مشخصات کتاب

سرشناسه : نقی زاده، محمد، ۱۳۳۱ -

عنوان و نام پدیدآور : تاملی در معنای مناسک حج/تالیف محمد نقی زاده.

مشخصات نشر : تهران: مشعر، ۱۳۸۶.

مشخصات ظاهری : ۲۳۲ ص.: مصور، نمودار.

شابک : ۱۵۰۰۰ ریال 978-964-540-047-5:

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه: ص. ۲۲۳ - ۲۲۸؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : حج.

رده بندی کنگره : BP۱۸۸/۸ /ن۷۴ت۲ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۵۷

شماره کتابشناسی ملی : ۱۰۵۴۶۶۸

اشاره

سپاس گزاری

بر خویش فرض می دانم که سپاس و امتنان خود را به همه کسانی که برای شکل گیری و انتشار کتاب حاضر در زمینه های مختلف همّت کردند و با لطف، از راهنمایی و مساعدت دریغ نورزیدند، یا امکان سفر حقیر به سرزمین وحی را مهیّا کردند و حضور در مجلشان راه نما بود، تقدیم نموده، برایشان اجر الهی و مزید توفیقات مسئلت نمایم. همچنین لازم می دانم، ضمن تشکّر از راهنماییها و مساعدت حضرت حجّت الاسلام والمسلمین جناب آقای سیّدعلی قاضی عسکر، برای ایشان که در جهت معرّفی همه آنچه به حجّ مربوط است و آگاهی از آنها نیاز ضروری همه حجّ کنندگان و عمره گزاران است همّت گماشته اند، مزید توفیقات را از «صاحبِ» «خانه» مسألت نماید.

تذکّرات

علی رغم آن که سعی بر این بوده است که ابهامی در متن کتاب نباشد و منابع و مآخذ دقیقاً ذکر و معرّفی شوند، امّا به جهاتی از جمله عدم انتشار قبلی برخی تصاویر و در نتیجه عدم امکان مراجعه خواننده محترم به آنها، و همچنین به منظور رفع برخی ابهامات ظاهری تذکّرات زیر ضروری به نظر می رسد:

اشاره

از دیده گر سرشک چو باران چکد رواست کان- در غ- مت چو ب- رق ب- شد روزگار عم- ر

کتاب حاضر خلاصه ای است از آنچه طیّ سفر حجّ به ذهن رسید و زبان و قلمِ ناتوان را یارای بیان آن بود، که پوشاندن لباس کلام بر بسیاری از مکنونات و ادراکات و دریافتها، ممکن و مقدور نیست. غرض اصلی از نگارش صفحاتی که در پی می آیند، سخن گفتن از معشوقی زیباست که حضرت حقّ، جاودانگی و عزّت و شرافت آن را معرّفی فرموده است. بهانه ای است در پاسخ به عشقِ سخن گفتن از معشوق و گفتن ذرّه ای از حسنات و زیباییهای او که این جان ناقابل توان ادراک و دریافت آن را داشته است. معشوقی که در عین حالی که دوستش داریم، دوستی اش را به همه تبلیغ و توصیه می کنیم که به وصول رستگاری از طریق این عشق باور داریم.

این موضوع نیز مورد قبول است که ذکر هر موضع و هر موضوع و

هر عمل و هر لحظه ای از این مناسک و این سفر، کتابها و تحقیقات متعدّدی را طلب می کند، امّا برای همه آنچه دل می خواهد، اجمالی از همه اینها در سطوری محدود، ذکر شدند و نیز در پنج قسمت قرار گرفتند: ⁽¹⁾

1- ذکر کلّیاتی در باب مکان و زمان و سابقه موضوع.

2- معرّفی اجمالیِ مواضع و مکانهایی که حاجی در آنها حاضر خواهد شد.

3- معرّفی اجمالی مناسک.

4- مختصری در مورد مدینه که به تأکید معصوم، زیارت مشاهد متبرّکه آن تکمیل کننده حجّ است.

5- و بالاخره، ذکر بسیار مختصرِ یکی از ویژگیهای پیامبر خدا و زیبایی آن حضرت.

این یک دو دم، که مهلت دیدار ممکن است

دری- اب ک- ار ما، که ن- ه پی- داس- ت کار ع- مر

اردیبهشت 1386 ربیع الثّانی 1428

پیش گفتار

وَ أذّنْ فِی النّاسِ بِالْحَجّ یَأتُوکَ رِجالًا وَ عَلی کُلّ ضامِرٍ یَأتینَ مِنْ کُلّ فَجّ عَمیقٍ: «و مردم را به اداء مناسک حجّ اعلام کن تا مردم پیاده و سواره و از هر راه دور به سوی تو جمع آیند.» ⁽¹⁾

سخن گفتن از حجّ، گفتگو از کعبه و ذکر خانه خدا، همچون گفتن و شنیدن از صاحب خانه، از خداوند، هم دشوار است، و هم لازم و ضروری و مورد علاقه برای همه کس، که نه تنها، نمی توان کسی را مجبور و موظّف کرد که از معشوق خود نگوید، که حتّی توصیه آن هم امری عبث خواهد بود.

گویند رمز عشق مگویید و مشنوید مشکل حکایتی است که تقریر می کنند

طبیعی است که هر کس به فراخور حال و فهم و درک و نیاز خود،

از معشوق می گوید، که بدون عشق، بدون معشوق و بدون ذکر او، امکان زیستن و به ویژه امکان انسانی زیستن، میسّر نخواهد بود. و تمایز این «عشق» با عشقهای زمینی، در این است که در عشقهای زمینی، عاشق سعی در حفاظت معشوق برای خود دارد واز او برای هیچکس نمی گوید، امّا در این «عشق»، عاشق، ذاکر خوبیها و زیباییهای معشوق برای عالمیان است.

اگر در آنجا و در مورد معشوق دنیایی، سخن این بود که:

با دشمن و با دوست، بَ- دَت می گویم تا هیچکست دوست ندارد جز من

در این وادی سخن این است:

دلت به وصل گل ای بلبل صبا خوش باد که در چمن همه گلبانگ عاشقانه توست

یا

بازآی که بی روی تو ای شمع دل افروز در بزم حریفان، اثر نور و صفا نیست

و این سطور، بیان نکته ها و طرفه هایی است که این کوچکترین بنده خدای بزرگ، که به این بندگی مباهات می کند، و اگر این اظهار و ادّعا مورد قبول حضرتش قرار گیرد، سر به عرش می ساید؛ از حضور در مهبط وحی و شرکت در مناسک حجّ، و از لحظاتی که در کنار قبر نبیّ مکرّم اسلام در مدینه منوّره، و به تعبیر مرحوم آل احمد، همچون «خسی در میقات»، بلکه از آن کِهتر بود، دریافته است.

من خسی بی سر و پایم، که به سیل افتادم او که می رفت، مرا هم به دل دریا برد

(علامه طباطبایی؛)

کلّیات

درآمد

کلّیات

«خداوند از هر چیز، بخشی را برگزید، و از زمین جایگاه کعبه را اختیار کرد.»

(امام صادق 7) ⁽¹⁾

درآمد

برای ورود به مباحث مرتبط با حجّ، مناسک حجّ، جایگاه کعبه در این مناسک، و برای سخن گفتن از تکمیل کننده حجّ که زیارت پیامبر در مدینه است؛ و همچنین برای بحث پیرامون سایر موضوعات مرتبط با این مناسکِ زیبا و انسان ساز، همانند همه موضوعات اصلی و اساسی، ذکر مقدّماتی به عنوان آگاهیهای پایه و ایجاد زمینه آماده ساختن ذهن و معرّفی زمینه و بستر انجام مناسک برای ورود به بحث اصلی ضرورت دارد. در اینجا موضوعات اصلیِ مربوط به این مقدّمه، یا مقدّمه مربوط به مناسک حجّ و کعبه معظّمه، به اختصار بیان خواهد شد.

اوّلین نکته، تبیین ویژگیهای فیزیکیِ نقطه و منطقه ای است که مناسک در آن برگزار می شود.

مرکز عالَم

فرقی نمی کند که، بنا به استناد و نظریّات مختلف زمین شناسی، در ابتدای خلقت، کره زمین را یک «گویِ» آتشین بپنداریم که به مرور سرد شده است، یا این که آن را کُره ای بدانیم پوشیده از آب، که به تدریج و به دنبال چین خوردن زمین و پدید آمدن پستی و بلندی بر روی آن، آبها به سوی نقاط پست تر رانده شده و خشکیها پدید آمده باشند، و یا این که ترکیبی از این دو روند را فرض کنیم. در هر حال، شکّی در این نیست که در هر حالت، بنا به منطق ریاضی، ظهور خشکی از یک «نقطه» آغاز شده و به مرور توسعه یافته است. به بیان ساده، پدیدار شدن سطح یک کُره (پوشیده از هر چه که باشد) یا دگرگونی در این سطح، از حالتی به حالت دیگر، بی گمان از یک نقطه آغاز می شود و سپس با سرعتی (که ممکن است سریع یا کُند باشد) در سطح کُره گسترش خواهد یافت. به این ترتیب، برای ظهور خشکیهای زمین نیز، وجود و ظهور چنین نقطه ای، از نظر علمی و بر طبق منطق ریاضی، به عنوان اوّلین نقطه، محرز است. این «نقطه» را «مرکز» زمین می نامیم، تا تفحّص کنیم و دریابیم که جهانیان، و از همه بالاتر خالق عالمیان، آن را چه نامیده اند. تعالیم اسلام، زمان ظهور خشکی در روی کره زمین را «دحوالارض» می نامد. «دحوالارض» که عبارت از ظهور و گسترش زمین کعبه و حرم خداست، مطابق برخی روایات، در بیست و پنجم ذی القعده (از ماههای حجّ) رخ

داده است. ⁽¹⁾

زودتر یا پس از «دحوالارض» (که این سبقت یا تبعیّت اهمّیتی ندارد و در اصل موضوع تغییری نخواهد داد)، در مکانی از «هستی،» (که ادیان الهی آن را «جنّت» یا «بهشت» می نامند) دو موجود خلق شده اند. مطابق تعالیم اسلام، این دو موجود را که خلق شده از روحی واحد، ⁽²⁾و منتسب به خداوندتبارک وتعالی هستند، ⁽³⁾«آدم» و «حوّا» می نامند. این دو موجود، به دلایل عدیده ای که مهمترین آنها (شاید) وحدت مبدأ و فطرت واحدشان باشد، بسیار به یکدیگر علاقه مند و به هم وابسته و دلبسته اند. دلیل دیگری که می تواند این دلبستگی و وابستگی و علاقه را توجیه کند، نقص هر کدام از آنها، و کامل شدنشان توسّط دیگری است، که خدایشان فرموده است: هر چیزی را زوج خلق کردیم «وَ مِنْ کُلّ شَیْ ءٍ خَلَقْنا زَوْجَیْنِ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُونَ»؛ «و از هر چیز دو نوع بیافریدیم تا مگر متذکّر حکمت خدا شوید». ⁽⁴⁾در واقع، به عکس دنیای مادّی که (علی الظّاهر) به تساوی زن و مرد قائل است، این دو موجود مکمّل یکدیگر بوده و به همراه یکدیگر، وحدتی را متجلّی می سازند، که اصولًا دو موجود مساوی و همسان را نیازی به یکدیگر نیست و هیچگاه دو موجود مساوی نمی توانند مکمّل یکدیگر باشند. نکته مهم این است که

همین نوع نگرش، یعنی آنها را مساوی و مستقلّ از یکدیگر فرض کردن، به تحدید ارتباط این دو موجود به تنها روابط جنسی منجر می شود.

به عکس تفکّرات مادّی گرایانه حاکم بر جهان که علی رغم همه تبلیغاتشان که از تساوی و حتّی از استقلال زن و مرد از یکدیگر می گویند، و در واقع، و بدون هیچ تردیدی، رابطه زن و مرد را تنها از بُعد جنسی می نگرند، تفکّر الهی قبل از این موضوع که البتّه آن را نیز برای دوام و بقای نسل آدم مقرّر می دارد، به موضوعات والای دیگری اشاره می کند که نشان دهنده رابطه تکاملی این دو موجود است. به عبارت دیگر، در تفکّر الهیّون زن و مرد در مقابل یکدیگر و مستقلّ از یکدیگر مطرح نیستند. بلکه این دو، دو موجودند که مکمّل و کامل کننده یکدیگر هستند. در عین حال، هر دو از «نفس» ی واحد خلق شده اند. ⁽¹⁾مایه آرامش یکدیگر هستند ⁽²⁾و اهمیّت آرامش و سکینه مورد نظر عمدتاً در وجه معنوی آن نهفته است. «کلمه سکینه از مادّه سکون است، که خلاف حرکت است، و این کلمه در مورد سکون و آرامش قلب استعمال می شود، و معنایش قرار گرفتنِ دل و نداشتن اضطراب باطنی در تصمیم و اراده است.» ⁽³⁾

؛؛

این دو موجود، لباس یکدیگر نیز هستند. ⁽¹⁾یعنی هر کدام برای دیگری پوشاننده معایب و عریانی نیز هستند هُنَّ لِباسٌ لَکُمْ وَ انْتُمْ لِباسٌ لَهُنَّ: «آنها جامه ستر و عفاف شما و شما نیز لباس عفّت آنها هستید». و علاوه بر آن، با دارا بودن این ویژگی، بازدارنده یکدیگر از گرفتار شدن در دام گناه و معصیت نیز می باشند. و ستّاریّت صفتی الهی است، و یکی از ویژگیها و عملکردهای اصلیِ لباس، پوشاندن عیبهاست. بحث در باره حقوق بشر تنها در حوزه این مفاهیم امکان پذیر است و در باورهای مادّی گرایانه که بر ساحت مادّی حیات و بر جسم و ارضای بی کنترل و افسارگسیخته غرایز مادّی مبتنی است، و در قلمرو روابط انسانها چیزی جز موضوعات جنسی،- آن هم نازلترین وجه آن- را مدّ نظر قرار نمی دهد، ⁽²⁾نمی توان از حقوق انسانیِ انسانها (از زن و مرد) سخن گفت.

زمانی دراز پس از ظهور نقطه ای که آن را «مرکز عالَم» نامیدیم، به ناگاه در دو نقطه بلند، در نزدیکی این «مرکز» که به صورت قلّه هایی ظاهر شده اند، دو موجود هبوط می کنند. این دو موجود همان زوج مذکور (آدم و حوّا) هستند که به جهت نافرمانیِ از دستور الهی و پیروی از ابلیس، از بهشت (جنّت) رانده شده و بر زمین هبوط کرده اند. بَعدها، از سوی کسانی (و به احتمال قوی، برای نخستین بار

از سوی خداوند متعال) آن دو نقطه، «صفا» و «مروه» نامیده شد. «صفا» و «مروه» ای که آیات الهی هستند. ⁽¹⁾و علّت این تسمیه را آن می دانند که: آدم که «انتخاب شده» (صفیّ الله) ⁽²⁾بود، بر «صفا» هبوط کرد و حوّا که زن (مرأه) بود، بر «مروه» فرود آمد. علی رغم فاصله نزدیک این دو کوه در حال حاضر (که مطمئنّاً، پس از هزاران سال، ارتفاع خود را نسبت به زمان هبوط آدم و حوّا، از دست داده و بین آن دو نیز هموار شده است)، به دلایلی نامعلوم که چه بسا: اضطراب، ترس و وحشت، احساس گناه، احساس ندامت شدید، احساس غربت، ناآشنایی، نگریستن و حرکت در جهت مخالف و یا هر علّت دیگری بود، این دو دلداده علاقه مند و وابسته به هم، از یکدیگر دور شدند.

این دو دلداده، سالها همچنان سرگردان و گریان به دنبال یکدیگر، و فراتر از به دنبال یکدیگر بودن، به دنبال کسب غفران و عفو الهی بودند. می گریستند و توبه کنان، بخشش خالق خویش را طلب می کردند. سالها (و به تعبیری چهل سال) گذشت. بالاخره، این دو موجود مشمول غفران و رحمت و عفو الهی قرار گرفتند، توبه شان پذیرفته شد و در صحرایی در نزدیکی همان «مرکز» که بعدها آن (بیابان) را «عرفات» نامیدند، دوباره یکدیگر را یافتند. گویا، پذیرش توبه آنان ابتدا به آدم 7

ابلاغ شده بود، و حضرت جبرئیل با ابلاغ پذیرش توبه آنها، در حال آموختن مناسک «حجّ» به آدم و آماده کردن او برای ورود به حرم بود. در همان حالِ احرام، آدم 7، حوّا را دید، و به سمت او رفت، که با تذکّر حضرت جبرئیل مواجه شد که: او مُحْرِم است و باید حرمت احرام خود نگاه دارد. روایت دیگری محلّ پذیرش توبه آدم و همسرش را در نقطه ای کنار «مرکز» عالم (مکانی که اکنون بین «درِ» کعبه و حجرالاسود واقع است و آن را ملتزم می نامند) ⁽¹⁾می داند که البتّه اینها منافاتی با یکدیگر ندارند. می توان گفت که همچون اولاد آدم که در نقاطی به نام «میقات»، آمادگی می یابند تا به مرکز عالم برسند، پدر و مادرشان نیز مُحْرِم شدند، امّا در نقطه ای دیگر، پس از احراز آمادگی و اهلیّت و صلاحیت یافتن، توبه شان پذیرفته شد. و این (عرفات) همان مکانی است که مقدّمات پذیرش توبه آنان فراهم شد و در واقع اجازه حضور در مرکز عالم را یافتند.

نخستین معبد

با وجودی که توبه آدم پذیرفته شد و علی رغم آن که همسر عزیزش را یافت و اجازه یافت که در کنار او آرام بگیرد، امّا او همچنان دلتنگ جنّتی بود که به جهت پیروی از وسوسه شیطان از آن رانده شده بود. هنوز زمین را به عنوان وطن نپذیرفته بود. همچون مسافری بود که همواره به فکر وطن مورد علاقه اش دلتنگ بود و غصّه می خورد. به یاد معبدی بود که گِرد آن طواف می کرد. و جان او هنوز در کالبد

زمینی اش آرام و قرار نیافته بود. تا سرانجام فرمان بنای خانه ای برای عبادت، معبدی برای آدم و برای همسر و فرزندانش، برای تعیین جهت عبادت، برای هدایت، برای تقدّس بخشیدن به زمین، برای آرامش، برای امنیّت، برای ظهور آیات و شعائر الهی، برای برقراری ارتباط بین زمین و آسمان، برای قطبی کردن و جهت دار کردنِ عالم، برای تعیین جهت توجّه و حرکت، برای نشان دادن نقطه عروج و حتّی برای تعریف حالت دفن مردگان، صادر شد. امّا این خانه، که خانه مشترک خداوند و انسان بود، و از سویی به خداوند منسوب بود ⁽¹⁾و از سوی دیگر برای خلیفه و جانشین او در زمین قرار داده شده بود، ⁽²⁾در کدام نقطه باید بنا می شد. مکان تعیین شد: مرکز زمین، مرکز عالم، همان نقطه ای که خشکی از آن آغاز شده و گسترش یافته بود. از نقطه ای که مقابل مطاف کرّوبیان (ضراح و بیت المعمور و عرش الهی) بود.

شیخ مفید در معرّفی آن نقل می کند که: «آمده است حدیثی که خداوند سبحان خلق نموده است خانه ای را در زیر عرش که نام گذارده است آن را بیت المعمور که حجّ می کنند ملائکه آن را در هر سال، و خلق نموده است در آسمان چهارم خانه ای را که نام گذارده است آن را ضراح و امر فرموده است ملائکه را به حجّ و تعظیم آن و طواف دور آن، و خلق نموده

است بیت الحرام را در زمین، پس قرار داده است آن را زیر ضراح.» ⁽¹⁾

و امّا نام خانه: «کعبه». چرا کعبه؟ «وجه تسمیه کعبه به جهت آن است که این خانه مربّع، مقابل بیت المعمور (در آسمان) واقع شده که مربّع است، و بیت المعمور نیز مقابل عرش واقع است که آن نیز «مربّع شکل» می باشد.» ⁽²⁾عدد «4» (تعداد اضلاع مربّع)، در عین حال، بیانگر چهار شعار بنیادین اعتقادات توحیدی است که بر ارکانِ چهارگانه عرش الهی نوشته شده اند. این کلمات را که اسلام بر پایه آنها قرار دارد ⁽³⁾در چهار کلمه می توان خلاصه نمود که به تسبیحات اربعه معروف اند، و جلوه انواع مراتب توحید یعنی توحید صفاتی (تهلیل: لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ)، توحید افعالی (تحمید: الْحَمْدُ لِلّه)، توحید ذاتی (تکبیر: اللهُ اکْبَر) و نیز تنزیه او (تسبیح: سُبْحانَ الله) می باشند. ⁽⁴⁾

کسی نمی داند که در زمان آدم و حتّی تا زمان نوح که این معبد نیز به زیر آب فرورفت، وضعیّت محیطی و اقلیمی پیرامون خانه و رابطه اش با بقیّه عالم چگونه بوده، امّا بی گمان این خانه مورد توجّه انبیاء و رسولان الهی و وارثان آدم بوده است.

سالها و قرنها گذشت، گسترش شرک و تباه کاریِ آدمیان، فضای حیات را تیره و تار کرد، و زمین نیازمند تطهیر شد. طوفان نوح آغاز شد،

و آب (باران) بنا به توان و ماهیّت پاک کنندگی اش، ⁽¹⁾زمین و هر چه در زمین بود، و به ویژه نسل آدمیان را تطهیر کرد و همه آلودگیها و زشتیها و از جمله بت پرستی را از روی زمین محو نمود. آب سراسر زمین را فراگرفت، همچون روز اوّل، و خانه خدا، کعبه نیز به زیر آب فرو رفت، و ظاهر آن، (بنایش، و نه بنیاد و ارکانش)، ویران شد. با آغاز فروکش کردنِ آب نیز همچون روز اوّلِ ظهور خشکی در زمین، باز، همان مکان کعبه، «مرکزِ عالَم» بود که به عنوان اوّلین نقطه و اوّلین خشکی سر از آب به در آورد، و خشکی از آنجا گسترش یافت. کشتی نوح نیز در مکانی دیگر، بر جودی، ⁽²⁾بر خشکی نشست و آنچه در آن بود و از جمله فرزندان نوح در زمین پراکنده شدند و نفوسشان فزونی گرفت.

قرنهای دیگری نیز سپری شد، بنا به مشیّت الهی، خانه، کعبه، در مرکز زمین باید تجدیدبنا می شد. امّا نه به دست هر کسی، که بناکننده و عمران کننده مسجد، و به ویژه مسجدالحرام نباید از مشرکین باشد: ما کانَ لِلْمُشْرِکینَ انْ یَعْمُرُوا مَساجِدَ اللهِ شاهِدینَ عَلی انْفُسِهِمْ بِالْکُفْرِ اولئِکَ حَبِطَتْ اعْمالُهُمْ وَ فِی النّارِ هُمْ خالِدُونَ إنَّما یَعْمُرُ مَساجِدَ اللهِ مَنْ آمَنَ بِاللهِ وَ الْیَوْمِ الآخِرِ وَ اقامَ الصَّلوهَ وَ آتَی الزَّکوه وَ لَمْ یَخْشَ الا اللهَ فَعَسی اولئِکَ انْ یَکُونُوا مِنَ الْمُهْتَدینَ؛ «مشرکان را نرسد که مساجد

خدا را تعمیر کنند در صورتی که به کفر خود شهادت می دهند خدا اعمالشان را نابود خواهد گردانید و در آتش دوزخ آنها جاوید معذّب خواهند بود. منحصراً تعمیر مساجد خدا به دست کسانی است که به خدا و روز قیامت ایمان آورده و نماز به پا دارند و زکات مال خود بدهند و از غیر خدا نترسند آنان را امید باشد که از هدایت یافتگان باشند.» ⁽¹⁾

تجدیدکننده بنای کعبه باید علاوه بر دارا بودن ویژگیهای خاصّ موصوف در مورد تعمیرکنندگان مساجدالله (برپاداشتن نماز و پرداخت 2 زکات و خداترسی)، باید به مقام رفیع خُلَّت، به دوستی خداوند و به مقام خلیفه الّلهی، به جانشینی خداوند، و به مقام رفیع امامت عالمیان رسیده باشد، او باید امام باشد. او باید موحّدی آزموده و سرافراز برون آمده از آزمونهای سخت باشد. او باید ملکوت آسمانها و زمین را دیده باشد و از خداباوران باشد. ⁽²⁾او ابراهیم بود، و فرزند خلفش اسماعیل که ذبح عظیم بود، و البتّه او نیز از آزمونی بسیار دشوار سرافراز به در آمده بود، که به هنگام آگاهی از دستور الهی مبنی بر قربانی شدنش، به پدر عرضه داشت: قالَ یا أبَتِ افْعَلْ ما تُؤْمَرُ سَتَجِدُنی إنْ شاءَ اللهُ مِنَ الصّابِرینَ؛ «جواب داد ای پدر هر چه به آن مأموری انجام ده که ان شاءالله مرا از بندگان با صبر و شکیبا خواهی یافت.» ⁽³⁾

همین اصل که سازنده مسجد به عنوان مرکز و نماد و پرچم و

هویّت شهر اسلامی، باید از مسلمین و متّقین و خداترسان و نمازگزاران و زکات دهندگان باشد، و تأکید بر این که مساجد نباید از سوی مشرکین و کفّار بنا شوند، باید برای مسلمانان در همه امور الگو و اسوه اعلی باشد که حتّی الامکان همه آنچه را که نیاز دارند و ضرورت زندگی شان است، خود تولید کنند و از وابستگی به بیگانگان بِرَهَند. از قول پیامبر اکرم نیز آمده است: تسْلِکُوا مَسالِک أَعْدائی فَتَکُونُوا أَعْدائی کَما هُم أعدائی»؛

«خداوند به یکی از پیامبران وحی نمود، که به مؤمنان بگو: پوشاک دشمنان مرا نپوشید، و خوراک آنان را نخورید، و راه و رسم آنان را در پیش نگیرید، که اگر چنین کنید همچون دشمنان من دشمن من خواهید شد.» ⁽¹⁾و امروزه، مسلمانان، چنان به تولیدات بیگانه (حتّی از نظر روانی) وابسته اند که به نظر می رسد در سخت ترین شرایط و حتّی برای کسب حقوق خود، از اتّکا به خویش و از تحریم کالاها و تولیدات بیگانگان وحشت دارند، یا چه بسا، قادر به تحریم آنها نیستند. بسیار عجیب است که هیچیک از کشورهای مسلمان حتّی قادر به تحریم کالاهای «نیمچه کشوری» چون دانمارک، که به پیامبر عظیم الشّأن اسلام اهانت کرده است، نیستند. و این، وجهی از پذیرش دوستی و ولایت کفّار و مشرکین است که تعالیم قرآنی به شدّت آن را نهی نموده است. ⁽²⁾

تجدیدکننده بنای کعبه

ابراهیم در سرزمین «اور»، در بین النّهرین می زیست. او با نمرود و نمرودیان، و البتّه، با بتها و با باورهای مشرکانه آنان به مبارزه برخاست. در این مبارزه، نمونه هایی بسیار زیبا و منحصر به فرد از توحیدگرایی و خلوص و ایمان و باور و عبودیّت و دلدادگی به حضرت احدیّت و دلسوزی برای انسان و انسانیّت را به نمایش گذاشت، تا جایی که از سوی خدایش به عنوان اسوه عالمیان معرّفی شد: قَدْ کانَتْ لَکُمْ اسْوَهٌ حَسَنهٌ فی ابْراهیمَ وَ الَّذینَ مَعَهُ؛ «برای شما مؤمنان بسیار پسندیده و نیکو است که به ابراهیم و اصحابش اقتدا کنید.» ⁽¹⁾او گام به گام و مرحله به مرحله، به اثبات وجود پروردگار یگانه عالمیان و باور خویش به وحدانیّت او و فانی بودن همه قدرتها و دعوت مردم به توحید پرداخت. این روند در آیات 76 تا 79 سوره انعام شرح شده است، که اجمال آن چنین است: «چون شبِ تاریک نمودار شد، ستاره رخشانی دید، گفت: این پروردگار من است! پس چون آن ستاره غروب کرد و نابود شد، گفت: من چیزی را که نابود گردد به خدایی نخواهم گرفت. پس چون ماه تابان را دید، باز (برای هدایت قوم) گفت: این خدای من است! وقتی که آن هم نابود شد، ماه پرستان را متذکّر ساخت که آن نیز خدا نباشد، و گفت: اگر خدای من مرا هدایت نکند همانا که من از گروه گمراهان عالم خواهم بود. ⁽²⁾پس چون

خورشید درخشان را دید، باز برای ارشاد قوم خود گفت: این است خدای من! این از آن ستاره و ماه باعظمت تر است. چون آن نیز نابود گردید، گفت: ای گروه مشرکان، از آنچه شما شریک خدا قرار می دهید از همه بیزارم. من با ایمان خاص، روی به سوی خدایی آوردم که آفریننده آسمانها و زمین است و من هرگز با مشرکان موافق نخواهم بود.»

ابراهیم پس از سرافراز برون آمدن از بسیاری آزمونهای دشوار و بعد از هجرت به فلسطین، مأمور شد تا همسرش و فرزند نوزادش را در سرزمینی خشک و لم یزرع رها کند و بازگردد، و او بدون ذرّه ای تردید به این دستور عمل کرد. ⁽¹⁾و این، زمینه نمایش قدرت الهی و وفای به وعده هایش و اجابت دعاهای ابراهیم شد. ⁽²⁾

کلام الهی، ابراهیم را به عنوان پدر موحّدین معرّفی نموده و به مسلمانان خطاب می کند که: ابراهیم پدر شماست

(هُوَ اجْتَبیکُمْ وَ ما جَعَلَ عَلَیْکُمْ فِی الدّینِ مِنْ حَرَجٍ مِلَّهَ ابیکُمْ ابْراهیمَ:)

(او شما را به دین خود سرافراز کرده و در مقام تکلیف بر شما مشقّت و رنج ننهاده- و این آیین اسلام- مانند آیین پدر شما ابراهیم خلیل است). ⁽¹⁾همین کلام زیبا و متین، القای شادی و سرور بهجتی وصف ناشدنی را به قلب انسان در پی دارد، که خود را فرزند معنوی ابراهیم می بیند. و خود را مشمول همه دعاهای ابراهیم می یابد که برای او امنیّت و رزق و از همه بالاتر مصون بودن خود و فرزندانش از بت پرستی را از حضرت احدیّت مسئلت نموده است. ⁽²⁾این شادی در عین حال که وظیفه ای سنگین را به عهده انسان می نهد، که باید خلف صالح پدر معنوی خویش، و فرمانبردار خداوند و موحّد و دشمن بتها باشد، و چون او همه چیزش برای خدا باشد: قُلْ ان- نی هَدانی رَب- ی الی صِراطٍ مُسْتَقیمٍ دیناً قِی- ماً مِلَّهَ ابْراهیمَ حَنیفاً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکینَ قُلْ انَّ صَلاتی وَ نُسُکی وَ مَحْیایَ وَ مَماتی للهِ رَبّ الْعالَمینَ؛ «بگو محقّقاً مرا خدا به راه راست هدایت کرده است به دین استوار و آیین پاک ابراهیم که وجودش از لوث شرک و عقاید باطل مشرکین منزّه بود. بگو همانا نماز و طاعت و کلّیه اعمال من و حیات و ممات من همه برای خداست که پروردگار جهان هاست.» ⁽³⁾

تجدیدبنای خانه

پیشتر گفتیم که، در طوفان نوح 7، اگر چه ظاهراً خانه کعبه ویران شد، امّا بنیان آن همچنان استوار و پابرجا و از چشم آدمیان مخفی بود. با

صدور فرمان الهی برای تجدیدبنای خانه، ابراهیم و اسماعیل به راهنمایی حضرت جبرئیل، زمین را حفر کردند و پایه های خانه را یافتند و آنگاه کعبه را بر همان پایه ها، و مطابق طرح الهی و راهنمایی جبرئیل تجدید بنا کردند. ⁽¹⁾به مرور زمان، کعبه به عنوان معبدی شناخته شده و معروف و مکانی مقدّس و مورد احترام برای همه ادیان و جوامع درآمد. مرحوم علامه طباطبایی؛ در زمینه جایگاه کعبه در میان اقوام و ادیان پیشین آورده است:

«خانه کعبه نزد تمام مردم و طوایف مختلف، بزرگ و مقدّس بوده است: هندیها آن را با دیده عظمت نگریسته، معتقد بودند که روح «سیوا» (که پیش آنان سوّمین «اقنوم» شمرده می شود) هنگامی که با زنش بلاد حجاز را می گشت در حجرالاسود حلول کرد. ستاره پرستان فرس و کلدانیها خانه کعبه را یکی از بیوت هفتگانه معظّم می دانستند (بیوت هفتگانه عبارتند از: کعبه، مارس در کوههای اصفهان، مندوسان در هند، نوبهار در بلخ، بیت غمدان در صنعا، کاوسان در فرغانه، و خانه ای در بالاترین قسمتهای چین). بعضی به واسطه قدمت و طول بقای آن می گفتند: خانه کعبه «زحل» می باشد. فارسیان نیز کعبه را احترام می نمودند، زیرا عقیده داشتند که روح هرمز در آن حلول کرده، بسا می شد که به عزم زیارت به آنجا مسافرت می کردند. یهودیان هم خانه کعبه را بزرگ می شمردند، و در آنجا خدا را مطابق دین ابراهیم

پرستش می کردند. همچنین دو صورت از «مریم» و «مسیح» در آنجا بود که از آن استفاده می شود: نصاری نیز آنجا را مقدّس می دانستند.» ⁽¹⁾

آنچه از کعبه معظّمه ذکر شد، مقدّمه و کلّیاتی بود برای آشنایی مقدّماتی با این یگانه عنصر مقدّس مسلمانان، که تکمله ای بر آن در فصل بعد خواهد آمد، و البتّه هر چه گفته شود، در برابر آنچه هست و باید گفته شود، بسیار ناچیز خواهد بود.

چو اندکی سر خُم را ز گِل کنی خالی برآید از سر خم، بو و صدهزار آثار

اگر درآیم، کاثار او فروشِمُرم شمار آن نتوان کرد، تا به روز شمار

(دیوان شمس)

حج

بررسی و معرّفی حجّ، بدون توجّه به فضا و زمینه فکری و جهان بینی ای که آن را معرّفی و واجب نموده است، راه به جایی نخواهد برد. به این ترتیب، برای تبیین حجّ و ویژگیها و پی آمدهای آن برای انسان، آشنایی اجمالی با جهان بینی توحیدی و تعالیم عالیه اسلام و آورنده وحی و رسول الهی ضرورتِ تامّ دارد. علی رغم این ضرورت، ضمن توصیه مطالعه جزئیّات موضوعات در منابع مرتبط، در این مجال، تنها به آن ویژگیهایی از اسلام که اوّلًا حجّ جلوه ای از آنهاست، و ثانیاً

سایر مکاتب فکری (و حتّی مکاتب انسان ساخت) داعیه آنها را دارند، اشاره می شود. این ویژگیها در سه صفت «جهانی بودن،» «جاودانگی» و «جامعیّت» خلاصه می شوند. به عبارت دیگر، سه ویژگی اصلی که غالب مکاتب فکری برای خود مطرح می کنند، جهانی بودن، جاودانگی و جامعیّتشان می باشد، که در واقع به قابل اجرا بودن آراء مکتب خویش در همه مکانها، برای همه زمانها و در همه زمینه های زندگی انسان اشاره دارند. اسلام نیز، به انحاء مختلف به این سه ویژگی برای خویش اشاره می کند، که ذکر اجمالی آنها عبارتند از:

جهانی بودنِ حجّ: در ابتدا تذکّر این نکته ضروری است که تعابیری چون «جهان شمولی»، «جهانی شدن» و «جهانی سازی» نیز وجود دارند که ممکن است با «جهانی بودن» به معنای نظریّه یا موضوعی که برای همه آدمیان در همه نقاط جهان موضوعیّت دارد، خلط شوند، و لذا در استفاده از آنها باید به معنا و تمایزات آنها توجّه کرد. ⁽¹⁾تفکّر و تعالیم اسلامی، جهانی بودن خویش را اعلام و نمونه ها و دلایلی را برای اثبات آن ذکر می کند. اوّلین دلیل تکیه اش بر فطرت واحد انسانهاست و آن توحید است. قرآن برای عالمیان نازل شده است. ⁽²⁾پیامبرش ص نیز جهانی است. ⁽³⁾و کعبه، مرکز توجّه مسلمانان، برای هدایت جهانیان مقرّر شده است. کعبه و حجّ، یکی از اصلی ترین دلایل جهانی بودن اسلام هستند. به بیان دیگر، از ادلّه جهانی بودن ⁽⁴⁾اسلام، حجّ است. کعبه اوّلین خانه برای

عبادت است، خانه ای برای هدایت عالمیان است، جلوه و نمایش توحید است، و بالاخره ویژگی خاصّی را دارا است که در هیچ یک از آداب و عبادات مسلمین نیست، و آن گِردآمدن مسلمانان از اقطار عالم برای انجام مناسک (در زمانی خاص) است.

جاودانگیِ حجّ: جاودانگی اسلام ویژگیِ دیگر اسلام است که با ختم نبوّت به حضرت ختمی مرتبت، با نزول قرآن مجید که ذکر و عامل هدایت عالمیان تا قیامت است و با حجّ به عنوان فریضه ای برای همیشه تاریخ، بر آن تأکید شده است. امّا آنچه در مورد جاودانگی حجّ قابل ذکر است، همان نکاتی است در مورد جاودانگی اسلام وپیامبر اسلام و قرآن کریم می توان از آنها سخن گفت. به بیان دیگر، جایگاه حجّ در تعالیم اسلام و در میان مسلمانان و نتایج مترتّب بر آن، آن را جاودانه نموده اند.

جامعیّت حجّ: امّا در مورد جامعیّت حجّ، توجّه به نکاتی ضرورت دارد. تعالیم اسلام با توجّه و عنایت به همه موضوعاتِ مطرح در همه قلمروهای حیات انسان، جامعیّتی را برای خویش معرّفی و ایجاد می کند، که آن را به صورت نمونه ای بی بدیل ظاهر می سازد. این جامعیّت در حجّ نیز نمودهایی دارد، که اصلی ترین آنها در برداشتن سایر ارکان اسلام است. حجّ، خود یکی از ارکان اسلام است، چنانچه امام محمّدباقر می فرماید: «بنای اسلام روی پنج چیز است: نماز، زکات، حجّ، روزه و ولایت.» ⁽¹⁾چهار رکن دیگر: نماز، زکات (انفاق)، روزه (به صورت کفّاره

یا جایگزین) و ولایت (نیز که جای خود دارد) در حجّ وجود دارند. ⁽¹⁾امام سجاد به هنگام معرّفی خویش، در مجلس ملعون دوعالَم، یزید، می فرماید: «من فرزند «مکّه» و «منی» هستم و من فرزند «زمزم» و «صفا» هستم»، ⁽²⁾که همه اینها حکایت از معنا داشتن و معنوی بودن این مکانها و این عناصر است. و به ارتباط ناگسستنی آداب و مناسک حجّ با امر ولایت اشاره دارد، و بر این موضوع تأکید دارد که برای دوام و بقای این مناسک، فرزندی راستین باید تا اقامه حجّ ابراهیمی کند، و این فرزند،

کسی جز پیامبران و به ویژه پیامبر اسلام و فرزندان معصوم ایشان نیستند. سخن در این است که همه این شعائر و نشانه های الهی و این پرچمهای اسلام، دارای معانی روحانی و الهی هستند که اشاره اصلی این معانی به آزادگانی است که به عنوان انسان کامل و اسوه حسنه و اسلام مجسّم و پیرو حقیقی توحید ابراهیمی شناخته می شوند.

حجّ، نشانه اسلام: «و از میان بندگان خود کسانی را برگزید تا صلای دعوت او شنیدند و اجابت کردند و سخن حقّ تصدیق نمودند و در آنجا پای نهادند که پیامبرانشع گام نهاده بودند و به آن فرشتگان همانند شدند که گِرد عرشش طواف می کنند و در این سودا که سرمایه شان عبادت اوست، سود فراوان حاصل کردند تا به میعاد آمرزش او دست یابند بر یکدیگر پیشی جستند. خداوند، سبحانه و تعالی، حجّ را نشانه و علامت اسلام قرار داد و کعبه را پناهگاهِ پناهندگان و حجّ را فریضتی واجب ساخت و حقّش را واجب گردانید که حجّ را بر شما مقرّر فرمود.» ⁽¹⁾

و مطابق فرموده امام سجّاد حجّ را بر مسلمانان حقّی است:

«حقّ حجّ بر تو این است: دانستن این که راهی است به سمت پروردگارت و فرار کردن از گناهانت به سوی او، و قبول نمودن توبه ات و ادا نمودن واجبی که خداوند عزّوجلّ واجب نموده بر تو.» ⁽²⁾

به این ترتیب، حجّ یکی از اصلی ترین نشانه های آشکار یا آشکارترین نشانه اسلام است. بسیاری از عبادات و باورها و اعمال اسلامی ممکن است در درون و در خفا و خلوت انجام شوند. بسیاری از

آنها در مکانی محدود و یا در هر جایی امکان ظهور دارند. برای بسیاری زمانی خاص تعیین نشده است. بسیاری عبادات و اعمال را می توان در گروههای محدود و متفرّق انجام داد. امّا حجّ عبادتی است که در زمانی مشخّص، در مکانی معیّن و با حضور همه مسلمانانی که استطاعت دارند برگزار می گردد و به این ترتیب به صورت نشانه ای جامع و کامل و بارز برای اسلام ظهور می کند. علاوه برآن، حجّ علاوه بر همه ابعاد ظاهری، دارای معنا و باطنی است. همه اجزای حجّ، جلوه و نمادی از حقایق معنوی در عالم خاک هستند و خلاصه، حجّ که مرور خلاصه تاریخ اولاد آدم است، نشانه ای برای شناخت خدای عالمیان و اظهار بندگی در مقابل او نیز هست.

حجّ، جلوه معاد: حجّ یکی از نمادها و جلوه های بارز معاد است. اهمّ عناوین موضوعاتی که حجّ را به مثابه نمادی از معاد جلوه گر می نمایند عبارتند از: حضور یافتن انسانها در محلهایی که بر اثر خوف وفزع به بی خوابی و اضطراب و نگرانی مبتلا می شوند، ترک پوشاک ومظاهر زندگی مادّی و عدم امکان تفاخر و مشغول شدن به دنیا، عاری شدن از زینتها و زیورهای دنیایی، فرار از غیرخدا و حرکت به سوی خدا، تفرّد مردم از جمع در عین حضور در میان امّت اسلام، پوشیدن لباسی شبیه کفن، خشوع و فروتنی و تذلّل در مقابل خداوند تبارک و تعالی، اعتراف به گناهان، احساس امنیّت در برابر مردم در عین ترس از خدا، و در امان بودن از تجاوز و جدال و تحقیر و هر گونه آزار از سوی دیگران. ⁽¹⁾

به این ترتیب، حجّ به عنوان اصلی ترین عبادت و مناسک جمعیِ مسلمانان که ویژگیهای ثابت و لایتغیّری برای آن ذکر شده است همراه و همزاد اسلام بوده و تفکیک آن از اسلام ناممکن است. علاوه بر آن، این آیین الهی و توحیدی واجد و در بردارنده سایر ارکان اسلام نیز می باشد. و در کنار همه اینها «این حکمت باری تعالی و گواه صدق ابراهیم خلیل الرّحمان ⁽¹⁾است که شوق دیدار آن دیار در هر نقطه دوردست دامنگیر مردم است و هر سختی و مشقّتی که در آن راه نصیب شود، سهل و آسان می نماید.» ⁽²⁾

در بیابان، گر به شوق کعبه خواهی زد قدم سرزنش- ها گر کند خار مغیلان، غم مخور

قبل از سفر

برای مسافر همواره «مبدأ»، «مقصد» و «مسیرِ» سفر مطرح است. مقصد می تواند مکان باشد، و می تواند مرحله ای از زندگی باشد، می تواند مقطعی از زمان باشد، می تواند زیارت باشد، می تواند آموختن باشد و می تواند تجارت و کار و تفریح و هر فعّالیت دیگری باشد. امّا برای سفر حجّ، عمده ترین و اصلی ترین مقصد «امتثال امر الهی»، پاسخ به «دعوت ابراهیم 7» یا «عبادت» است. در عین حال، ممکن است برخی مقاصد دیگر نیز برای این سفر فرض شود، که برخی در قالب همان مقصد اصلی

قابل تعریف هستند، و برخی دیگر، بستگی به نیّت انسان دارند که از حوزه بحث حاضر خارج اند. چنان که پیامبر خداص فرموده اند: «زمانی خواهد آمد که حجّ پادشاهان تفریح، حجّ توانگران سوداگری و حجّ تهیدستان گدایی است.» ⁽¹⁾

در سفر حجّ (از نظر ظاهری) سفر به مکانی خاصّ در زمانی مشخّص (و لزوم حضور در مکانهایی معلوم در زمانهایی تعیین شده) ضرورت اوّلیّه است. مضاف بر آن، استحاله روحی انسان نیز مقصد است. مطابق عرف همه سفرها، آرزوی سلامتی مسافر مطرح است، امّا پیش و بیش از آن، وصول به سایر مقاصد، به ویژه قبولی اعمال، مدّنظر است، از این رو برای این سفر، جدای از زمینه سازیهای سایر سفرها، آدابی خاصّ نیز توصیه شده است که برخی از آنه عبارتند از:

هزینه سفر باید حلال باشد، زیرا مال حرام بلیّه ای است که سوزنده و نابودکننده همه صفات انسانی می باشد. در خبر است که در روز عاشورا، هنگامی که حضرت اباعبدالله در مقابل لشگریان یزید قرار می گیرد، در علّت بی توجّهی آنها به سخنان حقّ فرزند پیامبر و در تبیین ریشه و علّت ارتکاب جنایتی که به آن دست یازیده اند، می فرماید: «مُلِئَتْ بُطُونُکُمْ مِنَ الْحَرامِ فَطَبَعَ اللهُ عَلی قُلُوبِکُمْ»؛ «شکمهای شما از حرام پر شده که خدا این چنین بر دلهای شما مُهر زده است.» ⁽²⁾ملاحظه می شود که مال حرام، علاوه بر همه معایب و تبعات منفی که دارد، سبب کوری چشم دل و ناشنوا شدنِ گوش جان برای شنیدن و پذیرش حقّ

می گردد، و اینها همان ادراکاتی هستند که در مناسک حجّ مورد نیاز حج گزار هستند. به عبارتی، در سفر حج، علاوه برنیاز به همه تجهیزاتی که برای هر عبادت وهر سفر وهر وظیفه ای ضرورت دارند، چشم دل و قابلیّت و صلاحیّت و اهلیّت داشتن برای درک معانی نیز ضرورت دارد که یکی از مهمترین زمینه های آن، حلال بودن مال و احتراز از حرام است.

طلب حلالیّت از دیگران، که این تأکیدی است به اهمیّت خلق الله به عنوان عیال الله که بدون رضایت آنان، و در حالی که حقّی بر ذمّه انسان داشته باشند، حجّ با اشکال مواجه است.

انجام وصیّت، یعنی آماده بودن برای مرگ، و این یعنی دل کندن از دنیا، به امیدِ ماندن در جوار خانه او، یا، نه، اعلام بی ترسی از مردن. و از آن بالاتر، آگاهی به این موضوع و اعلام آن که: «مرگ» آغاز «بیداری» است.

نقل است که قبل از سفر حج، باید همه کارها را به خداوند واگذار کرد و بیش از همیشه، تسلیم قضا و فرمان و تقدیر او شد، و با رفاه وآسایش وداع کرد و بر خود و بر نیروی خویش و بر مال و یاران خود تکیه نکرد. باید آداب سفر الهی حج را آموخت و به کار بست و همه صفات پسندیده مناسب سفر و مراوده با دیگران از جمله ادب و تحمّل وصبر و شکر و شفقت و سخاوت و ایثار را مدّ نظر قرار داد. بایدازمعاصی و گناهان صادقانه توبه کرد و آماده حضور در سرزمین وحی شد. ⁽¹⁾

رعایت آداب سفر: در حین سفر نیز، رعایت آدابی ضرورت دارد که اهمّ آنهاست احترام به حاجیان و عمره گزاران که امام باقر فرموده: «حاجیان و عمره گزاران را محترم بدارید که این کار بر شما لازم است.» ⁽¹⁾و این را باید از قبل تمرین کرد، که امام صادق فرموده است: «خویشتن را آماده ساز تا با هر کس همراه می شوی، همنشینی خوب و خوش اخلاق باشی، زبانت را نگه دار و خشمت را فرونشان، کار بیهوده و بی فایده کم کن، عفو و بخششت را برای دیگران بگستران و سخی و گشاده دست باش.» ⁽²⁾.....

«حقّ حجّ بر تو این است: دانستن این که راهی است به سمت پروردگارت و فرار کردن از گناهانت به سوی او، و قبول نمودن توبه ات و ادا نمودن واجبی که خداوند عزّوجلّ واجب نموده بر تو.»

(امام سجّاد 7) ⁽³⁾

اجزاء: مکانها و عینیّات

درآمد

اجزاء: مکانها و عینیّات

ان- ما امِرْتُ انْ اعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلَدَهِ الَّذی حَرَّمَها وَ لَهُ کُلُّ شّیْ ءٍ؛ «من مأمورم که منحصراً خدای این شهر (مکّه معظّمه) را که بیت الحرامش قرار داده پرستش کنم که آن خدا مالک همه چیز عالم است.»

(نمل: 91)

درآمد

مراد از «اجزاء» در اینجا، اجزاء کالبدی و مادّیِ مکانهایی است که حاجیان یا اعمالشان به نحوی با آنها مرتبط هستند. ذکرِ این اجزاء و آشنایی با ویژگیها و مختصّات برخی معانیِ آنها، از آن جهت اهمیّت دارد که اوّلًا روند و توالی و سلسله مراتب مناسک روشن تر می شود. ثانیاً آشنایی با این مکانها که «ظرف» یک سری اعمال و مناسک روحانی و معنوی و عبادی و جمعی هستند، ضرورتی است که می تواند برخی حکمتهای اعمال و مناسک را روشن نماید. طبیعی است که ذکر همه

موضوعات مربوط به هر یک از اجزاء و عناصر، هر کدام پژوهشهای مستقلّی را طلب می کند، که از حوصله این وجیزه خارج است، و در اینجا تنها از باب آشنایی و زمینه سازی مباحث بعد به ذکر مختصر نکاتی بسنده می گردد.

زمان حج

زمان حجّ، ماه «حرام»: «ذی الحجّه»، بین دو ماه حرام دیگر، «ذی القعده» و «محرّم الحرام.» ماههای حرام یا ماههای امن، ماههایی که امنیّت و حرمتشان مورد تأیید اسلام نیز هست. ماههایی که طیّ آنها، حتّی عرب جاهلی شمشیرها را به زمین می نهاد، و «صلح» و «آرامش»، به انسانها فرصت تفکّر می داد، تا برای زیستن و برای تعریف روابط خویش، به چیزی جز شمشیر نیز بیندیشند. و دنیای امروز، در کنار همه روزها و هفته هایی که برای همه چیز دارد، نه تنها سه ماه متوالی (و چهار ماه در سال)، که حتّی یک روزِ «صلح» و یک روزِ بدون جنگ ندارد. ⁽¹⁾امّا ماههای حرام (یعنی چهار ماه ذی القعده، ذی الحجّه، محرم الحرام و رجب المرجّب) یکی از زیباترین افتخارات مسلمانان است که طیّ آنها جملگی موجودات باید در صلح و امنیّت و آرامش باشند، ⁽²⁾و نه تنها سخن از صلح است، که جنگ نیز (مگر دفاع و مقابله با تجاوز) تعطیل و حرام است.

روز اصلیِ حجّ: عید اضحی، دهم ماه، و 10: عدد کامل و کامل کننده است. طبق نصّ قرآن کریم، عدد «10» عددِ کامل است، ⁽¹⁾و نه تنها عدد کامل است که کامل کننده نیز هست. ⁽²⁾علاوه بر آن، هم خداوند تبارک و تعالی به مصداقی از آن قسم یاد فرموده، ⁽³⁾و هم این که اعداد مبارکی چون «40» ⁽⁴⁾و «700» ⁽⁵⁾و «1000»، ⁽⁶⁾مضارب عدد «10» هستند. ⁽⁷⁾

عید اضحی، روز پیروزی انسان بر شیطان، روز جبران مافات. روزی است که فرزند آدم، ابراهیم، انتقام پدر خویش را از شیطان گرفت و با اجرای فرمان الهی (و اقدام در قربانی کردن فرزند) و با سیطره بر اغوا و وسوسه شیطان و راندن او، شادی هزاران ساله شیطان را که در نتیجه موفّقیت در اغوای آدم و همسرش، به دست آورده بود، به درد و غم و اندوه و شکست تبدیل کرد.

یکی از مصادیق بارزِ نشان دهنده ارزشِ زمان و به ویژه زمان حجّ، تقارن آن با میقات چهل شبه موسی است ⁽⁸⁾که از ابتدای ذی القعده تا دهم ذی الحجّه بوده است. طیّ همین مدّت است که موسی تجلّی حقّ

را مشاهده می کند ⁽¹⁾و فرامین و الواح را از خداوند دریافت می کند. ⁽²⁾

میقات

میقاتها نقاط (یا مکانهایی) هستند که حجّ کنندگان و عمره گزاران، که به قصد حجّ یا عمره می خواهند وارد حرم شوند، با حضور در این نقاط، اوّلین عمل واجب خود، یعنی احرام، را انجام می دهند، و در آنها با ادای اعمالی خاص، فرمان الهی را گردن می نهند و لبّیک می گویند. امّا میقاتِ کسانی که از جهات و سرزمینهای مختلف به سمت مکّه مکرّمه و حرم می آیند، متفاوت است. این میقاتها عبارتند از:

میقات «ق- رْنُ الْمَنازِل» میقات اهل طائف است و کسانی که از آنجا عبور می کنند.

علاوه بر اینها، قابل ذکر است که میقات کسی که منزلش بین میقاتها یا نزدیکتر از میقات به حرم باشد، خانه او است. میقات حجّ تمتّع مکّه مکرّمه است. میقات عمره کسانی که در مکّه اند، ادْنَی الحلّ (نقطه خروج از حرم) است که مواضع برتر آن حُدَیْبیّه، جِعرانَه و تَنْعیم هستند. ⁽¹⁾

در لغت آمده است: میقات یعنی: «وقت و هنگام کار، هنگام، وقت محدودِ وعده داده شده، در اصل لغت به معنی وقت محدود است. و بر سبیل استعاره به معنی مکان استعمال شده.» ⁽²⁾میقات در عین حالی که به زمان اطلاق می شود، به دلیل لزوم ایجاد ارتباط بین زمان و مکان، یا وقوع زمان در مکانی خاصّ، به معنای مکان نیز به کار می رود. موسی چهل شب به میقات فراخوانده می شود و حاجی در لحظه میقات که مصادف با لحظه نیّت و محرم شدن است، وارد مناسک حجّ می شود. امّا این «لحظه» در هر مکانی اتّفاق نمی افتد، «مکانی» خاصّ باید، تا قابلیّت درک و تجلّی بخشیدن به این زمان را داشته باشد، و آن «میقات» است. و

به این ترتیب، میقات یعنی وحدت مکان و زمان.

امّا میقات در حجّ چیست؟ میقات زمان خاصّی است که در مکانهایی تعیین شده و مشخّص با نیّت حاجی و مُحرم شدن او متجلّی می شود و ظهور می یابد. میقات «مکانی «است که در «زمانِ» اراده ورود به «حرم» باید در آن احرام بست، تا حرمت «حرم» که حریم کعبه و مسجدالحرام است، و حرمت مناسک که به زمانی خاص ختم می شود، محفوظ بماند. در میقات باید احرام بست تا صلاحیّت و اهلیّتِ جسم انسان برای ورود به حریم حرم، و صلاحیّت و اهلیّت «روح» او برای ورود به جرگه بندگان حضرت حقّ، احراز و تحصیل شود.

و چرا، «زمان» نام «مکان» گرفته، و یا چرا «مکان» به «زمان» اطلاق شده است؟ شاید این نکته تأکیدی باشد بر وحدت همه موجودات، وحدت هستی و وحدت همه اعمالِ حجّ. یا شاید به معنای برداشته شدن قیود زمان و مکان از لحظه اتّصال، یا آغاز «زمان» (یا طول) حجّ، از «مکانِ» مُحرم شدن است از «میقات». لحظه پیوستن انسان (فرد) به انسانیّت (امّت) و حرکت جمعی به سمت نقطه عروج، به سمت کعبه. حجّ مرور تاریخ بشریّت، و یادآوری و تذکّر همه انبیاء: از آدم تا نوح، ابراهیم، عیسی، موسی و تا خاتم النّبییّن است.

در میقات، حاجی، در ظاهر و در باطن خود تحوّلاتی را پدید می آورد، و یا به عبارتی این تحوّلات به وجود می آیند. اوّلین تحوّل، به کنار نهادن هویّت فردی خویش و مستحیل کردن آن در هویّت جمعی و الهیِ امّت اسلامی است. او همه نشانه های دنیوی و تشخّص فردی را به کناری می نهد و از خود دور می کند و خویش را به مثابه عضوی از یک

مجموعه و جزیی از یک کلّ عظیم در خلق خدا ظاهر می سازد. دیگر آن که با ترک لباسهای معمول- که علاوه بر تشخّص و احراز هویّتش، او را از برهنگی مصون می دارند- دو تکّه پارچه سفید را در بر می کند. او با این لباس، در عین حالی که از نظر دیگران پوشیده است، به جهت وضعیّت غیرعادی خود، احساس عریانی می کند، و به همین جهت، شرم برهنه بودن را با خود دارد. لباس احرام، علاوه بر همه معانی و حسناتش، به خصوص در دنیای معاصر عامل تمایز مسلمانان از جهانیان و نشانه وحدت امّت اسلامی است. این لباس جلوه بارزی از هویّت اسلامی و اعتقادی و دینی مسلمانان است. اهمیّت این لباس وقتی بیشتر خود را می نمایاند، که حاجیان از لباس احرام خارج می شوند. اوّلًا، کثرتی در میانشان ظاهر می شود، و ثانیاً، در عین حالی که بسیاری از آنان لباس بومی و محلّی خود را (که به هر حال لباسی ملّی است) در بر می کنند برخی دیگر، متأسّفانه، لباسهای ملّی و محلّی خویش را از دست داده و به هیئت غربیان درآمده اند، که لباس غربی عموماً در عین حالی که بدن را می پوشاند، عریانی (حجم بدن) را مستور نمی دارد. و به همین شیوه است که در بسیاری موارد، در عین پوشیدگیِ ظاهری و استتار بدن با پارچه، وقیحانه ترین و زشت ترین نمونه های عریانی به نمایش گذاشته می شود. این خاصیّت لباس غربی است که در عین حالی که وجود لباسِ چسبیده به تن، کاملًا احساس می شود، این لباس تنها پوست و سطح را می پوشاند، امّا انسان را از عریانی نمی رهاند، که حتّی فراتر از آن، عریانی او را تشدید می کند (که البتّه تمرکز بر غرائز و زندگی مادّی چنین اقتضایی نیز دارد) و این به عکس لباس مسلمانان (در گذشته) است که موقّرانه،

متین، مؤدّبانه و پوشاننده عریانیِ (سطحی و حجمیِ) انسان بوده است.

در میقات باید هر چیزی که نشانه تشخّص و منیّت است به دور ریخته شود. تنها یک چیز باقی می ماند: وَ یَبْقی وَجْهُ رَبّکَ ذُوالْجَلالِ وَالإِکْرام؛ «و زنده ابدی ذات خدای منعم با جلال و عظمت است.» ⁽¹⁾همچون «قیامت»، و مگر نه این که در حدیث قدسی آمده است: «خَلَقَ اللهُ آدَمَ عَلی صُورَتِهِ»؛ «خداوند آدم را بر صورت خویش آفرید»، ⁽²⁾

خلق ما بر صورت خود کرد حق وصف ما از وصف او گیرد سبق

مثنوی، دفتر چهارم، ص 235 بیت 13

حَرَم

مقصود از حرم، محدوده ای است پیرامون کعبه شریف و مکّه

مکرّمه، که از نظر هندسی شکلی نامنظّم دارد. ⁽¹⁾حدّ حرم عبارت از حدود و مرزی که بدون احرام نمی توان به آن داخل شد، و نقاط اصلی آن عبارت اند از: مسجد «تنعیم» از سمت شمال که به سمت مدینه منوّره است و فاصله آن تا مسجدالحرام حدود شش کیلومتر است. «جعرانه» از جهت شرق که به سمت طائف قرار دارد. حدّ حرم از سمت جنوب محلّ «اضاءه لبن» است که به سمت یمن و در فاصله دوازده کیلومتری از مسجدالحرام قرار دارد. منطقه «حدیبیّه» نیز حدّ حرم از سوی غرب می باشد. ورود در حرم و زیستن و کار و فعّالیت در آن، ویژگیها و آداب و شرایطی خاصّ دارد، که اهمّ و جوهره آنها امنیّت همه موجودات و مخلوقات الهی، صلح و دوستی، توحید و خداپرستی و برائت از شرک است، که برخی از آنان در شرایط احرام نیز به دقّت شرح شده و لازم الرّعایه اند.

مکّه مکرّمه

مکّه مکرّمه شهری است واقع در محدوده حرم الهی که در بر دارنده مسجدالحرام و کعبه معظّمه است. شهری است که مطابق حسابگریهای ظاهری و مادّی و کمّی، نه احتمال شهر شدنش بوده و نه این که تأسیس شهری در آن مکان توجیه داشته است. امّا اراده الهی که به صورت دعای ابراهیم ظاهر می شود، ⁽²⁾آن محیط تفتیده خشک و بی آب و لم یزرع را شهری می کند که مادرِ همه شهرهای جهان

می گردد. در آیه 126 سوره بقره، ابراهیم به این ترتیب دعا می کند که: خدایا اینجا را شهر قرار بده (رَبّ اجْعَلْ هذا بَلَداً) و آن را امن ⁽¹⁾(نیز) قرار ده (آمِناً) و اهل آن را با انواع روزیها بهره مند ساز (وَ ارْزُقْ اهْلَهُ مِنَ الثَّمَراتِ) کسانی که به خداوند و روز قیامت ایمان آورده اند (مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ بِاللهِ وَ الْیَوْمِ الاخر). در جایی دیگر، گویا ابراهیم شهر شدنِ آن مکان را به چشم دل می بیند، و ادعیه اش در مورد مکّه به ترتیبی دیگر، بیان می شود: خدایا این شهر را امنیّت ببخش (رَبّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً) و من و فرزندانم را از پرستش بتها، دور بدار (وَ اجْنُبْنی وَ بَنِیَّ انْ نَعْبُدَ الأصْنامَ).

⁽²⁾همچنین دعا می کند که: «دلهای مردمان را به سوی آنان متمایل گرداند (فَاجْعَلْ افْئِدَهً مِنَ النّاسِ تَهْوی الَیْهِمْ) و به انواع ثمرات آنها را روزی ده (وَ ارْزُقْهِمْ مِنَ الثَّمَراتِ). ⁽³⁾با عنایت به این که آیاتی از کلام الهی ⁽⁴⁾مکّه را «امُ الْقُری» می نامد، می توان این نتیجه را گرفت که شهرهای مسلمانان باید به گونه ای، با شهر مکّه و با ویژگیهای آن (توحید و امنیّت و روزی الهی و فقدان بت پرستی) رابطه برقرار کنند، و از آن الهام بگیرند. علاوه بر آن، این ویژگیِ عامّی برای همه عالم خواهد بود که چون زمینِ کعبه اوّلین نقطه ای است که ظاهر شده است، سایر سرزمینها و شهرها بعد از آن ظاهر شده و در واقع به عنوان نسل زمینِ کعبه، در خود عمل می کنند.

همچنان که امام صادق می فرماید: «خداوند از هر چیز، چیزی را برگزید، و از زمین، جایگاه کعبه را اختیار کرد»، ⁽¹⁾قرآن کریم نیز، همچنان که روح انسان و کعبه را به خویش منتسب می داند، سرزمین حرم (مکّه) را نیز به خویش منسوب می فرماید: إِن- ما أُمِرْتُ انْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَهِ الَّذی حَرَّمَها وَ لَهُ کُلُّ شّیْ ءٍ؛ «من مأمورم که منحصراً خدای این شهر (مکّه معظّمه) را که بیت الحرامش قرار داده پرستش کنم که آن خدا مالک همه چیز عالم است»، ⁽²⁾و به این ترتیب ارزش و بزرگی و حرمت آن را متذکّر می شود.

یادآوری این نکته خالی از لطف نیست که مکّه، عظمت و شایستگی مورد قسم الهی واقع شدن را به دلیل حضور پیامبر در خویش یافته است. چنانچه کلام الهی به این موضوع اشاره می کند: لا اقْسِمُ بِهذَا الْبَلَدِ وَ انْتَ حِلٌّ بِهذَا الْبَلَدِ؛ «سوگند به این شهر (مکّه مکرّمه) یاد نکنم و حال آن که تو در این شهر منزل داری.» ⁽³⁾

مسجدالحرام

مسجدالحرام، مسجدی است که مرکز آن کعبه شریف است و مسجد در پیرامون کعبه قرار گرفته و شکل گیری و توسعه ها و ساختمانش که به ویژه پس از ظهور اسلام با جدّیت و علاقه مسلمانان پی گیری شده است، در کتب تاریخ و اسناد و مدارک دیگر مسطور

است. در اینجا بدون ورود به در آن مباحث که از حوصله این مختصر خارج است، تنها به ذکر این نکته بسنده می گردد که امروزه مجموعه کعبه شریف، مسجدالحرام، صفا، مروه و مسعی (فاصله صفا و مروه و مسیر سعی)، به صورت ساختمانی واحد (در دو طبقه) درآمده است که به همراه محوطه باز پیرامونی خویش پذیرای حجّاج و عمره گزاران هستند. ⁽¹⁾مطابق گزارشها و اخبار موجود، طول مسجدالحرام در سده چهارم هجری قمری، 400 ذراع و عرض آن 300 ذراع بوده است. ⁽²⁾ابن بطوطه نیز که در نیمه اوّل قرن هشتم هجری قمری به مکّه مشرّف شده، طول مسجدالحرام را 400 ذراع، و عرض آن را تقریباً به همین مقدار می داند. ⁽³⁾

کعبه معظّمه

کعبه شریف، اصلی ترین جزء، و در واقع جزو اصلیِ حجّ و حرم و مسجدالحرام و مکّه مکرّمه است که جملگی مناسک حجّ و حتّی اعمال و عبادات مسلمین به نحوی با آن مربوط است. کعبه، قبله است و مطاف و مرکز توجّه و جهت عبادت و مرکز عالَم و حرم امن و خانه ای که به «خانه خدا: بیت الله» معروف است. انسان، در کنار کعبه، خانه خدا، خانه مردم، خانه خود، وطن خویش، احساس آرامش و تعلّق و توطّن می کند. اینجا موطن اوست و به همین جهت است که علی رغم این که ظاهراً مسافر است، می تواند (و نه «باید») نماز را شکسته بخواند.

مروری بر تاریخِ کعبه، یادآور زندگیِ با برکت آدم، ابراهیم، هاجر، اسماعیل، محّمد و علی وجملگی بندگان مخلصِ صاحب خانه و عزیزان حقیقی است، و یادآور حسین 7، کسی که در ظاهر حجّ را نیمه تمام گذاشت. برای چه؟ تا حرمت خانه خدا را حفظ کند. همه آن بندگان مخلص، برای خداوند و به فرمان خدا کار کردند. و هر که برای خدا کار و زندگی کند عزیز خواهد شد. تمایل به توضیح اجمالی چگونگیِ عبودیّت این بندگان برگزیده الهی، چنان بود که ابتدا در صدد ارائه فهرست گونه ای از زندگی آنان بودم، امّا معلوم شد، که ذکر آن در این مختصر ممکن نیست، از این رو ضمن ارجاع خوانندگان به کتب تاریخ، به ذکر برخی ویژگیهای ظاهری و باطنی کعبه بسنده می شود.

برخی ویژگیهای ظاهری کعبه معظّمه

برای ساختمان و ظاهر کعبه، ویژگیهایی قابل شمارش هستند که بعضی از اصلی ترین آنها به اختصار عبارتند از:

شکل و ابعاد کعبه: شکل کعبه، چنانچه از نام شریفش پیداست، در نگاه اوّل مکعب با سطحی مربّع شکل به نظر می رسد. امّا مراجعه به اسناد، ابعاد آن را 25* 22* 27 ذراع (هر ذراع معادل حدود 3/ 49 سانتی متر) بیان می کند. بنابراین، کعبه شریف از نظر هندسی، به شکل مکعب مستطیل، با قاعده مستطیل به ابعاد 25* 22 ذراع و ارتفاع 27 ذراع می باشد. ⁽¹⁾گوشه ها یا ارکان کعبه به سمت جهات اربعه (رکن

حجرالاسود به سمت شرق، رکن شامی به سمت شمال، رکن مغربی به سمت غرب و رکن یمانی به سمت جنوب) هستند. و در نتیجه چهار وجه آن به سمت جهات فرعی (شمال شرق، شمال غرب، جنوب غرب و جنوب شرق) قرار دارد.

اجزاء و عناصر اصلی کعبه: کعبه شریف، علیرغم کوچکی و ساده بودنش، دارای جزئیّات و عناصر فراوانی است. به عبارت بهتر، هر جزء و هر قسمت این ساختمانِ بسیار ساده، نام و ویژگیها و معانی خاصّی را در خود نهفته و نزد مسلمانان جایگاه و ارزش والا و پرمعنایی دارند.

حجرالاسود: حجرالاسود (که به معنای سنگ سیاه است) سنگی سیاه رنگ، در قابی از نقره است، که در رکنی به همین نام (و در ارتفاع 1/ 1 متری از سطح مسجدالحرام) قرار دارد و استلام و بوسیدن آن ثواب دارد و توصیه شده است. برای این سنگ ویژگیهایی را برمی شمارند، از جمله این که سنگی آسمانی یا سنگی بهشتی است که در کوه ابوقبیس نگهداری می شده تا موقع تجدید بنای کعبه، که کوه این امانت را به ابراهیم مسترد می دارد تا در مکان خودنصب شود. این سنگ را پیامبر خدا «دست راست خداوند» در زمین برای میثاق و مصافحه نامیده است، ⁽¹⁾که حاجیان با استلام آن، در واقع، با خداوند بیعت می کنند. ⁽²⁾به این ترتیب، حجرالاسود وسیله مصافحه انسان و بیعت او با حضرت حقّ می باشد. فراتر از آن، این که، مطابق سخن مولی الموحّدین، این

سنگ به مثابه انسانی با حواس بشری تلقّی می گردد. ⁽¹⁾در مورد بیعت و مفهوم آن قابل ذکر است که:

خود را تحت الحمایه قدرتها قرار می دهند. آن هم با میل، و نه با حفظ عزّت و کرامت انسان، که (عموماً) به زور و با تحقیر و استثمار. امّا در اینجا، انسانها با بیعت با حضرت حقّ، خود را در کنف حمایت او قرار می دهند که: «حَسْبُنَا اللهُ وَ نِعْمَ الْوَکیلُ»؛ «تنها خدا ما را کفایت است و نیکو یاوری خواهد بود.» ⁽¹⁾

ارکان کعبه: چنانچه ذیل عنوان «شکل و ابعاد» کعبه بیان شد، کعبه را چهار رکن است که همان کُنجها و زوایای آن هستند. این ارکان چنان اهمیّت دارند که گویا وجوه و دیوارهای خانه، تنها برای اتّصال این ارکان ایجاد شده اند. مهمترین رکن، رکن حجرالاسود است که به فاصله 90/ 1 متر از درِ خانه، رو به شرق، قرار دارد و حجرالاسود در آن جای

گرفته است. رکن یمانی، رکن جنوبی کعبه است، که این رکن نیز مورد احترام بوده و پیامبرص آن را استلام می فرموده اند. ⁽¹⁾محلّ شکافتن دیوار خانه و ورود حضرت فاطمه بنت اسدس برای تولّد امام الموحّدین در کنار این رکن قرار دارد. دو رکن دیگر، رکن شامی (رو به شمال) و رکن مغربی (رو به غرب) هستند. این دو رکن حدّی بر «حجر اسماعیل» هستند که از کنار خانه آغاز می شود، و دیوار قوسی شکلی آن را احاطه کرده است. از میان رکنهای کعبه شریف رکن حجرالاسود و رکن یمانی از ارزش ویژه ای برخوردار هستند، که اوّلی به دلیل حضور حجرالاسود است و دوّمی به استناد سخنان و عمل رسول خداص. «به رسول خداص گفته شد: فراوان می بینیم که شما رکن یمانی را استلام می کنید! فرمود: هرگز نزد رکن یمانی نیامدم مگر این که دیدم جبرئیل آنجا ایستاده و برای کسانی که آن را استلام می نمودند طلب مغفرت می کرد.» ⁽²⁾

«در» کعبه: کعبه را دری است که ارتباط خارج و داخل آن را برقرار می کند و آستانه این «در» در ارتفاع 25/ 2 متری از سطح مسجدالحرام قرار دارد. بر روی «درِ» خانه که زراندود است آیاتی از کلام الهی نقش بسته است. «در» خانه که بیرون را به درون متّصل می کند، در حقیقت، عالَمِ قطبی شده و جهت یافته به سمت کعبه و مرکز عالم را، به عالَمِ واقعاً بی جهت و مرکزشده، که همان درون خانه باشد، ربط می دهد. درون کعبه، تنها نقطه واقعاً بی جهتِ عالَم است. این مکان،

مصداق عینی و کامل آیه مبارکه فَأَیْنَما تُوَلُّوا فَثَمَّ وَجْهُ الله ⁽¹⁾است که به هر جهت که رو کنی می توانی نماز بگزاری.

کسوه: کسوه یا پرده یا لباس کعبه، پارچه ویژه حریر سیاه رنگی است که اسماء و آیات الهی بر آن نقش بسته اند و سالیانه تعویض می شود. اصولًا این که برای کعبه لباس دوخته می شود، علاوه بر احترام به خانه، به تبعیّت از سنّت ابراهیم است که با خاتمه ساختمان کعبه، پیراهن خود را همچون لباسی بر در کعبه آویخت و او را به لباس خود پوشاند. و همه اینها شاید کنایه از زشتیِ عریانی و برهنگی باشد که آدمیزاده از آن شرم دارد، و برهنگی یکی از بارزه های منتج از تمرّد از فرمان الهی است که والدین اولاد آدم با خوردن میوه درخت ممنوع برهنه شدند و شرم زده. فَلَمّا ذاقَا الشَّجَرَهَ بَدَتْ لَهُما سَوْآت- هُما وَ طَفِقا یَخْصِفانِ عَلَیْهِما مِنْ وَرَقِ الْجَنَّهِ؛ «چون از آن درخت تناول کردند (برهنه گردیدند و) زشتیهایشان آشکار گردید و بر آن شدند که از برگ درختان بهشت خود را بپوشانند.» ⁽²⁾جالب است که دنیای مدرن، «زشتی ها» ی انسان (یا عریانی او) را «زیبایی» پنداشته (یا این گونه تبلیغ نموده) و از طریق تکثیر و ترویج و نمایش و عرضه و فروش آن برای خود اعتباری کاذب و درآمدی سرشار کسب می کند. دلیل دیگری که برای پوشاندن کعبه به لباس می توان مطرح کرد، ارج و قرب کعبه نزد موحّدین، و نگرش به آن به عنوان موجودی با روح معنوی است.

ناودان: که به ناودان رحمت و همچنین (به دلیل جنس آن) به

ناودان طلا معروف است، آب بام خانه را به داخل حجر اسماعیل می ریزد، و مشهور است که زیر آن از مکانهای استجابت دعاست.

شاذروان: شاذروان سکّوی شیبدار دور خانه است که در ابتدا و قبل از تجدید بناهای اوایل اسلام جزء خانه بوده است، و امروز برای آن که به هنگام طواف روی آن حرکت نکنند،- که اگر چنین کنند- طواف باطل است، آن را به صورت شیبدار ساخته اند که کسی نتواند روی آن حرکت کند.

ملتزم: ملتزم مکان شریفی است بین حجرالاسود و مقام ابراهیمع، که به روایتی مکان پذیرش توبه آدم و به همین دلیل به عنوان مکان استجابت دعا شناخته شده است. با عنایت به این ویژگی است که این محدوده، یکی از شلوغ ترین نقاط پیرامون کعبه شریف است که همه سعی بر آن دارندکه حتّی لحظه ای در آن قرار گرفته و غفران الهی را طلب کنند. رسول خداص فرمود: «میان رکن حجرالاسود و مقام ابراهیم ملتزم است، هیچ صاحب دردی آنجا دعا نمی کند مگر آن که بهبودی می یابد.» ⁽¹⁾

مستجار: نام قسمت مقابل «درِ خانه» در دیوار بین رکن یمانی و رکن مغربی «مستجار» است، که در کنار رکن یمانی قرار دارد.

حطیم: حطیم محدوده واقع میان حجرالأسود و «درِ» کعبه شریف است. برای این نامگذاری عللی ذکر می شود، از جمله این که امام صادق فرمود: «زیرا مردم بر اثر ازدحام یکدیگر را در فشار قرار می دهند.» ⁽²⁾

برخی ویژگیهای باطنی کعبه معظّمه

علاوه بر ویژگیهای ظاهری، بسیاری صفات، ویژگیها و نقشهای معنوی ومعانی وکارکردهای متنوّع را نیز می توان برای کعبه فهرست کرد که برخی از مهمترین آنها به شرح زیر تنها مورد اشاره قرار می گیرند:

مظهر و نماد «اصل» ی معنوی: بارزترین ویژگی کعبه جایگاه نمادین آن است: کعبه را می توان به استناد آیه شریفه 21 سوره حجر نماد و وجه تنزّل یافته عرش در زمین نامید. چنان که علامه مطهّری نیز با استناد به آیات قرآن کریم، بر این نکته تأکید می کند که: «این جهان به منزله انعکاسی از آن جهان است. از قرآن چنین استنباط می شود که هر چه در این جهان است «وجود تنزّل یافته» موجودات جهان دیگر است. آنچه در آیه سابق الذّکر [انعام: 59] «مفاتح» نامیده شد در آیه دیگر [حجر: 21] «خزائن» نامیده شده است.» ⁽¹⁾علامه طباطبایی نیز در این مورد می گوید: «اموری که در این عالم و در چهاردیواریِ زمان قرار دارند قبل از این که موجود شوند، نزد خدا ثابت بود و در خزینه های غیب او دارای نوعی ثبوت مبهم و غیرمقدّر بوده اند، اگر چه ما نمی توانیم به کیفیّت ثبوت آنها احاطه پیدا کنیم.» ⁽²⁾که: «آنچه در این جهان است، «حقیقت» و «اصل» و «کُنه» آن در جهانی دیگر است که جهان غیب است و آنچه در آن جهان است «رقیقه» اش، «ظلّ» و «سایه» اش، «مرتبه تنزّل یافته اش در این جهان است.» ⁽³⁾

چرخ با این اختران، نغز و خوش و زیباستی صورت- ی در زی- ر دارد، آن- چه در بالاستی

صورت زیرین اگر با نردبان معرفت بر رود بالا، همی با اصل خود یکتاستی

صورت عقلی که بی پایان و ج- اویدان ب- ود با همه و بی همه، م- جموعه و یکتاستی

ای- ن سخن را در نیابد ه- یچ فهم ظاهری گر ابونصرستی و گ- ر بوعلی سیناستی ⁽¹⁾

علاوه بر آن با عنایت به روایتی که نماز را معراج مؤمن می خواند، و با توجّه به این که معراج پیامبر، به عرش الهی و نماز در کنار آن می رسد، می توان گفت که نمازگزاری که کعبه را قبله قرار می دهد، با نماد عرش در زمین رابطه برقرار نموده است. چنان که اصولًا، انسان اگر به ایمانی دست یابد که بتوان او را مؤمن خواند، به مقامی رسیده است که «قلب» او، خود «عرش» الهی است: «قَلْب الْمُؤْمِن عَرْش الرَّحْمن.» ⁽²⁾امام سجّاد می فرماید: «أنَّ فِی الْعَرْش تِمْثالَ جَمِیع مَا خَلَقَ اللهُ مِنَ البرّ و البحر و هذا تأویل قوله: وإن مِنْ شی ءٍ ...». صورت مثالی هر آنچه مخلوق خدا در خشکی و دریاست، در عرش وجود دارد ⁽³⁾و این تعبیر کلام الهی ⁽⁴⁾است.

⁽⁵⁾علاوه بر آن، در زمینه تجلّی زمینیِ «اصل» ی

ماورایی و معنوی، و در مورد معنای نمادین کعبه، می توان به رابطه آن با برخی بزرگان و همچنین آیینها و وقایع بزرگ و سرنوشت ساز نیز اشاره کرد که اهمّ آنها عبارتند از: محمّد 9، ابراهیم 7، بیت المعمور، معراج و نماز. ابراهیم تجدیدکننده ساختمان کعبه است. محمّد به معراج می رود. نماز (آن چنان که واجب است) در معراج به محمّد تعلیم شده، و او مقابل بیت المعمور نماز می گزارد. حدیث معروفی می گوید: «نماز معراج مؤمن» است. به این ترتیب، این معنای نمادینِ بسیار زیبا به سادگی قابل استنتاج است که: نمازی که مؤمن، رو به کعبه به جا می آورد، جلوه ای و یا نمادی از معراج محمّد است که در مقابل بیت المعمور نماز می گزارد.

عامل هدایت: اصولًا هدایت انسانها و به ویژه هدایت الهی آنان، که در حقیقت مبیّن و در بر دارنده سه عامل بسیار مهمّ هدف (مقصد یا غایت حیات)، راه (زندگی) و چگونه پیمودن این راه (آداب زندگی) است، از موضوعات بنیادینی به شمار می رود که در قرآن مجید بارها به آن اشاره شده است.

نخستین هدایتگر بشر، حضرت احدیّت است که همه هدایتها در ید قدرت و بنا به مشیّت اوست: رَب- نَا الَّذی اعْطی کُلَّ شَیْ ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی؛ «خدای ما آن کسی است که او همه موجودات عالم را نعمت وجود بخشیده و سپس به راه کمالش هدایت کرده است.» ⁽¹⁾

قرآن کریم، خود، عامل هدایت نامیده شده است: ذلِکَ الْکِتابُ لارَیْبَ فیهِ هُدیً لِلْمُتَّقینَ؛ این کتاب بی هیچ شک راهنمای

پرهیزکاران است. ⁽¹⁾

پیامبران الهی و به ویژه پیامبر عظیم الشّأن اسلام برای هدایت انسانها مبعوث شده اند:

قُلْ یا ای- هَا النّاسُ انّی رَسُولُ اللهِ الَیْکُم جَمیعاً الَّذی لَهُ مُلْکُ السَّماواتِ وَ الارْضِ لا الهَ الا هُوَ یُحْیی ویُمیتُ فَآمَنُوا بِاللهِ وَ رَسُولِهِ النَّبِیّ الامّیّ الَّذی یُؤْمِنُ بِاللهِ وَ کَلِماتِهِ وَالتَّبِعُوهُ لَعَلَّکُمْ تَهْتَدُونَ.

«به خلق بگو که من بدون استثنا بر همه شما جنس بشر رسول خدایم، آن خدایی که آسمان و زمین همه مُلک اوست، هیچ خدایی جز او نیست که او زنده می کند و می میراند، پس ای مردم به خدا باید ایمان آورید و به رسول او، پیغمبر امّی، آن پیغمبری که پس به خدا و سخنان خدا گرود و شما باید پیرو او شوید، باشد که هدایت یابید.» ⁽²⁾

در کنار همه اینها، مطابق کلام الهی، کعبه نیز عامل و وسیله هدایت انسانها است. ⁽³⁾این عامل هدایت، به ویژه پس از پیامبر خاتم، در کنار حجج الهی (که ممکن است چون اکثر ادوارِ معصومین یازده گانه 7، تحت محاصره و یا چون زمان غیبت، از نظر ظاهری و فیزیکی غیرقابل دسترس همگان باشند)، به همراه قرآن کریم، و مضاف بر الهامات الهی که همیشه هادی انسانها بوده اند، ⁽⁴⁾

هدایت انسانها ایفای نقش می کند.

به این ترتیب، کعبه شریف، یکی از نقاط اتّکای بشریّت برای هدایت و راهیابی است. هدایتی که کلام الهی به آن صراحت دارد. برای شکل گیری این نقش و تأثیر آن بر حیات انسانها، چند دوره اصلی قابل شناسایی است. دوران اوّل که از زمان حضرت ابراهیم و با تجدید بنای کعبه، آغاز و به بعثت پیامبر اکرم ختم می شود. در این دوران که پیامبرانی مبعوث می شوند، زمان مناسب برای معرّفی و جهانگیر شدن نام کعبه و شناساندن آن به جهانیان است. در این دوران، البتّه، مناسک حجّ نیز که از زمان ابراهیم باقی مانده است، در عین حالی که دچار تحریفات و خرافه هایی شده، کماکان ادامه می یابد. در این دوران، آدمیان با دو موضوع اساسی آشنا می شوند: اوّل با کعبه و اهمّیت وجایگاه و مقام آن و دیگری با مناسک مربوط به آن به صورت اصولی. در این دوران با وقایعی همچون هلاکت ابرهه و لشگریانش که به قصد تخریب کعبه به مکّه هجوم آورده بودند، با تولّد حضرت مولی الموحّدین در خانه، با احیای زمزم توسّط حضرت عبدالمطّلب،

و با برکاتی که به دلیل حضور کعبه بر آن سرزمین نازل می شود، جایگاه و اهمیت آن تثبیت می شود. این دوران، دوران تمرین و آماده شدن بشریّت برای شنیدن پیام الهی، از خاتم پیامبران است. دوران احساس نیاز انسان به مکانی برای روی آوردن و تثبیت این نیاز است. پس از آن، دوران کوتاهِ نبوّت نبیّ مکرّم اسلام 9، دوره تثبیت کعبه به عنوان قبله و مرکز توحید و یگانه پرستی و دوران معرّفی مناسک حجّ ابراهیمی و پیرایش آن از همه آلودگیها و پیرایه ها و خرافه ها و بتها است. در این دوران، کعبه و محدوده آن، از جمله صفا و مروه، از لوث وجود بتها تطهیر می شوند.

البتّه حفاظت حرم از نفوذ تفکّر و مظاهر و جلوه های بت پرستی، وظیفه و تکلیفی سنگین برای مسلمین و حقّ مسلّم کعبه و پیامبر خدا بر آنان است. توجّه کنیم که این مورد، علاوه بر پیشگیری از وجود اصنام، مقابله با نفوذ بتها و نشانه های بت پرستیِ هر دوران و نشانه های آنها را نیز شامل می شود. از این رو هشیاری مسلمانان در این قلمرو نیز ضروری است. یکی از نشانه های بت و بت پرستیِ دوران معاصر، خودخواهی و انانیّتی است که صاحبان «زر» و «زور» در دنیای معاصر برای خود قایل هستند، و انسانها را به دین خود (پرستش زر و زور خود) می خوانند. که نمونه بارز آن نظام سرمایه داری جهانی است، که متأسّفانه، نشانه های آن با حیله های گوناگون، خود را تا کنار محوّطه مسجدالحرام نیز رسانده اند. ⁽¹⁾

مکان آزمایش: یکی از مهمترین عواملی که می تواند به عنوان زمینه و مقوّم هدایتگری کعبه شریف ایفای نقش نماید، موضوع نقش آن به عنوان زمینه آزمایش و امتحان انسانهاست. وجود این زمینه، هم در کعبه معظّمه مشهود است و هم این که از مناسک و اعمال حجّ قابل استنباط است. کعبه، نسبت به همه معابد عالم، و حتّی نسبت به ساده ترین مساجد مسلمین، بسیار ساده تر و عاری از هر گونه تزیین، به دور از هر گونه فنّاوریِ پیشرفته چشم پرکن و اعجاب برانگیز، و تهی از هر گونه آثاری که اصطلاحاً هنر نامیده می شوند، می باشد. حتّی در دورانهای مختلف نیز (علی رغم آن که در برخی ادوار اصنام در آن نگهداری می شدند) از ایجاد هر گونه تغییری در آن احتراز شده است. حدّاکثر تغییراتی که مسلمین در آن داده اند عبارت اند از: نصب ناودان طلا برای خانه، زراندود کردن در خانه که البتّه با آیات الهی مزیّن گشته است، تنظیم بندکشیهای آن به منظور استحکام بخشیدن به خانه، صیقلی نمودن سنگهای تحتانی آن به منظور پیشگیری از آسیب رساندن به بدن مشتاقانی که عاشقانه و مؤمنانه او را در آغوش می کشند، و طرّاحی و دوخت هر ساله لباس آن. لباس خانه (کسوه کعبه) نیز همچون خود او بسیار ساده و باوقار است و تنها با آیات الهی مزیّن شده است، همچون قلوب مؤمنان که به نور ایمان زینت می شوند؛ وَلکِنَّ اللهَ حَبَّبَ إِلَیْکُمُ الإیمانَ وَ زَیَّنَهُ فی قُلُوبِکُمْ؛ «و لیکن خدا مقام ایمان را محبوب شما گردانید و در دلهاتان نیکو بیاراست.» ⁽¹⁾

و این سادگیها، که به عکس سیما و وضعیّت همه معابد عالم و حتّی مساجد خودِ مسلمین است، همگی آزمایشی برای اولاد آدم اند که تا چه حدّ، سخن و امر خدای خود را می پذیرند و این خانه سنگیِ ساده بی پیرایه را قبله قرار می دهند، و همه امورات و به ویژه عبادات خود را به سوی آن بر پا می دارند. شاید از نظر چشمان دنیابین و ظاهربین، معبدی عظیم الجثّه و مرتفع که با انواع نقشها و آذینها و تندیسها، پیچیدگی و ابهّت مادّی خُردکننده ای یافته باشد، بهتر بتواند نقش معبد و خانه خدا را ایفا کند، تا این خانه ای که به تعبیر حضرت ابراهیم در وادی «غیرذی زرع» و در سرزمینی خشک و سخت و با سادگی هر چه تمامتر بنا شده و به بیت الله مسمّا گشته است. خانه ای ساده که سراسر بیانگر تنزیه و تسبیح است و هیچ چیزی در آن نیست که نقش بُت را ایفا نموده و از «خود» دم زند. امّا انسان باید بداند و باور داشته باشد که: خدا را خانه ای (به عنوان مکان) نیست و اگر خانه ای به او منتسب است، به این دلیل است که او خود، خانه را، از خود و متعلّق به خود دانسته است، نه آن که آن را مکان خود بداند که خداوند از مکان مبرّاست.

⁽¹⁾و امام الموحّدین نیز می فرماید: «وَلا کانَ فی مَکانٍ فَیَجوُزَ عَلَیهِ الان- تِقالُ»؛ « [خداوند] در جایی مکان نگرفته است که از آنجا به جای دیگر رود. ⁽²⁾و در موضعی دیگر می فرماید: مَعَ کُلّ شَی ءٍ لا بِمُقارَنَهٍ وَ غَیْرُ کُلُّ شَئ لا بِمُزایَلَهٍ؛ «با هر چیزی هست، ولی نه به گونه ای که همنشین و نزدیک او باشد، غیر از هر چیزی است، ولی نه بدانسان که از او دور باشد.» ⁽³⁾

پس این خانه (علاوه بر همه زیباییها و برکات و هدایتهایی که برای اولاد آدم دارد) یک آزمایش است، و سادگی خانه نیز در عین حال علاوه بر آزمایش بودن، تضمینی است که مسلمانان را از شرک و بت پرستی، و پرستشِ تزیینات و آثار خود باز دارد. از موارد دیگری که صراحتاً به توضیح مکان آزمایش بودن کعبه معظّمه اشاره نموده و علل این ویژگی را برشمرده است، کلام امیرالمؤمنین در خطبه قاصعه می باشد. ⁽¹⁾

نشانه بارز تنزیه الهی: تفکّر توحیدی که حضرت احدیّت را از هر گونه تجسّد و تجسّم مبرّی و منزّه می داند، در آثار و باورهای مسلمانان و جلوه های مسلمانی، تأثیری غیرقابل انکار و یگانه داشته است. این باور در انتخاب رشته و ظرف نمایش آثار مسلمانان، نقش شایان توجّهی ایفا کرده است، که سبب تمایز جدّی آثار و عرصه های فعّالیت مسلمانان، و از جمله هنرهای مورد اقبال آنان بوده است. برای نمونه، هنرهایی مثل مجسّمه سازی و نقّاشی در میان مسلمانان رشد چندانی نداشته، و در عوض خوش نویسی و استفاده از فرمهای هندسی و انتزاعی در هنرهایی چون کاشیکاری، گچبری، معرّق، منبّت و امثالهم رواج داشته و به اوج رسیده است. بارزترین جلوه تنزیه را در فضای تهیِ کعبه معظّمه می توان دید، که به عکس همه معابد عالم است که غالباً مملوّ از نقش و نگار و تندیس و جهت گیری می باشند. این فضای مقدّس، از هر اثر مادّی و فیزیکی و جسمانی، کاملًا تهی و بهترین شیوه نمایش تنزیه الهی است.

مبارک بودن خانه: به دلیل وجود کعبه، سراسر سرزمین مکّه،

تبرّک یافته، و سرزمین مبارک نامیده شده است. ⁽¹⁾مبارک بودن خانه و سرزمین آن، زمینه ساز نزول برکت الهی به آنجا و از آنجا به سراسر زمین است.

مانع نزول عذاب الهی: امام علی بن ابی طالب خانه خدا و زیارت آن را به عنوان عامل بقای عالَم و انسانها معرّفی می نماید: «خدا را، خدا را، در باره خانه پروردگارتان، مباد تا هستید آن را خالی بگذارید که اگر زیارت خانه خدا ترک شود، شما را در عذاب مهلت ندهند.» ⁽²⁾

نشانه بودن خانه: همه چیزهای معنوی، برای قریب به ذهن شدن، بالاجبار نیازمند نشانه ای کالبدی اند. در میان مسلمانان، یکی از بارزترین این نشانه ها حجّ است که به تبع آن، همه اجزاء و عناصر و اعمال و زمانهای مرتبط با آن، که اصلی ترین آنها کعبه شریف است، همگی نشانه اند، و (چنان که گفتیم) به موضوع و مفهوم و اصلی الهی و معنوی دلالت می کنند. برای حاجی، کعبه چیست؟ هدف؟ نه، نمادی برای بسیاری از معارفی که حواسّ ظاهری و کمّی انسان آنها را به سهولت در نمی یابند: تسبیح، تنزیه، وحدت، تجرّد، ذکر و هدایت. اصولًا رسیدن به کعبه، یا خود کعبه و زیارتش هدف نیست، کعبه مکان و ابتدای عروج و تعالی است. تعالی انسان به سمت کمال و عالم بالا. همچون مسجدالاقصی که مکان عروج پیامبر بود در شب معراج. ⁽³⁾

زیبایی خانه: نگریستن به کعبه را ثوابی عظیم است. یکی از نتایج مترتّب بر ثواب و همچنین یکی از ادلّه گرایش انسان به پدیده ها، زیبایی آنهاست. و این اتّفاق نظر همه کسانی است که کعبه را ملاقات کرده اند. «کعبه را دیدیم که چون عروسی زیبا و دلربا بر تخت حشمت و جلال تکیه زده و مهمانان خدا از هر سوی، آن را در میان گرفته بودند.» ⁽¹⁾و این زیبایی ظاهری و صوری و بصری و حسّی است که از تماس کعبه ادراک می شود. امّا در عین حال، از هر منظر و دیدگاه و در هر قلمرو و ساحتی از وجود که کعبه معظّمه مورد توجّه و مطالعه قرار گیرد و با هر معیاری که ارزیابی شود، این خانه در اوج زیبایی خواهد بود، که با عنایت به توضیح نسبتاً مشروح این موضوع در موضِعی دیگر، در این مجال به ارایه خلاصه مباحث مطرح شده در قالب نموداری بسنده می گردد. ⁽²⁾

ننگرد دیگر به سرو اندر چمن هر که دید آن سرو سیم اندام را

مقام ابراهیم

مقام ابراهیم سنگی است که ابراهیم بر آن می ایستاده تا قسمتهای فوقانی خانه را بنا کند. همچنین، روایتی دیگر، آن را سنگی می داند که ابراهیم برای موعظه آدمیان بر بلندای آن ایستاده و به فرمان الهی آنان را به انجام حجّ فراخوانده است. ⁽³⁾اکنون، این سنگ که

نقش یک جفت پا بر آن نقش بسته است در ظرفی بلورین و در مقابل کعبه (ضلع شمال شرقی آن و مقابل «در» خانه) به فاصله حدود سیزده متری از کعبه قرار دارد، که بزرگترین عملکرد عینی آن، خواندن نماز طواف در پشت آن است. آیاتی از کلام الهی، به این سنگ و ارزش آن به عنوان آیه الهی و جایگاه پرستش خدا بودن، اشاره دارند. ⁽¹⁾همچنین، آیه 97 سوره آل عمران، مقام ابراهیم را به عنوان یکی از آیات بَیّن و روشن الهی معرّفی می فرماید.

فرایند شناسایی بارزه های زیبایی کعبه (مأخذ: نقی زاده، 1385 ب)

حجر اسماعیل

حجر اسماعیل، فضای روبروی دیوار شمال غربی خانه (بین رکنهای شامی و مغربی و) زیر ناودان رحمت است، که توسّط دیوار قوسی شکلی (با عرض 52/ 1 متر در بالا و 44/ 1 متر در پایین و ارتفاع 3/ 1 متر) محصور شده است. قریب متر از حجر اسماعیل در زمان ابراهیم جزء کعبه بوده است.

گاهی این سخن مطرح می شود که نباید به زیارت قبور رفت، یا نباید در کنار قبور (به عنوان مکانهای مقدّس) نماز گزارد. مگر نه آن که قبور اسماعیل و هاجر در حجر اسماعیل است، و مسلمین متّفق القول، آن را به همراه کعبه داخل طواف قرار می دهند. ⁽¹⁾و مگر نه این که، مطابق نصّ قرآن کریم، در مقابل پیشنهاد عدّه ای که می خواستند بر مزار اصحاب کهف نشانه ای چون نشانه های امروزی مثل «قبر سرباز گمنام» بسازند، عدّه ای (که قرآن کریم نیز سخن آنان را نفی نمی کند) گفتند مسجدی بسازیم: «فَقالُوا ابْنُوا عَلَیْهِمْ بُنْیاناً رَب- هُمْ اعْلَمُ بِهِمْ قالَ الَّذینَ غَلَبُوا عَلی امْرِهِمْ لَنَتَّخِذَنَّ عَلَیْهِمْ مَسْجِداً»؛ «بعضی می گفتند: روی جایگاه آنان ساختمانی کنید، که معرّف آنها [اصحاب کهف باشد، پس از آن، آنان که در امر و عقیده غالب شدند گفتند: ما بر روی جایگاه آنان مسجدی

(سجده گاهی) می سازیم.» ⁽¹⁾و در اینجا، قبر اسماعیل و هاجر و قبور کثیری از پیامبران داخل مسجد و داخل طواف و محلّ عبادت میلیونها انسان موحّدی، که به زیارت کعبه و انجام مناسک حجّ می شتابند، قرار دارند.

به راستی اسماعیل این مقام را که در کنار خانه خدا داخل طواف میلیاردها انسان در طول تاریخ قرار گیرد، از کجا به دست آورد؟ یکی از اصلی ترین علل کسب این مقام، قبول و پذیرش فرمان الهی به جان و دل است. اسماعیل، نه تنها در برابر دستور الهی تردید و شکّ و اعتراض نکرد، که حتّی پدری چون ابراهیم را نیز به اجرای دستور الهی ترغیب کرد. ⁽²⁾

صفا و مروه

صفا و مروه دو کوه اند، به فاصله تقریبی چهارصد متر ⁽³⁾که هر دو از شعائر الهی اند. ⁽⁴⁾در معنای شعائر نیز آمده است: «شعائر جمع «شعیره» به معنای نشانه است [و] از این رو احکام الهی و آنچه عظمت او را نشان دهد شعائر الهی گویند.» ⁽⁵⁾آیاتی از کلام الهی به «شعائر الهی» اشاره می کنند که هر سه مورد آن صراحتاً موضوعات مرتبط با حجّ را، به عنوان نشانه های

الهی متذکّر می شوند. آیه 159 سوره بقره از «صفا» و «مروه» به عنوان شعائرالله یاد می کند. در آیه دوّم سوره مائده نیز شعائر (کلّیّه مناسک و موضعات مربوط به حجّ، حتّی «هَدی» و «قَلائِد»: قربانیهای حاجیان اعم از آن که علامت قربانی به گردن آنها باشد یا نباشد) به خداوند نسبت داده شده است. در آیه 32 سوره حجّ نیز، پس از آن که در آیات قبل به موضوعات مربوط به حجّ اشاره می شود، به طور عام آنها را شعائرالله نامیده و می فرماید: ذلِکَ وَمَنْ یُعَظّمْ شَعائِرَ اللهِ فَانَّها مِنْ تَقْوَی الْقُلُوبِ؛ «این است سخن حقّ و هر کس شعائر دین خدا را بزرگ و محترم دارد، خوشا بر او که، این صفت دلهای با تقواست.» ⁽¹⁾

بدین ترتیب همه اجزاء، اعمال، مکانها و زمانهای مرتبط با حجّ، جملگی «نشانه» های الهی هستند که تعظیم و تکریم و احترام آنها واجب بوده و بی احترامی و هتک حرمت آنها و تجاوز به حدودشان مجاز نمی باشد.

گفتیم که بنا بر اخبار و روایات، صفا و مروه، نماد آدم و حوّا هستند که به هنگام هبوط، آدم بر صفا فرود آمد و حوّا بر مروه. و زندگی بین این دو و با حضور این دو در جریان است، و بدون حضور و وجود هر کدام از این دو، حیات ابتر می ماند و نسل بشریّت منقرض می شود. تمرکز بر یکی و غفلت از دیگری، زندگی را از جریان طبیعی خود خارج می کند. و انطباق این دو بر یکدیگر، و همسان و یکی پنداشتن آنها نیز ممکن نیست.

صحرای عرفات

عرفات، بیابان وسیعی است در شمال مکّه مکرّمه و به فاصله 21 کیلومتری آن و خارج از محدوده حرم، که حاجیان باید از ظهر روز نهم ذی الحجّه تا غروب آفتاب همان روز در آن وقوف کنند، یعنی در آن حضور داشته باشند. وجه تسمیه آن به «عرفات» را، به دلیل ملاقات آدم و حوّا در آن، به جهت اعتراف آنان به گناهان خویش، به دلیل امر جبرئیل به آدم برای اعتراف به گناهان خود (به هنگام آموزش مناسک حجّ) و به دلیل حصول اطمینان ابراهیم و معرفت یافتن او برای قربانی کردن فرزندش در این مکان، می دانند. ⁽¹⁾

عُرف که «اعراف» جمع آن است، به معنای سرزمین بلند است، که با عنایت به اشرافی که از، «در بلندی قرار گرفتن» تحصیل می شود، آگاهی و عرفان و معرفت نیز معنا می شود و جالب است که «عرفات» کوه و سرزمینی مرتفع نیست، بلکه دشتی یا درّه ای است که نسبت به اطراف خود بلندتر نیست. حتّی رفتن بر فراز «جبل الرّحمه» (که بلندترین نقطه این صحراست)، کراهت دارد. پس می توان گفت که «عرفات»، اشرافی معنوی بر سایر سرزمینها دارد، که همین معنویّت سبب جایگاه و مقام و تبعات معنوی آن می شود.

مسجدی وسیع در مرز مشترک بین این سرزمین و مشعرالحرام قرار دارد به نام مسجد نَمِرَه. نیمی از این مسجد در صحرای عرفات و نیم دیگر آن در حرم (و خارج از عرفات) قرار دارد، و به این ترتیب، تنها نیمی از آن، که خارج از حرم است، برای وقوف در عرفات مورد

استفاده قرار می گیرد، و نیمه دیگر به هنگام وقوف در مشعر، محلّ عبادت حاجیان است. عرفات، چنانچه در مباحث فصل بعد خواهد آمد، فضای تصفیه برای آماده شدن و اهلیّت و صلاحیّت یافتن جهت ورود به حرم و به مثابه دروازه حرم است.

مشعرالحرام

مشعرالحرام منطقه ای است بین «عرفات» و «منی» که مقصد حاجیانِ حاضر در «عرفات» پس از غروب روز «عرفه» است. این منطقه، محلّ وقوف حاجیان در شب عید قربان تا طلوع آفتاب روز دهم است. «مشعر» را «مزدلفه» و همچنین «جمع» نیز می گویند. ⁽¹⁾مشعرالحرام، ورودی حرم است، که پس از ورود به آن، ذکر خدا در آن توصیه شده است: فَاذا افَضْتُمْ مِنْ عَرَفاتٍ فَاذْکُرُوا اللهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ وِ اذْکُرُوهُ کَما هَدیکُمْ وَ انْ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضّالّینَ؛ «پس آنگاه که از عرفات کوچ کردید در مشعرالحرام ذکر خدا کنید و به یاد خدا باشید که خدا شما را پس از آن که به ضلالت کفر بودید، به راه هدایت آورد.» ⁽²⁾

منی

صحرای منی، بیابانی است در محدوده حرم (به طول تقریبی 3600 متر) که بین مشعر و مکّه مکرّمه قرار گرفته است، و حدّ آن از وادی محسّر (حدّ مشعرالحرام) تا جمره عقبه است. علّت نامگذاری آن به «منی» موضوع «تمنّا» از حضرت احدیّت بوده است. برای نمونه، گفته اند که

مطابق فرمایش معصوم در این سرزمین جبرئیل به ابراهیم گفت که از خداوند چیزی بخواه. روایت دیگری، می گوید که جبرئیل به آدم گفت: تمنّی کن و از خدا چیزی بخواه و او تمنّای بهشت کرد (ر. ک: آیت الله جوادی آملی، صهبای حجّ). در سرزمین منی، جایگاههای مهمی چون قربانگاه، جمرات سه گانه و مسجد خیف قرار دارند.

مِنی نه تنها خود وصول به تمنیّات و آرزوهاست که باید چنین نیز احساس شود، که این وادی محلّ خواستن و تمنّای از حضرت احدیّت و استجابت اوست. پس از معرفت یافتن در عرفات، و رسیدن به مرتبه شعور در مشعرالحرام، اینک مکان تمنّا، که قاعدتاً حاجی باید فهمیده باشد که از «او» چه چیزی را تمنّا کند. پس از «دو» وقوف، که زمینه اندیشیدن و آگاه شدن است، اینک منی، مکانِ عمل است: رمی جمرات، قربانی و حلق.

جمرات

جمرات، سه نقطه اند در صحرای منی، که به «جمره اولی»، «جمره وسطی» و «جمره عقبه» معروف اند. این نقاط در گذشته هر کدام به صورت ستونی بودند که حاجیان به هر کدام هفت سنگ ریزه پرتاب می کردند. اخیراًستونها تطویل و به صورت دیوارهایی درآمده اند، تا حاجیان در اثر ازدحام مشکل نداشته باشند. کاش روزی بیاید که جملگی بندگان خدا در عدم تبعیّت از شیطان و راندن او از حریم انسانی خویش چنین بر یکدیگر پیشی گیرند. اینها نقاطی هستند که شیطان بر ابراهیم ظاهر شده و سعی در منصرف کردن او از قربانی کردن

اسماعیل داشت، و ابراهیم با سنگ ریزه هایی او را می راند و به وسوسه های او بی توجّه بود.

سایر امکنه

اگر چه مکانها و مواضعی که به عنوان جایگاههای انجام مناسک حجّ معروف اند، به اجمال معرّفی شدند، امّا در کنار آنها مکانها و مواضعی نیز وجود دارند که هر یک، یادآور دوره ای از تاریخ، یادآور بزرگوارانی از تاریخ اسلام، و یادآور اتّفاقاتی خوش یا ناخوش هستند. ضمن ارجاع مطالعه فهرست و ویژگیهای جامع این مکانها در منابع مربوطه، در این اجمال به معرّفی اجمالی آنها بسنده می گردد.

زمزم: چاهی است مبارک در مجاورت کعبه ⁽¹⁾که تا سال 1383 با پلّه هایی که در صحن مسجدالحرام بود، زایران به کنار تأسیسات کنار چاه می رفتند و از آب آن استفاده می کردند. امروزه آن قسمت مسدود شده و استفاده از آب زمزم از آب خوریهای منصوب در جای جای مسجدالحرام ممکن است. این چاه که زیر پاهای کوچک اسماعیل از زمین جوشید، نه تنها اسماعیل و هاجر را از تشنگی رهانید، که باعث پیدایش شهر مکّه شد همواره منبع تأمین آب زایران بوده است. این چاه پیش از ظهور اسلام خشکیده بود و توسّط حضرت عبدالمطلّب، احیا شد و از آن زمان، همچنان از زمین می جوشد.

غار حرا: غار حراء واقع در کوه حرا و در یک فرسخی شمال مکّه و در محلّی مشرف به منی)، محلّ نیایش پیامبر اکرم در سالهای پیش

از بعثت است. اینک، وقتی که با ماشینهای کولردار برای زیارت دوره به پای کوه می روی، هنگامی که بر زمین تف زده گام می نهی و آفتاب سوزان پوستت را (حتّی از روی لباس) می آزارد، وقتی که با چشم دل، ساختمانها و محلات بین مسجدالحرام تا پای کوه را حذف می کنی و به بیش از هزار و چهارصد سال قبل می روی و زنی بزرگوار و کودکی خردسال را می بینی که برای عزیز خلقت، برای محمّد امینص، غذا می آورند، درمی یابی که اینان چه حقّ بزرگی به گردن بشریّت دارند. چه بزرگوارانی، در چه شرایط طاقت فرسایی، به خدمت بنده خاصّ خداص همّت گماشتند، تا تو به اسلام، به هدایت، به نور، به رستگاری برسی، با یادآوری این حقیقت خجل می شوی و خویش را وامدار می یابی.

قبرستان ابوطالب 7: در مکّه مکرّمه و در پناه کوهی سترگ قبرستان غریبی با نام ابوطالب وجود دارد که مدفن حضرت خدیجه، حضرت عبدالمطّلب، حضرت ابوطالب، حضرت قاسم پسر رسول خداص و بسیاری از مسلمانان است که اهل مکّه آن را بیشتر به نام «قبرستان معلاه» می شناسند.

غار ثور: غار ثور نیز همان آیتی است که پیامبر اکرم را، به هنگام هجرت به مدینه با آیاتی دیگر (تار عنکبوت و کبوتری خوابیده بر تخمهایش) از شرّ تعقیب کنندگان مشرکش نجات داد.

مَوْلِد پیامبر: مَوْلِد پیامبر مکانی در مکّه مکرّمه و نزدیک صفا و مروه است که اکنون کتابخانه ای بر آن بنا کرده اند.

مسجد خیف: مسجد خیف، مسجدی در منی است که گویند هفتصد پیامبر در آن نماز گزارده اند، و تنها در ایّام حجّ به روی حجّاج باز است و عبادت در آن توصیه شده است.