین تردیدی به خود راه داد. شاه ضمن تکلیف به مردم جهت عضویت در این حزب، آن را گامی بی بدیل در تداوم سیاستهایی برشمرد که از آغاز انقلاب شاه و ملت، وظیفه خطیر

توسعه همه جانبه کشور را بر عهده داشته است.⁽¹⁾وی در پیام نوروزی سال 1354، تأسیس حزب رستاخیز را گامی در جهت تحکیم و تقویت هر چه بیشتر وحدت ملی برشمرد و اظهار امیدواری کرد «تا از این راه تمام استعدادها و کلیه امکانات ملت بتواند به صورت یکسان و در شرایطی مساوی در راه خدمت به توسعه و پیشرفت ملی به کار افتد.»⁽²⁾در سخنان 12

اردیبهشت 1354، با اشاره به روند تحزب در فضای سیاسی ایران از آغاز سلطنتش تا سال 1353 و ذکر عواملی که باعث ناکامی آن احزاب گردید، تأسیس حزب رستاخیز را در پاسخ به

نیازهایی ارزیابی کرد که «نقایص پیشین را بزداید.»⁽³⁾طی مصاحبه 28 اردیبهشت 1354، در واشنگتن، با شبکه تلویزیونی ان. بی. سی آمریکا، شاه ضمن تقبیح کسانی که از نظام تک حزبی جدید ایران انتقاد می کنند، مقصود اساسی این رخداد را نیل به دموکراسی و مشروطیت برشمرد و اظهار داشت: «به راستی مضحک است که عده ای مدعی شدند یک حزبی کشور را از دموکراسی دور می کند. زیرا زمانی به همین افراد می گفتند که حزب طرفدار

دولت حزب بله گو و حزب مخالف حزب البته گو است. در حالی که همه عضو حزب جدید [رستاخیز ]هستند و در زیر یک پرچم و یک هدف و مرام گرد آمده اند.»⁽⁴⁾

شاه در ملاقات 17 خرداد 1354 با «گروه بررسی مسائل ایران در پرتو انقلاب شاه و ملت»، به دلایل دیگری اشاره کرد که تأسیس حزب رستاخیز را ضروری می ساخت. شاه در آغاز سخن، انقلاب مشروطیت را اقتباسی کورکورانه از جهان غرب ارزیابی کرد که دقیقا به خاطر

عدم کارآیی آن در عرصه سیاسی، اجتماعی ایران، رضاشاه چاره ای ندید جز اینکه، طی کودتای سوم اسفند 1299 بساط آن را برچیند و کشور را از گزندی که علیه استقلال آن پدید

آمده بود، نجات بخشد. شاه هوشیارتر از آن بود که در این مقطع، از یاریگریهای بی شائبه

بریتانیای کبیر در موفقیت کودتای سوم اسفند 1299 سخنی بر زبان جاری سازد. او ضمن یادآوری نقایصی که در نظام دو حزبی ایران (حزب ایران نوین و حزب مردم) دیده شده بود،

خاطرنشان کرد اینکه گروهی همواره در اقلیت سیر کرده و از دستیابی به قدرت محروم

بمانند، قلب رئوف او را سخت آزار می دهد، بنابراین، برای در اختیار نهادن فرصت برابر به تمامی ملت جهت مشارکت در امور سیاسی، تأسیس حزب رستاخیز را ضرورتی انکارناپذیر یافته بود.⁽¹⁾در بخشهایی از این اظهارات شاه چنین می خوانیم:

قبل از این که پیشنهاد حزب رستاخیز را بکنیم، وضع ایران البته بر اساس احزاب مختلف بود و به خصوص بر اساس دو حزبی که ما امیدوار بودیم یک حزب اکثریت باشد، یک حزب اقلیت و به طور دموکراتیک، کسانی را که بر سر کار هستند تعیین بکنند تا احیانا اگر مردم از کسانی که سرکار بودند، ناراضی بودند بیایند جای آن ها را بگیرند، ولی کار این شکلی جریان

نداشت. یعنی چون مملکت در حال پیشرفت فوق العاده بود و هر روزی می شد ده کار مثبت جلو مردم گذاشت، طبیعتا حزبی که بر سر کار بود، از پیشرفت مملکت برای اسم خودش استفاده می کرد و حزبی که ظاهرا در اقلیت بود با وجودی که شاید افرادش به همان اندازه

وطن دوست و ترقی خواه بودند، ولی صرفا به اسم این که در اقلیت بودند از هر گونه فعالیت

سیاسی خود به خود و به طور اتوماتیک محروم می شدند، برای این که از هر کسی اگر می پرسیدند این مملکت در حال پیشرفت هست یا نه، نمی توانست بگوید نه و می بایستی بگوید

البته و صد البته، می گفت پس به من رأی بده و البته او هم به او رأی می داد. [...]

البته باید این را تذکر بدهیم که یکی از اساس سه گانه حزب رستاخیز ملت ایران، اصول انقلاب شاه و ملت است.⁽²⁾

شاه که با گذشت بیست و دو سال، هنوز نفرتش از دکتر مصدق کاستی نگرفته بود، در 28 مرداد 1354، ضمن اظهار بیزاری از آن «خاطره شوم تشتت و تفرقه ویرانگر»، خرسند بود که از آن پس، کشور در راه تحقق حاکمیت ملی و وحدت مردمی گام برداشته، و نهایتا با تأسیس حزب رستاخیز (که از آن تحت عنوان مظهر همبستگی ملی نام می برد) وحدت و یکپارچگی ملی تکامل یافته است و «نیروی متشکل و پرتحرکی را به وجود آورد که در تاریخ کشور ما نظیر نداشته است». از دید او، حزب رستاخیز «بهترین ارمغانی» بود «به خاطره دلیران جانباز بیست و هشتم مرداد».⁽³⁾در 22 شهریور 1354، شاه در مصاحبه با حسنین هیکل، روزنامه نگار معروف مصری، تصریح کرد که از دلایل مهم تأسیس حزب رستاخیز تثبیت آینده سلطنت سلسله پهلوی و صعود بدون دغدغه فرزندش رضا پهلوی به جای او بر سریر سلطنت بوده است.⁽⁴⁾

همان رهنمودی که سالها قبل، سفیر آمریکا از طریق علم، وزیر دربار، به شاه داده بود! شاه در

25 شهریور همان سال به تلویزیون آلمان فدرال گفت، احزاب ایران نوین و مردم هیچ گونه

علایمی که حاکی از عدم وفاداری نسبت به سلطنت باشد از خود بروز نداده بودند اما «شکل و فرم آن ها دیگر کارآیی» لازم را نداشت. زیرا «حزبی که به قدرت می رسید از ثمرات پیشرفت

برخوردار می شد و احزاب اقلیت صد در صد بازنده» می شدند. اما اینک با تأسیس حزبی واحد و فراگیر «سیاستمداران اقلیت نیز امکان آن را» یافته بودند تا «با دولت به همکاری بپردازند.»⁽¹⁾گزارشگر تلویزیون دانمارک که در 15 خرداد 1355 با شاه مصاحبه کرد، از وی پرسید چرا برخلاف دیدگاه سابقش که سخن از لزوم تقویت نظام دو حزبی به میان آورده بود، اینک نظام

تک حزبی را برگزیده است، شاه در پاسخ ضمن تأکید بر پیشرفتهای سریعی که شئون مختلف را آماج خود ساخته است، تأسیس حزب رستاخیز را ضرورتی برای پاسخ به نیازهای جدید کشور برشمرد و گفت:

برای اینکه در کشوری که مانند کشور ما مراحل رشد و ترقی سریع را می پیماید و خواسته و تمنیات مردم را بر می آورد و کارهایی برای عموم انجام می دهد معمولاً حزبی در انتخابات

پیروز می شود که دولت را در دست دارد و آنهایی که به حزب مخالف و دیگر اسامی شهرت می یابند در انتخابات بازنده می شوند، برای اینکه کشور من با سرعت پیشرفت می کند و حزب

دولتی افتخارات و امتیازات ترقی کشور را از آن خود می داند، بسیار ناپسند است که اندیشمندان و شخصیت های لایق و کاردان تنها به سبب همبستگی با حزب مخالف از صحنه فعالیت های مترقیانه دور بمانند. در حقیقت ما با ایجاد این حزب به تمام افراد متفکر علاقمند فرصت دادیم تا اندیشه ها و طرح های سازنده خود را در چارچوب حزب بیان کنند و تجربیات

و نظریات آراء و پیشنهادهایشان را ارائه دهند و راههای اجرای آن را معرفی کنند. بنا بر این، ما در حزب جدید بیش از نظام دو حزبی و یا آنچه قبلاً داشتیم بهره خواهیم برد. قبلاً یک حزب حاکمه و یک حزب مخالف داشتیم و درون حزب جدید، شاید ده، پانزده یا بیست دسته به وجود آمده که هر گروه نظرات، اندیشه ها و پندارهای متفاوت دارند و در حقیقت اکنون امکانات بسیار بیشتری برای اظهارنظر و عقاید در اختیار داریم.⁽²⁾

وقتی گزارشگر دانمارکی از دلایل شاه در تأسیس نظام تک حزبی (که آن را فرصتی مناسب برای مشارکت عموم مردم در عرصه سیاسی کشور برشمرده بود) قانع نشد و تذکر داد تجربه سیاسی کشورهایی که دارای نظام تک حزبی هستند خلاف ایده های «اعلیحضرت» را تأیید می کند، شاه وضعیت سیاسی حاکم بر ایران و بالاخص قدرت رهبری خود را فراتر از

آنی ارزیابی کرد که به دام دیکتاتوری و خفقان افتد:

می دانید که در این کشور من یک مقام سیاسی محسوب نمی شوم، من رئیس کشور هستم و بالاتر از احزاب سیاسی قرار گرفته ام و توانایی کافی برای تحمیل رقابت های منصفانه بین مردم را دارم. در دیگر نظام ها موقعی که مقام سیاسی، اصول یک حزبی را تحمیل می کند شرایطی پدید

می آید که شما آن را دیکتاتوری و یا خفقان عمومی و غیره و غیره می خوانید، اما اینجا پادشاه برتر و فراتر از همه این چیزهاست. ما با انجام این کار نظام یک حزبی فرصت و زمینه ای پدید آوردیم تا هر فرد قادر و قابلی بتواند خودش را نشان دهد و پس از شناسایی استعدادش او را به مقامی که شایسته اش باشد می رسانیم، در حالی که قبلاً تنها به سبب عضویت در حزب مخالف،

چنین افرادی همیشه از صحنه سیاست به دور می ماندند.⁽¹⁾

شاه در پاسخ سئوال دیگری از همین خبرنگار که پرسیده بود نظام تک حزبی را تا چه هنگام در فضای سیاسی ایران تداوم خواهد داد؟ ضمن اشاره به عدم تقلید کورکورانه از شیوه سیاسی حاکم بر غرب، اظهار داشت:

این به نتیجه گیریهای بعدی و چگونگی هضم وقایع از جانب مردم، بستگی دارد. موضوع دیگر این است که ما احزاب سیاسی و بعضی چیزهای دیگر را از غرب تقلید کرده و پذیرا شده ایم و چیزی نیست که خود اختراع کرده باشیم. چون این شیوه ای از آن غربی ها است. اولاً ما مجبور نیستیم هر کاری که غربی ها انجام می دهند تقلید کرده و عین آن را انجام دهیم. ثانیا اینکه فکر نمی کنم شما بتوانید نمونه ای بارز از بهترین نوع حکومت را عرضه کنید و بگوئید

فلان دولت بهترین است. بنا بر این، آنچه از دید ما بهتر است آن را برمی گزینیم و نیازی به توصیه دیگران نداریم که راه ما را تعیین کنند. ما هرگز کورکورانه از شماها به خاطر اینکه

اندیشه تان غربی است، پیروی و تقلید نخواهیم کرد. تقلید کورکورانه را به هیچ وجه نمی پذیریم.⁽²⁾

شاه در 2 بهمن 1355 درباره دلایل تأسیس حزب رستاخیز با گزارشگران تلویزیون فرانسه نیز مصاحبه ای انجام داد. وقتی گزارشگر فرانسوی از او پرسید هدف او از ادغام

احزاب پیشین در حزب واحد و فراگیر رستاخیز چه بوده است، پاسخ داد:

قصد من این بوده است که این حزب، که حزب واحد نامیده می شود و در حقیقت چهره واقعی یک حزب نیست کلیه افراد ملت را به جز آنهایی که یاغی هستند در بر می گیرد، این

حزب توسط یک سیاستمدار و یا یک سازمان سیاسی، صاحب نظریات مشخص، ایجاد نشده و در چارچوب تعیین شده ای قرار نگرفته است و از این جهت نمایشگر فلسفه انقلاب ما است،

انقلابی که بر چارچوب تعیین شده ای قرار ندارد و قبل از همه روی نبوغ ایرانی و سپس روی

هر آن چه که امروز در جهان برای امکان ترقی و خوشبختی یک کشور مناسب تر است، استوار

است. یعنی عدالت اجتماعی، انضباط در کار مشارکت کامل همگانی، البته تا آنجایی که امکان داشته باشد، در امور کشور و در امور جاری و نیز در ثروت های ملی. بنا بر این، حزب ما شامل کلیه ایرانیان، کلیه اتباع، مردان و زنان ایرانی خواهد بود که در چارچوب قانون اساسی کشور قرار دارند.

ما نمی توانیم به کسانی که بخواهند از چارچوب قانون خارج شوند اجازه دهیم که به دلخواه عمل کنند.⁽¹⁾

شاه درباره فلسفه وجودی حزب رستاخیز، گفتگویی هم با اولیویه وارن فرانسوی انجام داد و در آن با وضوح بیشتری در این باره اظهار عقیده نمود. وقتی اولیویه وارن از او پرسید از انحلال احزاب پیشین و تأسیس حزبی واحد چه هدفی را دنبال می کند، شاه پاسخ داد که حزب رستاخیز را نمی توان به معنای اخص کلمه حزبی واحد خواند، زیرا در واقع وظایف احزاب پیشین را یک تنه متحمل شده است و فضای دموکراتیک بیشتری برای تصمیم سازیهای مهم فراهم آورده است و از آنجایی که به مبارزات «مسخره» گذشته احزاب پایان داده است می تواند انگیزه بیشتری برای مشارکت عمومی فراهم نماید.⁽²⁾

هنگامی که اولیویه وارن سئوال کرد آیا پیش از تأسیس حزب رستاخیز اختلافات عمیق سیاسی در فضای کشور حاکم شده بود تا وی بخواهد به آن وضعیت پایان دهد؟ شاه با صراحت پاسخ داد که در شرایط حضور قدرتمندانه او در رأس هرم قدرت، هیچ گونه مخالفت سیاسی جدی نمی تواند در ایران شکل بگیرد و بنابراین، تأسیس حزب رستاخیز در پاسخ به حل مشکل ناشی از بروز اختلافات جدی در کشور پدید نیامده است. به عقیده شاه،

در نظام سیاسی موجود کشور مخالفت با اصل حاکمیت نمی توانست نمودی خارجی پیدا کند و مخالفتها در بالاترین حد آن صرفا در چارچوب نحوه اجرای امور خلاصه می شد و «اما آنچه شما مخالفت می نامید یعنی مخالفت با خود حکومت، قانون این کار را مجاز نمی داند [...]

و هرگونه فعالیتی علیه حکومت شاهنشاهی در ایران ممنوع است، خوب یا بد همین است.»⁽³⁾شاه آشکارا اظهار داشت که مخالفت با روش حکومت او و اصلاحاتی که از سالها قبل انجام آن در

دستور کار حاکمیت قرار گرفته، از حیطه اختیارات هر منتقدی خارج است. در بخشهایی از سخنان بی پروای شاه آمده است:

بالاخره باید صریح بود، مخالفت با همه اصلاحاتی که ما انجام می دهیم خیلی دشوار است.

اعضای پارلمان می توانند به سادگی واقعا درباره بعضی روش ها و شاید بعضی اشخاص و برخی از سازمان ها بحث بکنند. بلی، این ممکن است. اما فکر می کنید چه کسی در این کشور می تواند

درباره اصلاحات بحث و مجادله کند؟ صمیمانه بگویم، من فکر نمی کنم که کسان فراوانی در

این اندیشه باشند. من می کوشم تا در این زمینه آگاهی هایی بیابم. صدها و صدها استاد دانشگاه همه این مسائل را برای ما مطالعه و بررسی می کنند و هرگز هیچ یک از آنها نیامده است به من بگوید که اصلاحات به این شکل که هست، مورد بحث قرار گرفته اند. با وجود این پارلمان

آزادی عمل کامل دارند که بهترین شکل اجرای این یا آن اصلاح را مورد بررسی قرار دهند و این مباحثه حضوری بسیار سالمی است که می تواند در بطن حتی خود حزب هم انجام بگیرد، در حالی که پیش از رستاخیز در زمانی که چندین حزب سیاسی وجود داشت، هر بحثی اجبارا جانب گیرانه می شد. وقتی که یکی چیزی می گفت، دیگری به طور خودکار مخالف آن را می گفت و هر کدام در موضع خود می ماندند. اما حالا زمان تحول یافته است، ما مباحثه واقعی،

بحث و بررسی واقعی را بنیاد گذاشته ایم.⁽¹⁾

روز یکشنبه 24 اردیبهشت 1357، در واپسین ماههای فعالیت حزب رستاخیز که بحران سیاسی به طور جدی فضای کشور را فرا گرفته بود، شاه در حالی که آشکارا از عملکرد حزب

رستاخیز اظهار نارضایتی می کرد، در مصاحبه با خبرنگاران تلویزیون ملی ایران طی سخنانی، همان نظرات سابق خود را در دلایل تأسیس حزب تکرار کرد:

موقعی که حزب رستاخیز ملت ایران را ما به ایرانی ها پیشنهاد کردیم، گفتیم برای این است که در این مملکت حیدری - نعمتی درست نکنند یعنی دولتی که سر کار هست به طور طبیعی در هر انتخابی بیاید انتخاب شود و می تواند برود به مردم بگوید که من برای شما این کارها را کردم و ... یعنی بازی ظریف سیاسی که در ممالک غربی به عنوان حزب اکثریت و اقلیت درست می کردند، ما می خواستیم تقلید کورکورانه از آنها بکنیم، منجر به همین ها می شد که الآن به شما گفتم، ولی چون سلیقه ها را نمی شود از بین برد و اختلاف نظر هم در حدود مصلحت مملکت نه فقط ممکن است بلکه شاید بعضی اوقات هم لازم است، گفتیم همین کار را ما در داخل حزب فراگیرنده ما می کنیم، چرا نکنیم. ضمنا هم گفتیم کسانی که به هیچ کدام از این چیزها عقیده نداشته باشند، ایمان نداشته باشند، باز هم ایرانی هستند و در این مملکت می توانند زندگی بکنند [...] ولی دیگر موقع رجوع کار مسئولیت دار نمی توانند بکنند⁽²⁾

اما، آخرین اظهارات شاه، متضمن نقد عملکردش در پایه گذاری حزب رستاخیز است. او این اظهارات را در کتاب «پاسخ به تاریخ» نقل کرده است. در این کتاب که مدتی پس از پیروزی انقلاب اسلامی نوشته شده است، ضمن اظهار پشیمانی از تأسیس حزب رستاخیز،

هدف اولیه تأسیس آن را چنین شرح می دهد:

در دوران سلطنتم هیچ چیز به حد کمال خود نرسید و به همین جهت اگر به جنبه های منفی اشاره نکنم این مبحث ناتمام می ماند. وقتی در چهارم مارس 1974 (11 اسفند 1353) تأسیس

حزب رستاخیز را پیشنهاد کردم، دو هدف را در نظر داشتم. در کوتاه مدت این حزب واحد با

در نظر گرفتن اعضای طبقات اجتماعی و مردانی از هر نوع عقیده و با ماهیت لیبرالیستی سازنده اش، می توانست در وقت و نیروی انسانی صرفه جویی کند. از آنجا که جبهه مخالفی در کار نبود، هیچ یک از شخصیت های مهم به خاطر کنار رفتن حزبشان بر اثر شکست در انتخابات

از مشارکت در دولت محروم نمی شدند و به خدمات همه مردان توانا می توانستم اتکا کنم... و حزب رستاخیز برای حصول به بسیاری از مقاصدی که مجاری دولتی به سویشان هدف گیری شده بود ما را یاری دهد. بدبختانه، غلط بودن فکر ایجاد این حزب در عمل به اثبات رسید.

چون پرزیدنت سادات نیز نظام تک حزبی مصر را از میان برداشت و راه را برای پیدایش احزاب باز کرد و به نظرم عمل او درست بود [...] به هر حال حزب رستاخیز نتوانست به هدف هایی که به خاطرش ایجاد شده بود نائل شود.⁽¹⁾

گرایش شدید شاه به شیوه استبدادی حکومت که تأسیس حزب رستاخیز را به دنبال آورد، با انفجار بهای نفت در سالهای نخست دهه 1350 و افزایش سرسام آور درآمدهای کشور در قبال صدور و فروش آن، ارتباط تنگاتنگی داشت. افزایش بهای نفت، در حقیقت، آخرین «بقایای واقع بینی و حزم و احتیاط شاه را نابود کرد».⁽²⁾شاه با تأسیس حزب رستاخیز چهره واقعی خود را آشکار کرد و موجب شد مردم از نادرستی سخنان ناصادقانه پیشین او در ستایش از دموکراسی و نظام چند حزبی آگاهی یابند.⁽³⁾افزایش بهای نفت، نوعی غرور کاذب، «خود مختاری» و استقلال رأی در شاه به وجود آورده بود که احساس می کرد با انباشت هر چه بیشتر دلارهای نفتی دیگر نیازی به تبعیت از روش پیشین حاکمیت نخواهد داشت. با مقایسه ای سطحی به عیان دیده می شد که عایدات ایران طی سالهای 1352-1356، ارقامی نجومی خواهد بود و در خلال این مدت، رقم باورنکردنی 108 میلیارد دلار نصیب شاه می شد تا عقده های چندین ساله پیشین را بگشاید. درآمدهای نفتی ایران در سال 1353 (سال

تأسیس حزب رستاخیز) به رقم 9/17 میلیارد دلار افزایش یافت که نسبت به عواید سال

1352 بیش از 5/3 برابر رشد داشت. پیش بینی می شد درآمدهای نفتی ایران در سال 1354 باز هم افزایش یابد و به رقم 22 میلیارد دلار برسد.⁽¹⁾

افزایش چشمگیر بهای نفت موجب شد طی سالهای 1352-1353، شاه در بسیاری از طرحهای اقتصادی کشورهای خارجی سرمایه گذاریهای نامعقولی بکند و از سوی دیگر دلارهای نفتی بادآورده را به کشورها مختلف جهان وام دهد.⁽²⁾این اقدامات، غرور شاه را بیشتر می کرد. در این شرایط بود که شاه احساس کرد نیازی به مردم کشور و سازمانهای مختلف اقتصادی که به انحاء گوناگون با عواید پراکنده خود خزانه دولت را رونق بخشیدند

ندارد و پول فراوان نفت موجب خواهد شد او خود مستقلاً، هر آنچه می خواهد انجام دهد و

نظام سیاسی کشور را در جهت برآورده ساختن احساسات کودکانه خود، دگرگون سازد. طی دو سه سال نخست دهه 1350، دستگاه دیوانسالاری کشور به اعتبار تعداد کارمندانی که مستقیما می توانستند از خزانه دولت مستمری دریافت کنند، گسترش یافت. شاه به این عقیده

ناصواب رسیده بود که آحاد مردم صرفا از قِبَل درایت و گشاده دستیهای او، که به درآمدهای

نفتی متکی است، روزگار خوشی یافته اند و دیگر حق ندارند اقدامی بر خلاف آنچه او می خواهد انجام دهند. به همین لحاظ، همزمان با افزایش شمار زندانیان سیاسی (بالغ بر صد هزار تن)⁽³⁾شاه با بهره گیری از نیروهای سرکوبگر ساواک به قلع و قمع مخالفان سیاسی پرداخت. همگام با افزایش بهای نفت، حمایت بی شائبه آمریکا از شاه نیز بر غرور او افزود.

شاه به سختی خیالپرور و پرنخوت شده بود و همچنان که منسفیلد می نویسد، «تعادل فکری خود را از دست داده بود».⁽⁴⁾

در سال 1352، انعقاد قرارداد نفتی سنت موریس که به گمان بی پایه شاه، استقلال نفتی ایران را تأمین کرد، بر نخوت او بیش از پیش افزود. ضمن اینکه آغاز جنگ اعراب و اسرائیل

1352/ 1973 م، و تحریم نفتی کشورهای عربی باعث شد صدور نفت ایران رونق بیشتری پیدا کند و به حدود 6 میلیون بشکه در روز برسد.⁽⁵⁾در همین زمان بود که شاه با حسابی سرانگشتی تصور می کرد درآمدهای نفتی، قدرت او را در سطح جهان گسترش داده و ایران به مرتبه پنجمین کشور بزرگ جهان نزدیک می شود. شاه تصور می کرد با قدرت پول به

سهولت می توان به تکنولوژی پیشرفته و قدرت نظامی بلامعارض دست یافت و برنامه های وسیع اقتصادی خود را پیاده کرد. به همین دلیل، بودجه عمرانی پنجم کشور را (1352-1357) را از رقم 35 میلیارد دلار به 68 میلیارد دلار افزایش داد و وعده داد که به زودی راکتورهای اتمی، انرژی مورد نیاز کشور را تأمین خواهد ساخت. از دید منسفیلد، برنامه های شاه رویایی کودکانه بود که فقط از غرور و خود پسندی او سرچشمه می گرفت. به

عقیده منسفیلد، شاه در واقع، حالت آدمی را داشت که ثروت سرشاری را به ارث برده و از به یادآوردن میزان آن درایت و دوراندیشی خود را از دست می دهد.⁽¹⁾

موضوع مرتبط دیگری که حس غرور کاذب شاه را سیری شتابان داد طرح خروج انگلیسی ها از خلیج فارس و ژاندارمی او در منطقه بود. او ادعا می کرد «ما رسالت تاریخی

داریم تا صلح و آرامش را در منطقه خلیج فارس برقرار کنیم [...] انگلیسی ها از خلیج فارس رفته اند و ما خلاء آنها را پر خواهیم کرد». شاه انگلستان را مطمئن می کرد که در آینده نگران تأمین منافعش در منطقه نباشد و نیز آمریکایی ها به جد امیدوار باشند نفت مورد نیاز آنها با اقتدار او از منطقه خلیج فارس تأمین خواهد شد. با این حال، شاه از آمریکا توقع داشت

«حمایت مادی و معنوی خود را» از او دریغ نکند و جنگ افزارهای مدرن و مورد نیاز او را بدون سنگ اندازی در اختیارش قرار دهد.⁽²⁾آرزوی اخیر شاه، از سوی آمریکایی ها برآورده شد تا باز هم بر غرور و بلندپروازیهای شاه پرده ای دیگر افزوده شود. ریچارد نیکسون،

رئیس جمهور وقت آمریکا طی سفری که در سال 1351/ 1972 م، به تهران داشت، نسبت به فروش سلاحهای پیشرفته آن کشور به ایران ابراز علاقه کرد تا شاه مسئولیتهای به زعم خود

صلح آمیز منطقه اش را با خیالی آسوده تر به انجام رساند. بدین ترتیب، در آن مقطع آمریکایی ها بگونه ای مستقیم شاه را تشویق می کردند «مسئولیت های نظامی و دفاعی بیشتری را در دفاع از منطقه به عده بگیرد و قول داد[ند] که تسلیحات لازم را اختیار رژیم [او ]قرار»

بدهند. بنابراین، شاه با احساس مسئولیت کاذبی که به او دست داده بود، جنگ افزارهای پیچیده ای را به کشورهای مختلف که در رأس آنها آمریکا بود، سفارش داد⁽³⁾و طی دو سه سال نخست دهه 1350 بیش از 10 میلیارد دلار برای خرید اسلحه از کشور آمریکا اختصاص یافت.⁽⁴⁾کارشناسان خبر می دهند که حدود نیمی از تمام فروش نظامی آمریکا در سال 1353/ 1974 م، به ایران تعلق داشت که ارزش آن به رقم 9/3 بیلیارد دلار می رسید. شاه تصور می کرد

به زودی ایران در ردیف کشورهای قدرتمند نظامی جهان جای خواهد گرفت⁽¹⁾و به بزرگترین هم پیمان غرب در مواجهه با بلوک شرق تبدیل خواهد شد.⁽²⁾در واقع هم

آمریکایی ها انتظار داشتند همزمان با اسرائیل که امنیت مدیترانه را برای جهان غرب تأمین

می کند، شاه ایران هم در منطقه خلیج فارس، ضامن امنیت شریان نفت به سوی غرب باشد. شاه، در اولین اقدام خود، در آستانه تأسیس حزب رستاخیز، جنبش انقلابی ظفار در عمان را

چنانکه مورد نظر آمریکا و غرب بود، سرکوب ساخت تا وظیفه ژاندارمی را به نحو دلخواه آغاز کند.⁽³⁾بدین ترتیب، مجموعه تحولات یاد شده که به دنبال هم طی سالهای نخست دهه 1350 اتفاق افتاد، به انگیزه ای قوی برای تأسیس حزب رستاخیز تبدیل شد. رویدادی که تنها

گذشت زمان نشان داد تا چه حد، طراحان و برنامه ریزان آن، مانند شاه و هم پیمانان او در تحلیل مسائل ایران در آن مقطع، اشتباه می کردند.

بر حسب ظاهر شاه گمان می کرد با انحلال احزاب فاسد پیشین و تأسیس حزبی واحد و فراگیر که با عضویت اجباری تمام مردم ایران توأم خواهد شد، خواهد توانست از بروز بحران سیاسی، اقتصادی و نیز اجتماعی جلوگیری کند و به قول خود امکان حضور و مشارکت جدیتر فعالان سیاسی وفادار در عرصه های مختلف سیاسی، اجتماعی و اقتصادی را فراهم آورد و از سوی دیگر حزب رستاخیز را ضامن تداوم سلطنت در سلسله پهلوی قرار دهد و امیدوار باشد که به ویژه پس از کناره گیری او از سلطنت فرزندش بدون مواجه با مشکلی جدی سریر سلطنت را در اختیار بگیرد و در نهایت چنانکه منشور حزب بر پایه آن قرار گرفته بود، پایگاهی برای تحکیم موقعیت نظام شاهنشاهی، قانون اساسی و نیز دستاوردهای انقلاب سفید فراهم آورد. اما گذشت زمان هرگز در مسیر ایده هایی که شاه بر

اساس آن حزب رستاخیز را بنا نهاده بود، پیش نمی رفت. حاصل مجموعه اقدامات و تحولات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شاه و حکومتش، در سالهای پایانی سلطنت، به راستی، برای سلسله پهلوی فاجعه بار بود. به طوری که، می توان گفت در سقوط نهایی شاه، حزب رستاخیز نقش کمی نداشت.

اعلام تأسیس حزب رستاخیز

همچنانکه خاطرنشان نمودیم، مدتها قبل از آنکه تأسیس حزب رستاخیز از سوی شاه اعلام

شود، تعدادی از رجال و دولتمردان درجه اول به طور جسته و گریخته اطلاعاتی در این باره به دست آورده بودند. اما، همان گونه که از منابع آن دوره برمی آید، تصور روشنی از آنچه شاه در 11 اسفند 1353 پیرامون چگونگی تشکیل حزب جدید مطرح کرد، وجود نداشت. حداقل، دو سه هفته پیش از زمان موعود، در میان کسانی که بویی از قضیه برده بودند، گفتگوهایی خصوصی پیرامون تحول جدیدی که در عرصه سیاسی ایران در آستانه وقوع بود، در گرفت. حتی امیرعباس هویدا که تا حدی با خبر بود، تصور روشنی از موضوع نداشت و «فکر می کرد سایر احزاب سیاسی با حزب ایران نوین ائتلاف خواهند کرد و کماکان قدرت در دست او خواهد بود.»⁽¹⁾هیچ مدرکی دال بر آنکه شاه پیرامون موضوع با یکی از دولتمردان کشور مشورت کرده باشد، وجود ندارد. حتی اسداللّه علم به رغم ارتباط تنگاتنگی

که با شاه داشت، از اصل قضیه آگاهی درستی نیافت. شاه قصد داشت در اعلام تأسیس حزب رستاخیز که قرار بود نظام سیاسی جدید ایران بر محور آن شکل بگیرد، هیچ فرد دیگری را

پیشاپیش در جریان دقیق اندیشه های خود قرار ندهد. شاید گمان می کرد هرگاه در این باره با عقلای قومش رایزنی نماید از اعتبار شخصی خود در جایگاه رأس هرم حاکمیت خواهد کاست و حزب رستاخیز مبدع و پیشگام دیگری خواهد یافت و در نهایت، شاید شاه هرگز تصور نمی کرد در عرصه ایران زمین کسی باشد که بتواند گام به گام او، عرصه تفکر را در

نوردد.⁽²⁾

اسداللّه علم چند روز قبل از موعد مقرر از سوی شاه مأموریت یافت گروهی از رجال مهم کشور را برای جلسه ای که در روز یکشنبه 11 اسفند 1353 برگزار خواهد شد و گمان می رفت در آن جلسه شاه سیاستهای جدیدی را اعلام کند، دعوت نماید. اسداللّه علم وظیفه

خود را به نحو دلخواه شاه به انجام رسانید، اما، تقریبا تمام کسانی که برای روز موعود کارت دعوت گرفته بودند از دلیل این گردهمایی اطلاع دقیقی نداشتند. مصطفی الموتی که خود یکی از مدعوین به جلسه بود پرده ای از انتظار همراه با ناآگاهی گروهی دیگر از همقطاران

خود تا فرا رسیدن زمان ملاقات با شاه را چنین توصیف کرده است:

صبح روز یکشنبه 11 اسفند مطابق معمول در دفتر فراکسیون پارلمانی با چند تن از نمایندگان درباره کارهای جاری مجلس صحبت می کردیم که مهندس ریاضی رئیس مجلس به اتاقم آمد. ضمن صحبت گفت عصر امروز مرا به کاخ نیاوران برای کار مهمی دعوت کرده اند. شما می دانید موضوع چیست؟ گفتم از من هم دعوت شده، نمی دانم درباره چه کاری باشد، ولی چند روز پیش از لحن هویدا استنباط کردم که تغییرات مهمی از نظر حزبی در جریان است. هویدا هم از نحوه آن خبر نداشت. عطاءاللّه اخلاقی گفت برای امروز شنیده ام از خیلی ها دعوت شده و روزنامه نگاران داخلی و خارجی هم شرکت دارند و می گویند مسائل مهمی اعلام خواهد شد.

وقتی به کاخ نیاوران رفتم دیدم گروهی از روزنامه نگاران داخلی و خارجی و رؤسای مجلسین و رؤسای فراکسیون ها و دبیران کل احزاب حضور دارند و درباره تشکیل جلسه و موضوعی که مطرح خواهد شد بحث می کردند. از نخست وزیر و رؤسای مجلسین جریان را پرسیدم اظهار بی اطلاعی کردند معلوم شد هیچکس حتی ملکه و وزیر دربار و نخست وزیر هم

از آن مطلع نیستند. پس از لحظه ای به سالنی راهنمایی شدیم که در حدود 50 صندلی در آن

چیده شده بود و دوربین های فیلمبرداری و شرکت خبرنگاران و عکاسان و کارکنان تلویزیون

نشان می داد که برای انتشار مطالب آن جلسه پیش بینی های لازم شده است.

پس از چند دقیقه رئیس تشریفات دربار ورود اعلیحضرت را اعلام داشت که حضار به پا خاسته و اعلیحضرت در میان فعالیت شدید عکاسان و فیلمبرداران که از ورود معظم له و حضار

در جلسه عکس برمی داشتند به جلسه وارد شده و در پشت میکروفن قرار گرفتند.⁽¹⁾

عصر روز یکشنبه یازدهم اسفند ماه 1353، سخنان شاه در اعلام رسمی تأسیس حزب واحد و فراگیر رستاخیز با مقدمه ای تقریبا طولانی که محتوای آن با موضوع اصلی کمتر ارتباط داشت، آغاز شد. شاه سخنان خود را با این عبارات شروع کرد که اظهاراتش در این

جلسه «برای حال و آینده مملکت لازم و مفید» خواهد بود و برای تشریح دلایل آن به مرور روند تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران طی دوران معاصر پرداخت تا در نهایت به این نتیجه لازم دست یابد که نقش قاطع او و البته پدر تاجدارش! در توسعه سیاسی، اقتصادی

کشور از هر شائبه ای عاری است و رهبریهای او کشور را در آستانه ورود به دروازه های تمدن بزرگ قرار داده است.

شاه با تحلیلی دلخواهانه از مشروطیت و دموکراسی و مصادیق عملی آن نتیجه گرفت که از آغاز مشروطیت تا وقوع کودتای 1299 و صعود پدرش بر سریر سلطنت، ارکان مشروطیت و دموکراسی هرگز در ایران پای نگرفتند و هرگاه این کودتای به زعم او «مبارک»

به وقوع نمی پیوست، طی چند سال انحطاط سیاسی، اجتماعی و اقتصادی ایران بسیار بیشتر از آنی می شد که در حساب آید. اما چنانکه شاه اضافه می کند تلاشهایی که پدرش طی دوران

سلطنت خود در مسیر توسعه همه جانبه کشور به انجام رسانیده بود پس از آغاز جنگ جهانی

دوم و کناره گیری او از قدرت یکسره، در خطر افتاد و باز هم از منظر وی فقط رهبری داهیانه!

و البته همت ملی ایرانیان بود که کشور را از چنگال نااهلان خارج ساخته در کف با کفایت شاه نهاد. از منظر وی، پس از کودتای ملی 28 مرداد 1332، به تدریج آبادانی و توسعه کشور را

قرین خود ساخت و موفقیتهای سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ایران طی دو دهه 1330 و 1340، که بدون انکار با اتکای به قدرت رهبری او به دست آمد، کشور را در آستانه ورود به دروازه های تمدن بزرگ قرار داد.

به نظر شاه، در پرتو طرحهایی که دولت تحت امر او، برای برنامه پنج ساله پنجم توسعه اقتصادی در نظر گرفته بود، طی چند سال آینده رفاه عمومی، سراسر ایران را فراخواهد گرفت و در عرصه جهانی فقط تعدادی انگشت شمار از کشورهای جهان قادرند در پیشگامی قافله توسعه و تمدن جدید افتخار حضور در کنار ایران را داشته باشند. شاه گام برداشتن در چنین مراحلی را مستلزم بهره گیری از نیروی تمام کسانی می دانست که در

بخشهای مختلف کشور حضور بالقوه داشتند؛ ولی، نظام حزبی حاکم امکان خدمتگزاری برخی از مهم ترین این چهره ها را برای توسعه شتاب آلود کشور، از آنان سلب کرده بود.

بنابراین، در این مرحله، کشور نیازمند پدید آمدن دستگاه سیاسی جدید و در عین حال فراگیری بود که، بتواند بدون مواجه شدن با مانعی جدی، تمام نیروی بالقوه موجود در کشور

را با طرحهای توسعه طلبانه شاه هماهنگ کند. چنان که خود شاه به درستی خاطرنشان کرد، تا آن برهه با حمایت و اجازه شخص او نظام دو حزبی در کشور دوام آورده و برخی از اهداف مهم او را برآورده ساخته بود، اما وی اخیرا به این نتیجه رسیده بود که دیگر عصر بازی نظام دو حزبی و چند حزبی در کشور سپری شده و دلیلی برای باقی ماندن گروهی پیوسته در قالب

و نقش اقلیت وفادار به حاکمیت وجود ندارد. به زعم شاه، دیگر «بازی کردن رل اقلیت وفادار در این مملکت خیلی مشکل» شده بود و چنانکه بلافاصله با کمال صداقت و درستی خاطرنشان ساخت دلیل اصلی عدم امکان بازی کردن رل اقلیت در کشور در این نکته اساسی و مهم نهفته بود: «برای اینکه این رل [اقلیت ]قابل بازی کردن نیست».

شاه پس از ذکر این موضوع بار دیگر گریزی ملال آور و بی ربط به پیشرفتهایی که کشور در عرصه های مختلف اقتصادی به دست آورده و سطح رفاه عمومی افزایش چشمگیری

یافته بود، زد و نتیجه گرفت که با تمام گامهایی که در توسعه کشور برداشته شده است، دیگر نمی تواند سخنی در انتقاد از شیوه حاکمیت خود تحمل کند و بنابراین، از این پس آحاد ملت

ایران در دو صف کاملاً جدای از هم قرار خواهند گرفت. صف اول سپاسگزاران خدمات او خواهند بود که «به قانون اساسی و نظام شاهنشاهی و انقلاب سفید» عقیده راسخ خواهند داشت. اینان از پیشنهاد کاملاً آمرانه او در انحلال احزاب و تشکلهای سیاسی رسمی فعال در کشور و عضویت در حزب واحد و فراگیر رستاخیز استقبال خواهند کرد. اما گروه دیگر، که به صف هواداران تشکیلات سیاسی جدید نمی پیوندند، و به زعم او تعدادشان نمی توانست چندان قابل اعتنا باشد، به دو دسته تقسیم می شوند: دسته اول از میان کسانی «که وارد این تشکیلات سیاسی نشود و معتقد و مؤمن به این سه اصل که گفتم نباشد دو راه در پیش دارد، یا فردی است متعلق به یک تشکیلات غیرقانونی یعنی به اصطلاح خودمان توده ای و یک فرد بی وطن است، او جایش در زندان است، یا اگر بخواهد فردا با کمال میل بدون اخذ عوارضش،

گذرنامه اش را در دستش می گذاریم و به هر جایی که دلش می خواهد می تواند برود، چون ایرانی

نیست، وطن ندارد، عملیاتش هم قانونی نیست و قانون هم مجازاتش را معین کرده است»، در کنار این دسته که شاه آنان را «توده ای» و «بی وطن» می نامد، دسته دومی نیز هستند که به رغم عدم عضویت در حزب جدید، مخالفتی با اصل حاکمیت نخواهند داشت و حاکمیت هم به نوبه خود حداقل حقوق فردی و اجتماعی آنان را مراعات خواهد کرد: «اما کسی که توده ای نباشد، بی وطن هم نباشد، ولی به این جریان عقیده نداشته باشد، او در کار خود آزاد است، به شرطی که علنا و رسما و بدون پرده بگوید که آقا من با این جریان موافق نیستم، ضد وطن هم نیستم، در این صورت ما به او کاری نداریم، اما به اصطلاح دو دوزه بازی کردن و در هنگام وقوع یک خبر و یک سر و صدا پنهان شدن، این بازیهایی را که بعضی اوقات می بینیم دیگر قابل قبول نیست.»

بدین ترتیب، شاه حقیقتا متوقع بود در اولین فرصت ایرانیانی که نسبت به وطن خود و توسعه آن دِینی احساس می کردند عضویت در حزب واحد و فراگیر را بپذیرند: «جوابی که از فردا از ملت ایران درباره قبولی چنین سیاستی خواهم شنید بهترین نماینده افکار مردم ایران و بهترین ضامن پیشرفت سیاست هایی است که از بهمن 1341 به این

طرف به چشم خودشان دیدند و بهترین تصویر پیش آمدهایی است که طی زندگی یک نسل و در بیست و پنج سال آینده

می توانند در نظر خود مجسم کنند.» او به جد تصمیم گرفته بود طی چند سال آینده ایران را به صف اول کشورهای توسعه یافته عالم ارتقاء دهد: «مملکتی که ما سه سال دیگر آن را به این

مرحله می رسانیم، هشت سال دیگر به آن مرحله، سیزده سال دیگر به مرحله ای که فکر می کنم جزو پنج کشور عالی دنیا قرار گیریم» و این مهم جز تحت لوای رهبری او که قرار بود از مسیر حزب رستاخیز بگذرد، تحقق نخواهد یافت. برای اینکه اندیشه سیاسی جدید، در مسیر تحققش با تأخیر همراه نشود، و «هیچ یک از اساس فعلی ما حتی برای یک ثانیه متزلزل نشود، امیر عباس هویدا را علاوه بر مقام نخست وزیری، برای مدت دو سال اول: یک رئیس هیأت اجرایی و یک رئیس دفتر سیاسی برای این دستگاه پیشنهاد می کنیم [... ]این مأموریت جدیدی که به امیر عباس هویدا دبیر کل دادیم، اضافه بر کارهای دولتی و نخست وزیری است، گو این که اصولاً زیاد موافق نیستم که نخست وزیر دبیر کل هم باشد، برای آن که اینها دو کاری است که هر دو تمام وقت انسان را می گیرد، حالا نخست وزیر ما چقدر در شبانه روز کار می کند، لابد همه تان می دانید که زیاد کار می کند و شاید تا دو سال دیگر هم بتواند دوام پیدا بکند و از پای در نیاید، این یک کار خیلی حساس است که به او سپردیم، زیرا مسلما نخست وزیر در کارهایش هیچ وقت به

شکل افراد نگاه نخواهد کرد که از قیافه کسی خوشش بیاید یا نیاید. این تشکیلات یک تشکیلات بزرگ ملی است و جنبه فردی ندارد، کار عظیمی است که مثل سایر کارهای مملکت، مثل انقلاب مملکت، مثل سیاست های دیگر که ما به آنها دست زدیم آن را از پیش خواهیم برد.»⁽¹⁾

خواندنیها، سال 35، ش 49، 17 اسفند 1353، صص 7 - 9 و صص 37 - 38؛ و: مرکز آرشیو اخبار ...؛ کنگره بزرگ، صص 5 - 6؛ و: حزب رستاخیز؛ جناح پیشرو، کتابچه اول، صص 3 - 6؛ و: ثقفی، منوچهر؛ پدیده های انقلاب، صص 157 - 173؛ و: اطلاعات سالانه، سال 1353، ص 68؛ و: کتابخانه پهلوی؛ گاهنامه 50 سال شاهنشاهی پهلوی، جلد سوم، ص 2970.

این اقدام نابخردانه شاه، در هیچیک از مکاتب و نظامهای سیاسی شناخته شده آن روزگار قرینه ای نداشت. هیچ یک از نظامهای توتالیتر و تک حزبی را نمی شناسیم که با کیفیت و روند نامتعارف حزب رستاخیز پای در عرصه وجود نهاده باشد. بر همین اساس بود که هنوز هیچکس نتوانسته تحلیل دقیقی از بنیان فکری و سیاسی آن ارائه دهد. بدین ترتیب، جز ارضاء جاه طلبی و سلطه استبدادی شاه که دیگر برای آن حد و حصری نبود، نمی توان انگیزه های اصلی تأسیس حزب رستاخیز را توجیه کرد. در مجموع، دلایلی که شاه پیرامون ضرورت تأسیس حزب رستاخیز بر می شمارد، عاری از هرگونه نظم اصولی و منطقی است. مطالعه اظهارات شاه در دلایل تأسیس حزب رستاخیز حاکی از این واقعیت است که او نه تنها

شناختی جدی از خواسته ها و تمایلات و نیازهای جامعه ایرانی نداشت، بلکه، برای دولتمردان ریز و درشتش هم اعتباری قائل نبود. شاه حتی نپذیرفت که درباره تأسیس حزب رستاخیز با اطرافیان خود مشورت کند. حتی گروه پرطمطراق بررسی مسائل ایران که تعداد آنان به 600 تن می رسید، هرگز طرف مشورت شاه قرار نگرفت. به راستی شاه دچار بیماری جنون استبدادخواهی شده بود!

موافقان و مخالفان تأسیس حزب رستاخیز

1- موافقان:

از همان نخستین روزهای آغاز فعالیت حزب رستاخیز گروهی از اندیشه پردازان مدافع رژیم پهلوی در نشریات مختلف کشور به انحاء مختلف کوشیدند از منظر سیاسی، اجتماعی و نیز فلسفی علت وجودی و ضرورت تاریخی تأسیس حزب رستاخیز را تئوریزه کنند و به شبهاتی که از سوی مخالفان نسبت به این پدیده نوظهور در

عرصه سیاسی کشور ابراز شده و می شد پاسخی در خور بدهند. به ویژه، شاه در همان جلسه تاریخی روز یکشنبه 11 اسفند 1353 آشکارا از دانشگاهیان و صاحبان علم و اندیشه تقاضا

کرده بود در تبیین و تحلیل فلسفه وجودی و ضرورت انکارناپذیر تأسیس حزب رستاخیز از هیچ تلاشی فروگذار نکنند. بدون تردید خطاب شاه به کسانی بود که دل در گرو نظام حاکم بر کشور داشتند. همچنان که قریب به اتفاق کسانی که در ارکان حاکمیت موجود کشور سهمی داشتند، در تأیید و تمجید از حزب رستاخیز تردیدی به خود راه ندادند. اما آنچه در اینجا

مدنظر ماست بررسی دیدگاههای کسانی است که به انحاء مختلف در صدد برآمدند از نظر سیاسی، اجتماعی و فلسفی حزب رستاخیز را تئوریزه کرده و ضرورت تاریخی علت وجودی آن را به مستمعین و خوانندگان آثار خود بشناسانند و شاید اجتناب ناپذیر باشد که

جهت اجتناب از اطاله کلام به تشریح دیدگاههای فقط معدودی از موافقان به اصطلاح تئوریک حزب رستاخیز اکتفا کنیم.

در میان نظریه پردازان دوره پهلوی احسان نراقی⁽¹⁾چهره ای آشناست. وی از معدود

اندیشمندانی محسوب می شود که به رغم برخی انتقاداتش از روش سیاسی حاکم بر دوره پهلوی، هرگز با حاکمیت وقت از در مخالفت وارد نشد و تا واپسین ماههای حضور شاه در ایران، چندین بار با او ملاقات کرد و شاید به نوعی امیدوار بود توصیه های او کورسویی برای نجات کشتی طوفان زده و در حال احتضار رژیم پهلوی باشد.⁽¹⁾نراقی در یکی از واپسین آثارش⁽²⁾که در سالهای پایانی دهه 1370 در ایران منتشر گردیده به صراحت مدعی شده است که رژیم پهلوی قابلیت لازم برای اصلاح پذیری داشت، ولی تلاشی جدی برای بهره گیری از

این پتانسیل موجود صورت نگرفت. گرچه، نراقی دلیلی برای این ادعای خود ارائه نمی کند،

اما سخن وی عاری از هرگونه منطقی است. شاید کاملاً اتفاقی بوده باشد که هم زمان با آغاز

انتقادهای صریح شاه از دموکراسیهای غربی، احسان نراقی هم سلسله انتقاداتی از تمدن جدید غرب مطرح نموده، در برخی آثارش نظیر «آنچه خود داشت» آشکارا ایرانیان را به پرهیز از رفتار سیاسی، اجتماعی غربی دعوت می کرد و شفای مشکلات مبتلابه را در درون جامعه ایرانی جستجو می نمود.

احسان نراقی تا واپسین روزهای حیات نظام شاهنشاهی از آسیب شناسان و نظریه پردازان جدی رژیم باقی ماند و هیچگاه شاه و رژیم او را از توصیه ها و چاره سازیهای

راهبردی خود محروم نساخت. هنگامی که حزب رستاخیز به یکباره جایگزین احزاب سیاسی پیشین شد، احسان نراقی از جمله افرادی بود که، به این پدیده روی خوش نشان داد و آن را در راستای پیشبرد اهداف رژیم پهلوی مفید ارزیابی کرد. همچنانکه، در روزنامه آیندگان، مطلبی به نقل از وی به چاپ رسید که اقدام شاه در تأسیس حزب رستاخیز را به فال

نیک گرفته بود. نراقی در ابتدای سخنان خود تمدن غرب و الگوهای سیاسی حاکم بر آن سرزمین را نکوهش می کرد. همچنان که شاه، طی سالهای اخیر سلطنت، پیوسته دموکراسی حاکم بر کشورهای اروپایی و آمریکا را سخت به باد تمسخر می گرفت. به همین دلیل، نراقی

توضیح می دهد:

خلاصه آن که الگو و طرح تمدنی غربی اعتبار سابق خود را از دست داده است، حتی در خود مغرب زمین متفکرانی پیدا شده اند که به کنجکاوی در مراکز دیگر جهان که در آنجا جنب

و جوشی تازه پیدا شده است بنگرند. اینک به عقیده این جانب رسالت و مسئولیت جدید ملت

ما و همه افراد کشور وظیفه سازمان جدیدی که در شرف تکوین است [مقصود حزب رستاخیز

است ]اگر عالم در تحقیق علمی خویش، هنرمند در خلاقیت هنری اش، صنعتگر در کار صنعتی اش، کارگر در کار صنعتی اش، کشاورز در کار کشاورزی اش هر کدام توانستند به احساس

و ادراک علمی و هنری و فنی خود امکان تجلی و بروز ظهور بدهند مشارکت عملی [در حزب رستاخیز ]شده است. فقط از راه آفرینندگی و ایجاد دلبستگی هاست که احساس سرافرازی و اعتماد به خود جایی برای احساس حقارت باقی نمی گذارد. در دور افتاده ترین نقاط کشور، در کوهپایه های دور دست روستائیان فراوانی هستند که در این فکر و ابتکار و قابلیت آفرینندگی

بسیارند، فقط ما باید به این اصل اعتقاد پیدا کنیم که به خوبی می توان هم تکنولوژی جدید را به منظور افزایش بازده بر وضع آنها تطبیق داده و هم امکان ابداع به آنچه عشق دارند برای آنها فراهم کرد. شکوفایی این استعدادها و توجه به علایق اجتماعی و مدنی در همه افراد کشور و به قول عرفا درک عشق آنان است که مظهر آن یک فرهنگ اصیل و معقول ملی است که موجب می شود هر کسی در این خانه خود را صاحب خانه بداند. چون در این صورت هر کسی اثری از

خود در خانه می بیند. همین است به نظر اینجانب معنی و مفهوم مشارکت بالفعل عامه مردم و جلوه ای از رستاخیز ملی ایران.⁽¹⁾

به مانند احسان نراقی کسانی دیگری هم بودند که طی همان دوران، مقالاتی در انتقاد از دموکراسیهای غربی و حمایت تلویحی و آشکار از حزب واحد رستاخیز ملت ایران منتشر ساختند. ابراهیم جهان نما، در گفتاری تحت عنوان «دموکراسی ها در همه جا از نفس افتاده اند» در صدد برآمد با تأسی به نوشته ها و دیدگاههای برخی فیلسوفان سیاسی غرب از جایگاه

دموکراسی و نقش آن در جهان معاصر بکاهد و به طور تلویحی مخاطبان خود را به سوی آشتی با حزب جدید سیاسی حاکم بر ایران سوق دهد.⁽¹⁾از سوی دیگر، نوشته هایی در نشریات آن دوره به چاپ می رسید که به گونه ای طنزآمیز، روش سیاسی حاکم بر غرب را به

سخره می گرفت که هشداری بود به ایرانیانی که تصور می کردند دموکراسی می تواند دستاوردی بیش از نظام سیاسی حاکم بر کشور به ارمغان آورد. این نوشته ها بیش از هر کس

به مذاق شخص شاه خوش می آمد تا گمان کند دیدگاههای او در انتقاد از دموکراسی غربی بی طرفدار نیست.⁽²⁾نشریه «خواندنیها» در همان دوران، مقاله ای به چاپ رسانید که از قول یکی از روزنامه نگاران فرانسوی «لودژولین» دموکراسی حاکم بر غرب را به شدت مورد انتقاد قرار می داد و از رسواییهای این پدیده (دموکراسی) و ستمی که از ناحیه آن بر بشر

امروزی رفته بود، داد سخن در می داد. هر چه بود این مقاله، دقیقا همان ایراداتی را بر

دموکراسی وارد می ساخت که شخص شاه بارها از آن منظر، آسیبهای گریبانگیر این شیوه سیاسی حاکم بر غرب را به باد تمسخر و انتقاد گرفته بود.⁽³⁾خواندنیها مقاله دیگری نیز از پیترسایدلینتر منتشر کرد که او هم از منظری مشابه، از شکست تجربه های دولت سازی دموکراتیک در برخی کشورهای پیرامونی خبر می داد.⁽⁴⁾محمود عنایت⁽⁵⁾هم مطلبی تحت

عنوان «دموکراسی در چیست» در نشریه خواندنیها به چاپ سپرد که به برخی دیگر از جنبه های آسیب پذیری دموکراسی در کشورهای مختلف جهان چنین اشاره می کرد:

«مجله اخبار آمریکا و گزارش های جهان» با گروهی از کارشناسان امور اجتماعی و سیاسی و اقتصادی گفتگوی مفصلی ترتیب داده بود تحت اینکه «آیا دموکراسی در حال مرگ است؟» تقریبا هیچ یک از کارشناسان تا آنجا که من دقت کردم به این سئوال جواب مثبت نداده بودند و از چند پاسخی که در من به عنوان یک خواننده ساده حسن اثر گذاشته بود یکی پاسخ آقایی بود به نام چارلز فرانکل (استاد فلسفه دانشگاه کلمبیا) او گفته بود که از علل ضعف دموکراسی در کشورهای دموکراتیک این است که مردم به درستی حدود و ثغور حقوق خود را تشخیص ندادند. توجه نکردند که دموکراسی نظام بحث و نقد آزادانه و نظام استدلال و احتجاج است و در آنجا که بحث و نقد معقول و مدارا و تحمل و منطق وجود ندارد، دموکراسی هم افسانه پوچی بیش نیست. اگر در بعضی از کشورهای جهان سوم نظیر هند تجربه دموکراسی با شکست مواجه شد، علت این بود که آنها از روز اول دموکراسی نیم بندی داشتند. دموکراسی با عوام فریبی سر سازگاری ندارد و ایمان به دموکراسی لازمه اش ایمان و اعتقاد به این اصل اصیل است که به قول آبراهام لینکلن همه مردم را برای همیشه نمی توان فریفت. یکی از عواملی که برای مدتی می تواند دموکراسی را به خطر بیندازد جاذبه های سطحی افراد است. یک کسی که

چهره گیرایی داشته باشد یا خوب بتواند حرف بزند تا مدتی می تواند مردم را به دنبال خود

بکشاند. اما اگر او اعتقادی به سخنان خود نداشته باشد دموکراسی را در معرض خطر قرار

می دهد و متأسفانه وجود تلویزیون هم این خطر را تشدید کرده است. دموکراسی یونان را هم

همین کیفیت از بین برد. به همین جهت است که می گویم دموکراسی را با عوام فریبی نمی توان

راه برد. راه پیشرفت دموکراسی، تعقل و تفکر و اعتقاد عمیق به اصول دموکراسی است و کسی

که خود به این اصول معتقد نباشد هرگز نمی تواند دیگران را به راه راست ارشاد کند.

زمامداران عاقل و دوراندیشی مثل پریکلس را یونانی ها از اریکه قدرت به زیر کشاندند و شخصی مانند توسیدید را که محاسن ظاهرفریبی داشت به رهبری خود برگزیدند و افلاطون می گوید این نظربازی و ظاهرپرستی، دموکراسی یونان را کشت.⁽¹⁾

یکی از مهم ترین افرادی که در حمایت از فکر تأسیس حزب رستاخیز و ضرورت تاریخی تأسیس آن، دیدگاه های خود را مطرح کرد، داریوش همایون⁽²⁾

او چند سالی به چاپ کتاب هم مشغول بود و برای اولین بار، «کتابهای جیبی» را در ایران انتشار داد. رساله «توسعه سیاسی ایران» و «تحقیقی درباره اصلاحات ارضی در ایران» از تألیفات اوست. همایون دو کتاب «طبقه جدید» و «جنگهای صلیبی» را هم ترجمه کرده است. ساواک داریوش همایون را از عناصر برجسته حزب سوسیالیست ملی (سومکا) معرفی می کند که با عناصر خارجی هم روابطی داشت. او مدتی کارمند وزارت دارایی، عضو سیاسی روزنامه اطلاعات بود و با محمد درخشش دوست بود. همایون با هما زاهدی، فرزند سپهبد فضل اللّه زاهدی (و خواهر اردشیر زاهدی) ازدواج کرد. حمید همایون پسر عموی داریوش همایون و خبرنگار روزنامه رستاخیز (ارگان حزب رستاخیز) به منابع ساواک گفته بود که مخارج روزنامه آیندگان را دولت اسرائیل تأمین می کند و خود داریوش همایون عضو سازمان سیا (A. I. C.) است و از سوی اردشیر زاهدی، برادر همسرش حمایت می شود. داریوش همایون با محافل بالای رژیم پهلوی ارتباط نزدیکی داشت.

با تأسیس حزب رستاخیز همایون روزنامه آیندگان را در راستای اهداف و خواسته های حزب رستاخیز سازمان داد و خود از همان آغاز از رهبران و مسئولان درجه اول و کلیدی حزب رستاخیز شد. وی مدتی طولانی عضو هیأت اجرایی و دفتر سیاسی حزب بود و چندی هم قائم مقام دبیرکل حزب شد. همایون همزمان با داشتن مناصب کلیدی در حزب رستاخیز از 16 مرداد 1356 به عنوان وزیر اطلاعات و جهانگردی در کابینه دکتر جمشید آموزگار جای گرفت. (برای کسب اطلاعات بیشتر بنگرید به: مرکز بررسی اسناد تاریخی؛ داریوش همایون به روایت اسناد ساواک، صص 180-181، و صص 203-206؛ و: مرکز بررسی اسناد تاریخی؛ عبدالعظیم ولیان به روایت اسناد ساواک، ص 487؛ و: باقی، عمادالدین (به کوشش)؛ تحریر تاریخ شفاهی انقلاب اسلامی ایران، ص 31؛ صالحیار، غلامحسین؛ چهره مطبوعات معاصر، ص 145؛ و: مرکز نشر اسناد لانه جاسوسی؛ مجموعه اسناد لانه جاسوسی آمریکا، جلد اول، 225).

نویسنده و نظریه پرداز سیاسی بود که در دوران فعالیت حزب رستاخیز به پشتیبانی از آن پرداخت و برخی جنبه های آسیب پذیری آن را نیز طرح کرد. در 20 اسفند 1353 نشریه خواندنیها مطلبی تحت عنوان «همه چیز از نو آغاز می شود» از همایون به چاپ رسانید که چند روز قبل از آن در روزنامه آیندگان منتشر شده بود. در یادداشت همایون که از یک سو بر تأسیس حزب واحد رستاخیز خوشامد می گفت و از سوی دیگر جنبه های آسیب پذیری آن را بر می شمرد، آمده بود:

نظام چند حزبی پیشین به سبب نابرابری بی اندازه نیروی احزاب، نشانه های روزافزونی از خشکی و سنگ شدن نشان می داد. در عین حال کمترین فعالیت یک حزب مخالف می توانست حزب اکثریت را به محافظه کاری بیش از اندازه و گریز از هر چه که کمترین بیمی درباره اش

می رفت بیندازد.

از سویی در سیاست کلی کشور مجال چندانی برای حرکت و مانور نمی ماند و از سویی در خود احزاب بیم از به هم زدگی و نارضایی و اختلاف، سرپوش بزرگی می شد که روی هر حرکتی را می گرفت. نگهداری یگانگی درونی حزبی حتی به بهای امتیازهای زیان آور، نرنجاندن دسته ها و جناح های گوناگون، قبول نکردن هیچ ریسک به ویژه در زمان های حساس

مانند انتخابات، این همه رهبری های حزبی را از پاره ای اقدامات اصلاحی پردامنه بازمی داشت.

رقابت در میان احزاب رقابتی سخت نابرابر بود، ولی این قدر بود که آنان را از هر تکان درونی بترساند و ناگزیر به مصالحه های ناسودمند کند.

در یک حزب واحد، در حزب رستاخیز ملی ایران، بیمی از آن رقابتها نخواهد بود. هیچ کس نخواهد توانست با این استدلال که کشاکش های درونی به سود مخالفان حزب تمام خواهد

شد جلوی بحث سازنده و حرکت اصلاحی را بگیرد. حزبی که به همگان تعلق دارد و از همگان

است از چه کسی هراسی خواهد داشت؟ در صفوف چنین حزبی می توان به هر بحث سازنده و حرکت اصلاحی دست زد، دست کم از لحاظ نظری امکان چنین آزادی عمل بیشتر خواهد بود.

چه در حزب ایران نوین و چه در حزب های دیگری که به رستاخیز ملی ایران پیوسته اند کسانی هستند که حزب برایشان بسیار سودمندتر بود تا آنان برای حزب. کسانی هستند که با

پیوستن به حزب، هر حزب که بود، بسیار کسان دیگر را از پیوستن باز می داشتند. کسانی هستند

که چون خار در چشم مردمان می رفتند و می روند. در گذشته این کسان را نمی شد از برابر چشم مردم دور کرد. یگانگی درونی حزب، ضرورت نشان دادن یک صف واحد به حزب رقیب، ترس از به هم خوردن اوضاع، متهم شدن به بی تدبیری و ضعف رهبری، رهبران حزبی را ناگزیر می ساخت که مدارا و مماشات کنند.

اکنون به دست رهبری های حزب ایران نوین و حزب مردم، به ویژه حزب ایران نوین که بسیار نیرومندتر و گسترده تر است، فرصت بزرگی افتاده است که دست کم صفوف حزب تازه را

از آن گونه کسان که وصفشان مختصری رفت بیالایند. آنها را در رده های مقدم قرار ندهند.

مردان و زنان خوشنام تر و پذیرفتنی تر را پیش بیندازند.

از نخست وزیر - دبیر کل نقل می کنند که این روزها پیوسته می گوید هیچ تفاوتی میان آنها که امروز به حزب رستاخیز ملی ایران می پیوندند با آنها که سالها در حزب ایران نوین تلاش

کرده اند نیست. این حق ناشناسی از زنان و مردان ایران نوین است. کسانی که امروز به دعوت

شاهنشاه پاسخ می دهند باری در گذشته در این کشور، در جاهای گوناگون، کار کرده اند و رنج برده اند.

اما نخست وزیر - دبیر کل می خواهد حزب تازه را در نخستین روزهایش از آسیب طبقاتی شدن مصون دارد. مفهوم دیگر این سخن آن است که همه چیز از نو آغاز می شود، حزبی تازه

به جهان می آید، آزاد از بسیاری سنگ های آسیا که بر گردن حزب های پیشین، به ویژه ایران

نوین، افتاده بود. زیرا ایران نوین، حزب حکومت و قدرت بود و کشش بیشتری برای

فرصت طلبان و سودجویان داشت.

اما در برابر آن فرصت طلبان و سودجویان که سیل وار به حزب رستاخیز ملی ایران خواهند ریخت آن فرصت طلبان و سودجویان حزب های پیشین به چیزی گرفته نمی شوند. دشواری در پیش است.⁽¹⁾

خواندنیها چند روز بعد، از داریوش همایون یادداشت دیگری به چاپ رسانید که در آن ویژگیهای حزب واحد رستاخیز و تفاوت آن را با احزاب توتالیتر برشمرده بود. وی نظیر یادداشت قبلی، سخن را در انتقاد از سوء عملکرد احزاب پیشین آغاز می کند که امکان مشارکت بیشتر سیاسی را از مردم کشور سلب کرده بودند و اینک حزب رستاخیز با گستره ای به وسعت تمام کشور توانسته بود این نقیصه بزرگ احزاب گذشته را به آسانی برطرف سازد و «زمینه برای تحقق یافتن درجه بسیار بالایی از انبازی (مشارکت) سیاسی در جامعه ایرانی فراهم شده است». همایوندر ادامه برای پاسخ به شبهاتی که در پیرامون تک حزبی شدن نظام سیاسی ایران (که تعبیر به گسترش شیوه استبدادی حکومت در ایران می شد) به وجود آمده بود، ضروری می بیند ماهیت دموکراتیک حزب رستاخیز را برای مخاطبان خود تشریح کند. در بخشهایی از این گفتار، چنین می خوانیم:

رستاخیز ملی ایران یک حزب واحد است و ایران یک حزبی شده است. ولی این نه بدان معنی است که حزب واحد ایران از زمره احزاب کلی گرا (توتالیتر) است و با اصول دموکراسی

منافات دارد. در رتبه اول باید توجه داشت که هر حزب واحدی کلی گرا نیست و هر حزب کلی گرا واحد نیست. در ترکیه حزب خلق از 1920 تا 1950 یک حزب واحد بود ولی با احزاب

کلی گرای اروپایی همزمان خود (کمونیست، فاشیست، ناسیونال سوسیالیست) چه از نظر سازمان

و چه روحیه و چه زمینه اجتماعی تفاوت های آشکار داشت. نظام های فرانسه و ایتالیای امروز

احزاب کمونیست کلی گرا هستند. ولی حزب واحد نیستند.

در حزب رستاخیز ملی ایران از آن انضباط سخت که زندگی عضو حزب را سراسر (چه در حزب و چه بیرون از آن) در بر می گیرد و پر می کند، از سختگیری در قبول اعضاء (که ویژگی

احزاب کلی گرای چپ و راست است)، از تصفیه های منظم، از یک لختی (مونولیت) نشانی نخواهد بود. این حزبی خواهد بود با درهای گشاده بر روی همه مردمان، با جناح ها و گروههای

گوناگون در درون خود که یا اختلاف سلیقه دارند و یا مهم تر از آن، نماینده منافع گوناگونی

هستند که یک جامعه نوین سیاسی شامل آنهاست و آنها را در برابر هم قرار می دهد تا هیچ یک بر دیگران مسلط نگردد و منافع جمعی حفظ شود.

در یک حزب کلی گرا، هر فرد یا گروهی که با رهبری یک لخت (مونولیت) سیاسی و فکری و اداری حزب موافقت نداشته باشد به حزب راه نمی یابد و اگر بیاید تصفیه می شود. در حزب

واحد ایران شاهنشاه یکی از تأکیدهای مهم را بر وجود جناح های گوناگون که با هم رقابت کنند قرار داده اند. پیداست که با چنین فرض مقدماتی حزب رستاخیز ملی ایران به هیچ یک از سلاح های ایدئولوژیک و سازمانی حزب های کلی گرا که برای تکمیل یک خط فکری در درون حزب ابداع شده اند مسلح نخواهد گردید.

این یک حزب «دکترین» نیست که جای میهن و خانواده و زندگی شخصی اعضای خود را بگیرد و شامل همه امور زندگی آنان بشود. اعضای آن آزادی فکر زیاد دارند. البته درباره

استراتژیکی کلی حزب و روش های حکومتی آن توافق هست، ولی در آن همه چیز قابل تغییرهای گوناگون است. حزب یک «دکترین» ندارد. به عنوان یک نظام کامل فلسفی که همه اجزاء آن به هم پیوسته باشند و همه چیز را توضیح و تشریح کند. این حزبی نیست که به پوشاک

یا سلیقه هنری اعضای خود کاری داشته باشد، یا درباره فیزیک نوین یا روانکاوی عقاید ویژه و مقدس خود را داشته باشد.

حزب واحد ایران، چنان که خطوط کلی آن از سوی شاهنشاه کشیده شده به جای آن که وسیله ای برای تحصیل اراده یک رهبری بر توده های مردم باشد، وسیله بسیج سیاسی گروههای

بی شمار جمعیت ایران است تا کشاکش ها و رقابت های خود را در صف های آن انجام دهند.

چه آن ها که نمی خواستند از میان چند حزب با تفاوت های نامشخص یکی را برگزینند و چه

آن ها که با توجه به برتری خردکننده یک حزب بر حزب های دیگر امیدی به فعالیت سیاسی نمی دیدند، خواهند توانست به حزب تازه بپیوندند.

در واقع نظام چند حزبی پیشین ایران از نظر انبازی سیاسی بسته تر از نظام یک حزبی آینده بود. در آن نظام یک گروه سیاسی که قدرت حکومتی را به دست داشت، سوار بر موج پیروزی های اقتصادی و سیاسی و اجتماعی انقلاب ایران، انحصاری بر قدرت به دست آورده بود که برای هیچ گروه سیاسی دیگر کمترین امیدی را نمی گذاشت.⁽¹⁾

همایون طی مطلبی دیگر که در 30 فروردین 1354 در روزنامه آیندگان به چاپ رسانید با اشاره به روند توسعه کشور که به زعم باطل او، با هدایت شاه افق روشنی پیش روی مردم کشور گشوده بود، نظام چند حزبی پیشین را ناکارآتر از آن ارزیابی کرد که قادر باشد گام به گام این توسعه روزافزون، راه تعالی را بپیماید و نظام حاکم ناگزیر از تأسیس حزبی جدید و

فراگیر بود تا با بهره گیری از توانمندی اقشار گسترده تری از مردم کشور کاروان توسعه کشور را پیش ببرد. در بخشهایی از این قضاوت همایون در باب ضرورت تأسیس حزب رستاخیز

چنین آمده بود:

احزاب گذشته یکی بیشتر و دیگری کمتر به درجه ای از فعالیت سیاسی و بسیج قشرهای مختلف جامعه دست یافتند [...] احزاب گذشته نتوانستند همه آن قشرهایی را به میدان فعالیت سیاسی بکشانند که قابلیت بسیج شدن را داشتند. هر چه قدر ایران در راه صنعتی شدن از پیکار

علیه واپس ماندگی در افزایش اعتبار جهانی خود جلوتر می رفت، به همان نسبت نظام دو یا چند حزبی ما نابهنگام تر می شد و نیاز به جنبشی بزرگتر که سوای احزاب قشرهای غیرحزبی جامعه را نیز به میدان تلاش سیاسی بکشاند شدیدتر می گردید. رستاخیز ملی ایران پاسخ به این ضرورت

است. بدیهی تر از این نبود که شاهنشاه به عنوان مقامی فرای احزاب و گروهها و علقه های

گوناگون جامعه رهنمودهای این رستاخیز را صادر فرمایند[...] زیر این پوشش بزرگ است که باید همه گرایش ها و گروههای گوناگون گرد آیند و با مباحثات بارورکننده خود جنبش را به پیش ببرند، بحث و جدال های اساسی اندیشه ها را بارور سازند و به رستاخیز آن جاذبه ای را بخشند که در خور آن است⁽¹⁾

داریوش همایون در عقیده خود بر لزوم حمایت از آرمان های حزب رستاخیز و نقشی که آن حزب می توانست در توسعه سیاسی، اقتصادی کشور بر عهده بگیرد تا هنگام انحلال آن کماکان وفادار ماند. در کتابی که در سال 1992 م تحت عنوان «گذار از تاریخ»، در پاریس منتشر کرد، از اینکه حاکمیت در نهایت به این نتیجه رسید حزب رستاخیز را منحل کند، تأسف می خورد و آن را اشتباهی بزرگ می داند. زیرا، در غیر این صورت می توانست در برابر

مخالفان از رژیم حمایت نماید. وی تجربه خود را در حزب رستاخیز چنین شرح می دهد: «در مورد حزب رستاخیز من از نقش خود بسیار سربلندم و معتقدم که آن حزب می توانست کار بکند. آن حزب آن جور که من می دیدمش ایران را می برد به طرف یک سیستم چند حزبی، منتهی قدم به قدم و به تدریج. ایران هم چاره ای نداشت جز این که به تدریج و قدم به قدم اصلاح شود.»⁽²⁾

سناتور عماد تربتی که از دوستان علم و حامیان حزب مردم به شمار می رفت، روز 12 اسفند، یک روز پس از اعلام تأسیس حزب رستاخیز، در جلسه علنی مجلس سنا بر این تصمیم شاه صحه گذارد و از تشکیل حزب رستاخیز به عنوان ضرورتی تاریخی نام برد. وی محتوا و چارچوب سخنان شاه در جلسه روز قبل را اساس تجلیل خود از فکر تأسیس حزب

رستاخیز قرار داد و به تأسی از اظهارات شاه سیاهه تلاشهایی را برشمرد که وی از آغاز سلطنتش در راه توسعه کشور و نیز به دست آوردن استقلال سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به انجام رسانیده بود. عماد تربتی پس از فهرست کردن اقداماتی که شاه تا آن هنگام در عرصه

داخلی و خارجی در راه اعتلای کشور برداشته بود، فلسفه وجودی حزب را چنین تبیین کرد:

«رویه دو حزبی و یا چند حزبی برای جمعی و بی تفاوتی و بی حزبی برای جمعی دیگر موجب تولید نفاق و نقار داخلی شده است و بایستی بسیاری از اوقات گرانبهای هر یک از متصدیان امور در چنین موقع حساس و تاریخی که برای کمتر ملتی در خلال تاریخ رخ می دهد به سخن چینی و بگو مگوهای داخلی صرف شود، یکی بگوید دولت حزبی و دیگری بگوید حزب دولتی، آن یکی بگوید انتقاد سازنده، دیگری بگوید انتقاد مغرضانه، جمع دیگری هم برای اینکه از این

گونه ماجراها فارغ باشند به هیچ یک از احزاب رو نیاورده به عنوان بی طرف و بی تفاوت در گوشه ای بی توشه گوش خوابانیده مطالب طرفین را در محافل نَقل نموده و نُقل مجالس قرار

دهند». در چنین وضعیتی، تأسیس حزب رستاخیز، گامی بود «برای حفظ وحدت ملی و به منظور هماهنگی کامل برای تشکیل صف واحد عمومی ملت ایران از حزب اکثریت و احزاب اقلیت و دیگر مردمی که از احزاب نظر به همین اختلافات گریزان بوده اند». لذا این حلقه ها

دست به دست هم داده، «به مصداق آیه شریفه (اعتصموا بحبل اللّه جمیعا و لا تفرقوا)⁽¹⁾عموما دور یکدیگر گرد آمده و در زیر پرچم شاهنشاهی واحد و قانون اساسی واحد و انقلاب سفید

واحد و رهبری واحد، حزبی واحد تشکیل [داده، تا]، گام های سریع خود را در صف واحد در راه مقاصدی بزرگ با راهنمایی های بزرگ رهبر خود بردارند».⁽²⁾

عماد تربتی گفتار خود را با تحلیل سه اصل بنیادین حزب رستاخیز (نظام شاهنشاهی، قانون اساسی و انقلاب سفید شاه و ملت) پایان می دهد و در ستایش از آن اصول بسیار مواظب است که در چارچوب تحلیل هایش کمترین درجه خطاپذیری در تأیید و حتی تکرار سخنان شاه را مراعات نماید.⁽³⁾

دکتر عنایت اللّه رضا،⁽⁴⁾دو سال پس از آغاز فعالیت حزب رستاخیز طی مقاله ای که در

نشریه «اندیشه های رستاخیز» چاپ گردید، آشکارا به صف موافقان حزب رستاخیز پیوست. از انگیزه او در نوشتن این مقاله اطلاعی نداریم. اما، با توجه به اینکه پس از سپری شدن دو سال از فعالیت حزب رستاخیز نشانه های آشکاری از ناکارآمدی و نیز عدم استقبال جدی مردم از آن، نیازی به جستجوی فراوان نداشت، به نظر می رسید موضع گیری موافق او در قبال حزب، اندکی دیر هنگام بوده باشد. عنایت اللّه رضا از منظری فلسفی تحولات سیاسی،

اجتماعی ایرانِ دهه 1340 و اوایل دهه 1350 را مورد توجه قرار می دهد و می کوشد رخدادهایی نظیر اصلاحات موسوم به انقلاب سفید و سپس تأسیس حزب رستاخیز را همچون ضرورتی اجتناب ناپذیر به مخاطبانش بقبولاند.

به نظر عنایت اللّه رضا، پدیده ها و تحولات هر جامعه ای متمایز از سایر جوامع بوده و ارزشها و معیارهای پذیرفته شده در هر اجتماعی نباید فراتر از تمایلات جمعی آن صورت بندی شود. به نظر وی، تحول سیاسی ایران از نظام چند حزبی به نظام تک حزبی امری طبیعی و از منظر تحولات اجتماعی، ضرورتی غیرقابل انکار بود. در واقع، اینگونه تحولات نمی تواند از منظری غیر عقلایی که صرفا تمایلات استبدادجویانه شاه موجبات آن

را فراهم آورده باشد، صورت گیرد؛ بلکه در ورای این اقدامات خواسته هایی اجتماعی خودنمایی می کند. رضا با این استدلال، اصلاحات موسوم به انقلاب سفید را ضرورتی اجتماعی، سیاسی ارزیابی می کند که به موجب آن در شرایط ناکارآیی نظام سیاسی، اجتماعی

و اقتصادی پیشین حاکمیت به نمایندگی از تمایل اجتماعی بر انجام آن همت گمارده است. او

از این تمایلات اجتماعی به «گوهر وجودی جامعه» تعبیر می کند و اقدام شاه در انجام اصلاحات دهه 1340 و سپس تأسیس حزب رستاخیز را در چارچوب تعهد حاکمیت به حفظ و نگهداری و نیز اعتلای این گوهر وجودی جامعه ارزیابی می کند.⁽¹⁾در بخشهایی از