مشخصات کتاب

سرشناسه : فریدونی، حسین، - ۱۳۲۱

عنوان و نام پدیدآور : درس هایی از زندگانی امام رضا علیه السلام/ حسین فریدونی

مشخصات نشر : تهران: نبا، ۱۳۸۱.

مشخصات ظاهری : [۱۱۹] ص

شابک : 964-6643-84-1۴۰۰۰ریال ؛ 964-6643-84-1۴۰۰۰ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : علی بن موسی(ع)، امام هشتم، ۲۰۳ - ۱۵۳ق.

موضوع : علی بن موسی(ع)، امام هشتم، ۲۰۳ - ۱۵۳ق. -- احادیث

موضوع : احادیث شیعه -- قرن ۱۴

رده بندی کنگره : BP۴۷/ف ۴د۴

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۷

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۱-۳۸۵۴۹

اشاره

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحیمْ

درس هایی از زندگانی

امام رضا علیه السلام

دکتـر حسیـن فریدونــی

درسهایـی از زندگـی

امام رضا علیه السلام

مؤلف : دکتر حسین فریدونی / ویرایش : عبدالحسین طالعی

حروفچینی : انتشارات نبأ / لیتوگرافی : نبأ اسکرین

چاپ و صحافی : رامین / چاپ اول : 1381 / کد : 74 / 144 / م

شمارگان : 5000 نسخه / قیمت : 4000 ریال

ناشر : انتشارات نبأ / تهران ، کارگر شمالی ، کوچه هما ، پلاک 6

تلفن : 8 ـ 6421107 فاکس : 6944615

شابک : 1 ـ 84 ـ 6643 ـ 964 ISBN : 964 - 6643 - 84 - 1

« طلیعه »

قیلَ لی: اَنتَ اَحسنُ الناسِ طُرّاً فی فنونٍ مِنَ الکلامِ النبیه

لَکَ مِن جَیّدِ القَریضِ مَدیحٌ یُثمِر الدرَّ فی یَدَیْ مُجتَنیهِ

فَعَلامَ ترکتَ مَدحَ ابنِ موسی وَ الخِصالِ الَّتی تَجَمَّعنَ فیهِ

قُلتُ: لااَستَطیعُ مَدحَ اِمامٍ کانَ جِبریلُ خادِماً لاِءَبیهِ

ابونواس (متوفی 198)⁽¹⁾

به پند ابن یمین گفت دوستی که تویی که شعر توست که بر آسمان رسیده سرش

چرا مدیح سرای رضا همی نشوی که در جهان نبود کس به پاکیِ گهرش

بگفتمش که نیارم ستود امامی را که جبرئیل امین بوده خادم پدرش

ابن یمین فَریومَدی (متوفی 769) ⁽¹⁾

« بزرگ اهل هدایت »

امام روضه رضوان علیِّ بِن موسی رضا و راضی و مرضیّ و مرتضای زمن

همام و هادی و مهدیّ و هاشمی هیئت امام و آمر و مشکور و مکّه ای مسکن

بزرگ اهل هدایت به علم و حلم وکرم حبیب اهل روایت به اتفاق حسن

مرا دلی است به سوی وصال او مایل مرا رخی است به خاک رهش نهاده ذقن

کسی که میل بهشتش بود در این عالم بگو که بوسه ده این خاک را به روی و دهن

مهیمنا به حبیب محمّد عربی به حقّ شاه ولایت علیِّ عالی فن

به هر دو سبط مبارک، به شاه زین عباد به حقّ باقر و صادق به کاظم احسن

به حقّ شاه رضا، ساکن حظیره قدس به حقّ شاه تقیّ و نقی، صبور مِحَن

به حقّ عسکری و حجّت خدا مهدی کزین دوازدهم ده نجات روح و بدن

فدای خاک « رضا » باد صد روان « امین » که اوست چاره درد و شفیع زلّت من

فضل اللّه بن روزبهان اصفهانی (متوفی 927) ⁽¹⁾

« مقـدمـه مؤلف »

در زندگی انسان، مواردی پیش می آید که در آن موارد، اندیشه و تفکر و حتی مشاوره راهی ندارد، و کار ساز نیست. در این مواقع، انسانِ معتقد به امور غیرمادی و ماورائی به استمداد از نیروهای غیرعادی می پردازد، و دست کمک و نیاز به سوی آنان دراز می کند. شگفت آنکه در بسیاری از این گرفتاری ها و بن بست ها، نیروهای ماورایی که از رجال آسمانی نشأت گرفته اند، به مدد انسان درمانده می آید، دست او را می گیرد، و مشکلش را حل می کند، آن هم با سرعتی عجیب و کمالی وصف ناشدنی.

این بنده ناچیز نیز، از این حکم مستثنی نبوده و نیستم. و گاهی گرفتار مواردی حل ناشدنی در مشکلات و معضلات می گردم که راهی جز دست زدن به اولیاء خدا پیدا نمی کنم. این بزرگواران نیز، با کمال بزرگ منشی، جوانمردی، جود و سخاوت، لطف و محبّت، گره گشایی های عجیب می کنند. و مشکلات را ـ به گونه ای که هرگز به ذهن نمی رسد، و به مصداق « من حیث لایحتسب » ـ

حل می کنند، و دلدادگان خود را دلداده تر می نمایند.

از جمله این درماندگی ها، موردی بود که اخیراً پیش آمد. نویسنده این سطور، دست به دامن عنایت حضرت ثامن الحجج، علی بن موسی الرضا علیه آلاف التحیه و الثناء زد، و با خود عهد کرد که اگر هشتمین امام و پیشوای معصوم الهی با بزرگواری خود مشکـل او را حـل نمایـد، وی نیـز در قبال ابراز عنایت حضرت رضا علیه السلام ، صفحاتی را پیرامون حضرتش بنگارد، و به آستان مقدسش پیشکش کند.

آن امام همام، در مدت زمان بسیار اندکی از انعقاد این پیمان، با دست توانمندش به اذن و اجازه الهی گره بسته را گشود، و مشکل را حل فرمود. راقم این سطور نیز بر حسب پیمان معهود و مذکور، نگارش سطوری چند پیرامون امام رضا علیه السلام آغاز نمود، به امید آنکه با عنایت مجدّد آن بزرگوار، آن را به پایان برساند.

نکته قابل ذکر آنکه متحیر مانده بودم که پیرامون هشتمین امام، چه اموری بیان کنم، و از چه مسائلی گفتگو به میان آورم. از آنجا که مجال صفات نیز بسیار وسیع و گشاده نیست، و باید به حداقلّ مطالب اکتفا کرد، به همین ملاحظه تصمیم گرفتم درباره چند مسأله مهم ـ البتّه به اختصار ـ قلم زنم.

جالب و بی نظیر .

از خـدای سبحان ، دوام لطف و بـزرگـواری حضرت ثامن الائمه علیه السلام را بر مملکت و مردم شیعه این مرز و بوم و نیز راقم این سطور و ناشر محترم آرزومندم.

" دکتر حسین فریدونی "

« سخـن ویـراستـار »

اَللّهُمَ... صَلِّ عَلی عَلِیِّ بْنِ مُوسی، اِمامِ الْمُؤْمِنینَ وَ وارِثِ المُرسَلینَ وَ حُجَّةِ رَبِّ الْعالَمینَ.

خدایا... بر علی بن موسی درود فرست، که امام مؤمنان، و وارث پیامبران، و حجّت خدای جهان ها است. ⁽¹⁾

سخن گفتن درباره حضرت ثامن الائمه علیه السلام ، سهل و ممتنع است. سهل است، از آن رو که آشنای درونِ انسان ها است، به ویژه برای ما ایرانیان که در سایه سار رحمت آن خورشیدِ جهانتاب زندگی می کنیم.

امّا دشوار است، از آن رو که او حجّت خدا است، و بنده برگزیده حقّ، در حالی که ما بندگان گنهکار هستیم که خود را به آلودگی های تیره دنیا پوشانده ایم. در نتیجه در شناخت خودمان عاجز مانده ایم، تا چه رسد به شناخت مقامات حجّت خدا، که قابل قیاس با ما انسان های عادی نیست.

امام رضا صلوات اللّه علیه، هشتمین حجّت خدا است، و در زمره معدود بندگانی که امام امیرالمؤمنین علیه السلام به زبان وحی ـ که

اغراق در آن راه ندارد ـ درباره ایشان می فرماید:

لایُقاسُ بِآلِ مُحمدٍ مِن هذِهِ الأُمَّةِ اَحَدٌ

هیچ کس از این امت،با آل محمّد قیاس نمی شود. ⁽¹⁾

پس هر بشری که درباره آن امام همام از جانب خود سخن گوید، سخن به قیاس گفته، و راه به مقصد نمی برد.

در این میدان، تنها منبع ما برای فهم و شناخت مقامات این بزرگ مردان الهی، سخنان خودشان است و بس.امّا از سوی دیگر، تکرار کلمات معصومین علیهم السلام ـ بدون اینکه در توضیح و تبیین آنها بکوشیم ـ گاهی اوقات، این شبهه را برای خودمان پیش می آورد که آن کلمات را دانسته ایم. از این رو، به غلط آنها را تکراری می پنداریم. و برای رهایی از تکرار مکررات، سخنان وحی را کنار می گذاریم، و در برابر آن گوهرهای ناب، به خر مهره هایی دل می بندیم، که رنگ آمیزی آنها، تنها جاهلان را می فرمایبد.

مهم ترین ویژگی کتاب حاضر، آن است که مبنای آن، چیزی جز کلمات وحی (قرآن و عترت) نیست. امّا همین کلمات نورانی تا حد امکان ـ و با رعایت اختصار ـ تبیین شده، با این هدف که برخی از پرسش های رایج را پاسخ گوید، و درس هایی در زمینه تربیت و اخلاق به ما بیاموزد. به عبارت دیگر، در قالب این توضیحات کوشش شده است که درس های زندگی را از مکتب امام رضا علیه السلام فرا گیریم، و هشدارهایی را که لازمه زندگیِ سالم انسانی است، به گوش جان بشنویم.

بهتر است دامن سخن برچینم، و این چند بیت از قاآنی قصیده سرای بزرگ قرن سیزدهم را ـ که در پایان قصیده مدیحه حضرت رضا علیه السلام است ـ به عنوان زبان حال نویسنده و خوانندگان و دیگر ارادتمندان آن امام همام علیه السلام ، حُسن ختام این گفتار مختصر قرار دهم.

در اوصاف تو، قاآنی دهد دادِ سخندانی کند امروز دهقانی که تا حاصل برد فردا

سخن بذر است و او دهقان، ثنا مَزرَع، اَمَل، باران فشاند دانه در میزان، که چیند خوشه در جوزا

تعالی اللّه گَرَش خوانی، معاذ اللّه گَرَش رانی به هر حالت که می دانی، تویی مهتر، تویی مولا

گرش خوانی، زهی باذل، وَرَش رانی خهی عادل گَرَش خوانی شود خوشدل، وَرَش رانی شود رسوا

گَرَش خوانی ثنا گوید، وَرَش رانی دعا گوید نترسد، بر ملا گوید که این زیبا و آن زیبا

و این است بزم آوردِ نویسنده دانشمند و ناشر بزرگوار و ویراستار کمترین، از آن سفرِ معنوی.

و توفیق از خداست.

« 1 ـ هـدایت »

شیخ صدوق در کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام چنین آورده است:

عبداللّه بن مغیره گوید: من بر مذهب واقفیه بودم ⁽¹⁾که به حج رفتم. وقتی به مکه رسیدم، اضطرابی در دل احساس کردم.

به دیوار کعبه آویختم و عرض کردم: پروردگارا ! تو حاجت و درخواست مرا می دانی. پس مرا به بهترین دین و آیین راهنمائی فرما. بعد از این درخواست، به دلم افتاد که نزد حضرت رضا علیه السلام بروم. لذا به مدینه آمدم، بر در خانه حضرت رضا ایستادم، و به خدمتکار حضرت گفتم: به علی بن موسی الرضا بگو: مردی از عراق آمده و بر در خانه شما منتظر ایستاده است.

در این لحظه، صدای امام علیه السلام را شنیدم که می فرماید : ای عبداللّه بن مغیره! داخل شو. داخل شدم. وقتی نظر امام علیه السلام بر من افتاد، فرمود: خدای تعالی درخواست تو را اجابت کرد، و تو را به دین خویش راهنمایی فرمود.

عرض کردم: شهادت می دهم که تو حجّت خدا و امین پروردگار بر خلق او هستی. ⁽²⁾

پس از شهادت غریبانه ومظلومانـه امام مـوسـی کاظم علیه السلام ، وکلای حضرتش، اموالی از آن بزرگوار در اختیار داشتند، که باید به امام بعدی تسلیم می کردند، تا در صورت صلاحدید امام بعد، وکالت آنان ادامه یابد.

از آنجا که انسان هیچ گاه از کید و مکر شیطان در امان نیست، و همیشه به اختیار خود، می تواند راه صحیح یا غلط را برگزیند، برخی از وکلای امام کاظم علیه السلام ، به اموالی که نزد خود داشتند، طمع بستند. و شهید شدن و درگذشت امام کاظم علیه السلام را انکار کردند. آنان ادعا کردند که امام هفتم علیه السلام از دنیا نرفته، بلکه غیبت گزیده و آخرین امام معصوم است. و بدین ترتیب، امامت امام رضا علیه السلام را منکر شدند.

علی بن ابی حمزه بطائنی، زیاد بن مروان قندی، و عثمان رواسی، سه تن از این گروه بودند، که بیش از صد هزار دینار، اموال مربوط به امام کاظم علیه السلام را در اختیار داشتند. اینان می کوشیدند تا برخی از بزرگان اصحاب آن حضرت ـ همچون یونس بن عبدالرحمن ـ را، از عقیده به امامت امام زمان شان حضرت رضا علیه السلام باز دارند. و در این جهت، پرداخت ده هزار دینار را به او وعده دادند. امّا توفیق الهی شامل حال جناب یونس بن عبدالرحمن شد، و پاسخ داد:

از ائمه طاهرین علیهم السلام به من این حدیث رسیده است که فرموده اند:

وقتی بدعت ها ظاهر شد، وظیفه عالِم است که علم خود را ظاهر سازد، و گرنه نور ایمان از او گرفته می شود. و من چنان نیستم که جهاد ( دفاع از امامت امام زمانم حضرت رضا علیه السلام ) را در هیچ حالی رها کنم.

به همین دلیل، سران واقفیه، دشمنی خود با یونس بن عبدالرحمن و دیگر اصحاب بلند پایه امام رضا علیه السلام را به طور آشکارا نشان می دادند. ⁽¹⁾

یکی از مهمترین فصول زندگیِ پربرکت امام رضا صلوات اللّه علیه، تلاش در جهت هدایت افرادی بود که فریب سران واقفیه را خورده بودند، به ویژه که اینان چهره هایی ظاهر الصلاح و فریبنده داشتند.

برهمین اساس، بزرگان محدّثان ما نیز، فصلی از آثار گرانقدر خود را به ردّ گروه واقفیه اختصاص داده اند، و ثابت کرده اند که امام کاظم علیه السلام چشم از دنیا بسته و امامت الهی با ولایت حضرت رضا علیه السلام ادامه یافته، و تا زمان امام دوازدهم حضرت مهدی عجل اللّه تعالی فرجه ادامه دارد.

شیخ صدوق در کتاب عیون اخبار الرضا علیه السلام ، شیخ طوسی در کتاب غیبت، شیخ کشی در رجال خود، و علامه مجلسی در جلد 48 بحارالانوار، فصولی پر بار به

این مطلب اختصاص داده اند.

نقل برخی از تعبیرات امام رضا صلوات اللّه علیه در مورد این گروه و افراد آن، در اینجا مناسب است:

امّا خداوند می خواهد که نور خود را تمام کند. ⁽¹⁾

باری، با مرور این گونه احادیث، بیشتر به عمق این کلام راهگشا و حیات آفرین پی می بریم که ـ به روایت امام رضا علیه السلام ـ پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله وسلم فرموده اند:

« مَن ماتَ وَ لَیسَ لَه اِمامٌ حَیٌّ یَعرِفُهُ ماتَ میتَةً جاهِلیَّةً »

کسی که بمیرد، در حالی که امام زنده ای در زمان خود ندارد که او را بشناسد، به مرگ جاهلی مرده است. ⁽⁶⁾

در احـادیث مربـوط به واقفیه، می بینیم که امام صادق علیه السلام از سال های پیش، به وقوع فتنه این گروه، به

این عبارت خبر داده بود:

« اینان، ائمه علیهم السلام را انکار می کنند. و بر فرزندم موسی توقف می کنند » ⁽¹⁾

و امام رضا علیه السلام فرمود:

«آیات خدا،اوصیای پیامبر هستند که واقفیه به آنها کفر می ورزند » ⁽²⁾

این جملات، در حالی از زبان وحی صادر می شود که واقفیه، در ظاهر به امامت هفت امام از ائمه دوازده گانه عقیده دارند. امّا نکته مهم اینجاست که هر کس به تمام این دوازده نور مقدس ایمان نیاورد، ایمان ظاهری او به هیچ یک از آنها ثمره ای ندارد، و در زمره کافران به اینان، به شمار می آید.

به هر حال، جهاد مقدّس حضرت رضا صلوات اللّه علیه برای تبیین معنای صحیح امامت، و نیز جهاد مخلصانه یارانِ وفادار حضرتش در آن زمان سخت، برای دفاع از امامت حقّه، درس بزرگی برای ما است که انکار امامت امام عصر عجل اللّه تعالی فرجه در این زمان، مانند انکار امامت امامان گذشته علیهم السلام است.

به همین میزان، هر چه نسبت به حضرت بقیة اللّه ارواحنافداه، سستی و کم توجهی و غفلت شود، کم توجهی و غفلت نسبت به امامان پیشین صلوات اللّه علیهم را نشان می دهد.

از خدای عزیز حکیم می خواهیم که نعمت معرفت امامان معصوم علیهم السلام را از ما سلب نکند، و روز افرون بدارد.

« 2 ـ گـویا به هـر زبـان »

قطب راوندی در کتاب خرایج چنین نقل می کند:

« اسماعیل سندی گوید: در هند شنیدم که حجّت خدا در میان عـرب است. در طلب وی بیـرون آمـدم. مـرا به حضـرت رضا علیه السلام راهنمایی کردند. نزد ایشان رفتم، در حالی که یک کلمه عربی نمی دانستم. لذا به زبان محلی خودمان سلام کردم. ایشان به همان زبان پاسخ مرا دادند، و ما مشغول گفتگو به همین زبان شدیم.

به ایشان عرض کردم: من در هند شنیدم که حجّت خدا در میان عرب است، و لذا در طلب وی بیرون آمدم. ایشان به همان زبان پاسخ دادند: آری من همان حجّت خدا هستم پس آنچه می خواهی بپرس.

من نیز آنچه می خواستم، پرسیدم. وقتی برخاستم، عرض کردم: من عربی نمی دانم. از خدا بخواهید که آن را به من الهام فرماید، تا بتوانم با عرب ها به وسیله آن زبان صحبت کنم.

آن بزرگوار، دستشان را برروی لب های من کشیدند. پس از آن زمان، من به راحتی می توانم به عربی سخن بگویم ». ⁽¹⁾

محدّث خبیر و کم نظیر، علامه مجلسی قدّس سرّه، یک باب از کتاب ارزشمند بحارالانوار را به این موضوع اختصاص داده، که ائمه اطهار علیهم السلام تمام زبان ها را می دانند و به آن زبان ها سخن می گویند. و در پایان آن می نویسد:

« این حقیقت که ائمه اطهار علیهم السلام ، به زبان های مختلف دانا هستند، مطلبی است روشن، که اخبار در آن موضوع، نزدیک به حدّ تواتر است. و هنگامی که با اخبار عامّه ضمیمه شود، مجالی برای تردید در مورد آنها باقی نمی ماند.

و امّا در مورد علم آن بزرگواران به صناعات (علوم دنیایی و مورد نیاز زندگیِ روزمره مردم) باید گفت که عمومات اخبار مستفیض (فراوان) بر آن دلالت دارد ، چرا که وارد شده که حجّت خدا جاهل نیست ، علاوه بر اینکه در احادیث فراوانی آمده که علم گذشته و آینده ، و علوم تمام پیامبران در اختیار ائمه اطهار علیهم السلام است .از سوی دیگر می دانیم که بیشتر صناعت ها، منسوب به پیامبران علیهم السلام هستند. و اسماء تعلیم شده به آدم علیه السلام ، به همین صناعت ها تفسیر شده است. ضمناً در اخبار معجزات امامان معصوم علیهم السلام ، مواردی فراوان از این گونه علوم آن حجّت های الهی نقل شده است ».⁽¹⁾

« 3 ـ تقـاضـای گنجشـک »

محمّد بن حسن صفار در بصائر الدرجات روایت می کند:

« سلیمان جعفری که از نسل جعفربن ابیطالب است، گوید : همراه حضرت رضا علیه السلام بودم که برروی دیوار خانه ایشان گنجشکی آمد، و در برابر حضرتش قرار گرفت، و شروع به جیک جیک کرد.

حضرت به من فرمودند: ای سلیمان آیا می دانی این گنجشک چه می گوید؟

عرض کردم: خدا و پیامبر او، و فرزند پیامبرش بهتر می دانند. فرمود: این گنجشک می گوید: ماری در لانه ام آمده و می خواهد جوجه ام را بخورد. پس ای سلیمان این چوبدست را بگیر، در لانه این گنجشک برو، و مار را به قتل برسان.

سلیمان گوید: چوبدستی را برگرفتم، به لانه گنجشک رفتم، و مار را کشتم ». ⁽¹⁾

خداوند متعال، در سوره نمل، آیات 18 و 22 ، از سخن