مشخصات کتاب

سرشناسه : دهقان ، اکبر، 1344 -

عنوان و نام پدیدآور : آینه کمال : سیری گذرا در سیره امامان معصوم علیهم السلام در عراق / اکبر دهقان .

مشخصات نشر : قم : آستانه مقدسه قم ، انتشارات زائر، 1380.

مشخصات ظاهری : 247 ص.

فروست : انتشارات زائر آستانه مقدسه ؛ 51.

شابک : 8000 ریال : 964-6401-42-2

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

عنوان دیگر : سیری گذرا در سیره امامان معصوم علیهم السلام در عراق

موضوع : ائمه اثناعشر -- سرگذشتنامه

موضوع : زیارتگاه های اسلامی -- عراق

شناسه افزوده : آستانه مقدسه قم . انتشارات زائر

رده بندی کنگره : BP36/5/د9آ9 1380

رده بندی دیویی : 297/95

شماره کتابشناسی ملی : م 80-12825

زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام (آیینه کمال)

مؤلف: اکبر دهقان

چاپخانه: زائر آستان مقدس

ناشر: زائر آستان مقدس

نوبت چاپ: چهارم/ پاییز 1391

شمارگان: 1000 نسخه

تعداد نسخه های چاپ شده: 7000 نسخه

قیمت: 90000 ریال

شابک: 6-42-6401-964-978

کلیه حقوق محفوظ است

دفتر فروش: ابتدای خیابان شهید فاطمی (دور شهر) نبش کوچه شماره 3 پلاک 59

(مرکز آفرینش های فرهنگی هنری فاطمی) / 2-7745651 - نمابر: 7732398

نمایشگاه دائمی کتاب: حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه علیها السلام / صحن صاحب الزمان علیه السلام

تلفن: 7745651-7745652 / 7742519

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم شهناز محققیان

اشاره

آینه کمال

زندگانی چهارده معصوم علیهم السلام

نویسنده: اکبر دهقان

بسم الله الرحمن الرحیم

فهرست مطالب

پیش گفتار...21

حضرت محمد صلی الله علیه و آله

پیامبر اکرم صلی الله علیه و سلم از ولادت تا شهادت...28

حوادث عجیب هنگام تولّد پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله

شیون شیطان بزرگ...30

چوپانی محمّد صلی الله علیه و آله...30

دورنمایی از عصر جاهلیّت...31

1- جنگ و نا امنی...32

2- امتیازات طبقاتی و قبیلگی...32

3- بی عفّتی و انحراف جنسی...32

4- انسان کشی...32

5- وضع زن در جاهلیّت...33

6- بت پرستی در جاهلیّت...33

7- خرافات و بیهوده گرایی...34

8- لجاجت و یکدندگی...34

عوامل پیشروی سریع اسلام...35

جاذبه قرآن کریم...36

هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه...37

مباهات خدا به فرشتگان در مورد خوابیدن علی علیه السلام...38

ویژگی های پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله...39

سرزنش از بلال به خاطر لغزش اخلاقی...42

نگاهی به رویدادهای بعد از هجرت...43

سال اوّل هجرت...43

سال دوّم هجرت...44

سال سوّم هجرت...44

سال چهارم هجرت...44

سال پنجم هجرت...45

سال ششم هجرت...45

سال هفتم هجرت...45

سال هشتم هجرت...45

سال نهم هجرت...46

سال دهم هجرت...46

اشاره ای کوتاه به جنگ بدر...46

اشاره ای کوتاه به جنگ احد...48

سیمای حضرت حمزه...49

خاطره هایی از جنگ احد...50

معجزات پیامبر...54

1- دونیم شدن ماه...54

2- طعام زهر آلود...55

3- مژده پیامبر صلی الله علیه و اله به حضرت فاطمه علیها السلام...55

رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله...56

تصفیه حساب...57

اهانت هنگام وفات...58

امام علی علیه السلام

حضرت علی علیه السلام از ولادت تا شهادت...62

سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و اله درباره حضرت علی علیه السلام...63

حضرت علی علیه السلام از منظر خویشتن...65

نظرها و گفته ها درباره حضرت علی علیه السلام...67

علم حضرت علی علیه السلام...68

سیره ی عملی امام علی علیه السلام...70

عبادت علی علیه السلام...70

جود و سخاوت علی علیه السلام...72

عدالت حضرت علی علیه السلام...73

زهد علی علیه السلام...76

جهاد و شجاعت علی علیه السلام در میدان های جنگ...79

جنگ بدر و احد...79

جنگ خندق...80

علی علیه السلام برترین مجاهد...81

جرعه ای از حکمت های امام علیه السلام...82

فضائل حضرت علی علیه السلام...83

مظلومیت علی علیه السلام...87

گریه ی پیامبر صلی الله علیه و آله بر علی علیه السلام...87

گریه و تأثر فاطمه علیها السلام بر علی علیه السلام...88

درد دل با چاه...89

معجزات حضرت علی علیه السلام...90

آگاهی از نیّت مردم...90

تعلیم قرآن...90

گفتگوی علی علیه السلام با اصحاب کهف...91

پیشگویی علی علیه السلام درباره شهادت رُشید هَجَری...91

مرقد مطهّر امام علی علیه السلام...92

قبّه و بارگاه کنونی...93

صندوق مطهر...94

ضریح مقدس...94

روضه ی منوّره...94

قبور علمای شیعه در نجف...96

مساجد نجف...96

مدارس نجف...96

قبرستان وادی السلام...96

کوفه و جایگاه تشیع در آن...97

فضیلت معنوی مسجد کوفه و نماز در آن...97

ستون ها و محراب های هفتگانه در مسجد کوفه...99

مسجد سهله...100

مسجد زید بن صوحان...101

مسجد صعصعة بن صوحان...101

خانه ی امیر المؤمنین علیه السلام...101

حضرت مسلم و هانی بن عروه...101

آرامگاه هانی بن عروه...102

حضرت زهرا علیها السلام

حضرت فاطمه زهرا علیها السلام از ولادت تا شهادت...104

سیره عملی و علمی حضرت فاطمه زهرا علیها السلام...105

ایثارگری...105

رضایت همسر...107

مایه آرامش همسر...107

تواضع در برابر همسر...108

عدم تقاضا از همسر...109

به زحمت نیانداختن همسر...109

حجاب...110

قسمتی از خطبه حضرت فاطمه علیها السلام...110

ده گفتار دلنشین حضرت زهرا علیها السلام...112

امام حسن علیه السلام

امام حسن علیه السلام از ولادت تا شهادت...116

فضایل امام حسن علیه السلام...117

مقام ارجمند امام حسن علیه السلام از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله... 117

احترام حضرت علی علیه السلام به حسن و حسین علیها السلام...118

داوری امام حسن علیه السلام...121

سیره علمی و عملی امام حسن علیه السلام.... 123

عبادت امام حسن علیه السلام و خوف او از خدا...123

امام حسن علیه السلام در راه مکّه و خبر از آینده...124

حلم و شکیبائی...125

آزمایش یاران و بی وفایی آن ها...127

خیانت عجیب یاران و فرماندهان...128

شرایط صلحنامه و بیوفایی معاویه...129

نفرین امام حسن علیه السلام و آمین مردم...131

گرایش مردم معیار ارزش نیست...131

پاسخ های امام حسن علیه السلام...132

گفتار امام حسن علیه السلام...133

معجزات امام حسن علیه السلام...135

اخبار کربلا...135

همسر خیانتکار...136

امام حسین علیه السلام

امام حسین علیه السلام از ولادت تا شهادت...138

سیره ی علمی و عملی امام حسین علیه السلام...139

عبادت امام حسین علیه السلام...140

سخاوت امام حسین علیه السلام...141

ایثار امام حسین علیه السلام...141

عزت طلبی امام حسین علیه السلام...143

معجزات امام حسین علیه السلام...147

آداب زیارت...148

اهمیت زیارت امام حسین علیه السلام...149

فضیلت زیارت امام حسین علیه السلام...150

دو یادسپاری...151

جامعیت زیارت امام حسین علیه السلام...151

اوقات زیارت امام حسین علیه السلام...152

برتری زائر امام حسین علیه السلام بر زائر بیت الله...153

گریه ی پیوسته و جاودانه بر امام حسین علیه السلام...153

امام حسین علیه السلام همگام با قرآن کریم...154

امام حسین علیه السلام وارث پیامبران الهی...157

ویژگی های امام حسین علیه السلام...158

اهداف قیام امام حسین علیه السلام...161

بذل جان در راه دوست...162

تفاوت های بذل و هبه...163

فرسوده نشدن حادثه ی کربلا...163

شمار شهدای کربلا...164

شهدای اهل بیت امام حسین

نام های مختلف کربلا...166

سیر تاریخی مرقد امام حسین علیه السلام...166

توصیف عمومی حرم امام حسین علیه السلام...169

حضرت ابوالفضل علیه السلام

حضرت ابوالفضل علیه السلام...172

القاب حضرت عباس علیه السلام...173

ویژگی های حضرت ابو الفضل...174

1- علم و معرفت...174

2- ادب...174

3- عبودیّت...174

4- پرچمدار کربلا...175

5- وفاداری...175

منزلت حضرت عباس علیه السلام...176

توصیف عمومی مرقد حضرت ابو الفضل علیه السلام...177

امام سجاد علیه السلام

امام سجاد علیه السلام از ولادت تا شهادت...180

سیره علمی و عملی امام سجاد علیه السلام...181

امام سجّاد علیه السلام در روز عاشورا...181

برخورد شدید امام سجّاد علیه السلام با ابن زیاد...182

توبه پیرمرد بر اثر بیانات امام سجّاد علیه السلام...183

پاسخ امام سجّاد علیه السلام به غلط اندازی یزید...185

خطبه قهرمانانه امام سجّاد علیه السلام در شام...185

بهره برداری امام سجّاد علیه السلام از نهضت عاشورا...189

بی اعتنایی امام سجّاد علیه السلام به هشام و اشعار فرزدق...189

دستگیری فرزدق و عنایات امام سجّاد علیه السلام به او...191

تبعید امام سجّاد علیه السلام به شام...192

عبادت و نیایش امام سجّاد علیه السلام...193

مناجات جانسوز جوانی در نیمه های شب...193

معیار شخصیّت انسان...194

انفاق امام سجّاد...196

خراش های پشت مبارک امام سجّاد علیه السلام... 197

خسارت اهل باطل در قیامت...197

امام سجّاد علیه السلام در مراسم حجّ...198

حلم و بزرگواری امام سجّاد علیه السلام.... 198

گفتار امام سجّاد علیه السلام...198

معجزات امام علیه السلام...201

1- من به این تقسیم راضی نیستم...201

2- این بچّه آهو را به من ببخش...201

امام باقر علیه السلام

امام باقر علیه السلام از ولادت تا شهادت...204

سیره علمی و عملی امام باقر علیه السلام...205

ملاقات جابر با امام باقر علیه السلام...205

شاگردان امام باقر علیه السلام...205

جابر بن یزید جُعفی...206

زراره، ابوبصیر و محمّد بن مسلم و...206

آبان بن تَغلب و حمران بن اَعین...207

حَکَم بن عُتَیبه...207

مناظره با طاووس یمانی...207

سفر امام به شام...210

عبادت و بندگی خدا...210

مناجات امام باقر علیه السلام در سجده...211

انفاق و توجه امام به بینوایان...212

تسلیم در برابر مقدّرات خداوند...212

کار و کوشش...214

گفتار امام باقر علیه السلام...215

معجزات امام باقر علیه السلام...216

علم غیب...216

دو پرنده قُمری در حضور امام باقر علیه السلام و قضاوت آن حضرت...217

بینا شدن چشم ابو بصیر علیه السلام...217

امام صادق علیه السلام

امام صادق علیه السلام از ولادت تا شهادت...220

علم امام صادق علیه السلام...221

سخاوت امام صادق علیه السلام...222

عفو و بخشش...222

رضا و تسلیم...223

تواضع...223

امام در زمان خفقان...224

احترام به نام پیامبر اکرم علیه السلام...224

کار و کشاورزی...225

دادن مزد کارگر...225

ایجاد صلح...225

مبارزه با طاغوت...226

تأمین نیاز دشمن...226

گذشت از آزار همسر...226

خوشبویی...226

شانه زدن...227

سجده به هنگام حاجت خواهی...227

سجده بر تربت کربلا...227

چرا امام صادق علیه السلام قیام نکرد؟...227

گفتار امام صادق علیه السلام...228

معجزات امام...230

اطاعت حیوان از امام...230

استجابت دعا...230

زنده کردن گاو مرده...231

تصرف در چشم ابوبصیر...231

طیّ الارض...231

امام کاظم علیه السلام

امام کاظم علیه السلام از ولادت تا شهادت...234

سیره ی عملی امام کاظم علیه السلام...235

حلم و بردباری...235

جود و بخشش...235

دستگیری از درماندگان...236

احسان به دشمن...236

کشاورزی...237

عبادت امام کاظم علیه السلام...238

مبارزه ی امام کاظم علیه السلام با ستمگران...239

الف: مبارزه ی فرهنگی...240

ب: حدود فدک...240

ج: نهی از کرایه دادن شتر برای سفر حج...241

د: روح بی نیاز...242

ه: وحشت هارون از امام کاظم علیه السلام...242

و: نامه ی هشدار دهنده...243

ز:...244

امام کاظم علیه السلام از دیدگاه دانشمندان...244

سخنان امام کاظم علیه السلام...245

سلسله ی راویان و اصحاب امام کاظم علیه السلام...248

معجزات امام کاظم علیه السلام...249

1- نشستن در آتش...249

2- علم غیب...249

3- مائده ی آسمانی...250

4- تحوّل کنیز...251

5- تحوّل بشر حافی...251

6- ابراهیم و سیر شبانه به کوفه...252

7- شقیق بلخی...252

8- پاسخ امام کاظم به سؤال هارون در سفر حج...254

9- پذیرفتن دِرهم ظطیطه...256

10- راهنمایی امام کاظم علیه السلام...257

امام رضا علیه السلام

امام رضا علیه السلام از ولادت تا شهادت...260

سیره علمی و عملی امام علیه السلام...261

علم و دانش...261

عبادت...262

کار نکشیدن از مهمان...263

تواضع...263

مبارزه با طاغوت...264

عنایت به نماز اول وقت...264

بی اعتنایی به شیعه نماها...264

قاطعیت در ردّ خلافت...265

تقوی...265

توجه به نام خدا...266

توجه به وضع جامعه اسلامی...266

احترام به ایام محرّم...266

توجه به شاگردان...266

توجه به محرومین...267

نماز شب...267

شب زنده داری...267

روزه های امام علیه السلام...267

ادب...268

زهد...268

احسان...268

احترام به مردم...268

تعیین اجرت کارگر...269

معجزات امام...269

1- اخبار غیبی...269

2- قدرت امام...269

3- علم غیب و شجاعت...270

4- تأمین نیاز...270

5- بی اعتنایی به مادیات...270

امام جواد علیه السلام

امام جواد علیه السلام از ولادت تا شهادت...272

برکت برای شیعیان...273

خنثی شدن توطئه ی توطئه گران...273

امامت در کودکی...274

سیره عملی امام جواد علیه السلام...277

رابطه ی امام رضا علیه السلام با فرزندش...277

بزرگ منشی امام جواد علیه السلام در کودکی...278

احسان امام علیه السلام...278

تفکر امام در مصائب حضرت فاطمه علیه السلام...279

سخنان امام جواد علیه السلام...279

اصحاب و روایان...281

1- احمد ابن محمد بن ابی نصر برنظی...282

2- علی بن مهزیار اهوازی...282

3- محمد بن أبی عُمیر...282

4- صَفوان بن یحیی، محمد بن سَنان، زکریّا بن آدم...283

معجزات امام جواد علیه السلام...284

1- پاداش صدقه...284

2- شفا یافتن محمد بن میمون...284

3- سخن گفتن عصا به حقانیت امام جواد علیه السلام...285

4- علم غیب...285

5- سفرهای غیبی و شیعه گری علی بن خالد...286

6- احترام علی بن جعفر به امام جواد علیه السلام...287

7- مناظره ی امام جواد علیه السلام درباره ی خلفا ...288

8- آزمایش مأمون از امام جواد علیه السلام...289

9- مناظره یحیی بن اکثم با امام جواد علیه السلام...290

10- ترجیح نظریه ی امام جواد علیه السلام بر آرای دانشمندان...292

11- اقرار به امامت حضرت جواد علیه السلام....294

حرم کاظمین...294

روضه...295

مدفونین در حرم...296

1- ابن قولویه قمی...296

2- شیخ مفید رحمه الله...296

3- قبر خواجه نصیرالدّین طوسی قدس سره...297

امام هادی علیه السلام

امام هادی از ولادت تا شهادت...300

سیره ی عملی و اخلاقی امام هادی علیه السلام...301

1- عبادت...301

2- سخاوت...301

3- حلم و بردباری...302

4- نیکوکاری با دشمن...302

5- مبارزه با صوفیه...304

6- مبارزه با غُلات...305

آرای دانشمندان درباره امام هادی علیه السلام...306

اصحاب و شاگردان امام هادی علیه السلام...306

سخنان امام هادی علیه السلام...310

اخبار غیبی...311

هلاکت دشمن...312

احترام به امام علیه السلام...313

لبهّت و عظمت امام علیه السلام...313

دو نیم شدن نگین انگشتر...314

استجابت دعای امام علیه السلام...314

آگاهی ابوهاشم به زبان های مختلف...316

قوّت یافتن مرکب ابوهاشم...316

رسوائی توطئه گران...316

پاسخ های امام هادی علیه السلام به پرسش های پیچیده ی یحیی بن اکثم...318

قدرت ملکوتی امام هادی علیه السلام...321

امام هادی علیه السلام در سرای گدایان...321

هلاکت شعبده باز...322

جسارت متوکّل به امام هادی علیه السلام...323

امام عسکری علیه السلام

امام حسن عسکری علیه السلام از ولادت تا شهادت...326

عظمت امام عسکری علیه السلام...327

سیره ی عملی امام علیه السلام...327

احترام به سادات...327

عبادت امام علیه السلام...328

احسان امام علیه السلام...329

تفسیر منسوب به امام عسکری علیه السلام...332

شاگردان و اصحاب امام عسکری...333

سخنان امام عسکری علیه السلام...333

خفقان شدید در زمان امام عسکری علیه السلام...335

قیام علویان در عصر امام عسکری علیه السلام...336

معجزات امام علیه السلام...336

اخبار از غیب...336

سخن گفتن به زبان های مختلف...337

نجات یافتن ابوهاشم از زندان...338

استجابت دعا...338

احسان به ابوهاشم جعفری...339

تحوّل روحی شکنجه گران امام عسکری علیه السلام...340

شهادت امام حسن علیه السلام و سه نشانه ی امامت حضرت مهدی علیه السلام...340

حرم عسکریین علیهما السلام...342

ضریح...343

حرم مطهّر...343

قبّه و بارگاه...343

رواق...343

صحن...344

سرداب مطهر...344

امام زمان علیه السلام

معصوم چهاردهم حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)...346

ویژگی های ظاهری و باطنی حضرت مهدی علیه السلام... 347

الف- ویژگی های ظاهری...347

ب- ویژگیهای باطنی...348

ویژگی های شخصی حضرت مهدی علیه السلام...349

فلسفه غیبت حضرت مهدی علیه السلام...352

1- خطر کشته شدن...352

2- امتحان و آزمایش...353

3- عدم بیعت با طاغوتیان...354

4- اجرای سنن انبیاء درباره حضرت مهدی علیه السلام...354

5- خدا نمی خواهد امام در میان قوم ستمگر باشد... 354

6- خالی شدن صُلب های کافران از مؤمنان... 355

وظایف شیعیان در زمان غیبت...355

منافع امام غایب علیه السلام...356

ویژگی های دوران غیبت حضرت مهدی علیه السلام...358

ویژگی های حکومت حضرت مهدی علیه السلام...360

ارزش انتظار و وظایف منتظران...364

مفهوم انتظار...364

ابعاد انتظار...364

برخی وظایف منتظران...366

فضیلت منتظران...367

پاداش منتظران...367

پیش گفتار

از نظر قرآن کریم، اهل بیت علیهم السلام دارای مکانت خاص و منزلت ویژه ای هستند.

آنان مقرّبان درگاه الهی، ستارگان هدایت، راه رسیدن به خداوند، کشتی نجات، صراط مستقیم، پیشگامان در خوبی ها، میزان الهی، راستگویان جامعه، راسخان در علم و دانش، شجره طیبه، معصوم و پیراسته از گناه و معصیت، نعمت های الهی، گواهان بر خلق، وارث زمین، عالم به کتاب الهی هستند. قابل توجه این که، یک چهارم قرآن کریم در باره ی آنان نازل شده است؛ القُرآنَ أربَعَةُ أرباعٍ رُبعٌ فینا أهلَ البَیتِ. ⁽¹⁾

در موقعیت و مرتبه ی آن امامان هدایت، همین بس که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دربارهٔ آنان فرمود: مکانت اهل بیت من نزد شما، منزلت سر و چشم نسبت به بدن را دارد؛ همان گونه که بدن به وسیله ی چشم هدایت می شود، انسان نیز به وسیله ی آنان به سعادت ابدی راه می یابد؛ اِجْعَلُوا أَهْلَ بَیْتِی مِنْکُمْ مَکَانَ اَلرَّأْسِ مِنَ اَلْجَسَدِ وَ مَکَانَ اَلْعَیْنَیْنِ مِنَ اَلرَّأْسِ فَإِنَّ اَلْجَسَدَ لاَ یَهْتَدِی إِلاَّ بِالرَّأْسِ وَ لاَ یَهْتَدِی اَلرَّأْسُ إِلاَّ بِالْعَیْنَیْنِ. ⁽²⁾

تعبیراتی که درباره ی مهرورزی به آن سفیران نور رسیده، قابل توجه است که

به پاره ای از آن اشاره می شود:

الف: ایمان تمام نمی شود مگر به محبت اهل بیت: لاَ یَتِمُّ اَلْإِیمَانُ إِلاَّ بِمَحَبَّتِنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ ⁽¹⁾

ب: نخستین سؤالی که از هر مسلمانی می شود، از محبت آن هاست؛ أَوَّلُ مَا یُسْأَلُ عَنْهُ اَلْعَبْدُ حُبُّنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ ⁽²⁾

ج: محبّت به اهل بیت برترین عبادت است؛ حُبُّنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ أَفْضَلُ عِبَادَهٍ ⁽³⁾

د: اساس و پایه ی اسلام بر محور محبت به اهل بیت است؛ أساسُ الإسلامِ حُبُّنا أهلَ البَیتِ ⁽⁴⁾

ه: محبت به اهل بیت تمام گناهان را از بین می برد؛ حُبَّنَا أَهْلَ اَلْبَیْتِ لَیَحُطُّ اَلذُّنُوبَ عَنِ اَلْعِبَادِ ⁽⁵⁾

پیامبر اکرم در عظمت محبت اهل بیت علیهم السلام می فرماید: خداوند به هر کسی محبت آنان را روزی فرماید، خیر دنیا و آخرت را به او عطا فرموده است، و بی شک اهل سعادت و بهشت است زیرا محبت اهل بیت بیست اثر دارد که نیمی از آن در دنیا و نیم دیگر در آخرت نصیب انسان می شود.

آثار دنیوی آن عبارت است از زهد حرص بر عمل ورع در دین رغبت در عبادت، توبه ی قبل از مرگ نشاط در نماز شب خواندن ناامیدی از آن چه در دست مردم است و ست و حفظ اوامر و نواهی خداوند متعال بغض نسبت به دنیا و سخاوت داشتن آثار اخروی آن نیز بدین شرح است عدم نشر دیوان عدم نصب میزان، دادن کتاب به دست راست دادن نامه برائت از جهنم، پوشیدن لباس های بهشتی، شفاعتِ صد نفر از اهل بیت خود، جلب رحمت الهی، مزین

شدن به تاج بهشتی، ورود به بهشت بدون حساب. ⁽¹⁾شایان توجه در موضوع محبت اهل بیت این است: در صورتی محبت انسان صادقانه است که انسان کلیه شئون ائمه اطهار را الگوی علمی و عملی خود قرار دهد و از فرامین و دستورات آن ها پیروی کند.

چنان که امام باقر علیه السلام می فرماید: یَا جَابِرُ مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَ أَحَبَّنَا فَهُوَ وَلِیُّنَا وَ مَنْ عَصَی اللَّهَ لَمْ یَنْفَعْهُ حُبُّنَا ⁽²⁾ای جابر! هر کس از ما اطاعت کند و ما را دوست بدارد، دوست حقیقی ماست و هر آن که معصیت خداوند را می کند، محبت ما به او سودی ندارد.

بنابراین تنها راه نجات و سعادت تمسّک عملی به ره آورد حیات بخش آنان است که در قرآن کریم از آن به «حبل الله» تعبیر شده است؛ وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللّهِ جَمِیعاً ⁽³⁾

اگر انسان در امور مادی بخواهد از قعر چاه طبیعت نجات پیدا کند، راهش آن است که به ریسمان محکمی توسل بجوید که یک طرفش به دست او و سمت دیگرش به طرف بالا آویزان است در امور معنوی نیز برای نجات از چاه تاریک هوا و هوس و غرایز حیوانی، لازم است انسان به ریسمان محکمی تمسک بجوید تا بتواند از این طریق خطرناک عبور کند.

در روایات اسلامی آن ریسمان محکمی که می تواند انسان را نجات دهد، قرآن کریم و اهل بیت پیامبر معرفی شده است؛ إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ اَلثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اَللَّهِ تَعَالَی حَبْلٌ مَمْدُودٌ مِنَ اَلسَّمَاءِ إِلَی اَلْأَرْضِ وَ عِتْرَتِی أَهْلَ بَیْتِی ⁽⁴⁾.

به چند نکته در مورد این روایت توجه کنید:

1- این روایت و مشابه آن با اختلاف مضامینی که دارد در چهار مورد

حسّاس بیان شده است: منی در مسجد خیف، عرفات، غدیر خم، آخرین خطبه ای که پیامبر در مسجد مدینه ایراد فرمودند. ⁽¹⁾

2- افزون بر نقل این حدیث در صحاح اهل سنت، از هشتاد و دو طریق از دانشمندان شیعه نیز نقل شده است. ⁽²⁾

3- بر پایه ی جمله ی «انّی تارک» قرآن کریم و اهل بیت علیهم السلام ترکه و میراث گران قدری است که از پیامبر برای امت اسلامی به جا مانده است: زیرا پیامبر پدرِ امت است و همان گونه که انسان از پدر جسمی ارث می برد، از پدر روحی نیز ارث می برد که این مایه تأمین سعادت ابدی او می گردد.

4- جمله ی «فیکم الثقلین» دلالت بر ارزش و عظمت اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و سلم می کند. چون «ثقل» یعنی سنگینی و به فتح به معنای نفیس بودن و مهم بودن است.

5- بر اساس جمله ی «لن یفترقا» قرآن و اهل بیت تفکیک ناپذیرند. زیرا کتابی که می خواهد پاسخگوی نیاز مردم باشد؛ «هدی للنّاس»، احتیاج به معلم و مفسّر دارد.

6- از جمله ی «حتی یردا علیّ الحوض» ابدیت قرآن کریم و اهل بیت استفاده می شود.

7- از جمله ی «لن تضلّوا ان اتبعتُموها» که در بعضی از روایات دیگر آمده است بر می آید که قرآن و اهل بیت باید معصوم باشند، وگرنه پیروی از آن ها انسان را به گمراهی می کشاند پس همان گونه که قرآن کریم معصوم است؛ لاَ یَأْتِیهِ الْبَاطِلُ مِن بَیْنِ یَدَیْهِ وَلَا مِنْ خَلْفِهِ ⁽³⁾، اهل بیت نیز معصوم هستند.

8- اهل بیت تا روز قیامت از همه ی مردم بالاتر و برتر هستند. زیرا پیامبر همه مسلمانان را تا قیامت دعوت به تمسک به آنان فرمود. پس، ممکن نیست کسی

از ائمه ی اطهار علیهم السلام در علم و عمل و اخلاق بالاتر باشد، و پیامبر بگوید که به این ها متمسک شوید.

9- امامت منحصر به این هاست. زیرا خطاب «ان تمسکتم» مطلق است و هیچ انسانی استثنا نشده است پس هر کس غیر از ا این ها ادعای امامت داشته باشد در حقیقت مأموم است نه امام.

10- تمسک به اهل بیت مایه ی نجات و سعادت است. چنان که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: مَثَلُ اَهْلِ بَیْتی کَمَثَلِ سَفینَة نُوحٍ مَنْ رَکِبَها نَجی وَ مَنْ تَخَلَّفَ عَنْها هَلَکَ. ⁽¹⁾

کتابی که پیش روی شماست، نگاهی گذرا به سیره علمی و عملی زندگی سراسر پرنور چهارده معصوم: است و قسمت اندکی از آن درباره ی توصیف عمومی برخی از مراقد مطهره ائمه معصومین می باشد امیدوارم عموم خوانندگان محترم به ویژه زائران عزیز از آن بهره برده و مشمول عنایت ائمّه ی اطهار علیهم السلام در دنیا، و شفاعت آنان در قیامت باشند.

بهار 1386 - اکبر دهقان

حضرت محمد صلی الله علیه و آله

اشاره

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله از ولادت تا شهادت

نام: محمّد، احمد

لقب: رسول الله، خاتم پیامبران

کنیه: ابوالقاسم

پدر و مادر: عبد الله، آمنه

پیامبر گرامی اسلام در روز جمعه 17 ربیع الاول سال 571 میلادی (چهل سال قبل از بعثت) در سرزمین مکّه متولد شدند.

و دوران زندگی ایشان در سه بخش خلاصه می شود:

1- قبل از نبوّت (40 سال)

2- بعد از نبوت در مکّه (13 سال)

3- بعد از هجرت از مکّه به مدینه و تشکیل حکومت اسلامی (حدود 10 سال)

ایشان در روز دوشنبه 28 ماه صفر سال 11 هجرت در مدینه در سن 63 سالگی رحلت نمودند و مرقد شریفشان در مدینه کنار مسجد النبی است.

حوادث عجیب هنگام تولّد پیامبر اسلام صلی الله علیه و سلم

پیامبر اسلام صلی الله علیه و سلم در روز جمعه 17 ربیع الاول بعد از طلوع فجر در مکّه چشم به جهان گشود در شب تولّد و هنگام تولد آن حضرت، حوادث عجیبی در جهان رخ داد که در این جا به ذکر چند حادثه اشاره می کنیم:

امام صادق علیه السلام فرمود: ابلیس (پدر شیطان ها) در آسمان های هفتگانه رفت و آمد کرد، هنگامی که عیسی علیه السلام متولّد شد از پرواز به سه آسمان ممنوع گردید و هنگامی که پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله متولد شد، از پرواز به سوی همه آسمان های هفتگانه ممنوع شد و شیطان هایی که به سوی آسمان می رفتند با تیرهای شهاب آسمانی رانده می شدند.

هنگامی که افراد قبیله قریش اوضاع آسمان را پریشان و دگرگون دیدند گمان کردند قیامت بر پا شده به همدیگر می گفتند: «این پدیده ها نشانه بر پا شدن قیامت است که یهودیان و مسیحیان از آن سخن می گویند».

یکی از کاهنان زبر دست آن عصر به نام «عمروبن امیّه» گفت:

«به ستارگان آسمان که نشانه های مسیر راه زمستان و تابستان ما بودند بنگرید اگر آن ها از جای خود پرتاب می شوند بدانید که نابودی همه ما و همه چیز فرا رسیده است ولی اگر آن ها در جای خود قرار دارند و ستارگان دیگری پرتاب می شوند این نشانه بروز حادثه جدیدی است که من چگونگی آن را نمی دانم.»

در همان بامداد تولّد پیامبر صلی الله علیه و آله همه بت ها از جا کنده شده و سرنگون شدند. در آن هنگام ایوان عظیم کاخ مدائن به لرزه در آمد و چهارده کنگره (دندانه سر دیوار) آن فرو ریخت.

آب دریاچه ساوه در زمین فرو رفت و خشک شد.

آب رود سماوه (در بین کوفه و شام) زیاد شد و به جریان افتاد.

آتشکده سرزمین فارس پس از هزار سال روشنایی خاموش شد...

شیون شیطان بزرگ

هنگام ولادت پیامبر صلی الله علیه و اله ابلیس جیغ و فریاد بلندی کشید، همه شیطان ها به گرد او گرد آمدند و پرسیدند: ای سرور ما! چه چیز تو را این گونه بی تاب و وحشت زده کرده است؟ ابلیس جواب داد وای بر شما، امشب وضع آسمان و زمین پریشان و دگرگون شده که نشانه بروز حادثه بزرگ است که از زمان عروج عیسی به آسمان چنین حادثه ای رخ نداده است، در همه جهان پراکنده شوید و جستجو کنید تا ببینید که این حادثه چیست؟

شیطان ها در سراسر زمین به جستجو پرداختند و سپس نزد ابلیس آمده و گفتند چیز تازه ای نیافتیم ابلیس :گفت من خود برای جستجوی آن حادثه سزاوارترم آن گاه به شکل گنجشکی در آمد و از جانب کوه حراء به مکه وارد شد. جبرئیل به او نهیب زد بازگرد خدا تو را لعنت کند. ابلیس گفت ای جبرئیل یک سؤال از تو دارم حادثه ای که امشب رخ داده چیست؟ جبرئیل گفت محمّد چشم به جهان گشوده است ابلیس گفت آیا من در او بهره ای دارم؟ (می توانم او را فریب دهم؟) جبرئیل جواب داد نه ابلیس گفت آیا در امت او راه نفوذی دارم؟ جبرئیل گفت آری ابلیس گفت: به همین اندازه خشنود شدم.

چوپانی محمّد صلی الله علیه و آله

محمّد صلی الله علیه و آله همچنان در صدق و صفا و امانت زندگی می کرد اما هیچ گاه نمی خواست بیکار باشد طبق خواست او، ابوطالب او را در کارها شرکت می داد، یکی از کارهایی که طبق خواسته خود مدتی انجام می داد، کار چوپانی

بود، او مدتی گوسفندان مردم را به صحرا می برد و می چرانید، انتخاب این شغل ممکن است از چند جهت باشد:

1- در مکّه در جامعه آلوده که بت پرست بودند و انواع فسادها را انجام می دادند سخت آزرده خاطر می شد از این رو می خواست به گوشه بیابانی برود که چشمش به آن همه آلودگی نخورد.

2- می خواست در بیابان تنها به تماشای مناظر طبیعت و دشت و کوه و آسمان و ستارگان بپردازد و قلبش سرشار از خداشناسی و توحید گردد.

3- می خواست به رنج تحمل نگهداری و هدایت گوسفندان که فهم و شعور ندارند عادت کند و ورزیده شود تا بتواند رنج ها را در برخورد با مردم هنگام هدایت آن ها تحمّل کند، چنان که در سخنی فرمود:

مَا بَعَثَ اَللَّهُ نَبِیّاً قَطُّ حَتَّی یَسْتَرْعِیَهُ اَلْغَنَمَ یُعَلِّمُهُ بِذَلِکَ رِعْیَهَ اَلنَّاسِ؛ خداوند هیچ پیامبری را به پیامبری نفرستاد مگر این که او را مدتی چوپان نمود تا از این رو طرز رهبری مردم را بیاموزد. 4- او می خواست ضمناً با دامداری که یکی از پایه های حفظ اقتصاد اجتماع است شرکت داشته باشد.

5- او می خواست با این روش به انسان ها بیاموزد که کار عار نیست هر چند چوپانی باشد باید کار کرد و به جامعه خدمت نمود.

این ها تمرین های عملی پیامبر صلی الله علیه و آله و به اصطلاح آزمایش های تجربی بود که وقتی در آینده به عنوان رهبر در جامعه قدم می نهد قبلاً تمام رنج ها و فراز و نشیب های جامعه را با تمام وجود لمس کرده باشد.

دورنمایی از عصر جاهلیت

اشاره

در این جا برای این که وضع نکبت بار عصر جاهلیّت را بهتر درک کنیم به چند نمونه زیر توجه کنید:

1- جنگ و ناامنی

در تاریخ جاهلیّت می نویسند 1700 جنگ میان قبائل عرب اتفاق افتاد که منشأ آن نادانی، تعصّب، فقر و بی رحمی و ریاست طلبی آن ها بود، به عنوان مثال: یکی از جنگ ها، جنگ «بسوس» است، شخصی به نام «کُلیب» که یکی از بزرگان عرب بود اعلام کرد که شتر کسی نباید به چراگاه شتران من بیاید، مردی به نام سعد که مهمان زنی به نام سوس بود شتری داشت، این حیوان بدون اطّلاع صاحبش وارد چراگاه کُلیب ،شد کُلیب آن حیوان را گرفت و با ضربات خود مجروح ساخت، سعد از قبیله سوس یاری خواست، و جنگ درگرفت و این جنگ پنجاه سال ادامه یافت و گروه بسیاری قربانی این جنگ شدند.

2- امتیازات طبقاتی و قبیلگی

یکی از سنّت های غلط آن ها که موجب بسیاری از جنایات می شد، امتیازات طبقاتی بود مانند امتیاز به ثروت، امتیاز به نژاد، امتیاز به زبان و... موجب شده بود که ثروتمندان بر مستمندان حکومت کنند.

مثلاً پس از ظهور اسلام می گفتند: «چرا قرآن بر دو نفر از برجستگان پولدار که در دو شهر زندگی می کردند یکی عروة بن مسعود در طائف و دیگری ولید بن مغیره در مکه نازل نشده است بلکه بر فردی یتیم و فقیر نازل شده است؟»

3- بی عفتی و انحراف جنسی

بی عفّتی در حدّی بود که به طور آزاد و رسمی، بینشان «نکاح ذوات الرّایات» رواج داشت. اگر فرزندی می آوردند مدّعیان را همراه قیافه شناسان جمع می کردند و گاهی پول و زور سرنوشت کودکان را مشخص می کرد.

4- انسان کشی

از رسم های غلط جاهلیّت این بود که نه تنها دختران را زنده بگور می کردند،

بلکه از ترس فقر و تهی دستی پسران را نیز می کشتند (چنان که با کمال تأسف این طرز فکر غلط در زمان ما نیز به شکل دیگری انجام می شود کودکان بی گناه را در عالم جنین از طریق «کورتاژ» می کشند) آیه 151 سوره انعام اشاره به همین مطلب کرده می فرماید:

وَلَا تَقْتُلُوا أَوْلَادَکُم مِنْ إِمْلَاقٍ نَحْنُ نَرْزُقُکُمْ وَ إِیَّاهُمْ؛ فرزندانتان را از ترس فقر نکشید ما آن ها و شما را روزی می دهیم.

5- وضع زن در جاهلیّت

یکی از وحشتناک ترین رسوم و عادت های شوم دوران جاهلیت، دختر کشی آن هم در زشت ترین صورتش، یعنی انسانی ضعیف و بی دفاع را زنده بگور کنند یا گردن بزنند و یا از بالای کوه به پایین پرت کنند تا بمیرد!

احساس آنان در مورد زنان چنین بود که آن ها را در ردیف حیوانات قرار می دادند، بلکه پست تر از حیوان به دلیل این که حیوان را زنده زنده در گور نمی کردند ولی دختران را زنده زنده در گور می کردند.

در قرآن آیه 58 سوره نحل می خوانیم: «وقتی که به آن ها مژده داده می شد که همسرش دختر آورده چهره اش از این خبر سیاه می شد و خشم واندوه او را فرا می گرفت از مردم پنهان می گردید و با خود می گفت آیا او را با کمال ننگ و خواری نگهدارم یا او را در زیر خاک پنهان سازم.

6-بت پرستی در جاهلیّت

بت پرستی در جاهلیّت به اوج خود رسیده بود هر دسته ای برای خود بت و بت هایی داشتند و آن ها را با انواع پرستش ها می پرستیدند به طوری که می نویسند: شمارة بتها به 16 هزار بت رسید که 360 بت آن ها به تعداد شماره روزهای سال بت های معروف بودند و 9 بت آن از بت های بزرگ و معروف و رسمی بودند که عبارتند از بت های:

1- یعوق 2- نسر 3- یغوث 4- بعل 5- ودّ 6- عزّی 7- لات 8- سواع 9- منات.

7- خرافات و بیهوده گرایی

مردم آن زمان در خرافات و افسانه پرستی غرق بودند در این جا به این نمونه ها توجّه کنید.

جمعی از آن ها هنگام طواف کعبه لخت مادرزاد می شدند و صوت می کشیدند و کف می زدند و نام این وحشی بازی را عبادت خدا می دانستند.

برای رفع نگرانی و ترس از وسائل زیر استفاده می کردند:

موقعی که وارد روستایی می شدند و از بیماری و با یا دیو می ترسیدند برای رفع ترس در برابر دروازه روستا ده بار صدای الاغ می کردند و گاهی این کار را با آویختن استخوان روباه به گردن خود انجام می دادند.

اگر در بیابان گم می شدند پیراهن خود را پشت رو می کردند و می پوشیدند و هنگام مسافرت از خیانت زنان خود می ترسیدند برای کسب اطمینان نخی را بر ساقه و یا شاخه درختی می بستند هنگام بازگشت اگر نخ به حال خود باقی بود مطمئن می شدند که زن آن ها خیانت نکرده و اگر باز یا مفقود می گردید زن را به خیانت متّهم می کردند.

اگر دندان فرزند آنان می افتاد، آن را به سوی خورشید پرتاب می کردند و می گفتند ای آفتاب دندانی بهتر از این بده و...

8- لجاجت و یکدندگی

مردم جاهلیّت در راه آئین خرافی خود به قدری یک دنده و لجوج بودند که حاضر نبودند به هیچ وجهی از آن دست بکشند حتی در روایات آمده می گفتند: «اگر به ما بگویی کوه ابو قبیس را با دست خود برداریم برای ما آسان تر از گفتن «لا اله الّا الله» است؟ مرگ را با چشم خود می دیدند و در عین حال از بت

پرستی دست کشیدند.

برای حفظ مرام بیهوده خود حاضر نبودند زیر بار ایران وروم بروند و می گفتند: «ما در همین وضع نابسامان فقر و فلاکت می سازیم اما زیر بار مرام دیگر و روش دیگر نمی رویم».

روایت شده: ولید بن مغیره در حال مرگ گریه می کرد، گفتند چرا گریه می کنی؟ گفت گریه ام برای آنست که بعد از من آئین پسر ابن ابی کبشه (اشاره به پیامبر صلی الله علیه و آله) رائج شود و توسعه یابد و دین ما از بین برود. ابوجهل به او گفت: از این نظر خاطر جمع باش، ما از پیشرفت او جلوگیری می کنیم. سپس ولید گفت: اکنون مرگ برایم گوارا است!

عوامل پیشروی سریع اسلام

در تاریخ بشریت شخصی را سراغ نداریم که مانند پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله در راه هدف های الهی پیشرفت نموده و پیروز شده باشد با این که در آغاز دعوت محیط به قدری نا مساعد بود آن حضرت سه سال مخفیانه دعوت کرد اینک باید دید علل پیروزی او چه بود؟

پاسخ آن که: با تجزیه و تحلیل تاریخ اسلام به دست می آید عوامل دهگانه زیر نقش اساسی در پیشرفت اسلام داشته است:

1- جاذبه قرآن و حقانیت اسلام قرآن کتاب آسمانی پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله بود و عدالت و انصاف و لغو هرگونه تبعیضات از دستورهای مهم قرآن است.

2- استقامت و شجاعت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و مسلمانان؛

3- اخلاق نیک و جذّاب پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله؛

4- ایمان استوار و توکّل عمیق به خدا؛

5- یاری خویشان پیامبر صلی الله علیه و آله و بسیج بنی هاشم؛

6- معجزات پیامبر صلی الله علیه و آله و امدادهای غیبی؛

7- جهاد و شهادت طلبی مسلمانان؛

8- جانبازی های قهرمانانه یکه تاز میدان ها حضرت علی علیه السلام؛

9- برخوردها و شیوه های منطقی و تاکتیک های پیامبر صلی الله علیه و آله؛

10- توجّه به طبقه محروم و مستضعف؛

جاذبه قرآن کریم

سال های آغاز بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله بود که سه نفر از سران شرک و کفر، از قبیله قریش به نام های ابوجهل، ابوسفیان، اخنس بن شریق، شبی برای شنیدن آیات قرآن جداگانه کنار خانه پیامبر صلی الله علیه و آله رفتند (و هر کدام پیش خود فکر می کردند که تنها او برای گوش دادن قرآن کنار منزل پیامبر صلی الله علیه و آله آمده است).

نیمه های شب پیامبر از بستر برخاست و به نماز ایستاد و پس از نماز به قرائت آیات قرآن پرداخت، آهنگ پر جاذبه قرآن، آن چنان شیوا بود که سران قریش با شیفتگی عجیبی مجذوب قرآن شدند، به طوری که آن ها تا صبح آن آیات را گوش دادند. هنگام طلوع فجر هر کدام تصمیم گرفتند تا هوا روشن نشده به خانه های خود برگردند، اتفاقاً هر سه در مکانی به هم رسیدند و از کار همدیگر آگاه گشتند و به سرزنش همدیگر پرداختند و به هم گفتند اگر سفیهان از کار ما آگاه شوند به محمّد گرویده می شوند بنابراین با هم پیمان می بندیم که دیگر این کار را تکرار نکنیم.

شب دوّم، باز هر کدام جداگانه در نیمه های شب از تاریکی شب استفاده کرده و کنار خانه پیامبر صلی الله علیه و آله آمدند و آیات قرآن را از صدای پیامبر شنیدند و مشتاقانه تا طلوع فجر گوش دادند و سپس متفرّق شدند، بار دیگر در مکانی به هم رسیدند و فهمیدند که همه آن ها پیمان شکنی نمودند، همدیگر را سرزنش کردند و بار دیگر پیمان بستند که این ماجرا تکرار نشود.

ولی از شما چه پنهان که شب سوم نیز همین جریان تکرار شد در این هنگام با سوگندها و پیمان های غلیظ به همدیگر تعهد دادند که برای همیشه این کار را ترک کنند.

هجرت پیامبر به مدینه

در زندگی درخشان پیامبر صلی الله علیه و آله یکی از رخدادهای بسیار مهم هجرت آن حضرت از مکّه به مدینه بود که به خاطر اهمیت آن در عصر خلیفه دوم بر اساس نظریه امیر مؤمنان علی علیه السلام آغاز هجرت مبداء تاریخ اسلام، انتخاب و پذیرفته شد.

هجرت یعنی انتقال از مکانی به مکانی دیگر برای گسترش اسلام و جستجوی آزادی و عوامل بیشتر برای بیان اسلام در سطح وسیع تر، در قرآن سخن بسیار پیرامون هجرت ،آمده از جمله در آیه 100 سوره نساء می خوانیم:

وَمَنْ یُهَاجِرْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ یَجِدْ فِی الْأَرْضِ مُرَاغَمًا کَثِیرًا وَسَعَةً؛ و کسی که در راه خدا هجرت کند نقاط امن فراوان و گسترده ای همراه شکست دشمن می یابد. هنگامی که مسلمانان در مکّه در فشار و آزار شدید مشرکان قرار گرفتند پیامبر صلی الله علیه و آله مسلمانان را به هجرت به مدینه دستور داد مشرکان احساس خطر شدید کردند و با خود گفتند هجرت مسلمانان به مدینه موجب تشکّل آن ها در مدینه شده و در آینده نزدیک کار را بر ما سخت خواهد کرد سران آن ها در «دارالندوه» مجلس شورای خود اجتماع کردند و هر کدام در مورد جلوگیری از اسلام و دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله پیشنهادی علیه السلام نمودند چنان که در آیه 30 سوره انفال به این توطئه اشاره شده است.

سرانجام پیشنهاد ابوجهل تصویب شد پیشنهاد او این بود: «از هر قبیله ای یک جوان شجاع به عنوان نماینده انتخاب شود و همه آن نمایندگان در یک ،شب خانه پیامبر صلی الله علیه و آله را محاصره کنند و به سوی او حمله کرده و او را در رختخوابش بکشند.»

آن شب فرا رسید جبرئیل ماجرای توطئه کودتا چیان را به پیامبر صلی الله علیه و آله داد پیامبر صلی الله علیه و آله ماجرا را به علی علیه السلام خبر داد و به او فرمود: «امشب در

رختخواب من بخواب تا کافران گمان کنند که من در رختخواب خود خوابیده ام به انتظار من در بیرون خانه بمانند و من پنهانی از خانه خارج شوم.»

با این که خوابیدن حضرت علی علیه السلام در رختخواب پیامبر صلی الله علیه و آله و افکندن روپوش سبز آن حضرت بر روی خود صد درصد خطرناک بود، اما با جان و دل این پیشنهاد را پذیرفت و در رختخواب آن حضرت خوابید آن شب نمایندگان مشرکان با شمشیرهای برهنه خانه پیامبر صلی الله علیه و آله را محاصره کردند، پیامبر صلی الله علیه و آله شبانه بی آن که مشرکان متوجّه شوند در تاریکی شب از خانه بیرون آمد و به سوی غار ثور که در کیلومتری جنوب مکّه قرار گرفته رفت و در آن جا مخفی شد.و

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله از غار ثور به سوی مدینه هجرت نمود، آن حضرت در روز پنجشنبه اول ربیع الاول سال 13 بعثت از مکّه خارج شد و در روز 12 همین ماه به مدینه وارد گردید.

مباهات خدا به فرشتگان در مورد خوابیدن علی علیه السلام

جبرئیل و میکائیل از سوی خداوند کنار رختخواب حضرت علی علیه السلام آمدند، جبرئیل به علی علیه السلام گفت:

«به به! کیست مثل تو ای فرزند ابو طالب، که فرشتگان به وجود تو مباهات می کنند آن گاه این آیه را از طرف خداوند در شأن علی علیه السلام به پیامبر صلی الله علیه و آله نازل کرد:

وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفُ بِالْعِبَادِ؛ بعضی از مردم (فداکار و با ایمان همچون علی علیه السلام به هنگام خفتن در جایگاه پیامبر صلی الله علیه و آله جان خود را در برابر خشنودی خدا می فروشند و خداوند نسبت به بندگانش مهربان است.

حضرت علی علیه السلام سه روز و سه شب در مکه ماند و طبق دستور پیامبر صلی الله علیه و آله امانت های مردم را که به پیامبر صلی الله علیه و آله سپرده بودند به صاحبانشان رسانید و سپس

به سوی مدینه هجرت کرد پیامبر در سرزمین قبا منتظر حضرت علی علیه السلام بود که علی علیه السلام در آن جا به آن حضرت پیوست.

ویژگی های پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

1- یاد خداوند؛ لا یَقُومُ و لا یَجْلِسُ الّا عَلی ذِکرِ اللَّه.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نمی ایستاد و نمی نشست مگر آن که به یاد خدا بود.

2- حق گویی؛ و لا یقول فی الغَضَبِ والرِّضا الاّ الحَقِّ - ینفذ الحق و إِنَّ عَادَ ذَلِکَ بالضرر علیه او اصحابه.

در حال غضب و رضا جز حق سخن نمی گفت و به حق پایبند بود گرچه به ضرر خود یا اصحابش بود.

3- شرح صدر؛ اوسع الناس صدراً.

شرح صدر او از همه مردم گسترده تر بود.

4- سلام به کودکان؛ یَمُرُّ بِالصِّبیانِ فَیُسَلِّمُ عَلَیهِم.

به کودکان که برخورد می کرد سلام می کرد.

5- اجابت دعوت ؛ یُجِیبُ دَعْوَةَ الْحُرِّ وَ الْعَبْدِ.

دعوت آزاد و بنده را می پذیرفت.

6- پذیرفتن هدیه؛ یَقْبَلُ اَلْهَدِیَّةَ وَ لَوْ أَنَّهَا جُرْعَةُ لَبَنٍ وَ یُکَافِئُ عَلَیْهَا.

هدیه را قبول می کرد گرچه جرعه ای از شیر بود و جبران می کرد.

7- عیادت مریض ؛ یَعُودُ اَلْمَرْضَی فِی أَقْصَی اَلْمَدِینَهِ.

در دورترین نقطه شهر به عیادت بیماران می رفت.

8- تشییع جنازه ؛ یَشْهَدُ اَلْجَنَائِزَ

به تشییع جنازه ها می رفت.

9- ایثار ؛ لَمْ یَشْبَعْ مِنْ خُبْزِ بُرٍّ ثَلاَثَهَ أَیَّامٍ متوالیة حتی لقی الله تعالی ایثاراً علی نفسه لا فقراً و لا بخلاً.

در سه روز پشت سر هم از نان گندم سیر نشد به خاطر ایثار به دیگران، نه از

روی بخل تا این که خداوند متعال را ملاقات کرد.

10- علاقه به عطر و بوی خوش ؛ یُحِبُّ الطیبَ و لم یکن فی طریقة فَیَتْبَعُهُ أَحَدٌ إِلاَّ عَرَفَ أَنَّهُ قَدْ سَلَکَهُ مِنْ طِیبِ عَرْفِهِ.

علاقه به عطر داشت و مردم هرگاه بوی عطر را در راهی استشمام می کردند می فهمیدند پیامبر از آن راه عبور کرده است.

11- مزاح و تبسّم؛ یمزح و لا یَقُولُ إِلاَّ حَقّاً و یضحک من غیر قهقهة.

شوخی می کرد و سخنی جز حق نمی گفت و بدون قهقهه می خندید.

12- مهمانی ؛ إِذَا دَخَلَ مَنْزِلاً قَعَدَ فِی أَدْنَی اَلْمَجْلِسِ إِلَیْهِ حِینَ یَدْخُلُ.

هرگاه داخل منزلی می شد در پایین ترین محل می نشست.

13- سخن گفتن ؛ إِذَا حَدَّثَ بِحَدِیثٍ تَبَسَّمَ فِی حَدِیثِهِ.

هرگاه سخنی می گفت در سخن گفتنش تبسّم می کرد.

14- نگاه کردن؛ یَقْسِّمُ لَحَظَاتِهِ بَیْنَ أَصْحَابِهِ فَیَنْظُرُ إِلَی ذَا والی ذا بِالسَّوِیَّهِ- لاَ یَثْبُتُ بَصَرُةُ فِی وَجْهِ أَحَدٍ.

نگاه خود را در میان اصحابش تقسیم می کرد گاهی به فردی نگاه می کرد و گاهی به فردی دیگر و نگاه خود را به فرد خاصی ثابت نگه نمی داشت.

15- خوابیدن؛ یَنَامُ عَلَی اَلْحَصِیرِ.

روی حصیر می خوابید.

16- عدم انتظار از احترام؛ اصحابه لا یقومون لما عرفوا من کراهته لذلک.

اصحابش در برابر او نمی ایستادند زیرا می دانستند پیامبر از این کار کراهت دارد.

17- استقبال از مهمان؛ لا یَجلِسُ اِلَیهِ اَحَدٌ و هُوَ یُصَلّی اِلاّ خَفَّفَ صَلاتَهُ و اَقبَلَ عَلَیهِ.

هرگاه پیامبر در حال نماز بود و شخصی به او مراجعه می کرد، نماز خود را کوتاه می کرد و به او توجه می کرد.

18- تواضع؛ أَشَدَّ النَّاسِ تَوَاضُعاً - اسکتهم فی غیر کبر. یَخْصِفُ النَّعْلَ وَ یَرْقَعُ الثَّوْبَ

یَحْلِبُ الشاةَ یَطْحَنُ مَعَ الخادمِ اذا اعیی. تواضع او از همه بیشتر بود. بدون این که کبر بورزد از همه ساکت تر بود. کفش و لباس خویش را وصله می زد، بز را می دوشید و هرگاه خدمتگذار خسته می شد به خادم منزل در آرد کردن گندم کمک می کرد.

19- پذیرفتن عذر؛ یَقْبَلُ مَعْذِرَةَ المُعْتَذِرِ الَیْهِ.

عذر شخص عذر آورنده را می پذیرفت.

20- بر آوردن نیاز مردم؛ ما یأتیه احد حراً کان أو عبداً او امة الّا قام فی حاجته.

نیازمندان که به او مراجعه می کردند چه آزاد و چه بنده و چه کنیز، به نیاز آن ها رسیدگی می کرد.

21- تحمل گرسنگی؛ یُعَصِّبُ اَلْحَجَرَ عَلَی بَطْنِهِ مِنَ اَلْجُوعِ.

از گرسنگی به شکم خود سنگ می بست.

22- مجالست با مستمندان؛ یُجَالِسُ اَلْفُقَرَاءَ وَ یُؤَاکِلُ اَلْمَسَاکِینَ. لا یحقّر مسکیناً لفقره و زمانته.

با تهیدستان و مساکین می نشست و به خاطر فقر آن ها را تحقیر نمی کرد.

23- حفظ زبان؛ یخزن لسانه الا فیما یعنیه طویل السکوت لا یتکلم فی غیر حاجة.

زبان خود را جز در آن چه که قصد داشت حفظ می کرد، سکوت او طولانی بود و در غیر مورد نیاز سخن نمی گفت.

24- خرید برای منزل ؛ لاَ یَمْنَعُهُ الْحَیَاءُ أَنْ یَحْمِلَ بِضَاعَتَهُ مِنَ السُّوقِ إِلَی أَهْلِهِ.

خجالت مانع او نمی گشت از این که متاعی را از بازار به سوی منزل ببرد.

25- آغاز به مصافحه؛ اذ لقی احداً من اصحابه بدأه بالمصافحة.

هرگاه با کسی ملاقات می کرد آغاز به دست دادن می نمود.

26- عدم خطا؛ لَا یزِلُّ وَ لَا یخْطِئُ فِی شَیءٍ مِمَّا یسُوسُ بِهِ الْخَلْق.

در رهبری مردم گرفتار لغزش و اشتباه نگشت.

27- بردباری؛ 28- شجاعت؛ 29- عدالت؛ 30- حیا و عفت

31- سخاوت؛ کان صلی الله علیه و آله أحلَمَ النّاسِ، أَشْجَعُ اَلنَّاسِ، أعدَلُ النّاسِ، أعْف النّاسِ، أَسْخَی اَلنَّاسِ.

پیامبر بردبارترین، شجاع ترین، عادل ترین، عفیف ترین و سخاوتمندترین مردم بود. ⁽¹⁾

سرزنش از بلال به خاطر لغزش اخلاقی

جنگ خیبر یکی از جنگ های پیامبر صلی الله علیه و آله بین سپاه اسلام و یهودیان بود که در سال هفتم هجرت در سرزمین خیبر رخ داد که با پیروزی سپاه اسلام پایان یافت و جمعی از یهودیان به اسارت سپاه اسلام در آمدند یکی از اسیران صفیه دختر حی بن اخطب بود.

بلال حبشی یار نزدیک پیامبر صلی الله علیه و آله صفیه را همراه یک بانوی دیگر به اسارت گرفت و آن ها را به حضور رسول خدا صلی الله علیه و آله آورد ولی هنگام آوردن آن ها رعایت اصول اخلاقی را نکرد و آن ها را از کنار جنازه کشته شدگان یهود حرکت داد. صفیّه وقتی که بدن های پاره پاره یهودیان را دید بسیار ناراحت شد و صورتش را خراشید و خاک بر سر خود ریخت و بلند بلند گریه کرد هنگامی که بلال آن ها را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله آورد پیامبر از صفیه پرسید چرا صورتت را خراشیده ای و این گونه خاک آلود و افسرده هستی؟ صفیه ماجرای عبورش را از کنار جنازه ها عنوان کرد. رسول اکرم صلی الله علیه و آله از رفتار غیر اسلامی بلال در مورد یک زن اسیر ناراحت شد و به بلال فرمود: انزعت منک الرّحمه یا بلال ... ای بلال ! آیا مهر و محبّت و عاطفه از وجود تو رخت بر بسته که آن ها را از کنار کشته شدگانشان عبور می دهی؟ چرا بی رحمی کردی؟

به این ترتیب بلال حبشی با آن همه مقامی که در پیشگاه پیامبر صلی الله علیه و آله داشت

در این مورد که خطا کرده بود مورد سرزنش پیامبر صلی الله علیه و آله قرار گرفت و پیامبر صلی الله علیه و آله این درس بزرگ انسانیت را به همه رزمندگان آموخت که با اسیران جنگی بر اساس محبّت اسلامی برخورد کنند.

نگاهی به رویدادهای بعد از هجرت

اشاره

می توان گفت که بخش عظیمی از حوادث عصر پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از هجرت بود چرا که حکومت اسلامی بعد از هجرت تشکیل شد و اسلام در سطح عالی تر و وسیع تر قرار گرفت. گرچه زحمات پیامبر صلی الله علیه و آله در مکّه بسیار طاقت فرسا بود ولی زحمات آن حضرت بعد از هجرت بیشتر شد و پیامبر صلی الله علیه و اله با دشمنان داخلی و خارجی مواجه شد و در رابطه با دشمنان خارجی 27 غزوه (یعنی جنگ هایی که شخص پیامبر صلی الله علیه و آله در آن ها شرکت می نمود) و 35 «سریّه» (یعنی جنگی که پیامبر صلی الله علیه و آله در آن شرکت نداشت) رخ داد و ما در این جا به صورت خلاصه مباحث را ذکر می کنیم:

سال اوّل هجرت

1- مسلمان شدن عبدالله سلام از دانشمندان یهود؛

2- ساختن مسجد (مسجدالنبی معروف)؛

3- افزایش هفت رکعت نماز به نمازهای یومیه که پیش از این دو رکعتی خوانده شد؛

4- عقد اخوت میان مهاجر و انصار؛

5- ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با عایشه؛

6- دستور خواندن اذان و اقامه؛

7- مسلمان شدن اسعد بن زراره؛

8- پیمان بستن طوائف سه گانه بنی قریضه و بنی نضیر و بنی قینقاع بر عدم کمک به دشمنان اسلام؛

سال دوّم هجرت

1- تغییر قبله از بیت المقدس به کعبه

2- ازدواج حضرت علی علیه السلام با حضرت فاطمه علیها السلام؛

3- واجب شدن روزه 4- واجب شدن زکات؛

5- فرمان جهاد با کفار و نزول آیه أُذِنَ لِلَّذِینَ یُقَاتَلُونَ بِأَنَّهُمْ ظُلِمُوا وَ إِنَّ اللَّهَ عَلَیٰ نَصْرِهِمْ لَقَدِیرُ. ⁽¹⁾6- جنگ بدر؛

سال سوّم هجرت

1- غزوه غظفان که پیامبر با 450 نفر برای سرکوبی عده ای توطئه گر به اطراف مدینه اعزام کرد؛

2- جنگ اُحد؛

3- ولادت امام حسن مجتبی علیه السلام؛

4- ازدواج پیامبر با حفصه دختر عمر؛

سال چهارم هجرت

1- به شهادت رسیدن گروهی از مبلغانی که پیامبر صلی الله علیه و آله برای تعلیم قرآن و احکام به نزدیکی مکه فرستاده بودند؛

2- توطئه یهود بنی نظیر در مورد قتل پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله صلی الله علیه و آله و فرمان پیامبر به تبعید این افراد از بلاد اسلام؛

3- حرام شدن خمر؛

4- ولادت امام حسین علیه السلام؛

5- ازدواج پیامبر صلی الله علیه و آله با امّ سلمه؛

سال پنجم هجرت

1- ازدواج پیامبر با زینب دختر جحش (دختر عمه پیامبر)

2- دستور حجاب

3- جنگ خندق (احزاب)

4- پذیرفته شدن توبه ابولبابه

سال ششم هجرت

1- جنگ بنی المصطلق؛

2- واجب شدن حج؛

3- سفر مذهبی و سیاسی پیامبر صلی الله علیه و آله به مکّه برای حج؛

4- صلح حدیبیّه؛

سال هفتم هجرت

1- اعلام جهانی بودن اسلام و فرستادن 185 نامه برای سران کشورها و شهرها؛

2- فتح پایگاه یهود (دژ محکم خیبر) توسط مسلمانان؛

3- ورود مهاجران حبشه (پس 15 سال سکونت در حبشه) به خیبر؛

4- مسموم شدن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به دست یک زن یهودی؛

سال هشتم هجرت

1- جنگ موته با سپاه روم و شهادت جعفر طیار و زید بن حارثه و عبدالله بن رواحه؛

2- فتح مکه 3- جنگ حنین 4- غزوہ طائف 5- غزوه ذات السلاسل؛ -

سال نهم هجرت

1- جنگ تبوک؛

2- حدود 32 قبیله نمایندگان خود را نزد پیامبر فرستادند و بر اثر پیشرفت های حکومت اسلامی تقریباً همگی این ها مسلمان شدند، از این رو این سال را (عام الوفود) گویند. (سال ورود کاروان ها به مدینه و مسلمان شدن آن ها)؛

3- خواندن آیات برائت از مشرکان در اجتماع مردم مکه؛

4- مباهله پیامبر اکرم با مسیحیان نجران؛

سال دهم هجرت

1- گرایش مردم حجاز به اسلام؛

2- توطئه سوء قصد به پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله توسط سه نفر از بنی عامر که ناکام ماند؛

3- آخرین حج پیامبر صلی الله علیه و آله و ماجرای غدیر خم؛

اشاره ای کوتاه به جنگ بدر

1- جنگ بدر در 17 یا 19 ،رمضان سال دوم هجرت واقع شده است.

2- تعداد مسلمان ها در جنگ بدر 313 یا 314 نفر بوده است.

3- پیروزی مسلمانان بر کفار که قرآن کریم به این پیروزی و نصرت الهی اشاره کرده است وَلَقَدْ نَصَرَکُمُ اللهُ بِبَدْرٍ وَ أَنتُمْ أَذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ. ⁽¹⁾

4- در این جنگ تعداد کفار 950 یا 1000 نفر نقل شده است و نکته قابل توجه این که لشگر قریش زنان آوازه خوان را همراه خود آورده بودند که دف می زدند و مسلمان ها را مسخره می کردند که خداوند درباره آن ها در قرآن

می فرماید: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ خَرَجُوا مِنْ دِیارِهِمْ بَطَراً وَ رِئاءَ النّاسِ وَ یَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللّهِ وَ اللّهُ بِما یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ. ⁽¹⁾

5- مقداد در جنگ بدر به پیامبر صلی الله علیه و اله گفت: به خدا سوگند به تو نگویم چیزی را که بنی اسرائیل به موسی گفتند فَاذْهَبْ أَنْتَ وَ رَبُّکَ فَقَاتِلاَ إِنَّا هَا هُنَا قَاعِدُونَ ⁽²⁾

6- ابن عباس می گوید در جنگ بدر وقتی دو سپاه در برابر یکدیگر قرار گرفتند. ابوجهل گفت خدایا کسی که از ما سزاوارتر است او را پیروز کن و مسلمانان نیز تقاضا کردند.

خداوند می فرماید: إِذْ تَسْتَغِیثُونَ رَبَّکُمْ فَاسْتَجَابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ مُرْدِفِینَ. انفال 9

7- وقتی پیامبر صلی الله علیه و آله به زیادی تعداد مشرکان و کمی تعداد مسلمانان نگاه افکند، رو به قبله کرد و گفت: اَللّهُمَّ انْجِزْلی ما وَعَدْتَنی، اَللّهُمَّ اِنْ تَهْلِکَ هذِهِ الْعِصابَةُ لا تَعبَدُ فِی الاَْرْضِ. ⁽³⁾

8- در جنگ بدر خداوند در آغاز جنگ مسلمان ها را در نظر کفار اندک نشان داد تا آنان به جنگ اقدام کنند هنگامی که جنگ شروع شد آنان را در نظر کفار زیاد نشان داد تا در آن ها وحشت و سستی به وجود آید.

وَ یُقَلِّلُکُمْ فِی أَعْیُنِهِمْ لِیَقْضِیَ اللَّهُ أَمْراً کَانَ مَفْعُولاً. ⁽⁴⁾ 9- در جنگ بدر در مقدار شهداء اختلاف است و تعداد آن ها در نقل های مختلف به صورت زیر عنوان شده است: «8 نفر 11 نفر، 14 نفر و در سیره ابن هشام آمده است که 14 نفر بودند 6 نفر از قریش و 8 نفر از انصار» امّا کفار 70 کشته و 70 اسیر دادند که 27 نفر از آن ها به دست امیرالمؤمنین علیه السلام به هلاکت رسیدند.

10- در تاریخ آمده است که در آن جنگ شخصی به نام معاذ بن عمرو بن جموح ضربتی به ابو جهل وارد کرد که پایش از نصف قطع شدو نیز عبید الله بن مسعود گوید ابوجهل را در آخرین نفس هایش یافتم پای خود را برگردنش نهادم و چون او مرا در مکه آزار داده بود گفتم ای دشمن خدا آیا خداوند تو را ذلیل کرد؟ گفت به چیزی خوار شدم که برای من عار نیست، بعد ابوجهل به او می گوید «لقد استعلیت» سپس عبدالله سر او را از بدن جدا کرده و برای پیامبر آورد، پیامبر حمد الهی بجا آورد و دورکعت نماز خواندند. ⁽¹⁾

اشاره ای کوتاه به جنگ احد

بعد از آن که در جنگ بدر مسلمانان پیروز شدند و کفار شکست خوردند ابوسفیان اجازه نداد، بازماندگان گریه کنند تا روحیه انتقام در آن ها باقی بماند و ابوسفیان با سه هزار نفر سواره و دو هزار نفر پیاده به سوی احد لشکر کشی کرد.

در این هنگام عباس عموی پیامبر آن حضرت را در جریان قرار داد و پیامبر صلی الله علیه و آله به خاطر اهمیت موضوع، با یاران خود درباره جنگ با آن ها مشورت کرد و در نتیجه دو نظریه مطرح شد:

اکثر جوان ها گفتند: جنگ در خارج از شهر باشد پیامبر با این که نظرش مخالف بود نظریه جوانان را پذیرفت و لذا شخصی را به نام عبدالله بن جبیر مسئول حفاظت شکاف کوه عینین قرار داد و فرمود در هیچ صورتی این منطقه را رها نکنید و پنجاه نفر را محافظ قرار داد.

در روز هفتم شوال در سال سوم هجرت که جنگ شروع شد در ابتداء جنگ 12 نفر از بزرگان قریش به دست حضرت علی علیه السلام و حمزه کشته شدند و کشته شدن این 12 نفر روحیه دشمنان را تضعیف کرد لذا پا به فرار گذاشتند در این هنگام محافظان که 50 نفر بودند با مشاهده پیروزی مسلمان ها به قصد جمع

آوری غنائم آن منطقه حفاظتی را رها کردند خالد بن ولید با یارانش تا دیدند مسلمان ها منطقه حفاظتی را رها کردند بلافاصله به آن منطقه حمله کردند و عبد الله بن جبیر و 10 نفر باقی مانده را به شهادت رساندند و در این هنگام دو مرتبه پرچم مشرکان به اهتزاز درآمد و کفار مسلط شدند و در نتیجه حضرت حمزه و 72 نفر به شهادت رسیدند و دشمن شایع ساخت که پیامبر کشته شده و متأسفانه مسلمان ها پا به فرار گذاشتند و آیه نازل شد چرا فرار می کنید أَفَإِنْ مَاتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ....

از نظر قرآن کریم علل شکست مسلمان ها در جنگ احد چهار چیز بود:

1- ترس و سستی 2- تفرقه و اختلاف 3- ترک اطاعت از رهبر اسلام (پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله) 4- محبت به دنیا

در تعداد شهدای جنگ احد سه قول مختلف نقل شده: 49 نفر، 65 نفر، 70 نفر

مسلمان ها در دو جا پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را تنها گذاشتند: 1- در نماز جمعه وَ إِذَا رَأَوْا تِجَارَةً أَوْ لَهْواً انفَضُّوا إِلَیْهَا وَ تَرَکُوکَ قَائِماً 2- در جنگ احد إذْ تُصْعِدُونَ وَلا تَلْوُونَ عَلَی أحَد وَالرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ اما خداوند از همراهان واقعی پیامبر تمجید می کند وَإِذَا کَانُوا مَعَهُ عَلَی أَمْرٍ جَامِعٍ لَمْ یَذْهَبُوا حَتَّی یَسْتَأْذِنُوهُ ⁽¹⁾

قرآن کریم می فرماید: حَتَّی إِذَا فَشِلْتُمْ وَ تَنَازَعْتُمْ فِی الْأَمْرِ وَ عَصَیْتُم مِّن بَعْدِ مَا أَرَاکُم مَّا تُحِبُّونَ ۚ مِنکُم مَّن یُرِیدُ الدُّنْیَا ⁽²⁾

سیمای حضرت حمزه

1- نام او قبل از اسلام شیر یا شدت بوده و به فرمان پیامبر صلی الله علیه و سلم نام او اسدالله و اسد رسول و سید الشهداء گشت.

2- در سال دوم بعثت اسلام آورده و همراه پیامبر صلی الله علیه و سلم هجرت کرد و همین که شنید ابوجهل به پیامبر صلی الله علیه و سلم توهین کرده به دفاع از پیامبر برخاست و چنان بر سر او زد که او را مجروح کرد.

3- در عظمت ایشان همین بس که امیرالمؤمنین صلی الله علیه و سلم فرمود ای کاش بعد از پیامبر دو یاور مانند حمزه و جعفر طیار داشتم

4- در جنگ بدر و احد افراد زیادی را به هلاکت رساند.

5- شهیدی که امام سجّاد علیه السلام در خطبه مسجد شام به او افتخار می کند.

6- در روز قیامت بر مرکب پیامبر سوار می شود.

7- فاطمه زهرا علیها السلام یا هر هفته به زیارت قبر او می آمد و اشک می ریخت.

8- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود هرکس مرا زیارت کند و عمویم را زیارت نکند به من ظلم کرده است.

9- به هنگام شهادت روزه بود و بیش از 30 نفر از کفار را به هلاکت رساند.

10- پیامبر صلی الله علیه و آله 72 مرتبه بر او نماز خواند یعنی هر یک از شهداء را که آوردند نماز خواند و بدن حمزه را حرکت ندادند.

خاطره هایی از جنگ احد

1- در جنگ احد لشکر ابوسفیان عده ای از زنان را به همراه خود آورده بود. وقتی به ابواء رسیدند گفتند ما بر زنان خود بیمناکیم پس قبر مادر محمّد را نبش کرده و استخوان او را بیرون می آوریم و با خود می بریم، اگر از زنان ما کسی اسیر شد می گوئیم استخوان مادر تو در اختیار ماست زنان ما را آزاد کن تا استخوان بدن مادر تو را بدهیم با این نظریه مخالفت شد، گفتند می ترسیم آن ها هم قبور مردگان ما را نبش کنند. ⁽¹⁾

2- پیامبر صلی الله علیه و آله با هزار نفر به طرف احد حرکت کرد، لکن در بین راه عبدالله بن

ابّی یک سوم مردم را به خود برگرداند و مدعی بود که پیامبر به حرف او که گفته بود در مدینه بمانیم اعتنا نکرده و از دیگران که گفتند از مدینه خارج شویم اطاعت کرده کسانی که با او بازگشتند اهل نفاق بودند و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله با 700 نفر از اصحاب به طرف احد حرکت کرد. ⁽¹⁾

3- ابوالغیداق مردی از منافقان و به شجاعت معروف بود سپاه اسلام که به طرف احد حرکت کرد او تخلف کرد و نرفت صبح روز بعد زنان قبیله بنی ظفر او را سرزنش کردند و به او گفتند تو زنی بیش نیستی که مانند زنان در خانه مانده ای او سلاح خود را برداشت و به طرف احد حرکت کرد، پیامبر صفوف مسلمانان را مرتب می کرد که خود را رساند و در صف اول قرار گرفت و در جنگ وقتی مسلمان ها فرار می کردند او غلاف شمشیر خود را شکسته و می گفت مرگ بهتر از فرار است ای آل اوس برای دفاع از شرف خود بجنگید و همانند من عمل کنید و هفت نفر را کشت وقتی جراحت هایی بر بدنش وارد شد به زمین افتاد، قتاده بن نعمان از کنار او گذشت به او گفت شهادت بر تو گوارا باد. او گفت: من برای دین جنگ نکردم بلکه قتال من برای حفظ سرزمین است تا قریش به آن دست نیابد و قتی جراحت ها او را نارحت کرد خودش را کشت هنگامی که به پیامبر اطلاع دادند فرمود او اهل آتش است. ⁽²⁾

4- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جنگ احد به بعضی از افراد را به خاطر کمی سن اجازه شرکت در جنگ نمی داد رافع بن خدیج می ترسید به سبب کمی سن وقامت نارسایش پیامبر به او اجازه جنگ ندهد بنابراین روی کفش خود که تخت ضخیمی داشت به سر انگشتان پا ایستاد تا قامت او بلند جلوه کند سرانجام پیامبر به او اجازه داد. ⁽³⁾

5- قرآن کریم می فرماید: إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنکُمْ یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعَانِ إِنَّمَا اسْتَزَلَّهُمُ

الشَّیْطَانُ بِبَعْضِ مَا کَسَبُوا از جمله کسانی که در جنگ احد فرار کردند نام برخی از افراد ثبت شده که جزء فراریان هستند: (عقبه بن عثمان سعد بن عثمان ابوبکر، عمر، عثمان) ⁽¹⁾ 6- در جنگ احد شخصی به نام ابن قمه سنگی بر پیشانی پیامبر صلی الله علیه و آله زد که خون بر محاسنش جاری شد خون ها را با ردای خود پاک کرد فرمود: للَّهُمَّ اِغْفِرْ لِقَوْمِی فَإِنَّهُمْ لاَ یَعْلَمُونَ.

7- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جنگ احد به ابو دجانه فرمود بازگرد من بیعت خود را از تو برداشتم گریه کرد و گفت نه به خدا سوگند من با شما بیعت کرده ام به کجا برگردم: إِلَی زَوْجَهٍ تَمُوتُ أَوْ وَلَدٍ یَمُوتُ أَوْ دَارٍ تَخْرَبُ وَ مَالٍ یَفْنَی وَ أَجَلٍ قَدِ اقْتَرَبَ ایستادگی کرد و در جنگ جراحات زیادی برداشت و پیامبر اکرم برای او دعای خیر کرد. ⁽²⁾

8- مشرکان حضرت حمزه و دیگر شهداء را مثله کردند یعنی اعضای بدن را قطعه قطعه کردند و هند همسر ابوسفیان شکم حمزه را پاره کرد و کبد او را بیرون آورد و خواست بخورد که نتوانست و آن را بیرون انداخت پیامبر وقتی بدن حمزه را مشاهده کرد به شدت ناراحت شد و فرمود اگر بر کفار پیروز شوم 70 نفر از آن ها را مثله می کنم آن گاه خداوند این آیه را نازل کرد: وَإِنْ عَاقَبْتُمْ فَعَاقِبُوا بِمِثْلِ مَا عُوقِبْتُم بِهِ وَ لَئِن صَبَرْتُمْ لَهُوَ خَیْرُ لِلصَّابِرِینَ * وَأَصْبِرْ وَ مَا صَبْرُکَ إِلَّا بِاللهِ. ⁽³⁾

9- مالک بن سنان پدر ابوسعید خدری است در جنگ احد خون چهره مبارک پیامبر را با دهان پاک کرد و نوشید. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود کسی می خواهد به مردی از اهل بهشت نگاه کند به این شخص بنگرد و فرمود کسی که خونش با خون من ممزوج گردد آتش به او اصابت نکند و او در جنگ احد به شهادت رسید. ⁽⁴⁾

10- عمروبن جموح لنگ بود و چهار فرزند داشت که همانند شیر بودند و در جنگ ها با پیامبر شرکت می کردند فرزندان او به پدر گفتند تو معذوری و لازم نیست در جنگ شرکت کنی عمرو نزد پیامبر آمد و گفت فرزندانم مرا از شرکت در جنگ منع می کنند ولی به خدا سوگند من قصد دارم با همین پای لنگ قدم به بهشت بگذارم پیامبر فرمود بر تو جهاد واجب نیست و در نزد خداوند معذور هستی اما به فرزندانش فرمود شما او را منع نکنید شاید که خداوند برای او شهادت روزی کند پس او سلاح خود را برداشت و رو به قبله کرد و گفت خدایا مرا دست خالی بر مگردان و شهادت را نصیبم کن. ⁽¹⁾

11- واقدی گوید در جنگ احد عایشه با گروهی از زنان متوجه جنگ شده تا از آن چه رخ داده آگاهی یابند در راه به هند همسر عمرو بن جموح رسید که اجساد شوهر برادر او پسر خود را بار کرده به مدینه می آورد از او پرسید چه خبر داری گفت پیامبر به سلامت است و هر مصیبتی بعد از آسان است. سؤال کرد چه چیز را حمل می کنی گفت شوهرم پسرم و برادرم تا در مدینه دفن کنم. در آن حال شتر به زانو درآمد و از حرکت باز ماند تا دو سه مرتبه هند خدمت پیامبر رسید و گفت قضیه این طوری است حضرت فرمود آیا وقتی به طرف احد حرکت می کرد سخنی نگفت عرض کرد یا رسول الله شوهرم گفت «اللهم لا تردّنی» خدایا مرا باز مگردان پیامبر فرمود: هرجا شتر توقف کند سپس فرمود هر سه در بهشت با هم هستند هند گفت دعا کنید خداوند مرا رفیق ایشان گرداند. ⁽²⁾

12- وقتی در جنگ احد فاطمه زهراء چهره خون آلود پیامبر را مشاهده کرد فریادی زد و خون از چهره مبارک او پاک کرد و در آن حال می گفت خشم خدا برای کسی شدید است که چهره پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را خون آلود کرد، پیامبر هم خون ها را با دست مبارک خود می گرفت و در هوا می پاشید و از آن چیزی باز نمی گشت،

امام صادق علیه السلام 7 فرمود اگر از آن خون ها چیزی بر زمین می ریخت عذاب نازل می گشت. ⁽¹⁾

13- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در جنگ احد بالای سر مصعب بن عمیر ایستاد و فرمود: مِنَ الْمُؤْمِنِینَ رِجَالٌ صَدَقُوا مَا عَاهَدُوا اللهَ عَلَیْهِ فَمِنْهُم مَّن قَضَی نَحْبَهُ وَ مِنْهُم مَّن یَنتَظِرُ وَ مَا بَدَّلُوا تَبْدِیلاً ⁽²⁾آن گاه فرمود نزد اینان بیائید و بر این شهداء سلام کنید که پاسخ شما را می دهند تا زمانی که آسمان و زمین بر قرار خواهد بود بعد به نقطه دیگر آمده فرمود اینان اصحاب من هستند که برای آن ها روز قیامت گواهی خواهم داد ابوبکر گفت آیا ما اصحاب شما نیستم. فرمود آری ولی من نمی دانم که بعد از من چگونه خواهید بود اینان از این دنیا با دل خالی از طعام بیرون رفتند. ⁽³⁾

معجزات پیامبر

1- دو نیم شدن ماه

سلمان؛ گفت یک شب ابوجهل به همراه یک یهودی خدمت پیامبر صلی الله علیه و اله آمدند. ابو جهل گفت ای محمّد به من معجزه ای نشان بده و الا با شمشیر گردن تو را خواهم زد. حضرت با مهربانی به او فرمودند ابوجهل چه می خواهی؟

ابوجهل به چپ و راست خود نگاه کرد و اندیشید که چه چیز بخواهد که برآوردنش برای پیامبر مشکل باشد یهودی همراهش گفت اگر محمد ساحر است بگو که ماه را در آسمان بشکافد، زیرا سحر در آسمان محقق نمی شود. پس ابو جهل گفت برای ما ماه را بشکاف حضرت با انگشت سبابه به ماه اشاره کرد، ماه به دونیم شد و هر نیمه به طرفی رفت دیگر بار ابوجهل گفت: بگو تا به هم بپیوندند. پیامبر صلی الله علیه و آله مجدداً با انگشت سبابه به ماه اشاره فرمودند، دونیمه ماه به

هم پیوند خورد. در این جا یهودی ایمان آورد و شهادتین گفت و مسلمان شد اما ابوجهل گفت او با سحر چشم ما را بست و ماه را شکافت و به ما نشان داد بایستی از مردمی که در آن شب از اطراف می آیند سؤال کنیم که آیا آن ها ماه را دیده اند یا خیر؟ از آن ها سؤال شد همگی گفتند: در آن شب ماه را دو نیمه دیدیم اما با وجود این باز هم ابوجهل ایمان نیاورد. ⁽¹⁾

2- طعام زهر آلود

همسر عبدالله بن مسلم گوسفندی زهر آلود خدمتش آورد و بشر بن براء بن عازب با پیغمبر اکرم صلی الله علیه و سلم بود، پس پیامبر از ران و بشر از پاچه ی آن حیوان تناول نمودند حضرت به محض جویدن لقمه را از دهان بیرون انداختند و فرمودند: این طعام به من خبر می دهد که زهرآلود است اما بشر آن لقمه را جویده و فرو داد و در دم جان سپرد. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نزد آن زن فرستاد و او به عمل خود اقرار نمود. حضرت به او فرمود چه چیز تو را بر این عمل که انجام دادی وادار نمود!؟ زن گفت: شوهر و بزرگان قوم مرا کشتی و من با خودم گفتم اگر پادشاه است او را با این طعام کشته ام و اگر پیامبر است خداوند او را بر این مطلب آگاه خواهد ساخت. ⁽²⁾

3- مژده پیامبر صلی الله علیه و آله به حضرت فاطمه علیها السلام

روایت شده از ابن عباس که گفت: چون وفات رسول خدا صلی الله علیه و آله نزدیک شد به قدری گریه کرد که اشک چشمش محاسنش را تر کرد به ایشان عرض شد یا رسول الله چه چیزی شما را می گریاند؟ فرمود: برای فرزندانم گریه می کنم و آن چه بدهای امتم پس از من با آن ها می کنند؛ گویا فاطمه دخترم را می بینم که پس از من

به وی ستم شده و او به من استغاثه کرده و فریاد می زند: وا ابتاه وا ابتاه! و کسی از امتم او را یاری نمی کند. فاطمه علیها السلام شنید و گریه کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله به وی فرمود دخترکم گریه نکن عرض کرد: من گریه نمی کنم به آن چه بعد از تو با من رفتار می شود ولی یا رسول الله من برای جدایی از شما گریه می کنم.

پس آن حضرت به وی فرمود: مژده باد تو را ای دختر محمّد صلی الله علیه و سلم که تو اولین کسی از اهل بیت من هستی که به من ملحق می شوی. ⁽¹⁾

رحلت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در اواخر عمر خویش، چهار شب مانده به آخر صفر سال 11 هجرت به مردم فرمان داد که برای جنگ با روم مهیا شوند و روز بعد اسامه را خواست و به او فرمود برو به ناحیه ای که پدرت در آن جا کشته شد (منطقه جرف) و از بزرگان مهاجر و انصار کسی نبود مگر این که در این غزوه حضور داشت که از جمله آنان ابوبکر، عمر، ابو عبیده جراح سعد بن ابی وقاص و سعید بن زید بودند. گروهی گفتند پیامبر این کودک را بر مهاجران نخستین امیر کرده پیامبر به شدت ناراحت شد به منبر رفت و فرمود اگر در فرماندهی او طعن می زنید پیش از این درباره پدر او نیز طعن زدید سوگند به خدا او سزاوار به فرماندهی است و فرزند او هم سزاوار به فرماندهی است و از محبوب ترین افراد نزد من است.

علامه حلی می گوید: ابوبکر از رفتن به لشکر اسامه تخلف کرد در حالی که پیامبر او را با اسامه فرستاد و اسامه را امیر به او کرده بود و مکرر می فرمود لشکر اسامه را تجهیز کنید و خدا لعنت کند کسی که از رفتن با سپاه اسامه تخلف کند. ⁽²⁾

عایشه می گوید رسول خدا از خانه میمونه به همراه دو نفر از خانواده خود که یکی از آن ها فضل بن عباس و مرد دیگری بود خارج گردید و پاهای آن حضرت به

زمین سائیده می شد و سرش را بسته بود تا وارد خانه من گردید. عبیدالله راوی این حدیث گوید من این حدیث عایشه را برای عبدالله بن عباس ذکر کردم او گفت آیا می دانی آن مرد دیگر که با فضل رسول خدا را همراهی می کرد چه کسی بود گفتم نمی دانم گفت: علی بن ابی طالب بوده ولی عایشه در حالی که می توانست علی را به خیر یاد نکرد. ⁽¹⁾

تصفیه حساب

فضل بن عباس گوید من هنگام بیماری پیامبر بر او وارد شدم حضرت فرمود ای فضل این پارچه را بر سر من ببند. من آن پارچه را به سر پیامبر بستم و پیامبر فرمود دست خود را جلو بیاور فضل گوید دست پیامبر را گرفته و به مسجد رفتم به منبر رفت و بعد از حمد الهی فرمود ممکن است شما حقوقی نسبت به من داشته باشید اگر حق کسی از ناحیه من پایمال شده مرا قصاص کند و هر کس طلب دارد طلب خود را بگیرد.

در این میان مردی برخاست و گفت روزی مستمند نزد شما آمد به من امر کردید به او سه در هم بده فرمود راست می گوید ای فضل او را سه درهم عطا کن بعد به نماز ظهر ایستاد و بعد از نماز به منبر رفت و همان سخنان قبل را تکرار کرد در این هنگام مردی برخاست و گفت یا رسول الله نزد من هم سه درهم است که مخفیانه آن را از اموال خدا برداشته ام پیامبر فرمود چرا چنین کردی گفت در آن هنگام محتاج بودم پیامبر فرمودای فضل سه درهم را از او بگیر سپس فرمود اگر کسی از نفس خود ترسان است برخیزد تا برای او دعا کنم.

مردی برخاست و گفت یا رسول الله من کذاب و منافقم و جنایتی نیست مگر این که آن را بجا آورده ام عمر گفت ای مرد خود را رسواکردی پیامبر فرمود پسر خطاب رسوایی در دنیا آسانتر از رسوایی در آخرت است خدایا او را عاقبت امر

او را به خیر و خوبی بازگردان. ⁽¹⁾

اهانت هنگام وفات

ابن عباس می گوید هنگامی که وفات پیامبر فرا رسید در خانه مردانی بودند از جمله عمر بن خطاب پیامبر فرمود بیائید تا نامه ای را برای شما بنویسم که هرگز گمراه نشوید عمر گفت مرض بر پیامبر غالب شده و نزد شما کتاب خداست و کتاب خدا برای ما کافی است در آن جا میان اهل خانه اختلاف و منازعه شد برخی گفتند بگذارید پیامبر نامه را بنویسد بعضی انکار کردند و حرف عمر را تأیید کردند هنگامی که اختلاف بالا گرفت پیامبر فرمود از نزد من برخیزید.

عبیدالله بن عبدالله می گوید ابن عباس همیشه می گفت مصیبت این بود که بین رسول خدا و نوشتن آن نامه مانع شدند و اختلاف کردند. ⁽²⁾

در بعضی روایات آمده که عمر گفت نبی اکرم هذیان می گوید (انَّ الرَّجُلِ لَیَهجُر).

سید بن طاووس گوید تمام عامه شهادت دادند که پیامبر خواست برای مردم چیزی بنویسد تا آن ها گمراه نشوند ولی عمر بن خطاب مانع شد. ⁽³⁾

ام سلمه می گوید رسول اکرم در وقتی که بیمار بود و به همان بیماری از دنیا رفت اطا ان حضرت از اصحاب پر شده بود فرمودای مردم بدانید بزودی قبض روح می شوم و مرا می برند من سخنی را برای شما گفتم که برای شما حجت است بدانید من کتاب خدا و عترتم را که اهل بیتم هستند در میان شما می گذارم سپس دست علی را گرفته و بلند کرد و فرمود این علی با قرآن است و قرآن با علی، دو جانشین یاری کننده ای که از یکدیگر جدا نشوند تا بر من در حوض

وارد شوند و من درباره آن دو سؤال خواهم کرد. ⁽¹⁾

نکته: آن چیزی که پیامبر می خواست بنویسد و عمر مانع شد چه بوده است؟ از متون به خوبی ظاهر است که بر اساس قراین عمر خوب می دانست که هدف پیامبر از نوشتن آن نامه تصریح به امامت حضرت علی علیه السلام است.

اگر چه ابن کثیر در البدایه و النهایه 5/248 می گوید: این که شیعه می گوید تمسک به متشابه و ترک محکم است و اهل سنت محکم را گرفته و متشابه را رها کرده اند و سپس این متشابه را تفسیر می کند که پیامبر می خواست ابوبکر را تعیین کند تعیین ولی بر هیچ عاقلی پوشیده نیست که اگر پیامبر میخواست ابوبکر را کند عمر که از پیشگامان تثبیت خلافت ابوبکر بود مانع نمی شد ثانیاً ابن کثیر می گوید این از متشابهات است پس چرا خود آن را بدین گونه تفسیر می کند ثالثاً باید ببینیم خود عمر که کاملاً از قضایا آگاهی داشت چه می گوید.

ابن عباس می گوید روزهای اول خلافت عمر بود نزد او رفتم طبقی از خرما نزد او بود و می خورد و به من گفت بخور من هم از آن خرماها خوردم سپس گفت پسر عمویت کجاست من تصور کردم عبد الله بن جعفر را می گوید گفتم نزد دوستانش بود گفت بزرگ خاندان شما علی را می گویم گفتم در بستان نخل مشغول آبیاری است گفت ای پسر عباس بر عهده تو خون شتران با شد اگر مطلب را کتمان کنی آیا هنوز علی به فکر و اندیشه خلافت هست گفتم علی بر این عقیده است که پیامبر او را منصوب کرده و از پدرم عباس نیز سؤال کردم گفت علی راست می گوید عمر گفت پیامبر درباره او سخنانی گفت که اثبات حجت می کند و قطع عذر نمی کند و هنگام مرگش می خواست او را تعیین کند ولی من به خاطر ترس بر اسلام نگذاشتم.

امام علی علیه السلام

اشاره

حضرت علی علیه السلام از ولادت تا شهادت

نام امام اول: علی

کنیه: ابوتراب، ابوالحسن ابوالحسین، ابوالریحانتین.

لقب: أمیر المؤمنین، ولیّ الله، اسد الله، یعسوب الدّین، حیدر

نام پدر: ابوطالب

نام مادر، فاطمه دختر اسد.

ولادت آن بزرگوار در روز جمعه 13 ماه رجب سی سال بعد از عام الفیل است که ده سال قبل از بعثت پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله بود.

داستان ولادت آن حضرت در خانه ی کعبه، نزد محدثان شیعه و اهل سنت جزو اخبار متواتر است.

حاکم نیشابوری می گوید: «قَد تَواتَرَتِ الأَخبارُ أنَّ فاطِمَهَ بِنتَ أسَدٍ وَلَدَت أمیرَ المُؤمِنینَ عَلِیَّ بنَ أبی طالِبٍ فی جَوفِ الکَعبَهِ » ⁽¹⁾

آن حضرت در صبح 19 رمضان سال 40 هجری در محراب مسجد کوفه توسط ابن ملجم مرادی (لعنة الله علیه) ضربت خورد و شب 21 رمضان همان سال در سن 63 سالگی در شهر کوفه به شهادت رسید.

سخنان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره حضرت علی علیه السلام

تعبیرات رسول اکرم در مورد حضرت علی علیه السلام درباره هیچ کس نظیر ندارد. مانند: علی علیه السلام تنها معیار حق و حقیقت است؛ عَلِیٌّ مَعَ الْحَقِ وَالْحَقُّ مَعَ عَلِی و عَلِیٌّ مَعَ القُرآنِ وَالقُرآنُ مَعَ علیّ.

در ذیل هر دو سخن پیامبر صلی الله علیه و آله فرمودند: جدایی علی از حق و از قرآن ممکن نیست تا در قیامت بر من وارد شوند. ⁽¹⁾

در این جا برخی از تعبیرات را برای نمونه بیان می کنیم:

1- ولایت علی علیه السلام ولایت الهی است.

2- محبت به او عبادت خداوند است

3- پیروی از او واجب است

4- دوستان او دوستان خداوند و دشمنان او دشمنان الهی هستند؛ وَلاَیَهُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ وَلاَیَهُ اَللَّهِ وَ حُبُّهُ عِبَادَهُ اَللَّهِ وَ اِتِّبَاعُهُ فَرِیضَهُ اَللَّهِ وَ أَوْلِیَاؤُهُ أَوْلِیَاءُ اَللَّهِ وَ أَعْدَاؤُهُ أَعْدَاءُ اَللَّهِ... ⁽²⁾

5- علی دروازه ی علم پیامبر است؛ أَنَا مَدِینَهُ اَلْعِلْمِ وَ عَلِیٌّ بَابُهَا. ⁽³⁾

6- علی داناترین فرد امت است؛ أَعْلَمُ أُمَّتِی مِنْ بَعْدِی عَلِیُّ بْنُ أَبِی طَالِبٍ. ⁽⁴⁾

7- علی وصی و جانشین و وزیر و برادر من است؛ إِنَّ أَخِی وَ وَصِیِّی وَ وَزِیرِی

وَ خَلِیفَتِی فِی أَهْلِی عَلِیَّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ. ⁽¹⁾ 8- منزلت علی نزد من چون منزلت من نزد پروردگارم است: عَلِیٌّ مِنّی بِمَنزِلَتی مِن رَبّی. ⁽²⁾

9- دوستی علی گناهان را پاک می کند؛ حُبُّ عَلِیٍّ یَأْکُلُ اَلذُّنُوبَ کَمَا تَأْکُلُ اَلنَّارُ اَلْحَطَبَ. ⁽³⁾

10- علی سرپرست هر مؤمن است؛ مَنْ کُنْتُ مَوْلاَهُ فَعَلِیٌّ مَوْلاَهُ. ⁽⁴⁾

11- علی سرور مؤمنان است؛ عَلِیٌّ سَیِّدُ الْمُؤْمِنِینَ. ⁽⁵⁾

12- علی ستون دین است؛ عَلِیٌّ عَمودُ الدّینِ. ⁽⁶⁾

13- یاد علی عبادت است؛ ذِکْرُ عَلِیٍّ عِبَادَةٌ. ⁽⁷⁾

14- نگاه به صورت علی عبادت است؛ اَلنَّظَرُ إِلَی وَجْهِ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ عِبَادَهٌ. ⁽⁸⁾

15- حق علی بر امت مانند حق پدر بر فرزند است؛ حَقُّ عَلِیٍّ عَلَی هَذِهِ اَلْأُمَّهِ کَحَقِّ اَلْوَالِدِ عَلَی اَلْوَلَدِ. ⁽⁹⁾

16- هر کس علی را اذیت کند مرا اذیت کرده است؛ مَنْ آذَی عَلِیّاً فَقَدْ آذَانِی. ⁽¹⁰⁾

17- هر چه را من برای خودم می خواهم برای تو نیز دوست دارم و هر چه

برای خود نمی خواهم برای تو مکروه دارم؛ إِنِّی أُحِبُّ لَکَ مَا أُحِبُّ لِنَفْسِی وَ أَکْرَهُ لَکَ مَا أَکْرَهُ لَهَا. ⁽¹⁾

18- اگر من و علی نبودیم، خداوند شناخته نمی شد و عبادت نمی گردید؛ لَوْلا أنَا وَ عَلِیُّ ما عُرِفَ اللهُ وَ لَوْ لا أنَا وَ عَلِّیٌّ ما عُبِدَ اللهُ. ⁽²⁾

19- علی تقسیم کننده ی بهشت و جهنم است؛ فَأَنْتَ قَسِیمُ اَلْجَنَّهِ وَ أَنْتَ قَسِیمُ اَلنَّارِ. ⁽³⁾

20- محبت به علی علیه السلام ایمان و تقواست و بغض او کفر و نفاق است و هر کس در قیامت خداوند را به بغض ملاقات کند یهودی محشور می شود؛ یَا عَلِیُّ حُبُّکَ تَقْوَی وَ إِیمَانٌ وَ بُغْضُکَ کُفْرٌ وَ نِفَاقٌ ⁽⁴⁾و مَنْ لَقِیَ اَللَّهَ عَزَّ وَ جَلَّ وَ فِی قَلْبِهِ بُغْضُ عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ لَقِیَ اَللَّهَ وَ هُوَ یَهُودِیٌّ. ⁽⁵⁾

حضرت علی علیه السلام از منظر خویشتن

سخنان حضرت درباره ی خودش برای بیان این نکته است که مردم به حجت خدا رو آورند و سعادت خود را در پیروی از فرامین او بدانند و دل به دیگران نبندند. به برخی از آن ها توجه فرمایید:

1- من برای خلافت و رهبری مانند قطب وسط آسیا هستم همان گونه که حرکت آسیا به وجود میخ آهنی وسط آن بستگی دارد خلافت نیز در دست غیر من مایه ی خسارت است.

سیل معارف اسلام از سرچشمه ی وجود من سرازیر می گردد و هیچ پرواز کننده ای در فضای دانش و حکمت به اوج منزلت من نخواهد رسید؛ أَنَّ مَحَلِّی

مِنْهَا مَحَلُّ اَلْقُطْبِ مِنَ اَلرَّحَی یَنْحَدِرُ عَنِّی اَلسَّیْلُ وَ لاَ یَرْقَی إِلَیَّ اَلطَّیْرُ. ⁽¹⁾ 2- به خدا سوگند به آن پروردگاری که جز او خدایی نیست! من در مسیر حق قدم بر می دارم؛ فَوَ اَلَّذِی لاَ إِلَهَ إِلاَّ هُوَ، إِنِّی لَعَلَی جَادَّهِ اَلْحَقِّ ⁽²⁾

3- به خدا قسم، معاویه سیاستمدارتر از من نیست، ولی او به فریبکاری دست می زند و اگر مکر و حیله امری زشت و پست نبود، من از سیاستمدارترین مردم بودم؛ اَللَّهِ مَا مُعَاوِیَهُ بِأَدْهَی مِنِّی وَ لَکِنَّهُ یَغْدِرُ وَ یَفْجُرُ وَ لَوْ لاَ کَرَاهِیَهُ اَلْغَدْرِ لَکُنْتُ مِنْ أَدْهَی اَلنَّاسِ ⁽³⁾

4- ای مردم من شما را به طاعتی فرا نمی خوانم و از معصیتی پرهیز نمی دهم، مگر آن که خودم در این جهت بر شما سبقت گرفته ام؛ إِنِّی والله ما أَحُثُّکُمْ عَلَی طَاعَهٍ إِلاَّ وَ أَسْبِقُکُمْ إِلَیْهَا وَ لاَ أَنْهَاکُمْ عَنْ مَعْصِیَهٍ إِلاَّ وَ أَتَنَاهَی قَبْلَکُمْ عَنْهَا ⁽⁴⁾

5- آیا ممکن است که من نفس خود را به این امر قانع کنم که مردم به من لقب (امیرالمؤمنین) دهند، لیکن در ناگواری های روزگار شریک آنان نباشم؛ أقْنَعُ مِنْ نَفْسی بِأن یُقالَ: أمیرُالمُؤمِنینَ! وَ لا اُشارِکَهُمْ فی مَکارِهِ الدَّهْرِ ⁽⁵⁾

6- به خدا سوگند انس فرزند ابو طالب به مرگ بیشتر از کودک شیرخوار به پستان مادرش است؛ واللّه لاَ بْنُ اَبی طالبٍ آنَسُ بالموت من الطفل بِثَدْیِ أُمِّهِ ⁽⁶⁾

7- به خدا سوگند! باکی ندارم من بر مرگ وارد شوم یا مرگ بر من سرآید: فَوَاللَّهِ مَا أُبَالِی دَخَلْتُ إِلَی الْمَوْتِ أَوْ خَرَجَ الْمَوْتُ إِلَیَّ ⁽⁷⁾

8- امکان ندارد هوا و هوس بر من غالب شود و حرص و طمع مرا بر سرِ سفره های رنگارنگ بکشاند و سیر شوم در حالی که بدانم در حجاز و یمامه

فردی یک قرص نان ندارد حتی به یاد ندارد یک بار هم سیر شده باشد؛ هَیْهَاتَ أَنْ یَغْلِبَنِی هَوَایَ وَ یَقُودَنِی جَشَعِی إِلَی تَخَیُّرِ اَلْأَطْعِمَهِ وَ لَعَلَّ بالْحِجَازِ أَوِ اَلْیَمَامَهِ مَنْ لاَ طَمَعَ لَهُ بِالْقُرْصِ وَ لاَ عَهْدَ لَهُ بِالشِّبَعِ. ⁽¹⁾

نظرها و گفته ها درباره حضرت علی علیه السلام

1- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله می فرماید: عَلی مِنِّی کَرُوحِی مِنْ جَسَدِی. ⁽²⁾

2- نظّام می گوید: درباره ی علی علیه السلام متحیر هستم؛ اگر او را دوست بداریم، کشته خواهیم شد و اگر او را دشمن بداریم کافر خواهیم گشت، تحیّرنا فی علی إن أحببناه قُتلنا و إن أبغضناه کفرنا.

3- ابن ادریس شافعی می گوید چه می توان گفت درباره ی شخصیتی که دشمنانش فضائل او را از روی عداوت و حسد و دوستانش از جهت ترس مخفی کردند، با این همه، جهان پر از فضائل اوست؛ ما أقول لکم فی رجل، أخفتْ أعداوة فضائلَه صَدِّاً و أخفت أولیائه فضائله خوفاً و قد شاع بین الخافِقَیْنِ.

4- ابن ابی الحدید می فرماید: چه گویم درباره مردی که دشمنانش بر فضل و برتری او اقرار کردند و نتوانستند فضائل او را کتمان کنند و کوشش کردند که به هر وسیله و تدبیری آن نور ایزدی را خاموش سازند از این رو دست به تحریف حقایق زده و در صدد عیب جویی بر آمدند امّا هر کار کردند بر عظمت او افزده گشت.

همچنین می گوید: فلا ریب عندنا أن علیاً علیه السلام کان وصیّ رسول الله صلی الله علیه و اله و ان خالف فی ذلک من هو منسوب عندنا الی العناد؛ ⁽³⁾یعنی در نزد ما شکی نیست که علی علیه السلام وصیّ رسول اکرم بود اگر چه کسی که در نزد ما از اهل عناد باشد، با این امر مخالف است.

5- معاویه روزی از عقیل درباره حضرت علی علیه السلام پرسید، او داستان آهن داغ را بیان کرد معاویه گفت: رَحِمَ اللَّهُ أَبَا حَسَنٍ فَلَقَدْ سَبَقَ مَنْ کَانَ قَبْلَهُ وَ أَعْجَزُ مَنْ یَأْتِی بَعْدَهُ؛ خدا علی را رحمت کند! بر افراد پیشین سبقت گرفت و آیندگان را عاجز و درمانده کرد.

6- خلیل بن احمد می گوید بی نیازی علی از انسان ها و نیازمندی دیگران به او، نشانه امام بودن او برای همگان است؛ اِسْتِغْناؤُهُ عَنِ الْکُلِّ وَ احْتِیاجُ الْکُلِّ إلیْهِ دَلیلٌ عَلی أَنَّهُ إمامُ الْکُلِّ

7- احمد حنبل می گوید: مَا جَاءَ لِأَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِ رَسُولِ اَللَّهِ صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ مِنَ اَلْفَضَائِلِ مَا جَاءَ لِعَلِیٍّ عَلَیْهِ السَّلاَمُ؛ یعنی آن چه از فضائل برای علی علیه السلام آمده، برای هیچ یک از اصحاب پیامبر نیامده است!

8- شِبلی شُمیّل با این که شخص مادّی است چنین می گوید: امام علی علیه السلام بزرگ بزرگان و تنها نسخه ی منحصر به فردی است که شرق و غرب گذشته و آینده نتوانسته است صورتی را که با این اصل تطبیق کند به جهان معرفی کند. ⁽¹⁾

9- ابو ذر هرگاه حضرت را می دید می گفت: «السلام علیک أیها الشیخ المقهور»؛ سلام بر تو ای بزرگواری که بر تو ستم کردند و با ستمگری حق تو را به یغما بردند.

علم حضرت علی علیه السلام

1- علی علیه السلام مظهر علم ذات مقدس پروردگار است و علم و دانش او لدنّی است. چنان که قرآن می فرماید: وَ عَلَّمْنَاهُ مِن لَّدُنَّا عِلْماً ⁽²⁾این آیه ی گرچه در مورد حضرت خضر است، اما به مراتب حضرت علی از نظر کمالات علمی بالاتر از

خضر است.

2- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: أنَا مَدینَهُ العِلمِ و عَلِیٌّ بابُها، فَمَن أرادَ العِلمَ فَلیَأتِ البابَ ⁽¹⁾در توضیح این جمله امام علیه السلام می فرماید: پیامبر صلی الله علیه و آله هزار باب از علم را به من آموخت که هر یک هزار باب دیگر را پیش روی من می گشاید؛ لَقَدْ عَلَّمَنِی رَسُولُ اَللَّهِ صلی الله علیه و سلم ألف باب کُلُّ بَابٍ یَفْتَحُ أَلْفَ بَابٍ.

3- در عظمت علمی آن بزرگوار همین بس که صریحاً فرمود: پیش از آن که از میان شما بروم هر چه را می خواهید از من بپرسید؛ «سَلُونِی قَبْلَ أَنْ تَفْقِدُونِی» ⁽²⁾نکته ی قابل توجه این که امام علی علیه السلام موضوع علم را مقید و محدود نساخته، بلکه مردم را در سؤال از هر نوع مشکلات علمی آزاد گذاشته است، و نیز این سخن را دوستان و دشمنان شنیدند، نه دوستان کتمان کردند و نه دشمنان انکار کردند و به قول ابن ابی الحدید کسی از صحابه و علماء چنین ادّعایی نکرده، مگر علی ابن ابی طالب و اگر دیگران چنین ادعایی کردند، جز رسوایی، ثمره ای برای آنان نداشت.

علی علیه السلام همیشه آرزو می کرد تا کسی پیدا شود و از دریای علم او بهره ببرد. از این رو گاهی اشاره به سینه خویش می کرد می فرمود: در سینه من علم فراوان جمع شده است؛ إِنَّ هیهُنا لَعِلْماً جَمّاً. ⁽³⁾

قضاوت های محیر العقول آن بزرگوار در زمان حکومت دیگران و در زمان خلافت خودش، شاهد بزرگی بر علم و دانش آن بزرگوار است.

سخنان بلند و عمیق و خطبه های طولانی و نامه ها و کلمات قصار که برخی از آن را سید رضی در نهج البلاغه گردآوری کرده، گواه دیگری بر این حقیقت است.

سیره امام علی علیه السلام

عبادت علی علیه السلام

1- هنگامی که از امام سجّاد علیه السلام پرسیدند: چرا شما این اندازه عبادت می کنید و رنج و مشقّت را برخود روا می دارید، حضرت فرمود: چه کسی قدرت دارد مانند علی بن ابی طالب خداوند را عبادت کند ؛ و مَنْ یَقْوَی عَلَی عِبَادَهِ علی ابن أبی طالب... ⁽¹⁾

2- ابودرداء می گوید: در شب تاریکی از نخلستانی عبور کردم، آواز کسی را شنیدم که با خدا مناجات می کرد چون نزدیک شدم، دیدم علی علیه السلام است. من خود را در پشت درخت مخفی کردم وی با آهنگ حزین و سوزناکی مشغول گریه و مناجات با خداوند بود؛ آن قدر گریه کرد که بی حس و حرکت افتاد. با خودم گفتم شاید خوابش برده است نزدیکش رفتم ناگهان دیدم که چون چوب خشکی افتاده بود.

او را تکان دادم، حرکت نکرد پیش خود گفتم حتماً از دنیا رفته است. شتابان به منزلش رفتم و خبر رحلت او را به حضرت زهرا علیه السلام دادم. آن بانوی گرامی فرمود علی از دنیا نرفته، بلکه از خوف خداوند غش کرده است. ⁽²⁾

3- معاویه به ضرار گفت: علی علیه السلام را برایم وصف کن.

ضرار پس از بیان یک سلسله از اوصاف اخلاقی و روحی حضرت چنین گفت: شب ها بیداری او بیشتر و خوابش کم بود و مشغول گریه و مناجات و تلاوت قرآن بود موقعی که شب فرا می رسید و ستارگان رو به افول می نهادند، او را می دیدی که در محراب عبادت دست به محاسن خود گرفته و مانند شخص مارگزیده به خود می پیچید و می فرمود: ای دنیا! آیا خود را برای من

جلوه می دهی، هیهات مرا به تو نیازی نیست من تو را سه طلاقه کردم و دیگر مرا به تو رجوعی نیست.

سپس فرمود: آه از کمی زاد و توشه و دوری سفر و سختی راه؛ قَابِضٌ عَلَی لِحْیَتِهِ یَتَمَلْمَلُ تَمَلْمُلَ اَلسَّلِیمِ وَ یَبْکِی بُکَاءَ اَلْحَزِینِ وَ یَقُولُ یَا دُنْیَا یَا دُنْیَا إِلَیْکَ عَنِّی أَ بِی تَعَرَّضْتِ أَمْ لِی تَشَوَّقْتِ لاَ حَانَ حِینُکَ هَیْهَاتَ غُرِّی غَیْرِی لاَ حَاجَهَ لِی فِیکِ قَدْ طَلَّقْتُکِ ثَلاَثاً لاَ رَجْعَهَ فِیهَا فَعَیْشُکِ قَصِیرٌ وَ خَطَرُکِ یَسِیرُ وَ أَمَلُکِ حَقِیرٌ آه مِنْ قِلَّهِ اَلزَّادِ وَ طُولِ اَلْمَجَازِ وَ بُعْدِ اَلسَّفَرِ وَ عَظِیمِ اَلْمَوْرِدِ. ⁽¹⁾

پس از آن که معاویه این جملات را شنید، گریه کرد و گفت: رَحِمَ اللَّهُ أَبَا الْحَسَنِ کَانَ وَ اللَّهِ کَذَلِکَ؛ به خدا سوگند! علی چنین بود، خدا ابوالحسن را رحمت کند.

4- عبادت حضرت نه از روی شوق به بهشت بود و نه به سبب ترس از جهنم، بلکه برای شکرگزاری ذات مقدس پروردگار بود زیرا که تنها او را لایق این عبودیت می دانست.

از این رو امام علیه السلام عبادت مردم را سه نوع می دانست؛ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اَللَّهَ رَغْبَهً فَتِلْکَ عِبَادَهُ اَلتُّجَّارِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اَللَّهَ رَهْبَهً فَتِلْکَ عِبَادَهُ اَلْعَبِیدِ وَ إِنَّ قَوْماً عَبَدُوا اَللَّهَ شُکْراً فَتِلْکَ عِبَادَهُ اَلْأَحْرَارِ ⁽²⁾

آن حضرت عبادت خودش را از قسم سوم می دانست؛ إِلهی ما عَبَدْتُکَ طمعاً الْجَنَّةِ و لاخوفاً من النّار بل وَجَدْتُکَ أَهْلاً لِلْعِبَادَهِ فَعَبَدْتُکَ. ⁽³⁾

نوف بکالی می گوید: علی علیه السلام را نیمه شب دیدم که زیاد گریه می کرد. رفتم جلو حضرت فرمود: بیداری یا خواب؟

گفتم بیدار هستم فرمود: یا نَوفُ، إن طالَ بُکاؤُکَ فی هذَا اللَّیلِ مَخافَهً مِنَ اللهِ تَعالی قَرَّت عَیناکَ غَداً بَینَ یَدَی اللهِ عزّوجلّ؛ ⁽⁴⁾ای نوف، اگر امشب از خوف خدا گریه کنی، روز قیامت در برابر خداوند چشمان تو روشن خواهد شد.

جود و سخاوت علی علیه السلام

1- شعبی در شرح حال آن حضرت می گوید: علی سخاوتمندترین مردم بود در مقابل هیچ سائلی هرگز کلمه (نه) بر زبان نیاورد. معاویه دشمن سرسخت او، همیشه درصدد عیب جویی و تنقیص او بود. هنگامی که شخصی نسبت بخل به حضرت داد معاویه به او گفت وای بر تو! چگونه می گویی علی بخیل است در صورتی که اگر علی خانه ای از طلای ناب و خانه ای از کاه گندم داشته باشد طلا را زودتر از کاه انفاق می کند.

علی علیه السلام کسی است که اتاق بیت المال را جارو می کرد و در آن دو رکعت نماز شکر به جا آورد.

علی علیه السلام کسی است که خطاب به طلا و نقره گفت: ای طلای زرد و نقره سفید غیر مرا فریب دهید.

2- روزی مستمندی بر حضرت وارد شد و تقاضای کمک کرد حضرت به خادم خود فرمود: به او هزار دینار بده.

پرسید: «أمن فضة أو ذهب؟» از طلا بدهم یا نقره؟

فرمود: برای من تفاوتی ندارد هر کدام بیشتر مورد نیاز این شخص است زیرا طلا و نقره نزد من سنگی بیش نیست؛ «کلَاهُمَا عِنْدِی حَجَرَانِ أعط ما أَنْفَعَهُمَا بحاله» ⁽¹⁾

3- مفسران عامه و خاصه نقل کرده اند که حضرت در حال نماز انگشترش را به سائل داد و آیه ی شریفه: إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللهُ وَ رَسُولُهُ در شأن آن امام نازل شد. ⁽²⁾

4- حضرت علی علیه السلام چهار درهم داشت؛ یکی را در شب، یکی را در روز

یکی را پنهانی، یکی را آشکارا انفاق کرد. از این رو آیه ی شریفه ی الَّذِینَ یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ بِاللَّیْلِ وَ النَّهارِ سِرًّا وَ عَلانِیَةً فَلَهُمْ أَجْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ وَ لا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ در مقام و منزلت او نازل شد. ⁽¹⁾

5- جود و بخشش حضرت را حدّی نبود. روزی از بازار دو پیراهن خرید. یکی به سه درهم و دیگری به دو درهم پیراهن بهتر را به قنبر داد و کم ارزش تر را خود برداشت. ⁽²⁾

6- امام صادق علیه السلام می فرماید: جدم امیرالمؤمنین علیه السلام از درآمد کار و از حاصل دسترنج خویش هزار بنده در راه خدا آزاد کرد. ⁽³⁾

7- مردی بار شتری از هسته خرما را نزد علی علیه السلام دید و گفت: این ها چیست؟

امام فرمود: اگر خدا بخواهد این ها 100 هزار درخت خرما است. پس از آن که آن ها را کاشت و تبدیل به درخت شد آن ها را در راه خداوند وقف مستمندان کرد. ⁽⁴⁾

8- حضرت علی علیه السلام املاکی را وقف کرد که قیمت محصولات و غلات آن هر سال 40 هزار دینار بود. ⁽⁵⁾

عدالت حضرت علی علیه السلام

1- شبی حضرت علی علیه السلام وارد بیت المال شد در این هنگام طلحه و زبیر وارد شدند. حضرت چراغ آن جا را خاموش کرد و چراغ دیگری را از منزل آورد. آن ها پرسیدند میان این دو چراغ چه تفاوتی است؟

امام علیه السلام فرمود: روغن این چراغ از بیت المال است و شما کار شخصی حضرت در یکی از سخنانش به مالک اشتر گوید للَّهَ اللَّهَ فِی الطَّبَقَةِ السُّفْلَی مِنَ الَّذِینَ لَاحِیلَةَ لَهُمْ، مِنَ الْمَسَاکِینِ وَ الُْمحْتَاجِینَ فَإِنَّ لِلاْقْصَی مِنْهُمْ مِثْلَ الَّذِی لِلاْدْنَی ⁽¹⁾ای مالک! خداوند را خداوند را در نظر بگیر درباره افراد نیازمندی که هیچ چاره ای ندارند (سهمیه) افراد دور باید مانند افراد نزدیک باشد.

4- به امام مجتبی علیه السلام گوید: فرزندم! جز قاتل من کسی را به قتل نرسان و اگر من از دنیا رفتم چون او یک ضربت به من زده شما نیز یک ضربت بیشتر به او وارد مساز؛ أَلَا لَاتَقْتُلُنَّ بِی إِلَّا قَاتِلِی وَ إِذَا أَنَا مِتُّ مِنْ ضَرْبَتِهِ هَذِهِ، فَاضْرِبُوهُ ضَرْبَهً بِضَرْبَهٍ ⁽²⁾

5- حضرت علی وارد بیت المال شد هفت عدد نان را به رؤسای هفت قبیله داد و یک نان اضافه آمد آن را نیز هفت قسمت کرد و به هر یک تکه ای داد، نه بیشتر و نه کم تر. ⁽³⁾

6- به هنگام ورود به یکی از مناطق فرمود من وارد شهر شما شدم وضع لباس و زندگی من همین است که می بینید اگر با پوششی بهتر از این شهر شما را ترک کردم، به شما خیانت کرده ام؛ دَخَلْتُ بِلاَدَکُمْ بِأَشْمَالِی هَذِهِ وَ رَحْلَتِی، وَ رَاحِلَتِی فَإِنْ أَنَا خَرَجْتُ بِغَیْرِ مَا دَخَلْتُ فَإِنَّنِی مِنَ اَلْخَائِنِینَ ⁽⁴⁾

7- حضرت در تقسیم بیت المال به هر یک از سهل بن حنیف و غلام سابق او نیز سه درهم .داد سهل اعتراض کرد حضرت به او اعتنایی نکردند. بعضی گفتند: مقداری انعطاف نشان بده.

حضرت فرمود: آیا مرا وادار می کنید که به وسیله ی ستم درباره ی ولایت بر افراد یاری جویم و اگر مال مربوط به خود من بود، مساوات را رعایت می کردم،

چه برسد که از آن خداوند است؛ أَتَأْمُرُونِّی أَنْ أَطْلُبَ النَّصْرَ بِالْجَوْرِ فِیمَنْ وُلِّیتُ عَلَیْهِ، وَ لَوْ کَانَ الْمَالُ لِی لَسَوَّیْتُ بَیْنَهُمْ، فَکَیْفَ وَإِنَّمَا الْمَالُ مَالُ اللَّهِ ⁽¹⁾

8- یکی از سربازان لباس های غنیمتی جنگ را پیش از اذن پیامبر صلی الله علیه و آله میان جنگجویان تقسیم کرد حضرت علی علیه السلام پرسید: چرا این کار را کردی؟ گفت: خواستم با تجمل وارد مکه شوند.

علی علیه السلام دستور داد لباس ها را در آوردند آنگاه آنان از علی علیه السلام نزد پیامبر شکایت کردند پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: از علی علیه السلام شکایت نکنید، او در راه خدا سختگیری می کند؛ إِنَّهُ لَخَشِنٌ فِی ذَاتِ اَللَّهِ. ⁽²⁾

9- شخصی نزد حضرت آمد و تقاضای کمک فراوانی کرد و گفت بیت المال در اختیار شماست بعد از گفت و گوی کوتاه حضرت به او فرمود بیا برویم دزدی کنیم.

آن شخص تعجب کرد حضرت فرمود: دزدیدن از یک نفر بهتر از آن است که از اموال همه مسلمانان دزدی شود؛ تَسْرِقُ مِنْ وَاحِدٍ خَیْرٌ مِنْ أَنْ تَسْرِقَ مِنَ الْمُسْلِمِینَ جَمِیعاً ⁽³⁾

10- در عدالت علی علیه السلام همین بس، هنگامی که برادرش عقیل در شدت فقر تقاضای یک من گندم از او کرد حضرت قطعه ی آهن داغ شده را در دست برادرش گذاشت تا وی عبرت بگیرد.

فَأَحْمَیْتُ لَهُ حَدِیدَةً، ثُمَّ أَدْنَیْتُهَا مِنْ جِسْمِهِ لِیَعْتَبِرَ بِهَا ⁽⁴⁾ 11- حضرت می فرماید: به خدا سوگند! اگر شب را (تا به صبح) بر روی خار سعدان (که به تیزی مشهور است) به بیداری بگذرانم و مرا (دست و پا بسته) در زنجیرها بر روی آن خارها بکشند در نزد من بسی خوش تر است از این که در روز

قیامت خدا و رسولش را ملاقات کنم در حالی که به بعضی از بندگان خدا ستم کرده و از مال دنیا چیزی غصب کرده باشم؛ وَ اَللَّهِ لَأَنْ أَبِیتَ عَلَی حَسَکِ اَلسَّعْدَانِ مُسَهَّداً وَ أُجَرُّ فِی اَلْأَغْلاَلِ مُصَفَّداً أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَلْقَی اَللَّهَ وَ رَسُولَهُ ظَالِماً لِبَعْضِ اَلْعِبَادِ أَوْ غَاصِباً لِشَیْءٍ مِنَ اَلْحُطَامِ ⁽¹⁾

12- سوده، دختر عماره همدانی به نزد معاویه آمد و از ستم فرماندار او، بسر بن أرطاة، شکایت کرد. معاویه سوده را به سبب ترغیب لشکر امام علی علیه السلام در جنگ صفین علیه معاویه، سرزنش کرد.

سوده در پاسخ وی گفت:

صلّی الاله علی روح تضمّنها *** قبرُ فأصبح فیه العدل مدفوناً

خداوند درود فرستد به روان آن کسی که قبر وقتی او را در برگرفت، عدالت نیز با او در قبر مدفون گشت.

معاویه پرسید: مقصودت کیست؟

سوده گفت: حضرت علی علیه السلام که مردی در زمان خلافتش برای اخذ صدقات نزد ما آمد و به عدالت رفتار نکرد. ما به نزد حضرت شکایت بردیم، او رو به آسمان کرد و زیاد گریه کرد و گفت خدایا من عامل نفرستادم که به بندگان تو ستم کند فوراً نامه ای نوشت و او را عزل کرد.

معاویه وقتی این سخن را شنید دستور داد نامه ای به بسر بن ارطاة بنویسند که آن چه از اموال سوده گرفته شده، به او برگردانند. ⁽²⁾

زهد علی علیه السلام

کم تر شخصیتی را می توان را در زهد و بی اعتنایی به امور مادی و دنیوی مانند آن بزرگوار مشاهده کرد.

1- غذای حضرت علی علیه السلام الف: علی علیه السلام هرگز دو خورشت یک جا تناول نکرد. چنان که در شب نوزده ماه رمضان وقتی که ظرف شیر و نمک و نان را دید، به دخترش ام کلثوم فرمود: مگر نمی دانی پدرت تاکنون بیش از یک غذا نخورده است شیر را بردار و همین نمک کافی است.

ب: عبدالله بن ابی رافع گوید: روز عید به خدمت حضرت علی علیه السلام رفتم. انبانی مهر شده نزدش آوردند و در داخل آن نان جوین خشک و کوبیده وجود داشت که آن حضرت تناول می کرد.

عرض کردم چرا آن را مهر کردید؟ حضرت فرمود: خِفْتُ هَذَیْنِ اَلْوَلَدَیْنِ أَنْ یَلِتَّاهُ بِسَمْنٍ أَوْ زَیْتٍ ⁽¹⁾یعنی برای آن مهر می کنم که می ترسم این دو فرزندم (حسن و حسین علیهما السلام) با مقداری روغن آن را نرمش کنند.

ج: حضرت به عثمان بن حنیف می فرماید: اَلا وَ اِنَّ لَکُلِّ مَأْمُومٍ اِماماً یَقْتَدی بِهِ وَ یَسْتَضیئیُ بِنُورِ عِلْمِهِ اَلا وَ اِنَّ اِمامَکُمْ قَدْ اِکْتَفی مِنْ دُنْیاهُ بِطِمْرِیْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیْهِ؛ آگاه باش، هر مأمومی امامی دارد که باید به او اقتدا کند و از نور دانش او بهره ببرد و امام شما از دنیایش به دو جامه ی کهنه و از غذاها به دو قرص نان اکتفا کرده است.

أَلاَ وَ إِنَّکُمْ لاَ تَقْدِرُونَ عَلَی ذَلِکَ وَ لَکِنْ أَعِینُونِی بِوَرَعٍ وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَّهٍ وَ سَدَادٍ ⁽²⁾. آگاه باشید شما توانایی آن را ندارید که چون من زندگی کنید، اما مرا با ورع و تلاش و عفت و پاکی و پیمودن راه درست کمک کنید.

2- پوشاک علی امام علی علیه السلام فرمود: وَ اَللَّهِ لَقَدْ رَقَّعْتُ مِدْرَعَتِی هَذِهِ حَتَّی اِسْتَحْیَیْتُ مِنْ رَاقِعِهَا؛ به خدا سوگند! آن قدر این پیراهن را وصله زدم که از وصله کننده ی آن شرم دارم. ⁽³⁾

3- کفش علی علیه السلام؛ ابن عباس می گوید: در ذی قار - محلی نزدیک بصره - بر

علی وارد شدم در حالی که مشغول وصله کردن کفش خود بود به من فرمود: مَا قِیمَهُ هذَا النَّعْلِ ؟ فَقُلْتُ : لَا قِیمَهَ لَهَا! فَقَالَ علیه السلام : وَاللَّهِ لَهِیَ أحَبُّ إلَیَّ مِنْ إمْرَتِکُمْ، إلّا أنْ اُقِیمَ حَقّاً ، أوْ أدْفَعَ بَاطِلاً. ⁽¹⁾

ای پسر عباس! ارزش این کفش چقدر است؟ گفتم بهایی ندارد.

فرمود: به خدا قسم همین کفش بی ارزش نزد من از حکومت بر شما پسندیده تر است مگر این که با این حکومت حقی را به پا دارم یا باطلی را از میان بردارم. ⁽²⁾

4- سوید بن غفله می گوید: بر علی علیه السلام وارد شدم. دیدم شیر ترش را تناول می کرد و از نان خشک استفاده می کرد؛ دَخَلْتُ عَلَی عَلِیِّ بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَوَجَدْتُهُ جَالِساً وَ بَیْنَ یَدَیْهِ إِنَاءٌ فِیهِ لَبَنٌ أَجِدُ رِیحَ حُمُوضَتِهِ وَ فِی یَدِهِ رَغِیفٌ وَ هُوَ یَکْسِرُ. ⁽³⁾

5- امام باقر علیه السلام می فرماید: حضرت علی علیه السلام پنج سال حکومت کرد هیچ خشت و آجری را برای ساختن منزل روی هم قرار نداد و هیچ پول سرخ و سفیدی را به ارث باقی نگذاشت؛ وَ لَقَدْ وَلِیَ خَمْسَ سِنِینَ وَ مَا وَضَعَ آجُرَّهً عَلَی آجُرَّهٍ وَ لاَ لَبِنَهً عَلَی لَبِنَهٍ وَ لاَ أَقْطَعَ قَطِیعاً وَ لاَ أَوْرَثَ بَیْضاً وَ لاَ حُمْراً ⁽⁴⁾

6- روزی امیرالمؤمنین علیه السلام لباسی برای خود خرید و از آن خوشش آمد. در همان لحظه آن را در راه خدا صدقه داد؛ اِشْتَرَی ثَوْباً فَأَعْجَبَهُ فَتَصَدَّقَ بِهِ. ⁽⁵⁾

7- در یکی از سخنانش می فرماید اگر من به اندازه خریدن یک لباس پول داشتم شمشیر خود را نمی فروختم. مَنْ یَشْتَرِی سَیْفِی هَذَا؟ فَوَ اَللَّهِ لَوْ کَانَ عِنْدِی ثَمَنُ إِزَارٍ مَا بِعْتُهُ. ⁽⁶⁾

جهاد و شجاعت علی علیه السلام در میدان های جنگ

اشاره

حضرت علی علیه السلام در خطبه قاصعه می فرماید: من در دوران نوجوانی قهرمانان و شجاعان عرب را به خاک افکندم و شاخه های بلند درخت قبیله ربیعه و مضر را در هم شکستم؛ أَنَا وَضَعْتُ فِی الصِّغَرِ بِکَلاَکِلِ اَلْعَرَبِ وَ کَسَرْتُ نَوَاجِمَ قُرُونِ رَبِیعَةَ وَ مُضَرَ. ⁽¹⁾

جنگ بدر و احد

1- در جنگ بدر با این که بیش از بیست و پنج سال از سن مبارک آن بزرگوار نگذشته بود سی نفر از سران شرک را به خاک هلاکت انداخت و در این جنگ بود که اسلام قوت گرفت و ترس در دل دشمنان افتاد.

2- در جنگ احد که مسلمانان فرار کردند از دیدگاه بعضی از اهل تسنن کسی جز علی باقی نماند تا از جان جانان پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دفاع کند.

در همین جنگ با توجه به این که شمار کشته شدگان از دشمن، بیش از بیست و دو نفر نبود دوازده نفر را حضرت علی علیه السلام به تنهایی کشت و ده نفر دیگر را سایر مسلمانان کشتند.

در جنگ احد بود که مدال افتخار از عالم ملکوت برای او آمد و منادی از آسمان صدا زد ؛ لا سَیْفَ اِلاّ ذُوالْفَقار وَ لا فَتی اِلاّ عَلِیُّ.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله درباره او فرمود: یَا أَبَا اَلْحَسَنِ لَوْ وُضِعَ إِیمَانُ اَلْخَلاَئِقِ وَ أَعْمَالُهُمْ فِی (کِفَّهِ مِیزَانٍ وَ وُضِعَ عَمَلُکَ (لِیَوْمٍ وَاحِدٍ فِی اَلْکِفَّهِ اَلْأُخْرَی لَرَجَحَ عَمَلُکَ لِیَوْمٍ وَاحِدٍ) عَلَی جَمِیعِ مَا عَمِلَ اَلْخَلاَئِقُ) ای علی! اگر ایمان همه ی مردم و اعمالشان در یک کفه ی ترازو و عمل تو در جنگ احد در کفه ی دیگری نهاده شود، کار تو بر جمیع مردم رجحان دارد.

سپس افزود: وَ إِنَّ اَللَّهَ بَاهَی بِکَ یَوْمَ أُحُدٍ مَلاَئِکَتَهُ اَلْمُقَرَّبِینَ وَ رَفَعَ اَلْحُجُبَ مِنَ اَلسَّمَاوَاتِ اَلسَّبْعِ وَ أَشْرَقَتْ إِلَیْکَ اَلْجَنَّهَ وَ مَا فِیهَا وَ اِبْتَهَجَ بِفِعْلِکَ رَبُّ اَلْعَالَمِینَ وَ إِنَّ اَللَّهَ تَعَالَی لَیُعَوِّضُکَ بِذَلِکَ اَلْیَوْمِ مَا یَغْبِطُکَ بِهِ کُلُّ نَبِیٍّ وَ رَسُولٍ وَ صِدِّیقٍ وَ شَهِیدٍ؛ خداوند بزرگ در آن روز به وسیله ی تو بر ملائکه مباهات کرد و پرده ها از آسمان های هفت گانه برداشته شد و بهشت و هر چه در آن است، به تو عرضه گردید و پروردگار جهان به کار تو خرسند گردید و به جای آن چیزی به تو خواهد داد که هر نبی و رسول و صدیق و شهیدی بر تو رشک ببرد. ⁽¹⁾

جنگ خندق

در جنگ خندق، عمروبن عبدود سه بار مبارز طلب کرد و کسی جرأت پیدا نکرد به جنگ او برود و تنها حضرت علی علیه السلام بود که به مبارزه با او برخاست و او را به درک واصل کرد پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در لحظه ای که علی علیه السلام در مقابل او قرار گرفت چنین فرمود: بَرَزَ اَلْإِیمَانُ کُلُّهُ إِلَی اَلشِّرْکِ کُلِّهِ؛ همه ی ایمان در مقابل همه ی شرک و الحاد قرار گرفت و هنگامی که وی کشته شد. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: ضَرْبَةُ عَلِیٍّ یَوْمَ اَلْخَنْدَقِ أَفْضَلُ مِنْ أَعْمالِ أُمّتی إِلی یوْمِ الْقِیمَةِ ⁽²⁾

در بعضی از روایات این تعبیر آمده است: ضَرْبَةُ عَلِیٍّ یَوْمَ اَلْخَنْدَقِ أَفْضَلُ مِنْ عِبَادَةِ اَلثَّقَلَیْنِ ⁽³⁾ارزش ضربتی که علی علیه السلام در جنگ خندق به عمرو زد، از عبادت جن و انس بیشتر است.

حضرت علی علیه السلام وقتی سر عمرو را نزد پیامبر بر زمین انداخت ابوبکر و عمرو به پیش آمدند و سر مبارک علی علیه السلام را بوسیدند.

هلاکت این قهرمان به دست علی علیه السلام باعث شد که سپاه ده هزار نفری دشمن با کمال ذلت و خواری جبهه را ترک کردند و به سوی مکه عقب نشینی کنند.

حضرت علی علیه السلام در تمام (سرایا) یعنی جنگ هایی که پیامبر صلی الله علیه و آله که در آن شرکت نداشت و در تمام (غزوات) یعنی جنگ هایی که پیامبر صلی الله علیه و آله حضور داشت جز جنگ تبوک که پیامبر او را جانشین خود در مدینه قرار داد، در تمامی آن ها حضور پیدا کرد و به قول فرزندش در هیچ جنگی شرکت نمی کرد، جز این که فتح و پیروزی از آن او بود؛ لا یَنصَرِفُ حَتّی یُفتَحَ لَهُ. ⁽¹⁾

در عظمت و شجاعت حضرت همین بس تنها شخصیتی که حاضر شد در شب هجرت پیامبر صلی الله علیه و آله به مدینه در بستر او بخوابد و جان خود را فدای او کند حضرت علی علیه السلام بود. در این زمینه آیه ی شریفه ی وَ مِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاءَ مَرْضَاتِ اللَّهِ وَاللَّهُ رَؤُوفُ بِالْعِبَادِ ⁽²⁾نازل شد و به واسطه ی این فداکاری، جبرئیل به حضرت عرضه داشت: بَخٍ بَخٍ ! مَن مِثلُکَ یَابنَ أبی طالِبٍ یُباهِی اللّهُ بِکَ المَلائِکَهَ. ⁽³⁾؛ به به و آفرین بر تو باد! چه کسی مثل توست ای پسر ابی طالب که خداوند به وجود تو در میان فرشتگان مباهات می کند.

علی علیه السلام برترین مجاهد

ابن شهر آشوب می گوید بر پایه ی کتاب الهی، خداوند برگزیدگانی در خلق خود دارد و آن پرهیزکارانند؛ إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِندَ اللهِ أَتْقَاکُمْ ⁽⁴⁾و برگزیدگان پرهیزکاران مجاهدانند؛ فَضَّلَ اللهُ الْمُجَاهِدِینَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقَاعِدِینَ دَرَجَةً ⁽⁵⁾، و برگزیدگان از مجاهدان پیش کسوتان در جهاد هستند؛ لایَسْتَوِی مِنکُم مَنْ أَنفَقَ مِن قَبْلِ الْفَتْح وَقَاتَلَ أُولَئِکَ أَعْظَمُ دَرَجَةً مِنَ الَّذِینَ أَنفَقُوا مِن بَعْدُ. ⁽⁶⁾

از آن جای که امت اجماع دارند که پیشتازان در جهاد مجاهدان در جنگ بدر هستند و نیز اتفاق دارند که علی علیه السلام بهترین مجاهد جنگ بدر است، بنابراین حضرت علی علیه السلام بهترین انسان مجاهد در امت اسلامی است. ⁽¹⁾

جرعه ای از حکمت های امام علیه السلام

1- مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلاَّ ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ ⁽²⁾هیچ کس چیزی را در دل نهان نمی کند جز این که در سخنان اندیشه اش و صفحه ی رخسارش آشکار می گردد

2- سَیِّئَةٌ تَسُؤْکَ خَیْرٌ عِندَاللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُکَ ⁽³⁾گناهی که تو را زشت آید، نزد خدا بهتر است از کار نیکی که پسندت آید.

3- الْفَقِیهُ کُلُّ الْفَقِیهِ مَنْ لَمْ یُقَنِّطِ النَّاسَ مِنْ رَحْمَهِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْیِسْهُمْ مِنْ رَوْحِ اللَّهِ وَ لَمْ یُؤْمِنْهُمْ مِنْ مَکْرِ اللَّهِ ⁽⁴⁾فقیه کامل کسی است که مردم را از آمرزش خدا مأیوس نسازد و از مهربانی او نامیدشان نکند و از عذاب ناگهانی وی ایمنشان ندارد.

4- لا یَقِلُّ عَمَلٌ مَع تَقوی ، وکَیفَ یَقِلُّ ما یُتَقَبَّلُ ⁽⁵⁾هیچ کاری با تقوا اندک نیست و چگونه اندک بود آن چه که پذیرفتنی است.

5- لاَ یَتْرُکُ اَلنَّاسُ شَیْئاً مِنْ أَمْرِ دِینِهِمْ لاِسْتِصْلاَحِ دُنْیَاهُمْ إِلاَّ فَتَحَ اَللَّهُ عَلَیْهِمْ مَا هُوَ أَضَرُّ مِنْهُ ⁽⁶⁾مردم چیزی از کار دین را برای دنیای خود وا نگذارد، جز آن که خداوند چیزی را که زیانش از آن بیشتر است پیشاپیش آنان فرود آورد.

6- شَتّانَ ما بَیْنَ عَمَلَیْنِ عَمَلٌ تَذْهَبُ لَذَّتُهُ وَ تَبْقی تَبِعَتُهُ وَ عَمَلٌ تَذْهَبُ مَؤُنَتُهُ وَ یَبْقی

اَجْرُهُ ⁽¹⁾میان دو کار فاصله بسیار است کاری که لذتش از میان رفته و گناه و رنج آن می ماند و کاری که رنج آن رفته و پاداش آن باقی می ماند. 7- لَا یَکُونُ الصَّدِیقُ صَدِیقاً حَتَّی یَحْفَظَ أَخَاهُ فِی ثَلَاثٍ فِی نَکْبَتِهِ وَ غَیْبَتِهِ وَ وَفَاتِهِ ⁽²⁾دوست از عهده دوستی بر نیاید تا برادر خود را در سه چیز حفظ کند در سختی ها و غیبت از خانواده اش و پس از مرگش.

8- مَا اِخْتَلَفَ دَعْوَتَانِ إِلاَّ کَانَتْ إِحْدَاهُمَا ضَلاَلَهً ⁽³⁾دو دعوا خلاف هم نیست جز این که یکی از آن ها در گمراهی است.

9- یَابنَ آدَمَ ، ما کَسَبتَ فَوقَ قوتِکَ فَأَنتَ فیهِ خازِنٌ لِغَیرِکَ ⁽⁴⁾

ای پسر آدم! آن چه بیش از خوراک روزانه ات کسب کردی، برای غیر خود ذخیره کرده ای.

10- فِی تَقَلُّبِ اَلْأَحْوَالِ عِلْمُ جَوَاهِرِ اَلرِّجَالِ ⁽⁵⁾در دگرگونی روزگار گوهر مردان پدیدار می شود.

فضائل حضرت علی علیه السلام

مرحوم صدوق از حضرت علی علیه السلام نقل می کند هر فضیلتی که صحابه پیامبر دارند من با آنان شریکم لیکن من هفتاد فضیلت و منقبت دارم که هیچ کس آن را ندارد

1- یک چشم به هم زدن به خداوند مشرک نشدم.

2- در کودکی، پیامبر صلی الله علیه و آله نگهداری مرا از پدرم درخواست کرد و از همان موقع همراه او بودم.

3- پیش از همه به پیامبر ایمان آوردم.

4- پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود نسبت تو به من مانند نسبت هارون به موسی است جز آن که بعد از من پیامبری نخواهد آمد.

5- من آخرین کسی بودم که پیامبر صلی الله علیه و آله را در قبر گذاشتم و از او جدا شدم.

6- در شب هجرت به مدینه پیامبر مرا به جای خویش قرار داد.

7- پیامبر هزار باب علم که از هر یک هزار باب گشوده می شود، به من آموخت.

8- پیامبر به من فرمود ای علی! در قیامت چیزی به من نمی دهند، جز آن که مانند آن را برای تو درخواست می کنم.

ای علی در قیامت برای من منبری می گذارند برتر از منبر پیامبران و برای تو نیز منبری می گذارند برتر از منبر اوصیا.

10- پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود ای علی مثل تو در امت، مانند کشتی نوح علیه السلام است، هر کس بدان تمسک جوید نجات پیدا می کند.

11- پیامبر صلی الله علیه و آله فقط مرا وصیّ خود در غسل و کفن و دفن قرار داد.

12- با این که افراد دیگری برای خواستگاری فاطمه آمده بودند، خداوند از بالای هفت آسمان فاطمه را به من تزویج فرمود.

13- در قیامت تو پرچم حمد را به دست داری و از همه نزدیک تر به من هستی.

14- پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود در آینده ی نزدیک تو با ناکثین و قاسطین و مارقین ⁽¹⁾می جنگی؛ به شمار هر نفر که با تو بجنگند، صد هزار نفر از شیعیان خود را شفاعت می کنی.

15- پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: من شهر دانشم و علی در آن است و هرگز به شهر جز از طریق در نتوان داخل شد.

16- پیامبر صلی الله علیه و آله در زمان حیات خود انگشتر و زره و کمربندش را به من داد و شمشیرش را به کمر من بست با این که همه ی اصحابش حضور داشتند.

17- کسی جز من با پیامبر صلی الله علیه و آله نجوا و سخن درگوشی نگفت

18- پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: بهشت بر پیامبران قبل از ورود من، و نیز بر اوصیا پیش از ورود تو ممنوع اس است.

19- پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود: ساقی حوض کوثر تو هستی و شیعیان به دست تو سیراب می شوند.

20- پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود: اگر نبود غُلات امتم که درباره ی تو همان می گفتند که نصاری در مورد عیسی گفتند فضیلتی برای تو می گفتم که از جایی نگذری، جز این که مردم خاک زیر پایت را برای شفا بردارند.

21- در داستان مباهله، پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مرا نفس و جان خود خواند: أَنْفُسَنا وَ أَنْفُسَکُمْ

22- پیامبر صلی الله علیه و آله درباره ی قاتل من فرمود او شقی ترین افراد است و درباره ی قتل من فرمود: عرش الهی به لرزه در می آید.

23- پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: هر کس گمان کند مرا دوست دارد و علی را دشمن بدارد، دروغ گفته است.

24- پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: در بهشت منزل تو روبه روی منزل من است.

25- پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود: برائت از مشرکان را اعلام دارم و سوره ی برائت را بخوانم.

26- در روز عید غدیر درباره ی من فرمود: مَنْ کُنْتُ مَوْلَاهُ فَهَذَا عَلِیٌّ مَوْلَاهُ

27- پیامبر صلی الله علیه و آله برای گشودن در قلعه ی خیبر مرا فرستاد و من آن را از جا کندم.

28- عمر بن عبدود را که برابر هزار مرد بود، کشتم و پیامبر فرمود: ضربت تو

در روز خندق از تمام اعمال جن و انس برتر است.

29- در حال نماز من انفاق کردم که آیه ی شریفه ی إِنَّمَا وَلِیُّکُمُ اللهُ... نازل .شد

30- من در هیچ جنگی فرار نکردم.

31- خداوند خورشید را برای من برگرداند.

32- پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: مرا در زندگی و پس از وفاتش امیرمؤمنان بخوانند و این لقب را به هیچ کس نداد.

33- پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود: ای علی در روز قیامت تو تقسیم کننده مردم به سوی بهشت و جهنم هستی؛ أنتَ قَسیمُ الجَنَّهِ وَالنّارِ

34- پیامبر صلی الله علیه و آله من و فاطمه و حسن و حسین را زیر عبای خود قرار داد و فرمود این ها اهل بیت من هستند. ⁽¹⁾

35- پیامبر صلی الله علیه و آله به من فرمود اگر تو نبودی منافقان از مؤمنان شناخته نمی شدند.

36- حضرت علی علیه السلام شهید پدر شهید (امام حسین)، برادر شهید (جعفر طیار) و همسر شهید (فاطمه زهرا) است.

37- پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود اگر همه ی مردم علی صلی الله علیه و آله را دوست می داشتند، خداوند جهنم را نمی آفرید.

38- خداوند از مقام ولایت او حمایت می کند با این که با وجود پیامبر صلی الله علیه و آله کسی را عذاب نکرد؛ وَمَا کَانَ اللَّهُ لِیُعَذِّبَهُمْ وَأَنْتَ فِیهِمْ. اما هنگامی که شخصی به مقام ولایت و امامت علی علیه السلام جسارت کرد عذاب را برآن شخص نازل کرد، سَأَلَ سَائِلُ بِعَذَابٍ وَاقِعِ.

39- فرشتگان به وسیله محبت آن حضرت به خداوند تقرب می جویند؛ قال النبی صلی الله علیه و آله: أَنَّ اَلْمَلاَئِکَهَ تَتَقَرَّبُ إِلَی اَللَّهِ بِمَحَبَّتِهِ. ⁽²⁾

40- بهترین انسان بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله حضرت علی علیه السلام است که در بهترین مکان (کعبه) متولد شد و در بهترین زمان (ماه رمضان) و در بهترین شب ماه رمضان (شب قدر) و در بهترین قسمت شب قدر (وقت سحر) و در بهترین مکان (مسجد) و در بهترین قسمت مسجد (محراب) و در بهترین حالات (روزه و نماز) و در بهترین حالات نماز (سجده) بهترین مرگ (شهادت) نصیب وی گشت.

مظلومیت علی علیه السلام

اشاره

تاریخ بشریت مظلومی چون علی علیه السلام برخود ندیده است. با مطالعه ی شرایط و اوضاع زندگی آن حضرت، این حقیقت به خوبی روشن می شود. در این زمینه به عناوین زیر توجه کنید.

1- آن حضرت می گوید: اگر سکوت کنم می گویند از مرگ ترسیده و اگر حرف بزنم مرا ریاست طلب می خوانند؛ إِنْ أَسْکُتْ یَقُولُوا جَزِعَ مِنَ الْمَوْتِ، فَإِنْ أَقُلْ یَقُولُوا: حَرَصَ عَلَی الْمُلْکِ ⁽¹⁾

2- آن حضرت می فرماید: مَا زِلْتُ مَظْلُوماً مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ تعالی نَبِیَّهُ إِلَی یَوْمِ النَّاسِ ⁽²⁾از روزی که پیامبر از دنیا رفت تا امروز همیشه مظلوم هستم.

3- روزی حضرت برای مردم سخن می گفت: مرد عربی وارد مجلس شد و گفت وای از ظلمی که به من شده است حضرت آن مرد را صدا زد و به او فرمود: لَقَدْ ظُلِمْتُ عَدَدَ اَلْمَدَرِ وَ اَلْوَبَرِ ای مرد عرب! به اندازه شن ها و ریگ ها و کرک حیوانات به من ستم شده است. ⁽³⁾

گریه ی پیامبر صلی الله علیه و آله بر علی علیه السلام

4- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به علی علیه السلام فرمود: یا عَلِیُّ! اِتَّقِ الضَّغائِنَ الَّتی فی صُدورِ مَن

لا یُظهِرُها إلّا بَعدَ مَوتی، اُولئِکَ یَلعَنُهُمُ اللّهُ و یَلعَنُهُمُ اللّاعِنونَ؛ ای علی! بترس از حقدها و کینه هایی که در سینه ی افراد هست و پس از مرگ من آن ها را اظهار می کنند خداوند و همه ی لعنت کنندگان آنان را لعن خواهند کرد. سپس پیامبر گریست. شخصی پرسید: چرا گریه می کنید؟ حضرت فرمود: أَخْبَرَنِی جِبْرِیلُ أَنَّهُمْ یَظْلِمُونَهُ وَ یَمْنَعُونَهُ حَقَّهُ وَ یُقَاتِلُونَهُ وَ یَقْتُلُونَ وُلْدَهُ وَ یَظْلِمُونَهُمْ بَعْدَهُ؛ جبرئیل مرا خبر داد که آن قوم به او ستم می کنند از حق خودش او را محروم می سازند، با او می جنگند و بچه هایش را می کشند و به آنان ستم روا می دارند. ⁽¹⁾

ابن ابی الحدید می گوید رسم عرب بر این بود که هرگاه کسی از آنان کشته می شد انتقام خون را از قاتل می گرفتند و اگر نمی توانستند از کسی که نزدیک تر از همه به قاتل بود، از او می گرفتند و این روش درباره ی پیامبر و علی هم مصداق پیدا کرد.

زیرا پیامبر برای پیشرفت اسلام خون ناپاکان زیادی را ریخت و چون نتوانستند از پیامبر انتقام بگیرند بغض ها و عداوت های بیست و سه ساله بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله را بر سر علی علیه السلام خالی کردند و انجام دادند آن چه که نمی بایست انجام بدهند.

گریه و تأثر فاطمه علیها السلام بر علی علیه السلام

5- حضرت فاطمه علیها السلام و هنگام وفاتش می گریست؛ علی علیه السلام به او فرمود: چرا گریه می کنی؟ عرضه داشت به جهت ظلم هایی که پس از من به تو می رسد. علی فرمود: گریه مکن به خدا قسم در برابر عظمت خداوند، این ها نزد من بسیار کوچک است؛ لَمَّا حَضَرَتْ فَاطِمَةَ اَلْوَفَاةُ بَکَتْ، فَقَالَ لَهَا أَمِیرُ اَلْمُؤْمِنِینَ: یَا سَیِّدَتِی مَا یُبْکِیکِ؟ قَالَتْ: أَبْکِی لِمَا تَلْقَی بَعْدِی. فَقَالَ لَهَا: لاَ تَبْکِی فَوَ اَللَّهِ إِنَّ ذَلِکِ لَصَغِیرٌ

عِنْدِی فِی ذَاتِ اَللَّهِ ⁽¹⁾ 6- در زیارتنامه ای که امام هادی علیه السلام کنار قبر حضرت علی علیه السلام قرائت کرده، مظلومیت آن حضرت به روشنی منعکس شده است؛ لسَّلَامُ عَلَیک یا وَلِی اللَّهِ أَشْهَدُ أَنَّک [أَنْتَ] أَوَّلُ مَظْلُومٍ وَ أَوَّلُ مَنْ غُصِبَ حَقَّهُ ⁽²⁾

درد دل با چاه

7- در مظلومیت علی علیه السلام همین بس که در هنگام زمامداری اش به گونه ای تحت فشار روحی بود که کسی را پیدا نمی کرد با او راز دلش را بگوید، به صحرا می رفت و با چاه درد دل می کرد.

میثم تمار می گوید: شبی علی مرا به صحرا برد از کوفه که بیرون رفتیم به مسجد جعفی رسیدیم، رو به قبله کرد و چهار رکعت نماز خواند و سپس چنین دعا کرد:

إِلَهِی کَیْفَ أَدْعُوکَ وَ قَدْ عَصَیْتُکَ وَ کَیْفَ لاَ أَدْعُوکَ وَقَدْ عَرَفْتُکَ وَ حُبُّکَ فِی قَلْبِی مَکِینٌ مَدَدْتُ إِلَیْکَ یَداً بِالذُّنُوبِ مَمْلُوَّهٌ وَ عَیْناً بِالرَّجَاءِ مَمْدُودَهٌ إِلَهِی أَنْتَ مَالَکُ الْعَطَایَا وَأَنَا أَسِیرُ الْخَطَایَا. آن گاه از مسجد بیرون رفتیم سپس در همان صحرا خطی بر زمین کشید و به من فرمود: از این خط تجاوز نکن و مرا گذاشت و رفت. ناگهان به خود آمدم که چرا در این شب تاریک مولایم را تنها گذاشتم با این که او دشمن فراوان دارد. به جست و جوی او رفتم تا دیدم که سر خود را در میان چاهی فرو برده و با چاه گفت و گو می کند. ⁽³⁾

آری! مظلومیت از این بیشتر نمی شود؛ با این که مخالفان اعتقاد داشتند که از هر نظر، علی علیه السلام شایسته ی خلافت است حق مسلم او را غصب کردند و او

بیست و پنج سال صبر کرد؛ صَبَرْتُ وَ فِی الْعَیْنِ قَذًی وَ فِی الْحَلْقِ شَجی ⁽¹⁾یعنی مانند کسی صبر کردم که خار در چشمش و استخوان در گلویش گیر کرده باشد.

در سقیفه به دیگران رأی دادند چه این که ملک همسر او (فدک) را غصب کردند و به این اکتفا نکردند بیت وحی و نبوت را به آتش کشیدند و همسرش را کتک زدند و با کمال گستاخی ریسمان اسارت به گردن حبل المتین افکندند و بعد از شهادتش چندین سال روی منبرها به او دشمنام می دادند.

معجزات حضرت علی علیه السلام

آگاهی از نیّت مردم

روزی حضرت علی علیه السلام فرمود: اگر شخص مورد اطمینانی می یافتم، توسط او مالی را برای شیعیان مدائن می فرستادم شخصی با خودش گفت: می روم و می گویم من می توانم این مال را ببرم وقتی که گرفتم راه شام را در پیش می گیرم و به معاویه ملحق می شوم با این فکر پیش آن حضرت آمد و گفت: ای امیرمؤمنان! من می توانم آن مال را ببرم حضرت سرش را بلند کرد و فرمود از من دور شو تو راه شام را در پیش می گیری و به معاویه ملحق می شوی. ⁽²⁾

تعلیم قرآن

رمیله می گوید: حضرت علی علیه السلام شخصی را در حال خیاطی و آوازخوانی دید و فرمود ای جوان اگر قرآن بخوانی برای تو بهتر است.

گفت: خوب نمی توانم بخوانم دوست داشتم خوب قرآن می خواندم.

حضرت فرمود: نزدیک بیا جوان نزدیک حضرت رفت و علی علیه السلام آهسته چیزی در گوش او گفت که تمام قرآن در قلب او نقش بست و حافظ کلّ قرآن کریم شد. ⁽³⁾

گفتگوی علی علیه السلام با اصحاب کهف

شریک بن عبدالله می گوید پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله علی علیه السلام و ابوبکر و عمر را به سوی اصحاب کهف فرستاد و فرمود سلام مرا به آنان برسانید. وقتی که از نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بیرون رفتند آن دو به علی علیه السلام گفتند: جای آنان را می شناسی؟

حضرت فرمود: پیامبر ما را به جایی نمی فرستد، مگر این که خداوند ما را به آن جا راهنمایی می کند. هنگامی که بر در غار رسیدند علی علیه السلام به ابوبکر گفت: تو سلام کن. چون سالمندتر از ما هستی. او سلام کرد، ولی به او جواب ندادند.

امام به عمر گفت: تو سلام کن. چون سن تو نیز از من زیادتر است. عمر سلام کرد، ولی به او نیز جواب ندادند.

وقتی که علی علیه السلام سلام کرد، جواب او را دادند و حضرت سلام پیامبر صلی الله علیه و آله را به آنان رساند. ابوبکر گفت: از این ها بپرس که چرا جواب ما را ندادند، ولی جواب تو را دادند؟

حضرت فرمود: خودت بپرس؟ ابوبکر پرسید: ولی با او سخن نگفتند! عمر نیز پرسید، باز هم حرف نزدند! آن دو به حضرت گفتند: تو سؤال کن.

حضرت فرمود: این ها می گویند که چرا جوابشان داده نشد، ولی پاسخ مرا دادید. گفتند: ما فقط با پیامبر و وصیّ او سخن می گوییم. ⁽¹⁾

پیشگویی علی علیه السلام درباره شهادت رُشید هَجَری

قنواء دختر رشید هجری می گوید: پدرم از علی علیه السلام چنین نقل می کرد: چگونه صبر می کنی وقتی که یکی از افراد بنی امیه تو را بگیرد و دست و پا و زبان تو را قطع کند؟

گفتم: آیا با تو در بهشت نیستم؟ فرمود: چرا هستی. گفتم پس باکی ندارم

قنواء می گوید: روزها سپری شد تا زمان ابن زیاد رسید و پدرم را گرفتند و به او گفتند از علی علیه السلام تبرّی بجوی، ولی پدرم نپذیرفت ابن زیاد گفت: دوست داری چگونه بمیری؟

پدرم گفت: علی علیه السلام فرمود: تو دست و پا و زبان مرا قطع می کنی ابن زیاد گفت: اکنون دروغ ابوتراب را ثابت می کنم دست و پایش را قطع کنید ولی به زبانش آسیب نرسانید دخترش می گوید پدرم را دیدم که دست و پایش بریده شده بود، ولی تبسم می.کرد پرسیدم درد نداری؟ گفت نه.

رُشید در بالای دار به مردم گفت بیایید علوم گذشته و آینده را به شما بگویم و پیوسته از مناقب علی علیه السلام می گفت تا این که خبر به ابن زیاد رسید و دستور داد زبانش را نیز بریدند. ⁽¹⁾

مرقد مطهّر امام علی علیه السلام

اشاره

مرقد مطهّر حضرت علی علیه السلام به سبب خفقان حکومت اموی حدود یک قرن مخفی بود و عموم مردم از زیارت آن حضرت محروم بودند، تنها فرزندان آن حضرت و بعضی از خواص شیعه از آن مکان نورانی آگاهی داشتند، تا این که در زمان حضرت صادق علیه السلام که قدرت و حکومت از امویان به عباسیان انتقال یافت و آنان چندان در ظهور قبر امام علی علیه السلام حساسیت نشان نمی دادند. امام صادق علیه السلام با گروهی به زیارت جد بزرگوارشان رفتند و پس از آن برای حضرت علی علیه السلام و بارگاه ساخته شد. ⁽²⁾

قبه و بارگاه مطهر حضرت علی علیه السلام تاکنون چندین مرتبه بازسازی و به سبب حوادث طبیعی یا به جهت بنای عالی تری خراب شده است. در این زمینه به موارد زیر توجه فرمایید:

1- صندوقی که پس از دفن از طرف علویان بر مرقد مطهر نصب شده از سال 40 تا 130 هجری قبه نداشته است.

2- ساختمان داود عباسی که بنای بسیار مختصری بود. او قبر مطهر را ساخته، لیکن طاق و سرپوش نداشت.

3- هارون الرشید متوفای 193 برای حضرت علی القبه و بارگاه بنا کرده است.

4- بنای محمد بن زید که در سال 173 در طبرستان سلطنت داشته و در سال 287 وفات کرد.

5- سید ابوعلی از اصحاب امام کاظم علیه السلام و در سال 217 بنای زیبایی بر مرقد حضرت نهاد.

6- سلطان عضدالدوله دیلمی در سال 371 قبهی مطهر حضرت علی علیه السلام را ساخت.

7- پس از سوختن آن، در سال 407 ظاهراً به واسطه ی دودمان آل بویه بنا شده است. (البته از این تاریخ تا بنای بعدی طبعاً تکمیل و تعمیری تجدید صورت گرفته است).

شاه صفی صفوی در سال 1042 به کلی ساختمان آن را بازسازی و تجدید بنا کرد و برای حرم چهار در گذاشته و پس از آن رواق ساخته شده است. ⁽¹⁾

قبه و بارگاه کنونی

ساختمان فعلی از سال 1363 هجری است که اصل آن از شاه صفی و تزیین و تکمیل آن از شاه عباس و سایر سلاطین صفوی و زندیه و افشاری و قاجار .است

این عمارت دارای صندوق مطهر ضریح مقدس روضه منوره، رواق و صحن دو طبقه است.

صندوق مطهر

این صندوق از آثار نفیس قرن 12 هجری است که در اطراف آن سوره ی دهر و قدر و أعلی و نبأ و العادیات و ملک و.... نوشته شده است.

پس از این تاریخ در هر دوره و زمانی صندوق های فراوانی یکی پس از دیگری از ناحیه ی سلاطین و شیعیان تقدیم شده است.

ضریح مقدس

از همان زمان که صندوق بدیع و قیمتی را بر قبر مطهر نهاده اند ضریح نقره ای بر مرقد مطهر گذاشته شد.

این ضریح چندین مرتبه تجدید شده است؛ یک بار سلطان محمد شاه قاجار در سال 1211 ضریح تقدیم کرد. دومین مرتبه آن را به ایران آوردند و تعمیر کردند.

سومین مرتبه به امر عباس قلی خان وزیر محمد شاه (مشیرالسلطنه) ضریح فولادی تهیه شد و این ضریح تقدیمی ناصرالدین شاه بود که به دست مشیرالسلطنه در سال 1300 نصب شد.

ضریح مقدس کنونی از طرف فرقه اسماعیلیه است. این ضریح مشبک به عرض 3 متر و طول 5 متر و ارتفاع آن قریب چهار متر است که روی آن سوره ی مبارکه الرحمن و سوره های دیگر و احادیث نبوی نوشته شده است.

روضه ی منوّره

داخل روضه منوره که بنای آن از صفویه است چندین بار اصلاح و تزیین و

تعمیر شده است. نخستین کسی که آن را آینه کاری کرد، حاجی حمزه ترکی در سال 1285 و پس از آن در سال 1308 قمری چند نفر بوشهری و کازرونی آن جا را آینه کاری کردند

روضه ی منوّره دارای شش در است که از سال 1318 تا چند سال ساخته و تقدیم شده است.

رواق

قبر مطهر حضرت میان صندوق و صندوق درون ضریح و ضریح در وسط روضه ی منوره و روضه در میان رواق ها با دیواری به ارتفاع 13 متر است و رواق به اندازه ی 30×30 و به چهار طرف روضه محدود می گردد و در میان صحن قرار دارد و صحن محدود به دیوارهای اطراف است.

صحن شریف

صحن مقدس که دارای 60 غرفه است به طول 77 متر و به عرض 72 متر در دو طبقه ساخته شده و مجموع غرفه های بالا و پایین حدود صد غرفه است که برخی از آن ها مقبره ی علما و بزرگان شیعه است. صحن شریف حضرت علی علیه السلام دارای 5 در است.

1- در بزرگ ساعت که در مشرق روبروی ایوان طلا است.

2- در جهت شمالی که به باب طوسی معروف است چون بیرون صحن مسجدی است به نام شیخ طوسی که قبر شریف او نیز در آن جاست.

3- در معروف به باب قبله است که به سمت قبله باز می شود و در جهت جنوبی قرار دارد.

4- باب السلطانی که در غرب واقع است و در زمان سلطان عزیز عثمانی در سال 1279 هجری ساخته شده است.

5- در بازار خیاط هاست که در طرف راست در ساعت قرار دارد.

قبور علمای شیعه در نجف

در صحن مطهر حضرت علی علیه السلام و اطراف آن بسیاری از بزرگان دفن شده اند. مانند مقدس اردبیلی، شیخ طوسی، شیخ احمد جزائری، آقا باقر بهبهانی، مرحوم نراقی، سید بحرالعلوم، آخوند خراسانی، مرحوم نائینی، شیخ انصاری، سید محمد کاظم خراسانی، آقا ضیاء الدین عراقی، محدّث نوری، شیخ عباس قمی، سید ابوالحسن اصفهانی، مرحوم طریحی، شیخ محمد حسن (صاحب جواهر)، میرزا حبیب الله رشتی.

مساجد نجف

در نجف مساجد فراوانی ساخته شده است مانند مسجد حنانه، مسجد طوسی، مسجد شیخ صاحب جواهر، مسجد عمران شاهین، مسجد هندی، مسجد شیخ طریحی، مسجد شیخ انصاری، مسجد خضراء، مسجد کاشف الغطاء

مدارس نجف

در نجف مدارس علمیه ی زیادی برای طلاب و دانشجویان دینی وجود دارد. مانند مدرسه صدر اعظم که بزرگ ترین مدرسه علمیه است، بادکوبه، سلیمیه، قوام شیرازی، کاشف الغطاء، جامعة النجف، آخوند خراسانی، لبنانی ها، امام مهدی، شربیانی، بخارایی ها، هندی، سید محمد کاظم یزدی، خلیلی. برخی از این مدارس و مراکز دینی و مذهبی اکنون خراب شده است.

قبرستان وادی السلام

این قبرستان یکی از مقدس ترین گورستان های مسلمانان و شیعیان است و در روایات آمده است: هر مؤمنی در شرق یا غرب عالم از دنیا رود، به روح او ندا

می رسد که به وادی السلام ملحق شود و بدین منظور فرشته ای است به نام ملک نقّاله) که ارواح مؤمنان را از سرتاسر جهان به این گورستان می آورند.

در وادی السلام جایگاهی است به نام مقام حضرت حجّت علیه السلام که مردم به زیارت و نماز در آن می پردازند و نیز مقام دیگری منسوب به حضرت سجاد علیه السلام است که هنگام زیارت جدّ خود، آن جا به نماز می ایستاده است. قبر بسیاری از بزرگان و علماء و صلحاء در آن است مانند حضرت هود علیه السلام و حضرت صالح علیه السلام که دارای گنبد و بارگاه است.

کوفه و جایگاه تشیع در آن

شهر کوفه در تاریخ پر فراز و نشیب تشیّع جایگاه ویژه ای دارد؛ گرچه در برخی از روایات، مردم آن دیار به سبب اعمال و رفتارهایی که در زمان حضرت علی و امام حسن و امام حسین علیهما السلام از خود نشان دادند، سرزنش شده اند، ولی بیش از نقاط دیگر جهان تشیع به اهل بیت علاقمند بوده اند.

همچنین شمار زیادی از اصحاب امامان کوفی بودند؛ گروه بسیاری از راویان حدیث از حضرت صادق علیه السلام اهل کوفه بودند.

شهر کوفه، هم مقرّ حکومت پنج ساله ی امیرالمؤمنین علیه السلام بود، هم کانون حکومت حضرت مهدی علیه السلام خواهد بود.

کوفه شهر معروفی است در خاک عراق و گروهی معتقدند سرزمین رملی و ریگزار را کوفه می گویند فرید و جدی می گوید چون کوفه شهر دایره ای شکل است. مسجد کوفه مربع شکل تقریباً با ضلع های 11- 116-109-116 متر می باشد. مساحت مسجد کوفه تقریباً 12750 متر است و دیوارهای آن 22 متر ارتفاع دارد.

فضیلت معنوی مسجد کوفه و نماز در آن

اشاره

در فضیلت معنوی مسجد کوفه همین بس که از چهار شهر برگزیده ای

خداوند است: مکه، مدینه، بیت المقدس و کوفه. ⁽¹⁾

1- مسجد کوفه یکی از چهار مکان مقدس است که انسان در آن مخیر است نمازهای خود را قصر یا تمام بخواند.

2- امام صادق علیه السلام می فرماید: در مسجد کوفه هزار پیامبر و هزار وصی پیامبر نماز خوانده اند. ⁽²⁾

3- امام صادق علیه السلام می فرماید: انفاق نمودن یک درهم در کوفه معادل صد درهم در غیر کوفه است. ⁽³⁾

4- امام صادق علیه السلام می فرماید: بیشترین علاقه مندان به ما اهلبیت از کوفه هستند. ⁽⁴⁾

5- خواندن یک نماز واجب در مسجد کوفه ثواب هزار نماز و خواندن یک نماز نافله پاداش پانصد نماز را دارد و نشستن در مسجد کوفه عبادت است گرچه انسان قرآن تلاوت نکند. ⁽⁵⁾

6- امام باقر علیه السلام می فرماید مسجد کوفه باغی از باغ های بهشت است. ⁽⁶⁾

7- پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: مسجد کوفه مسجد پر برکتی است که خداوند آن را برای اهلش اختیار کرده و مسجد کوفه روز قیامت اهل خود را شفاعت می کند. ⁽⁷⁾

8- امام صادق علیه السلام فرمود: مکه حرم خداوند و مدینه حرم پیامبر صلی الله علیه و آله و کوفه حرم حضرت علی علیه السلام است. ⁽⁸⁾

9- امام باقر علیه السلام می فرماید: به جا آوردن نماز واجب در آن پاداش حج و به جا

آوردن نماز نافله پاداش عمره را دارد. ⁽¹⁾

10- امام باقر علیه السلام می فرماید: اگر مردم بدانند چه ثوابی در مسجد کوفه نهفته است، همه ی شیعیان برای زیارت آن مسجد حرکت می کنند. ⁽²⁾

ستون ها و محراب های هفتگانه در مسجد کوفه

در مسجد کوفه ستون ها و محراب های مختلفی است که برخی از پیامبران و امامان معصوم در آن جا عبادت می کردند و نماز می خواندند و برای زائران گرامی مستحب است که به هنگام زیارت دو رکعت نماز بخوانند و بعد از آن دعای مخصوصی دارد که مشروح آن اعمال در مفاتیح الجنان در باب اعمال مسجد بزرگ کوفه آمده است.

آن مقامات بدین شرح است: مقام حضرت نوح علیه السلام، مقام حضرت ابراهیم علیه السلام، مقام حضرت خضر علیه السلام، مقام زین العابدین علیه السلام، مقام حضرت صادق علیه السلام، محراب امیرالمؤمنین علیه السلام، دکّة القضاء، بیت الطشت

دکة القضاء: محلی است در مسجد کوفه که حضرت علی علیه السلام آن جا می نشست و برای مردم قضاوت می فرمود و در آن موضع ستون کوتاهی است که بر آن آیه ی کریمه ی: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَالْإِحْسَانِ نوشته شده است.

بیت الطشت: محلی است که یکی از معجزات حضرت علی علیه السلام آن جا ظاهر شد. دختری در میان آب رفته بود و زالویی وارد شکمش شده و کم کم رشد کرده بود؛ برادران آن دختر گمان حمل بردند و در صدد کشتن وی برآمدند. از این رو، وی را نزد حضرت علی علیه السلام آوردند. امام علیه السلام فرمود: قابله ای در پشت پرده مسجد او را معاینه کند. وی پس از معاینه ی دختر، گفت: او آبستن است.

حضرت فرمود: بروید طشتی بیاورید که مملوّ از لجن باشد و دختر را بر روی آن نشانید. پس از لحظاتی زالویی از شکمش خارج شد و پاکی دختر ثابت شد.

در بعضی از روایات آمده است که حضرت دست به سوی کوه های شام دراز کرد و قطعه ی برفی آورد و در طشت نهاد. ⁽¹⁾

مهم ترین مکان این مسجد محراب و مکان شهادت حضرت علی علیه السلام است که در ضلع جنوبی قرار دارد

مسجد سهله

پس از مسجد کوفه مسجدی به فضیلت آن در عبادت نمی رسد و آن مکان خانه ی حضرت ادریس علیه السلام و حضرت ابراهیم علیه السلام و محل ورود حضرت خضر علیه السلام و مسکن آن حضرت است.

حضرت صادق علیه السلام به ابو بصیر فرمود گویا می بینم که حضرت مهدی علیه السلام با اهل و عیالش در آن مسجد فرود می آید و منزل آن حضرت باشد و هر کس در آن مسجد اقامت کند چنان است که در خیمه ی پیامبر صلی الله علیه و آله اقامت کرده است و آن که در آن جا با نیت خالص دعا کند، دعای او مستجاب خواهد شد و ملائکه همیشه برای زیارت آن مسجد حضور دارند و در آن عبادت می کند. دو رکعت نماز در میان نماز مغرب و عشاء از اعمال دینی مسجد کوفه است که غم هر انسان صاحب غمی را برطرف می سازد.

مکان های مقدسی در این مسجد وجود دارد عبارت از مقام حضرت صادق علیه السلام، مقام حضرت ابراهیم علیه السلام، مقام ادریس، مقام امام سجّاد علیه السلام و مقام حضرت مهدی علیه السلام، که به سبب قدوم مبارکش مکان نورانی شده است و شیعیان در این مقام های مختلف به عبادت می پردازند.

مسجد زید بن صوحان

این مسجد نزدیک مسجد سهله است. زید بن صوحان از اصحاب حضرت علی علیه السلام است که در جنگ جمل شهید شد در این مسجد دو رکعت نماز تحیت خوانده می شود.

مسجد صعصعة بن صوحان

این مسجد نزدیک مسجد زید قرار دارد. صعصعه برادر زید و از صحابه ی حضرت علی علیه السلام است. او یکی از تشییع کنندگان حضرت علی علیه السلام بود که مشتی از خاک قبر را بر سرخود ریخت و گفت پدر و مادرم فدایت باد ای امیرالمؤمنین!

گوارا باد بر تو کرامت های الهی، به تحقیق که مولد تو پاکیزه بود و صبر تو بسیار و جهاد تو بزرگ بود و به آرزویت رسیدی و تجارت سودمندی کردی. ⁽¹⁾

خانه ی امیرالمؤمنین علیه السلام

این خانه در اصل منزل مسکونی امّ هانی خواهر حضرت علی علیه السلام بود که حضرت پس از انتقال به کوفه آن را منزل خود قرار داد. این خانه در بیرون مسجد کوفه و در زاویه ی جنوب غربی آن قرار دارد که شیعیان و زائران آن بزرگوار وقتی وارد آن منزل می شوند، خاطرات زمان امام علی علیه السلام را به یاد می آورند و به گریه و زاری می پردازند.

حرم حضرت مسلم و هانی بن عروه

آرامگاه حضرت مسلم این شخصیّت والامقام، در سمت جنوب شرقی

مسجد کوفه قرار دارد که به وسیله ی راهرو کوتاهی از مسجد کوفه می توان به درون آن قدم نهاد حرم حضرت مسلم فضای وسیعی در شرق مسجد کوفه را در برگرفته و از گنبد طلایی بزرگ و چندین رواق و شبستان و ایوان تشکیل یافته است.

در کنار حرم حضرت مسلم در سمت جنوب آرامگاه مختار بن ابی عُبیده ثقفی است که پس از واقعه ی کربلا به قیام علیه امویان پرداخت و انتقام خون شهدای کربلا را از آنان گرفت و جنایتکاران را به سزای اعمالشان رساند.

آرامگاه هانی بن عروه

روبه روی مرقد حضرت مسلم، در سمت شمالی صحن قرار دارد وی از شیعیان باوفا و میزبان و همرزم مسلم بن عقیل در کوفه بود که به همراه او شهید شد.

حضرت زهرا علیها السلام

اشاره

حضرت فاطمه زهرا علیها السلام از ولادت تا شهادت

نام: فاطمه

لقب های معروف: زهرا، صدیقه، طاهره، کبری، راضیه، مرضیه، انسیّه، بتول، زهره، حوریّه، محدّثه و ....

کنیه، امّ الحسنین، امّ ابیها، امّ الائمه

پدر و مادر: محمد رسول الله صلی الله علیه و آله، خدیجه کبری

وقت و محل تولد: در آستانه طلوع فجر روز جمعه 20 جمادی الثانیه سال 5 بعثت در مکه متولد شد.

وقت هجرت و وقت ازدواج: در سن حدود هشت سالگی همراه علی علیه السلام به مدینه مهاجرت کرد و در سال دوم هجرت در آغاز ماه ذیحجّه، با ل علی علیه السلام ازدواج نمود و دارای پنج فرزند به نام های: حسن، حسین، زینب، امّ کلثوم و محسن گردید.

وقت و محل شهادت: بین نماز مغرب و عشا در 15 یا 13 جمادی الاول یا سوم جمادی الثانیه سال 11 هجری، در سن هجده سالگی در مدینه به شهادت رسید.

مرقد: مرقد آن بانوی با عظمت در یکی از سه محل 1- کنار قبر پیامبر صلی الله علیه و آله 2- در قبرستان بقیع 3- بین منبر و قبر پیامبر در مسجد النبی زیارت می شود.

دوران عمر (دو بخش):

1- دوران ملازمت با پدر و همسر

2- دوران چند ماهه بعد از رحلت رسول خدا صلی الله علیه و آله که از نظر اجتماعی و سیاسی بسیار مهم بود.

سیره عملی و علمی حضرت فاطمه علیها السلام

ایثارگری

به نمونه هایی از ایثارگری اشاره می کنیم:

1- اسماء بنت عمیس می گوید در محضر حضرت زهرا علیها السلام بودم، رسول خدا وارد شد، گردن بندی از طلا برگردن حضرت زهرا علیها السلام دید که علی علیه السلام آن را از سهمیه خود از بیت المال خریده بود فرمود: ای فاطمه مراقب باش که مردم نگویند که دختر محمد صلی الله علیه و آله زیور طاغوتیان را در گردن نموده است.

فاطمه علیها السلام هماندم آن گردن بند را از گردن بیرون آورد و فروخت و با پول آن برده ای را آزاد کرد پیامبر صلی الله علیه و آله از این کار حضرت زهرا علیه السلام شاد گردید.

پیامبر هرگاه به سفر می رفت آخرین فردی که با او خداحافظی می کرد فاطمه علیها السلام بود و هنگامی که از سفر باز می گشت نخستین کسی که با او دیدار می کرد فاطمه علیها السلام بود.

2- در یکی از سفرها هنگامی که از سفر بازگشت طبق معمول به خانه فاطمه آمد دید فاطمه دو عدد دستبند نقره در دست نموده و پرده ای را بر در خانه اش آویزان نموده است (با توجه به این که وضع اقتصادی مردم بسیار در سطح پائین بود) پیامبر در خانه فاطمه علیها السلام اندکی نشست ولی مانند سابق به فاطمه توجه ننمود سپس پیامبر رفت و فاطمه با هوشیاری مخصوصی که داشت مطلب را دریافت سخت نگران شد و گریه کرد و هماندم دستبند را بیرون آورد و پرده را از در خانه باز نمود و حسن و حسین را طلبید و دستبندها را به یکی از آن ها و پرده را

به دیگری داد و به آنان فرمود: نزد پدرم بروید و سلام مرا به او برسانید و به آن حضرت عرض کنید که ما در غیاب تو غیر از این ها به زندگی خود نیفزودیم اینک این ها را آورده این اختیار در دست شماست.

حسن و حسین به محضر پیامبر رسیدند و پیام مادر را به آن حضرت ابلاغ کردند پیامبر صلی الله علیه و آله آن ها را نوازش کردند سپس دستور داد آن دو دستبند را به چند قطعه شکستند آن قطعه ها را بین مهاجران تهی دست تقسیم نمودند و بعد دستور داد از آن پرده چند پیراهن تهیه کنند و به برهنگان دادند آن گاه فرمودند، خداوند فاطمه را رحمت کند خداوند به جای آن پرده (که از آن چند نفر برهنه را بپو بپوشانند) لباس بهشتی به فاطمه بپوشاند و به جای این دو دستبند او را با زیورهای بهشتی بیاراید. ⁽¹⁾

3- پیامبر در عروسی حضرت زهرا علیها السلام یک دست پیراهن نو به حضرت زهرا علیها السلام داده بود تا در شب عروسی بپوشد هنگامی که فاطمه به خانه زفاف رفت بر سجاده عبادت خود نشسته بود و با خدا مناجات می کرد ناگاه مستمندی به خانه فاطمه زهرا علیها السلام آمد و با صدای بلند گفت: از در خانه نبوت یک پیراهن کهنه می خواهم.

فاطمه در آن موقع دو پیراهن داشت یکی کهنه و دیگری نو خواست پیراهن کهنه را طبق تقاضای فقیر به او بدهد ناگاه به یاد این آیه (92 سوره آل عمران) افتاد که می فرماید لَن تَنَالُوا البَرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ هرگز به حقیقت نیکوکاری نمی رسید مگر آن چه را دوست دارید انفاق کنید.

حضرت زهرا علیها السلام این که می دانست پیراهن نو را بیشتر دوست دارد به این آیه عمل کرد و پیراهن نو را به فقیر داد.

فردای آن روز هنگامی که پیامبر پیراهن کهنه را در تن حضرت زهرا علیها السلام دید فرمود: چرا پیراهن نو را نپوشیده ای؟ حضرت زهرا علیها السلام عرض کرد: آن را به فقیر

دادم. پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود اگر آن را برای شوهرت می پوشیدی بهتر و مناسب تر بود.

فاطمه عرض کرد: این روش را از شما آموختم در آن هنگام که حضرت خدیجه همسر شما گردید همه اموال خود را در راه شما به تهی دستان بخشید کار به جایی رسید که فقیری به در خانه آمد و تقاضای لباس کرد در خانه لباس وجود نداشت شما پیراهن خود را از تن بیرون آورده و به او دادید از این رو این آیه (29 سوره اسراء) نازل شد: وَلَا تَبْسُطْهَا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَّحْسُوراً و بیش از حد دستت را مگشا تا مورد سرزنش قرار گیری و از کار فرو مانی.

پیامبر تحت تاثیر محبت ها و خلوص دخترش زهرا قرار گرفت قطره های اشک از چشمانش سرازیر شد فاطمه را به نشانه محبت به سینه اش چسباند. ⁽¹⁾

رضایت همسر

امیرالمؤمنین علیه السلام در سخنی در شان حضرت زهرا علیها السلام فرمودند: فَوَ اللَّهِ مَا أَغْضَبْتُهَا وَ لَا أَکرَهْتُهَا عَلَی أَمْرٍ حَتَّی قَبَضَهَا اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ لَا أَغْضَبَتْنِی وَ لَا عَصَتْ لِی أَمْراً؛

سوگند به خدا من زهرا را تا هنگامی که خداوند او را به سمت خود برد خشمگین نکردم در هچ کاری موجب ناخوشنودی او نشدم او نیز مرا خشمگین نکرد و هیچ گاه مرا ناخوشنود نکرد. ⁽²⁾

مایه آرامش همسر

پیوند مقدس حضرت زهرا علیها السلام و حضرت علی علیه السلام به قدری با صفا و پر مهر بود و وجود حضرت زهرا علیها السلام به قدری برای حضرت علی مایه آرامش

و خشنودی بود که علی در سخنی می فرماید وَ لَقَدْ کنْتُ أَنْظُرُ إِلَیهَا فَتَنْکشِفُ عَنِّی الْهُمُومُ وَ الْأَحْزَان من به چهره زهرا نگاه می کردم همین نگاه هرگونه غم واندوه را از من برطرف مینمود

تواضع در برابر همسر

تواضع حضرت زهرا علیه السلام در خانه حضرت علی علیه السلام و احترام به آن حضرت به حدی بود که وقتی ماجرای فشار بین در و دیوار و بستری شدن آن حضرت در رابطه با مخالفت با خلفا رخ داد عمر و ابوبکر چندین بار از حضرت علی علیه السلام تقاضا کردند تا واسطه شوند و آن ها به حضور حضرت زهرا علیها السلام بیایند و احوالپرسی کنند و (رضایت آن حضرت را به دست آورند) سرانجام امیرالمؤمنین ضامن شد که آن ها را نزد فاطمه ببرد.

حضرت علی علیه السلام نزد فاطمه آمد و تقاضای آنان را مطرح کرد ولی فاطمه به شدت آن را رد کرد. حضرت علی علیه السلام فرمودند: من از طرف آن ها ضامن شده ام که از تو اجازه بگیرم.

در این هنگام حضرت زهرا علیها السلام در برابر علی با شرایطی تواضع کرده و فرمودند: إِنْ کُنْتَ قَدْ ضَمِنْتَ لهُمَا شَیْئاً فَالبَیْتُ بَیْتُکَ.. لا أُخَالفُ عَلیْکَ بِشَیْءٍ؛ اگر از طرف آن ها چیزی را ضامن شده ای خانه خانه توست و من در هیچ چیزی با رأی تو مخالفت نمی کنم.

و در روایت دیگر آمده است عمر و ابوبکر در کنار حضرت زهرا علیها السلام آمدند و نشستند تا علی از حضرت اجازه بگیرد حضرت علی علیه السلام به فاطمه گفت ای بانوی آزاد آن ها برای عذر خواهی آمده اند و اجازه ورود می طلبند چه می فرمایی؟ حضرت زهرا علیها السلام در پاسخ گفت: الْبَیْتُ بَیْتُکَ وَ الْحُرَّهُ زَوْجَتُکَ افْعَلْ مَا تَشَاءُ خانه خانه تو است و بانوی آزاد همسر تو است اختیار با تو است هر چه می خواهی انجام بده. ⁽¹⁾

عدم تقاضا از همسر

معمولاً زن ها از شوهران خود توقع دارند وسائل زندگی را از خانه وسیع و مرکب راهوار و امکانات رفاهی دیگر را برایشان فراهم کنند و لباس و زیور آلات گران بهای دیگر را برای آن ها تهیه نمایند و..

ولی حضرت زهرا علیها السلام هرگز چنین توقّعاتی را نداشت و در حدود 9 سالی که با همسر خود حضرت علی علیه السلام بود حتی برای یک بار هم تقاضایی که مربوط به امور مادی باشد مطرح نکرد.

به زحمت نیانداختن همسر

چند روزی گذشت که به خانه حضرت زهرا علیها السلام غذایی نرسید با این که بچه های حضرت زهرا علیها السلام سخت در فشار گرسنگی بودند و حضرت زهرا علیها السلام اندوخته غذایی خود را به آن ها داده بود و خود گرسنه تر از آن ها به سر می برد ولی ماجرا را به شوهرش نگفت.

حضرت علی علیه السلام نیز با کمبود شدید مواجه شد صبح یک روز که از فاطمه تقاضای غذا کرد فاطمه ماجرا را گفت.

حضرت علی علیه السلام فرمود: پس چرا به من نگفتی تا به جستجوی غذا بپردازم؟ فاطمه در پاسخ علی چنین گفت: إِنِّی لَأَسْتَحْیِی مِنْ إِلَهِی أَنْ تُکَلِّفَ نَفْسَکَ مَا لَا تَقْدِرُ عَلَیهِ من از خدایم شرم کردم که شما خود را بر چیزی که مقدورت نیست به زحمت اندازی.

عجیب این که حضرت علی علیه السلام از خانه بیرون آمد و یک دینار از کسی قرض گرفت و سپس برای تهیه غذا حرکت کرد در راه مقداد را دید که او نیز بر اثر تهی دستی از خانه بیرون آمده بود علی همان یک دینار را به مقداد داد و خود با دست خالی به خانه بازگشت. ⁽¹⁾

حجاب

حضرت زهرا علیها السلام یا به مسأله حجاب بسیار اهمیّت می داد هرگز مو و بدن او را مرد نامحرم ندید و با این که در صحنه ها حضور داشت، هرگز از مرز حریم مقدّس حجاب و پوشش اسلامی خارج نشد.

روزی پیامبر از او پرسید برای زن چه کاری برترین کار است در پاسخ فرمود:

أَنْ لاَ تَرَی رَجُلاً وَ لاَ یَرَاهَا رَجُلٌ نه او مرد بیگانه را ببیند و نه مرد بیگانه او را بنگرد. پیامبر به نشانه تصدیق او را به سینه اش چسباند و فرمود: ذُرِّیَّةً بَعْضُها مِنْ بَعْضٍ این ها فرزندانی هستند که از نظر پاکی و کمال بعضی از بعضی دیگر گرفته شده بودند. ⁽¹⁾⁽²⁾

امیرالمؤمنین علیه السلام می فرماید: روزی مرد نابینایی اجازه ورود به خانه فاطمه را گرفت فاطمه خود را از او پوشاند پیامبر به او فرمود با این که این مرد نابینا است چرا خود را از او پوشاندی؟

حضرت زهرا علیها السلام در پاسخ عرض کرد اگر او مرا نمی بیند من او را می بینم وانگهی او بو را استشمام می کند.

حضرت محمد صلی الله علیه و آله پاسخ حضرت زهرا علیها السلام را پسندید و به نشانه تصدیق او فرمود: أَشْهَدُ أَنَّکِ بَضْعَهٌ مِنِّی گواهی می دهم که تو پاره وجود من هستی. ⁽³⁾

قسمتی از خطبه حضرت فاطمه علیها السلام

ضرورت شکر و سپاس الهی: الحمدُ اللهِ عَلی ما أَنْعَمَ وَ لَهُ الشُّکرُ عَلی ما اَلهَمَ وَ

وَالثَّنَاءُ بِما قَدَّمَ مِنْ عُمُومِ نِعَمٍ اِبْتَدَاهَا وَ سُبُوعِ آلَاءٍ أَسْدَاهَا وَ تَمَامِ مِنَنٍ أَوْلاهَا جَمَّ عَنِ الإِحْصَاءِ عَدَدُهَا ونَأْی عَنِ الْجَزَاءِ أَمَدَّهَا وَ تَفَاوَتَ عَنِ اَلْإِدْرَاکِ أَبَدُهَا. ستایش خداوند را بر نعمت هایی که به ما بخشید و شکر او را بر آن چه الهام فرمود حمد و ثنا بر خداوند برابر نعمت هایی که از پیش فرستاد و همه نعمت هایی که آفرید و نعمت های فراوانی که به انسان ها عطا فرمود و تمام منت ها و نعمت هایی که پیاپی فرستاد نعمت هایی که شمارش آن از توان انسان فزون تر و پاداش آن ناممکن و درک دامنه و گستردگی آن از ادراک و هوش بشر فراتر است.

شناخت خدا: المُمتَنعُ مِنَ الأَبصارِ رُؤیَتُهُ وَ مِنَ الأَلسُنِ صِفَتُهُ وَ مِنَ الْأوْهَامَ کَیْفِیتُهُ

خداوندی که چشم ها او را نمی تواند بنگرد و زبان ها از وصف او عاجزند و و هم و خیال از درک ذات او فرو مانده اند.

ره آورد بعثت پیامبر صلی الله علیه و آله: فَأَنَارَ اللهُ بِأَبِی مُحَمَّدٍ صَلَّی اللهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ظُلَمَهَا وَ کَشَفَ عَنِ الْقُلُوبِ بُهَمَهَا وَ جَلَی عَنِ الْأَبْصَارِ غُمَمَهَا وَ قَامَ فِی النَّاسِ بِالْهِدَایَةِ فَأَنْقَذَهُمْ مِنَ الْغَوَایَةِ وَ بَصَّرَهُمْ مِنَ الْعَمَایَةِ وَ هَدَاهُمْ إِلَی الدِّینِ الْقَوِیمِ وَ دَعَاهُمْ إِلَی الطَّرِیقِ الْمُسْتَقِیمِ.

پس خدای بزرگ تاریکی های جهالت را به وسیله محمد صلی الله علیه و آله روشن ساخت و مشکلات و تیرگی کفر را از قلب ها زدود و پرده ها از جلوی دیدگان برداشت. پیامبر برای هدایت در میان مردن بپا خواست و آنان را از گمراهی نجات داد و از کوری و کوردلی رهانید و به سوی دین استوار الهی رهنمون شد و همه را به راه راست فراخواند.

فلسفه اصول و فروع دین: فَجَعَلَ اللَّهُ الْایمانَ تَطْهیراً لَکُمْ مِنَ الشِّرکِ، وَ الصَّلوةَ تَنْزِیهاً لَکُمْ عَنِ الْکِبْرِ، وَ الزَّکاةَ تَزْکِیَةً لِلنَّفْسِ وَ نِماءً فِی الرِّزْقِ، وَالصِّیَامَ تَثْبِیتاً لِلْإِخْلَاصِ، وَ الْحَجَّ تَشْیِیداً لِلدِّینِ، وَ الْعَدْلَ تَنْسِیقاً لِلْقُلُوبِ، وَ طَاعَتَنَا نِظَاماً لِلْمِلَّةِ، وَ امَامَتَنَا أَمَاناً مِنَ الْفُرْقَةِ وَ الْجِهَادَ عِزَّاً لِلْإِسْلَامِ، وَ الصَّبْرَ مَعُونَةً عَلَی اسْتِیجَابِ الْأَجْرِ، وَ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَامَّةِ وَ بِرَّ الْوَالِدَیْنِ وِقَایَةً مِنَ السُّخْطِ وَ صِلَةَ الْأَرْحَامِ مَنْسَأَةً فِی الْعُمُرِ وَ مَنْمَاةً

لِلْعَدَدِ وَ الْقِصَاصَ حَقْناً لِلدِّمَاءِ وَ الْوَفَاءَ بِالنَّذْرِ تَعْرِیضاً لِلْمَغْفِرَةِ وَ تَوْفِیَةَ الْمَکَایِیلِ وَ الْمَوَازِینِ تَغْیِیراً لِلْبَخْسِ وَ النَّهْیَ عَنْ شُرْبِ الْخَمْرِ تَنْزِیهاً عَنِ الرِّجْسِ وَ اجْتِنابَ الْقَذْفِ حِجاباً عَنِ الِّلَعْنَهِ، وَ تَرْکَ السَّرِقَهِ ایجاباً بِالْعِفَّهِ، وَ حَرَّمَ اللَّهُ الشِرْکَ اِخْلاصاً لَهُ بِالرُّبُوبِیَّهِ، ﴿فَاتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِه وَ لا تَمُوتُنَّ اِلَّا وَ اَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ⁽¹⁾، وَ اَطیعُوا اللَّهَ فیما اَمَرَکُمْ بِه وَ نَهاکُمْ عَنْهُ، فَاِنَّهُ اِنَّما یَخْشَی اللَّهَ مِنْ عِبادِهِ الْعُلَماءُ﴾ ⁽²⁾ سپس ایمان را برای پاک کردن شما از شرک قرار داد و نماز را برای دوری شما از تکبّر و زکات را برای پاک کردن جان و فراوانی روزی و روزه را برای تحقق اخلاص و حج را برای تقویت دین و عدل را برای استواری دل ها و اطاعت از اهل بیت را برای نظم یافتن ملت اسلام و امامت ما را برای ایمن ماندن از تفرقه و جهاد را برای عزّت اسلام و صبر را برای به دست آوردن پاداش و امر به معروف را برای مصالح اجتماعی عموم مردم و نیکی به پدر و مادر را برای دوری از عذاب الهی و صله ارحام را برای فزونی خویشاوند و قصاص را برای حفظ خون انسان ها و وفای به نذ را برای آمرزش الهی و رعایت کَیل و وزن در معاملات را برای درمان کم فروشی و نهی از شرابخواری را برای پاکیزه ماندن از پلیدی ها و دوری از تهمت ناموسی را برای محفوظ ماندن از لعنت الهی و ترک دزدی را برای تحقق عفت و پاکدامنی و حرمت شرک را برای اخلاص در توحید و بندگی قرار داد.

(پس از خدا آن گونه که شایسته است بترسید و از دنیا نروید مگر آن که مسلمان باشید).

ده گفتار دلنشین حضرت زهرا علیه السلام

1- هَلْ تَرَکَ أَبِی یَوْمَ غَدِیرِ خُمٍّ لِأَحَدٍ عُذْراً؟؛ آیا پدرم در روز غدیر خم (در مورد

تعیین رهبری حضرت علی بعد از خود عذر و بهانه ای را برای کسی باقی گذاشت؟ ⁽¹⁾

2- جَعَلَ اللهُ الصَّلاةَ تَنْزِیهآ لَکُمْ عَنِ الْکِبَرِ؛ خداوند نماز را برای دوری شما از تکبر و خود محوری قرار داد. ⁽²⁾

3- جَعَلَ اللّه طاعَتَنا نِظاما لِلْمِلَّةِ وَ إِمامَتَنا أَمانا مِنَ الْفُرْقَةِ؛ خداوند اطاعت ما (خاندان رسالت) را برای حفظ نظام دینی جامعه قرار داد و امامت و رهبری ما را مایه ایمنی از اختلاف و پراکندگی مقرّر نمود.

4- اِنْ کُنْتَ تَعْمَلُ بِما اَمَرْناکَ وَ تَنْتَهی عَمّا زَجَرْناکَ عَنْهُ فَاَنْتَ مِنْ شیعَتِنا وَاِلاّ فَلا اگر به آن چه به تو امر کردیم عمل کردی و از آن چه تو را نهی کردیم دوری کردی شیعه ما هستی و الا شیعه ما نیستی. ⁽³⁾

5- اَللّهُمَّ ذَلِّلْ نَفْسی فی نَفْسی، وَ عَظِّمْ شَأْنَکَ فی نَفْسی؛ خدایا! خودم را در نزد خودم کوچک کن و مقام خودت را در نزدم بزرگ گردان. ⁽⁴⁾

6- شِیعتُنا مِنْ خِیارِ أهْلِ الْجَنَّهِ؛ شیعیان ما از برجستگان اهل بهشت هستند. ⁽⁵⁾

7- ...وَاجلِس عِندَ رَأسی قُبالَهَ وَجهی ، فَأَکثِر مِن تِلاوَهِ القُرآنِ وَالدُّعاءِ ، فَإِنَّها ساعَهٌ یَحتاجُ المَیِّتُ فیها إلی اُنسِ الأَحیاءِ؛ علی جان! بعد از دفن کنار سرم در روبرویم بنشین ودعا و قرآن زیاد بخوان زیرا آن وقت ساعتی است که مردگان نیاز به مأنوس شدن با زندگان دارند. ⁽⁶⁾

8- وَ جَعَلَ اللهُ الجِهادَ عِزَّاً لِلإسلامِ وَذُلّا لِأَهلِ الکُفرِ وَالنَّفاقِ؛ خداوند جهاد را سبب عزّت اسلام و مایه ذلّت کافران و منافقان قرار داد. ⁽⁷⁾

9- اللَّهُمَّ أَنْتَ المنی و فوق المنی، اسئلک ان لا تعذب محبّی و محبّ عترتی؛ خدایا! تو امید من و بالاتر از امید من هستی از درگاهت می خواهم که دوست مرا و دوست خاندان مرا در آتش دوزخ عذاب نکنی. ⁽¹⁾

10- اُنْشَدُکُمَا الله اَلَمْ تَسْمَعا رسول الله صلی الله علیه و آله یَقُول رِضا فاطِمَهَ مِنْ رِضایَ وَ سَخَطَ فاطِمَهَ مِنْ سَخَطی، فَمَنْ اَحَبَّ فاطِمَهَ اِبْنَتی فَقَدْ اَحَبَّنِیّ وَ مَنْ اَرْضی فاطِمَهَ اَرْضانی وَ مَنْ اَسْخَطَ فاطِمَهَ فَقَدْ اَسْخَطی؟ قَالَا نَعَمْ سَمِعْنَاهُ؛ (خطاب به ابوبکر و عمر) شما را به خدا سوگند می دهم آیا از رسول خدا نشنیده اید که فرمود خشنودی فاطمه از خشنودی من است و خشم فاطمه از خشم من است کسی که دخترم فاطمه را دوست بدارد مرا دوست داشته و کسی که او را خشنود کند مرا خشنود کرده و کسی که او را خشمگین نماید مرا خشمگین نموده است؟ آن ها گفتند: آری شنیده ایم. ⁽²⁾

امام حسن علیه السلام

اشاره

امام حسن علیه السلام از ولادت تا شهادت

نام امام دوم: حسن

لقب های آن بزرگوار: مجتبی، سبط اکبر است

ولادت آن حضرت در شب نیمه رمضان سال سوّم هجرت در مدینه بود و دوران زندگانی امام حسن علیه السلام در سه بخش خلاصه می شود:

الف) در عصر پیامبر صلی الله علیه و سلم حدود 7 سال.

ب) ملازمت با پدر حدود 30 سال.

ج) عصر امامت 10 سال.

و آن حضرت در 28 صفر سال 50 هجری در سنّ حدود 47 سالگی به دستور ،معاویه توسط ،جُعده در مدینه مسموم و به شهادت رسید و مرقد ایشان در قبرستان بقیع در مدینه است.

فضایل امام حسن علیه السلام

1- علاقه پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به امام حسن علیه السلام:

ابو هُریره می گوید: روزی حسن علیه السلام به محضر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله آمد و در کنار آن حضرت نشست. پیامبر دهانش را به (نشانه محبّت) بر دهان حسن علیه السلام نهاد و سه بار فرمود:

اللّهُمَّ إنّی اُحِبُّهُ ، فَأَحِبَّهُ وأحِبَّ مَن یُحِبُّهُ؛ خدایا من حسن را دوست دارم و همچنین آن کسی که حسن را دوست بدارد، دوست دارم. ⁽¹⁾

مقام ارجمند امام حسن علیه السلام از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله

1- پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود:

إِنَّ اِبْنِی هَذَا سَیِّدٌ یُصْلِحُ اَللَّهُ بِهِ بَیْنَ فِئَتَیْنِ مِنَ اَلْمُسْلِمِینَ؛ ⁽²⁾ همانا این پسرم سرور و آقاست خداوند به وسیله او بین دو گروه از مسلمانان را اصلاح می دهد.

2- عمّار یاسر می گوید؛ پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله مکرّر فرمود:

اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَیْنُ سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ اَلْجَنَّهِ هُما رَیحانَتَیَّ مِنَ الدُّنیا؛ ⁽³⁾ حسن و حسین دو آقای جوانان اهل بهشتند، آن ها دو گُل خوشبوی من در دنیا می باشند.

3- نیز فرمود:

هذانِ ابنایَ ، مَن أحَبَّهُما فَقَد أحَبَّنی؛ حسن و حسین دو پسر من هستند کسی که آن ها را دوست بدارد مرا دوست داشته است.

4- نیز فرمود:

اَلْحَسَنُ وَ اَلْحُسَیْنُ إِمَامَانِ قَامَا أَوْ قَعَدَا؛ ⁽¹⁾ حسن وحسین هر دو امام و پیشوایند چه قیام کنند چه صلح کنن.

احترام حضرت علی علیه السلام به حسن و حسین علیهما السلام

1- روزی علی علیه السلام خطاب به دو فرزندش حسن و حسین علیهما السلام فرمود: أَنْتُمَا إِمَامَانِ بَعْدِی سَیِّدَا شَبَابِ أَهْلِ اَلْجَنَّهِ وَ اَلْمَعْصُومَانِ حَفِظَکُمَا اَللَّهُ وَ لَعْنَهُ اَللَّهِ عَلَی مَنْ عَادَاکُمَا؛ شما دو امام بعد از من و دو آقای جوانان اهل بهشت و دو معصوم هستید. خداوند شما را نگهدارد و لعنت خدا بر کسی که با شما دشمنی کند. ⁽²⁾

2- محمد حنیفه نیز به این مطلب اعتراف داشت بعضی به او گفتند پدرت همواره تو را به سوی میدان جنگ می فرستد و تو را آماده و مغرور برای جنگیدن می کند. نه حسن و حسین را؟

محمد حنیفه در پاسخ به این سؤال گفت: إِنَّهُمَا عَیْنَاهُ وَ أَنَا یَمِینُهُ فَهُوَ یَدْفَعُ عَنْ عَیْنَیْهِ بِیَمِینِهِ حسن و حسین علیهما السلام دو چشمان پدرم علی علیه السلام هستند، و من دست راست پدرم هستم، پدرم چشمان خود را به وسیله دستش حفظ می کند. ⁽³⁾

امیر مؤمنان علی علیه السلام در فرصت های مناسب با معرّفی شخصیت علمی و معنوی امام حسن علیه السلام علیه السلام مردم را به سوی او فرا می خواند و صلاحیت آن حضرت را برای جانشینی و رهبری امّت، آشکار می ساخت، در این راستا کافی است به

دو نمونه زیر توجه کنید:

1- پاسخ های امام حسن علیه السلام به مأمور مخفی معاویه

پادشاه روم، به وسیله نامه، پرسش هایی از معاویه نمود. او از جواب آن فرو ماند؛ مردی را به عنوان مأمور مخفی نزد حضرت علی علیه السلام فرستاد تا پاسخ آن پرسش ها را از آن حضرت دریافت کند و برای شاه روم بفرستد.

مأمور مخفی به کوفه آمد او به محضر علی علیه السلام رسید، چون ناشناس بود، علی علیه السلام از او بازجویی کرد. او به حقیقت حال خود اعتراف نمود. علی فرمود: خداوند پسر هند جگرخوار (معاویه) را بکشد، تا چه اندازه خود و همراهانش گمراهند. خدا او را بکشد، کنیزی را آزاد کرد، ولی از مسئله ازدواج با او نا آگاه بود. خداوند خودش بین من و این امت داوری کند که نسبت به من قطع رحم کردند مقام ارجمند مرا کوچک شمردند و اوقات عمر مرا تباه نمودند. حسن و حسین علیهما السلام و محمد حنیفه را این جا بیاورید آن ها را حاضر کردند.

علی علیه السلام به مرد شامی فرمود (این دو نفر حسن و حسین پسران رسول خدایند و این محمد پسر من است از هر کدام دوست داری سؤال های خود را بپرس))

مرد شامی حسن علیه السلام را انتخاب کرد آن گاه سؤالات زیر را مطرح کرد:

1- بین حقّ و باطل چقدر فاصله است؟

2- بین آسمان و زمین چقدر راه است؟

3- بین مشرق و مغرب چقدر فاصله است.

4- این لکّه هایی که در چهره ماه دیده می شود چیست؟

5- قوس قزح (رنگین کمان) چیست؟

6- کهکشان چیست؟

7- نخستین چیزی که بر روی زمین روان و آشکار شد کدام است؟

8- نخستین چیزی که روی زمین جنبید چه بود؟

9- آن چشمه ای که ارواح مؤمنان و کافران در آن پناه می گیرند کدام است؟

10- خنثی کیست؟

11- و آن 10 چیزی که هر کدام از دیگری سخت ترند کدامند؟

امام حسن علیه السلام پرسش های او را بیدرنگ چنین پاسخ داد:

1- بین حقّ و باطل چهار انگشت فاصله است آن چه به چشم خود بینی حقّ است و آن چه با گوش هایت بشنوی نا حقّ است.

2- بین زمین و آسمان به اندازه دعای ستمدیده (که زود به آسمان می رسد و مستجاب می شود فاصله است)

3- میان مشرق و مغرب به اندازه یک روز مسیر خورشید است؛ آن گاه که خورشید طلوع کند تا آنگاه که غروب نماید.

4- کهکشان همان گشادگی (و وسعت فضای آسمان برای ستارگان بسیار) است.

6- در مورد لکّه های ماه بدان که نور ماه مانند نور خورشید است، خداوند آن نور را زمانی محو می کند، چنان که در قرآن می فرماید: فَمَحَوْنَا آیَةَ اللَّیْلِ وَجَعَلْنَا آیَةَ النَّهَارِ مُبْصِرَةً؛ پس نشانه شب را محو کردیم و نشانه روز را تابان نمودیم. ⁽¹⁾

7- نخستین چیزی که در زمین روان و آشکار شد، وادی دَلَس (وادی ظلمت) بود.

8- نخستن چیزی که روی زمن ،جنبید درخت خرما بود.

9- نام چشمه ای که ارواح مؤمنان در آن پناه می گیرند، ((سلمی)) است و نام آن چشمه ای که ارواح کافران در آن پناه می گیرند ((برهوت)) است.

10- خنثی؛ انسانی است که نمی داند مرد است یا زن، او تا هنگام بلوغ در انتظار ماند اگر پستان در آورد زن است و اگر ریش در آورد مرد است اگر این دو نشانه در آن آشکار نشد به او گفته می شود به طرف دیوار ادرار کند اگر ادرار او به

دیوار برسد مرد است و اگر چون ادرار کردن شتر را پس گردد، زن است.

11- آن 10 چیزی که هر کدام بر دیگری سخت تر است، عبارت است از سنگ و سخت تر از سنگ، آهن و سخت تر از آهن آتش و سخت تر از آتش، آب و سخت تر از آب، ابر و سخت تر از ابر، باد و سخت تر از باد فرشته ای که آن باد را به حرکت در می آورد و سخت تر از آن فرشته فرشته مرگ (عزرائیل) است؛ و سخت تر از عزرائیل، مرگ است و سخت تر از مرگ فرمان خدا است.

مرد شامی از پاسخ های امام حسن علیه السلام آن چنان تحت تأثیر قرار گرفت که همان لحظه گفت:

گواهی می دهم که تو پسر رسول خدا هستی و علی علیه السلام وصیّ محمّد صلی الله علیه و آله است سپس این پاسخ ها را برای معاویه نوشت و او برای شاه روم فرستاد. شاه روم پس از دریافت پاسخ ها گفت: به عقیده من این پاسخ ها از معاویه نیست بلکه از مخزن نبوت گرفته شده است. ⁽¹⁾

داوری امام حسن علیه السلام

عصر خلافت امام علی علیه السلام بود، قصّابی را که چاقوی خون آلود در دست داشت، در خرابه ای دیدند و در کنار او جنازه خون آلود شخصی افتاده بود. قرائن نشان می داد که کشنده او همین قصاب است او را دستگیر کرده و به حضور امام علی علیه السلام آوردند.

امام علی علیه السلام به قصّاب گفت: در مورد کشته شدن آن مرد چه نظری داری ؟ قصّاب گفت من او را کشته ام.

امام علیه السلام بر اساس ظاهر جریان و اقرار قصّاب دستور داد تا قصّاب را ببرند و به عنوان قصاص، اعدام کنند.

در این حال که مأمورین او را به قتلگاه می بردند، قاتل حقیقی با شتاب به

دنبال مأمورین دوید و به آن ها گفت عجله نکنید و این قصّاب را به حضور امام علی علیه السلام بازگردانید.

مأمورین او را به حضور علی علیه السلام بازگرداندند قاتل حقیقی به حضور علی علیه السلام آمد و گفت ای امیرمؤمنان سوگند به خدا، قاتل آن شخص این قصاب نیست بلکه او را من کشتم.

امام علیه السلام به قصّاب فرمود چه موجب شد که اعتراف نمودی من او را کشته ام؟

قصّاب گفت: من در یک بن بستی قرار گرفتم که غیر از این چاره ای نداشتم؛ زیرا افرادی مانند این مأمورین مرا کنار جنازه به خون آغشته، با چاقوی خون آلود به دست دیدند.

همه چیز بیانگر آن بود که من او را کشته ام از کتک خوردن ترسیدم و اقرار نمودم که من کشته ام ولی حقیقت این است که من گوسفندی را نزدیک آن خرابه ،کشتم سپس ادرار بر من فشار آورد در همان حال که چاقوی خون آلود در دستم بود به آن خرابه برای تخلی رفتم جنازه به خون آغشته آن مقتول را آن جا دیدم در حالی که ترسیده بودم برخاستم در همین هنگام این گروه آمدند و مرا به عنوان قاتل دستگیر نمودند.

امیر مؤمنان علی علیه السلام: فرمود: این قصّاب و این شخصی که خود را قاتل معرفی می کند را به حضور امام حسن علیه السلام ببرید تا او قضاوت نماید.

مأمورین آن ها را نزد امام حسن علیه السلام آوردند و جریان را به عرض رساندند.

امام حسن علیه السلام فرمود: به امیرمؤمنان علی علیه السلام عرض کنید اگر این مرد قاتل آن شخص را کشته است در عوض جان قصاب را حفظ نموده است و خداوند در قرآن فرماید:

وَ مَنْ أَحْیَاهَا فَکَأَنَّمَا أَحْیَا النَّاسَ جَمِیعاً؛ و هرکس انسانی را از مرگ نجات دهد، چنان است که گویی همه مردم را نجات بخشیده است. مأمورین، قضاوت امام حسن علیه السلام را به علی علیه السلام ابلاغ کردند. علی علیه السلام این

قضاوت را پذیرفت و سپس دستور داد قاتل و قصّاب را آزاد نموده و دیه مقتول را از بیت المال به ورثه او عطا فرمود. ⁽¹⁾

سیره علمی و عملی امام حسن علیه السلام

عبادت امام حسن علیه السلام و خوف او از خدا

امام سجّاد علیه السلام فرمود: امام حسن علیه السلام در عصر خود از عابدترین، پارساترین و برترین انسان ها بود. وقتی از مدینه به مکه برای انجام مراسم حج می رفت، پیاده می رفت و گاهی پابرهنه و هرگاه به یاد مرگ می افتاد گریه می کرد و نیز هنگامی که به یاد قیامت و عبور در پل صراط و حضور در دادگاه الهی می افتاد می گریست و گاهی آن چنان منقلب می شد که ناله می کرد و از حال می رفت و هنگامی که به یاد بهشت می افتاد نگران می شد و عرض می کرد: «خدایا از درگاهت بهشت را می طلبم و پناه می برم به تو از آتش دوزخ».

هنگام قرائت قرآن هرگاه به آیه یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ای کسانی که ایمان آورده اید رسید با کمال تواضع به ندای خدا لبیک می گفت و عرض می کرد: لبّیک اللهم لبّیک.

«جواب مثبت به تو دادم ای خدا با تمام وجود جواب مثبت دادم!».

او در همه حال از خدا یاد می کرد بیانی شیوا گویا و رسا داشت و در سخنرانی ها شنوندگان را فوق العاده مجذوب می کرد. ⁽²⁾

امام حسن علیه السلام هنگام نماز زیباترین لباس های خود را می پوشید، شخصی پرسید: ای پسر رسول خدا چرا زیباترین لباس خود را در نماز می پوشی؟

امام علیه السلام در پاسخ فرمود: