مشخصات کتاب

سرشناسه:خمینی، روح الله، رهبر انقلاب و بنیانگذار جمهوری اسلامی ایران، 1279 - 1368.

عنوان و نام پدیدآور:دیوان امام: سروده های حضرت امام خمینی(ره)/ خوشنویسی اشعار جلیل رسولی.

وضعیت ویراست:[ویراست؟].

مشخصات نشر:تهران: موسسه

تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)، 1383.

مشخصات ظاهری:442 ص.

شابک:9500 ریال (شمیز٬ چاپ پنجم) ؛ 12500 ریال (گالینگور٬ چاپ پنجم) ؛ 20000 ریال ؛ 30000 ریال (چاپ چهل و چهارم) ؛ 300000 ریال: چاپ چهل و پنجم : 964-335-012-6 ؛ 30000 ریال (چاپ چهل و ششم) ؛ 30000 ریال (چاپ چهل و هفتم) ؛ 30000 ریال (چاپ چهل و هشتم) ؛ 30000 ریال (چاپ چهل و نهم) ؛ 40000 ریال (چاپ پنجاه و سوم)

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:چاپ پنجم: پائیز 1374.

یادداشت:چاپ چهلم.

یادداشت:چاپ چهل و چهارم: 1384.

یادداشت:چاپ چهل و پنجم تا چهل و هفتم: 1385.

یادداشت:چاپ چهل و هشتم: 1385.

یادداشت:چهل و نهم : 1386.

یادداشت:چاپ پنجاه و سوم: 1387.

یادداشت:عنوان روی جلد: دیوان امام ٬ مجموعه اشعار امام خمینی سلام الله علیه.

عنوان روی جلد:دیوان امام ٬ مجموعه اشعار امام خمینی سلام الله علیه.

عنوان دیگر:مجموعه اشعار امام خمینی سلام الله علیه.

موضوع:شعر فارسی -- قرن 14

شناسه افزوده:رسولی،جلیل، 1326 -، خوشنویس

شناسه افزوده:موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (س)

رده بندی کنگره:PIR8040 /م99 د9 1383

رده بندی دیویی:8فا1/62

شماره کتابشناسی ملی:م 78-10654

اشاره

«بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ»

دیوان امام

انتظار

از غم دوست در این میکده فریاد کشم

داد رس نیست که در هجر رخش داد کشم

سالها می گذرد، حادثه ها می آید

انتظار فرج از از نیمه خرداد کشم

فهرست

دیباچه/17

مقدمه/33

غزل

عید نوروز/باد نوروز وزیده است به کوه و صحرا***39

حسن ختام/الا یا ایها الساقی! زمی پرساز جامم را***40

جان جهان/به تو دل بستم و غیر تو کسی نیست مرا***41

شرح جلوه/دیده ای نیست نبیند رخ زیبای تو را***42

دریای جمال/سر زلفت به کناری زن و رخسار گشا***43

مسلک نیستی/جز عشق تو هیچ نیست اندر دل ما***44

لب دوست/گرچه از هر دو جهان هیچ نشد حاصل ما***45

خانقاه دل/الا یا ایها الساقی! برون بر حسرت دلها***46

آفتاب نیمه شب/ای خو برخ که پرده نشینی و بی حجاب***47

دریا و سراب/ما را رها کنید در این رنج بی حساب***48

درگاه جمال/هر کجا پا بنهی، حسن وی آنجا پیداست***49

سخن دل/عاشق دوست، ز رنگش پیداست***50

مکتب عشق/ آن که دامن می زند بر آتش جانم ، حبیب است***51

رخ خورشید/عیب از ماست اگر دوست ز ما مستور است***52

عاشق سوخته/پرده بردار ز رخ، چهره گشا، ناز بس است***53

مذهب رندان/ آن که دل بگسلد از هر دو جهان ، درویش است***54

دیدار یار/عشق نگار، سرّ سویدای جان ماست***55

سبوی عاشقان/بر خیز مطربا که طرب آرزوی ماست***56

قبله محراب/خمِ ابروی کجت، قبله محراب من است***57

دریای عشق/افسانه جهان ، دل دیوانه من است***58

فتوای من/سر کوی تو، به جان تو قسم ، جای من است***59

خانه عشق/خانه عشق است و منزلگاه عشاق حزین است***60

هوای وصال/در پیچ و تاب گیسوی دلبر ترانه است***61

پرتو عشق/عشق اگر بال گشاید به جهان حاکم اوست***62

مبتلای دوست/باد صبا! گذر کنی ار در سرای دوست***63

سبوی دوست/عمری گذشت و راه نبردم به کوی دوست***64

سرّ جان/با که گویم راز دل را، کس مرا همراز نیست***65

محفل سوختگان/عاشقم، عاشق و جز وصل تو درمانش نیست***66

مستی عاشق/دلی که آشفته روی تو نباشد، دل نیست***67

حسرت روی/امشب از حسرت رویت دگر آرامم نیست***68

هست ونیست/عالم اندر ذکر تو در شور و غوغا هست و نیست***69

راه و رسم عشق/آن که سر در کوی او نگذاشته ، آزاده نیست***70

قصه مستی/آن که دل خواهد، درون کعبه و بتخانه نیست***71

میگساران/عاشقان روی او را خانه و کاشانه نیست***72

طبیب عشق/غم دل با که بگویم که مرا یاری نیست***73

خرقة تزویر/ماییم و یکی خرقه تزویر و دگر هیچ***74

مژده دیدار/باد بهار مژده دیدار یار داد***75

پرواز جان/گر به سوی کوچه دلدار راهی باز گردد***76

غم یار/باده از پیمانه دلدار هشیاری ندارد***77

اخگر غم/آن که ما را جفت با غم کرد، بنشانید فرد***78

سفر عشق/با دل تنگ به سوی تو سفر باید کرد***79

قبله عشق/بهار شد ، در میخانه باز باید کرد***80

صبح امید/ عشقت اندر دل ویرانه ما منزل کرد***81

عشق دلدار/چشم بیمار تو ای می زده بیمارم کرد***82

دلجویی پیر/دست آن شیخ ببوسید که تکفیرم کرد***83

عشق چاره ساز/حدیث عشق تو باد بهار باز آورد***84

اسرار جان/ ای دوست! پیر میکده از راه می رسد***85

فارغ از علم/فقر، فخر است اگر فارغ از عالم باشد***86

راز نهان/داستان غم من، راز نهانی باشد***87

مژده وصل/گره از زلف خم اندر خم دلبر واشد***88

معجز عشق/ناله زد دوست که راز دل او پیدا شد***89

سرود عشق/بهار آمد و گلزار نور باران شد***90

بهار/بهار آمده که غم از جان برد، غم در دل افزون شد***91

خضر راه/چه شد که امشب از اینجا گذارگاه تو شد؟***92

کتاب عمر/پیری رسید و عهد جوانی تباه شد***93

دعوی اخلاص/گر تو و آدم زاده هستی، «عَلَمَ اَلْاسما» چه شد؟***94

جلوه جمال/کوتاه سخن که یار آمد***95

میلاد گل/میلاد گل و بهار جان آمد***96

کاروان عمر/عمر را پایان رسید و بارم از در، در نیامد***97

لذّت عشق/لذّت عشق تو را جز عاشق محزون نداند***98

جام جم/با گلرخان بگویید ما را به خود پذیرند***99

جلوه جام/ای کاش دوست درد دلم را دوا کند***100

راز مستی/بگشای در که یار زِ خُم نوش جان کند***101

پرده نشین/این قافله از صبح ازل سوی تو رانند***102

سایه لطف/بوی گل آید از چمن، گویی که یار آنجا بود***103

دریای فنا/کاش روزی به سر کوی توام منزل بود***104

طریق عشق/فراق آمد و از دیدگان فروغ ربود***105

مستی نیستی/در محضر شیخ یادی از یار نبود***106

سلطان عشق/گر سوز عشق در دل ما رخنه گر نبود***107

کعبه عشق/از دلبرم به بتکده نام و نشان نبود***108

گواه دل/ساغر از دست ظریف تو گناهی نبود***109

زنجیر دل/جز گل روی تو امید به جایی نبود***110

روز وصل/غم مخور، ایام هجران رو به پایان می رود***111

آتش عشق/کیست کاشفته آن زلف چلیپا نشود***112

راز بگشا/مرغ دل پر می زند تا زین قفس بیرون شود***113

عشق مسیحادم/بلبل از جلوه گل، نغمه داود نمود***114

پرتو حسن/خواست شیطان بد کند با من ولی احسان نمود***115

عاشق دلباخته/سر خُم باد سلامت که به من راه نمود***116

خرقه فقر/بر در میکده ام دست فشان خواهی دید***117

بهار آرزو/بر در میکده ام پَرْسه زنان خواهی دید***118

دیار قدس/دست از دلم بدار که جانم به لب رسید***119

روی یار/این رهروان عشق، کجا می روند زار***120

با که گویم/با که گویم غم دیوانگی خود جز یار***121

باده هوشیاری/برگیر جام و جامه زهد و ریا در آر***122

خُمِ می/دکه عطرفروشی است و یا معبر یار؟***123

دیار دلدار/کورکورانه به میخانه مرو، ای هشیار!***124

پرتو خورشید/مژده ای مرغ چمن، فصل بهار آمد باز***125

مستی عشق/در میخانه به روی همه باز است هنوز***126

سایه سرور/ابرو و مژه او تیر و کمان است هنوز***127

عروس صبح/امشب که در کنار منی خفته چون عروس***128

فنون عشق/جامی بنوش و بر در میخانه شاد باش***129

آواز سروش/بر در میکده پیمانه زدم خرقه به دوش***130

پیر مغان/عهدی که بسته بودم با پیر می فروش***131

آتش فراق/بیدل کجا رود، به که گوید نیاز خویش؟***132

در هوای دوست/من در هوای دوست گذشتم ز جان خویش***133

محرم عشق/وه چه افراشته شد در دو جهان پرچم عشق***134

جلوه دیدار/پرده برگیر که من بار توام***135

محرم اسرار/هیچ دانی که من زار گرفتار توام***136

فصل طرب/دست افشان به سر کوی نگار آمده ام***137

نهانخانه اسرار/بر در میکده از روی نیاز آمده ام***138

آیینه جان/بر در میکنه بگذشته ز جان آمده ام***139

گنج نهان/بر در میکده با آه و فغان آمده ام***140

نیم غمزه/پروانه وار بر در میخانه پر زدم***141

چشم بیمار/من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم***142

شهره شهر/به کمند سر زلف تو گرفتار شدم***143

یاد دوست/یاد روزی که به عشق تو گرفتار شدم***144

آرزوها/در دلم بود که آدم شوم اما نشدم***145

فراق یار/از تو ای می زده در میکده نامی نشنیدم***146

کعبه مقصود/هر جا که شدم، از تو ندایی نشنیدم***147

نسیم عشق/به من نگر که رخی همچو کهربا دارم***148

محراب عشق/جز خم ابروی دلبر، هیچ محرایی ندارم***149

سایه عشق/بی های دوست،ای جان دلم، جانی ندارم***150

جامه دران/من خواستار جام می از دست دلبرم***151

بهار جان/بهار آمد ، جوانی را پس از پیری ز سر گیرم***152

محفل رندان/آید آن روز که خاک سر کویش باشم***153

انتظار/از غم دوست در این میکده فریاد کشم***154

بوی نگار/آن ناله ها که از غم دلدار می کشم***155

شب وصل/یک امشبی که در آغوش ماه تابانم***156

سراپرده عشق/باید از رفتن او جامه به تن پاره کنم***157

شمع وجود/آید آن روز که من هجرت از این خانه کنم***158

خلوت عشاق/فرخ آن روز که از این قفس آزاد شوم***159

شرح پریشانی/درد خواهم ، دوا نمی خواهم***160

همت پیر/رازی است مرا، راز گشایی خواهم***161

جام جان/در دلم بود که جان در ره جانان بدهم***162

صاحبْ درد/ما زاده عشقیم و فزاینده دردیم***163

کعبه دل/تا از دیار هستی در نیستی خزیدیم***164

سر عشق/ما ز دلبستگی حیله گران بی خبریم***165

محرم راز/در غم هجر رخ ماه تو در سوز و گدازیم***166

جام ازل/ما زاده عشقیم و پسر خوانده جامیم***167

بار یار/اکنون که در میکده بسته است به رویم***168

وادی ایمن/من در این بادیه، صاحب نظری می جویم***169

بت یکدانه/خرم آن روز که ما عاکف میخانه شویم***170

می چاره ساز/ساقی به روی من درِ میخانه باز کن***171

راز گشایی/بس کن این یاوه سرایی، بس کن***172

باده حضور/در لقای رخش ای پیر مرا یاری کن***173

ساحل وجود/عاشق روی توام ، دست بدار از دل من***174

ساغر فنا/تا در جهان بُوَد اثر از جای پای تو***175

کعبه در زنجیر/خارِ راه منی ای شیخ ، ز گلزار برو***176

باده عشق/من خراباتیم از من سخن یار مخواه***177

شمس کامل/صف بیارایید رندان، رهبر دل آمده***178

عطر یار/ما ندانیم که دلبسته اوییم همه***179

دریای هستی/در غم عشقت فتادم ، کاشکی درمان نبودی***180

بار امانت/غمی خواهم که غمخوارم تو باشی***181

کاروان عشق/پریشان حالی و درماندگی ما نمی دانی***182

گلزار جان/با که گویم غم دل جز تو که غمخوار منی***183

محرم دل/باز گویم غم دل را که تو دلدار منی***184

محراب اندیشه/باید از آفاق وانفس بگذری تا جان شوی***185

غمزه دوست/جز سر کوی تو ای دوست ندارم جایی***186

خلوت مستان/در حلقه درویش ندیدیم صفایی***187

رباعی

دل خواب/چشم تو و خورشید جهانتاب کجا***191

در وصل/ای دوست ببین حال دل زار مرا***191

طفل طریق/ای پیر طریق دستگیری فرما***192

باده الست/هشیاری من بگیر و مستم بنما***192

هیهات!/فاطی تو و ره به کوی دلبر، هیهات!***193

جمهوری اسلامی/جمهوری اسلامی ما جاوید است***193

فریاد/از درد دلم بجز تو کی با خبر است***194

چراغ فطرت/فاطی که به قول خویش اهل نظر است***194

فریاد ز من/ای پیر! هوای خانقاهم هوس است***195

جمهوری ما/جمهوری ما نشانگر اسلام است***195

ما عرفناک/فاطی که از من نامه عرفانی خواست***196

تشنه پاسخ/ای دوست! هر آن چه هست نور رخ توست***196

پرچم/این عید سعید، عید حزب الله است***197

در یتیم/فاطی که به نور فطرت آراسته است***197

طوطی وار/فاطی که به دانشکده ره یافته است***198

مهمان/هر ذره در این مزرعه میهمان تو هست***198

ایمان/آن را که زمین و آسمانش جا نیست***199

عشق/آن دل که به یاد تو نباشد، دل نیست***199

شیرین/در محفل دوستان بجز یاد تو نیست***200

افسوس!/افسوس که عمر در بطالت بگذشت***200

گمان/افسوس که ایام جوانی بگذشت***201

هستی دوست/جز هستی دوست در جهان نتوان یافت***201

نتوان یافت!/با فلسفه ره به سوی او نتوان یافت***202

طریق/فاطی که طریق ملکوتی سپرد***202

فنا/صوفی! به ره عشق صفا باید کرد***203

حذر/فاطی! به سوی دوست سفر باید کرد***203

سفر/از هستی خویشتن گذر باید کرد***204

حجاب اکبر/فاطی که به علم فلسفه می نازد***204

راه/فصلی بگشا که وصف رویت باشد***205

نشان/فاطی گل بوستان احمد باشد***205

عید/این عید سعید عید اسعد باشد***206

عارف/آن کس که به زعم خویش عارف باشد***206

قبله/ابروی تو قبله نمازم باشد***207

پریشان/تا تکیه گهت عصای برهان باشد***207

رها باید شد!/از هستی خویشتن رها باید شد***208

جلوه حق/موسی نشده کلیم کی خواهی شد***208

فلسفه/فاطی که فنون فلسفه می خواند***209

حجاب/آنان که به علم فلسفه می نازند***209

جفا/فولاد، دلی که آه نرمش نکند***210

لَنْ تَرانی/تا جلوه او جمال را دَک نکند***210

همراز/آن شب که همه میکده ها باز شوند***211

ثنای حق/ذرات جهان ثنای حق می گویند***211

سوی او/ذرات وجود عاشق روی وی اند***212

بی راهه/علمی که جز اصطلاح و الفاظ نبود***212

فروغ رخ/آن کس که رخش ندید ، خفاش بود***213

پند/تا دوست بود تو را گزندی نبود***213

قرار/جز یاد تو در دلم قراری نبود***214

بُت/با چشم منی جمال او نتوان دید***214

آن کیست/آن کیست که روی تو به هر کوی ندید؟***215

راه معرفت/آن کس که ره معرفة الله پوید***215

بی قرار/یاران ! دل دردمند ما را نگرید***216

مهجور/گر اهل نه ای، ز اهل حق خرده مگیر***216

فیض وجود/جز فیض وجود او نباشد هرگز***217

مدعی/از صوفی ها، صفا ندیدم هرگز***217

جوینده تو/ای یاد تو روح بخش جان درویش***218

عقل وعشق/ای عشق! یبار بر سرم رحمت خویش***218

دام دل/افتاده به دام شمع، پروانه دل***219

رسوای تو/پروانه شمع رخ زیبای توام***219

غرق کمال/آن روز که عاشق جمالت گشتم***220

بیگانه عشق/تا روی تو را دیدم و دیوانه شدم***220

چه کنم؟/فرهادم و سوز عشق شیرین دارم***221

کوی دوست/گر بر سر کوی دوست راهی دارم***221

یاد/از دست فراقت برِ کی داد برم***222

از دست تو.../از دست تو در پیش که فریاد برم***222

آن روز/آن روز که ره به سوی میخانه برم***223

مدد نما!/ای دوست! مدد نما که سیری بکنم***223

واله/گر بر سر کوی تو نباشم ، چه کنم***224

گناه/تا چند ز دست خویش فریاد کنم***224

قطره/من پشّه ام از لطف تو طاووس شوم***225

یاران نظری!/یاران نظری که نیک اندیش شوم***225

باغ زیبایی/ای روی تو نوربخش خلوتگاهم***226

فکر راه/طاعت نتوان کرد، گناهی بکنیم***226

شمع محفل/ای روی تو شمع محفل بیماران***227

خورشید جهان/بیدار شو ای یار از این خواب گران***227

طور/ای دوست! مرا خدمت پیری برسان***228

پناهی نرسید!/ای پیر! مرا به خانقاهی برسان***228

راحت دل/ای یاد تو راحت دل درویشان***229

مَستی/سرمست ز باده تو خواهم گشتن***229

بیدار شو!/غیر ره دوست کی توانی رفتن***230

اسیر/فخر است برای من فقیر توشدن***230

دور فکن!/فرهاد شو و تیشه بر این کوه بزن***231

مفتون/دیوانه شو این عقال از پا واکن***231

جمال مطلق/فاطی! ز علایق جهان دل بر کن***232

سایه/ای فر هما بر سر من سایه فکن***232

شادی/ای پیر خرابات! دل آبادم کن***233

ای پیر!/ای پیر! بیا به حق من پیری کن***233

هما/طاووس هما! سایه فکن بر سر من***234

طوفان/فاش است به نزد دوست راز دل من***234

بنما نظری!/ای شادی من ، غصه من، ای غم من!***235

چراغ/ای عقده گشای دل دیوانه من***235

یاد تو/ای یاد تو مایه غم و شادی من***236

راه دیوانگی/فرزانه شو و ز فّر خود غافل شو***236

مجنون شو/ای مرغ چمن ! از این قفس بیرون شو***237

معرفت!/فاطی! تو و حقّ معرفت ، یعنی چه***237

مراد دل/ای پیر! مرا به خانقه منزل ده***238

مجنون/یارب ! نظری و پاکبازانم ده***238

شیفتگان/این شیفتگان که در صراطند همه***239

رهروان/برخیز که رهروان به راهند همه***239

ای مهر!/ای مهر! طلوع کن که خوابیم همه***240

کوی غم/ای دوست! به عشق تو دچاریم همه***240

دوست/غیر از در دوست در جهان کی یابی***241

فرزانه من/از دیده عاشقان ، نهان کی بودی***241

عیان/فارغ اگر از هر دو جهان گردیدی***242

جام/عاشق نشدی اگر که نامی داری***242

ای عشق/ای دیده! نگر رخش به هر بام و دری***243

خبر/ای دوست! به روی دوست بگشای دری***243

.خبر/فاطی! اگر از طارم اعلا گذری***244

اسیر نفس/در هیچ دلی نیست بجز تو هوسی***244

محفل دوست/در محفل دوست نیست جز دود و دمی***245

خار راه/این فلسفه را که علم اعلا خوانی**245

خودبین/گر نیست شوی، کوس انا الحق نزنی***246

لاف انا الحق/تا منصوری، لاف انا الحق بزنی***246

لاف عرفان/طوطی صفتی ولاف عرفان بزنی***247

خورشید/بردار حجاب تا جمالش بینی***247

فارغ/فرخ روزی که فارغ از خویش شوی***248

بردار حجاب/تا کوس انا الحق بزنی ، خودخواهی***248

پناه/فریاد رس ناله درویش تویی***249

قصیده

مدیحه نورین نیرین/ای ازلیّت به تربت مخمر***253

قصیده بهاریه انتظار/آمد بهار و بوستان شد رشک برین***258

در مدح ولی عصر (عج)/دوستان!آمد بهار و فصل عیش و کامرانی***263

مسمّط

در توصیف بهاران/مژده فروردین ز نو بنمود گیتی را مسخر***271

حدیث دل/بر سر کوی تو ای می زده دیوانه شدم***280

ترجیع بند

نقطه عطف/خُم را بگشا به روی مستان***285

قطعات و اشعار پراکنده

جام چشم/تاراج کرد روی گلشن هستی مرا***295

مایه ناز/دست من بر سر زلفین تو بند است امشب***296

نوش باد!/فروغ روی تو در جام می فتاد امشب***297

ناز پرورد/قامتت نازم که از سرو سُهی دلکش تر است***298

آب زندگانی/قدِ دلجویت اندر گلشن حسن***299

باده/ماه رمضان شد، می و میخانه برافتاد***300

اگر بگذارد.../قم بد کی نیست از برای محصّل***301

بلای هجران/هیچ دانی که ز هجران تو حالم چون شد***302

گلبرگ تر/ای پریروی که گلبرگ ترت ساخته اند***303

برای احمد/احمد است از محمّد مختار***304

ناله «هزار»/از سبزه زار چمن بوی نوبهار آید***305

استخاره/بهار آمده دستار زهد پاره کنید***305

پیام بلبل/بوسه زد باد بهاری به لب سبزه به ناز***306

کوثر/بر لب کوثرم ای دوست ولی تشنه لبم***306

دریای وصال/مست صهبای تو می باشم و اندر هوسم***307

خراب چشم/به یاد روی تو بیرون ز آشیانه شدم***307

تکرار مکررّات/ای وازده! ترهات بس کن***308

بشارت باد!/گرفتم ساغری از دست مستی***309

عبادت/عیب خود گویم ، به عمرم من نکردم بندگی***310

علی (ع)/فارغ از هر دو جهانم ، به گل روی علی***311

دخترم/فاطی از فاطمه خواهد سخنی***312

با عشق رخت خلیل را ناری نیست***313

روی تو کعبه دل عشّاق زنده است***313

بسترم بر در میخانه فکن، ای ساقی!***313

کاش از حلقه زلفت گرهی وا می شد***313

شاعر اگر سعدی شیرازی است***314

در غم دوری رویش همه در تاب و تبند***314

حاصل عمر صرف شد، در طلب وصال تو***314

پیوسته تر از ابروی تو یافت نگردد***314

بلبل از دوری گل، ناله و افغان بکند***314

از باد بهار بوی دلدار آمد***314

شرح مختصر اصطلاحات***315

فهرست اعلام***342

شناسنامه سروده ها***345

* دیباچه

اشاره

بِسْمِ اَللّهِ اَلرَّحْمنِ اَلرَّحِیمِ

دیباچه

آشنایان ره عشق درین بحر عمیق***غرقه گشتند و نگشتند به آب آلوده

ارواح مقدس و متعالی برگزیدگان و اولیای الهی، این کبوتران حریم ملکوت . و عندلیبان گلشن لاهوت، که از عالم امر و قرب جوار محبوب ازلی در تنگنای عالم طبع و سراچه ترکیب افتاده و در این دامگاه محنتزای ناسوت گرفتار آمده اند، پیوسته به سان نی از نیستان جدا گشته ، دردمندانه از سینه سوزان ناله اشتیاق بر می آورند و در این غریبستان از دوری یار و دیار شکوه آغاز می کنند. این جانهای آرزومند، طایران گلشن قدس، همواره سر آن دارند که این تخته بندِ تن را بهم در شکنند و از این دامگه حادثه پرگشایند، و به مرجع و منزل نخستین خود، یعنی جوار و قرب رفیق اعلی ، بازگردند و در جایگاه صدق، نزد ملیک مقتدر، مقام گیرند که گفته اند:

هر کسی کو دور ماند از اصل خویش *** باز جوید روزگار وصل خویش

در وصف این محبان، امام عارفان و مقتدای موحدان ، علی ، علیه السلام، فرمود: «اگر نبود اجل محتوم و وقت معین که خداوند بر آنان مقدر ومقرر فرموده، روانهایشان یک چشم بر هم زدن در کالبدشان آرام نمی گرفت. این شیفتگان جمال مطلق چون به درد مهجوری مبتلا گردند، با استمداد از جذبات و عنایات حضرت حق، وبا تصفیه و تزکیه ، څجب را یکی پس از دیگری از میان برمی دارند و به سیر الی الله می پردازند، و با تجلی انوار وحدت از قید کثرت رها می شوند، تا به مرتبه شهود حق رسند و به مقام جمع بعد از فرق نایل آیند.

و اما زبدگانی که برگزیدگان حضرت دوست اند از این مرتبه فراتر می روند، چه آنان در نهایت مراحل سلوک به سیر من الخلق الی الخلق بالحق می پردازند، یعنی، این واصلان و منتهیان را تکلیف و رسالتی است تا مردمان را به سوی مبدأ متعال و کمال اسماء جمال رهنمون گردند . اینان مأمورند تا اعلام هدایت را برافرازند و معالم ارشاد را بر پای دارند و خلق را از ظلمات جهل و گمراهی و درکات استضعاف و ستم برهانند، و آنان را به مقام و جایگاه سعادت و سر منزل سلامت راهبر شوند. از این رو کار این برگزیدگان صعب و دشوار است؛ زیرا از سویی ، میل دلشان متوجه

معبود و محبوب خویش است و مشتاق وصل مدام ؛ و از سویی ، به خلق مشغول اند و از دوام وصل محروم . انبیای عظام و اوصیای کرام و وارثان مقام آن بزرگواران را چنین حالتی است. نقل است که پیامبر اکرم (ص) چون زیاده به کار خلق می پرداخت و از این راه احساس قبض و گرفتگی خاطر می کرد، از پی رهایی از این کدورت و ملال، بلال را می فرمود : قَمْ یا بَلالُ ، فأَرِحْنا بِالصَّلوة (ای بلال برخیز و برای نماز آواز ده و ما را راحت و آسوده ساز. ) و از این ملالت باز رهان .

اولیای الهی، که وارثان میراث انبیایند و نایبان مقام ولایت، چون به اقتضای وظیفه و تکلیف خویش از پی راهنمایی خلق قیام کنند، از فیض خلوت حضور و شهود باز می مانند، از این رو، مترصد و در پی فرصت اند تا دیگر بار به حضرت دوست باز آیند و آینه دل را با صیقل ذکر جلا بخشند؛ هرچند که این مقیمان کوی محبت در بحبوحه اشتغال به امور ظاهر و حل و فصل کار خلایق باز دلشان از ذکر خدا و نجوای با او غافل و فارغ نمی ماند.

امام خمینی ، سلام الله علیه ، را نیز چنین حالتی بود. او در همان حال که دل از گرد هر گونه تعلقی پرداخته بود بار سنگین رسالت و رهبری را به دوش می کشید، و خود را مکلف می دید تا از پی رهایی خلق نهضتی عظیم و قوی بنیان ، پایه ریزد تا مگر خدای عالم آن را به انقلابی عالمگیر منتهی گرداند، آن سان که اساس دیر پای نظام جور و فساد در جهان از ریشه بر افتد و دیگر بار فروغ جانفزای توحید، کران تا گران گیتی را روشن سازد و عدل و آزادی و برابری و برادری ایمانی چهره افسرده عالم را رونق بخشد. امام، گاه که از این وظیفه سنگین فراغتی می یافت، در خلوات و اوقات خاص، به یاری سخنانی موزون آبی بر آتش درون می افشاند و با زبان شعر، حدیث درد فراق را با دلدار یگانه باز می گفت. حضرت امام هرگز سر شعر و شاعری نداشت و خود را به این پیشه سرگرم نساخته بود. آن عاشق صادق هرگاه از ادای وظیفه و رسالت خویش فراغتی حاصل کرده شرح درد مهجوری را در قالب الفاظ و کلمات موزون بر ورق پاره ای رقم زده است. او مقصدش شعر و شاعری نبود بلکه شعر نیز جلوه ای از جلوه های روح بلند و متعالی او بود. شعر او به مثابت «أرِحْنا یا بلال» است. شعر او نجوای عاشقانه ، روح هیجان زده و بی تابی است که در خلوت تنهایی با بکارگیری کلمات ، راز دل دردمند خویش را با محبوب بازگفته و با معبود به راز و نیاز پرداخته است. او قافیه اندیش نبوده و به گفته مولانا هرگاه خون در درونش جوشش کرده از شعر بدان رنگی داده است، آن بزرگ خود در باب شعرگویی خویش فرموده:

باید بحق بگویم که نه در جوانی ، که فصل شعر و شعور است و اکنون سپری شده، و نه در فصل پیری، که آن را هم پشت سر گذاشته ام، و نه در حال ارذل العمر ، که اکنون با آن دست به گریبانم . قدرت شعر گویی نداشتم.

آری شعر امام محصول حالت استغراق و مولود فنای در سبحات جلال و جمال حضرت حق است و نتیجه شهود لقای دلدار.

هر دم از روی تو نقشی زندم راه خیال *** با که گویم که درین پرده چها می بینم

کس ندیدست ز مشک ختن و نافه چین *** آنچه من هر سحر از باد صبا می بینم

چنین شعری که مولد چنان حالتی است، طوری است ورای طور متداول و مرسوم میان شاعران. چنین سخنی ممکن است گاهی در آن برخی تعقیدها و عدول از پاره ای موازین مرسوم زبان، مشهود گردد؛ بنا بر آنچه گفته آمد نباید آن را با معیارهای رایج میان ادیبان و شاعران سنجید این ها شعر نیست، بلکه گدازه های دل سوخته و شعله های جان سودازده ای است که بی هیچ تقید و تکلفی، گهگاه از درون آتشفشان دل آن پیر و مراد فوران کرده و در قالب الفاظ شکل گرفته است.

تا که مستغرق شدم در قعر بحر بیخودی سر به سر دریا شدم نه جوی ماند و نه غدیر

اما آثار منظوم آن حضرت را وجوهی است که می تواند بعضی از آن در این مجال مورد بحث قرار گیرد، از قبیل تعابیر و اصطلاحات و سبک و شیوه آنها و تأثیر از شاعران پیشین و عارفان متقدم، و نظایر این عناوین که بحث تفصیلی در هریک مجال و فرصتی گسترده می طلبد که این مقام را جای آن نیست. از این رو، به الزام و ضرورت به مروری اجمالی و سیری گذرا در این باره بسنده می کنیم.

تعابیر و اصطلاحاتی که در آثار حضرت امام آمده همانهاست که عارفان شاعر و شاعران عارف در اشعار خود آورده اند. عارفان واصل، معانیی را که در احوالِ مشاهده و واردات قلبی یافته و به ذوق حضور آزموده اند در قالب الفاظ و به صورت رمز و استعاره بیان می کنند؛ چه آن مشاهدات و یافته ها به بیان در نمی آید و آن معانی را در کلام نمی توان گنجاند :

معانی هرگز اندر حرف ناید *** که بحر قلزم اندر ظرف ناید

ازاین رو، آنان هرگاه از آن حالات و مقامات و از آن حقایق و معارف خبر دهند، آن را در جامه اشاره و رمز و استعاره در می پوشانند، چنانکه جز ارباب شهود و آشنا به مقامات آنان دیگران چیزی از آن درنمی یابند، و چه بسا که بیگانگان آن مقامات را برخلاف خوانند و به غلط افتند.

اصطلاحاتی است مر ابدال را *** که خبر نَبود از آن غفّال را

برای دفع توهمات و تبیین رموز و کنایات این سخنان است که در شرح این معارف کتابها نگاشته و رساله ها پرداخته اند تا طالب حق با رجوع به آنها مراد از آن اصطلاحات را دریابد. در این معنی فیض کاشانی گوید:

چون مخدّرات معارف و حقایق و پردگیان معانی و دقایق از آن پوشیده تر است که به واسطه وضع و دلالت الفاظ متصدی اظهار آن توان شد، لاجرم به دستیاری امثال و اشباه در ابراز آن کوشیده، و هر حقیقتی را به اسم یکی از محسوسات که مناسبتی با او دارد تعبیر می کنند؛ چون «رخ» و «زلف» و «خط» و «خال» و «چشم» و «ابرو» و «دهان» و «زنّار» و «کفر» و «ترسایی» و غیر آن؛ که هریک از

آن اشاره به معنیی است از معانی حقایق، تا هم اهل معنی از آن حقایق محظوظ گردند، و هم اهل صورت از صورت مجازی آن بی بهره نمانند.

عرفای کامل حقایق را با ذوق و شهود دریافتند، و از برای آنچه به مشاهده آن نایل گردیدند تعابیر و اصطلاحاتی وضع کردند و برای آن یافته ها و واردات عباراتی ساختند، تا بدان وسیله مستعدان را به فهم آن حقایق و اسرار راهبر شوند. شمس مغربی گوید:

اگر بینی در این دیوان اشعار *** خرابات و خراباتی و خمّار

بت و زنّار و تسبیح و چلیپا *** مغ و ترسا و گبر و دیر و مینا

شراب و شاهد و شمع و شبستان *** خروش بربط و آواز مستان

می و میخانه و رند خرابات *** حریف و ساقی و مرد مناجات

نوای ارغنون و ناله نی *** صبوح و مجلس و جام پیاپی

خط و خال و قد و بالا و ابرو *** عَذار و عارض و رخسار و گیسو

مشو زنهار از آن گفتار در تاب *** برو مقصود از آن گفتار دریاب

مپیچ اندر سر و پای عبارت *** اگر بینی ز ارباب اشارت

نظر را نغز کن تا نغز بینی *** گذر از پوست کن تا مغز بینی

اکنون پس از این مقدمه، به مروری بر سروده های آن حضرت می پردازیم. حضرت امام در آثار خویش از اصطلاحات عرفای شامخین و سلف صالح بهره جسته و تعابیر ایشان را در شعر خود به کار برده؛ و گاهی خود از آن مصطلحات مضامین و معانی دیگری قصد کرده است. چنانکه اشارت رفت، شرح و تبیین جمیع مصطلحات در این وجیزه میسور و مقدور نیست، ناگزیر از باب نمونه به چند مورد اکتفا می شود، باشد که طالبان را سودمند افتد و بدانند که مقصود از این دست تعابیر مصادیق محسوس و متعارف نیست، بلکه هریک به حقیقتی اشارت دارد.

یکی از اصطلاحاتی که ارباب معرفت در سخنان خویش آورده اند «رخ» است، که گفته اند مراد از آن تجلی جمالی حضرت حق است که سبب ایجاد اعیان عالم و ظهور اسماء الهی است. و نیز گفته اند مقصود از «رخ» لطف الهی است. فیض درین معنی گوید: «رخ عبارت از تجلی جمال الهی است به صفت لطف؛ مانند «لطیف» و «رئوف» و «توّاب» و «محیی» و «هادی» و «وهّاب». امام کلمه «رخ» را بکرات در سخن خویش آورده:

ای خوب رخ که پرده نشینیّ و بی حجاب *** ای سد هزار جلوه گر و باز در نقاب

با عاقلان بگو که رخ یار ظاهر است *** کاوش بس است این همه در جستجوی دوست

شمس مغربی گوید:

ای جمله جهان در رخ جانبخش تو پیدا *** وی روی تو در آینه کون هویدا

تا شاهد حسن تو در آیینه نظر کرد *** عکس رخ خود دید، بشد واله و شیدا

حافظ گوید:

مردم دیده ما جز به رخت ناظر نیست *** دل سرگشته ما غیر ترا ذاکر نیست

اصطلاح دیگر «زلف» است، که گفته اند کنایه از مرتبه امکانیه از کلیات و جزئیات و معقولات و محسوسات و ارواح و اجسام و جواهر و اعراض است. عراقی گوید: «زلف غیب هویت است که هیچ کس را بدان راه نیست.» فیض گوید: «زلف عبارت از تجلی الهی است به قهر؛ مانند «مانع» و «قابض» و «قهّار» و «مُمیت» و «مضلّ» امام گوید:

سر زلفت به کناری زن و رخسار گشا *** تا جهان محو شود خرقه کشد سوی فنا

در صید عارفان وز هستی رمیدگان *** زلفت چو دام و خال لبت همچو دانه است

عراقی گوید :

زلفش گرهی بگشود بند از دل ما برخاست *** دل جان ز جهان بگرفت در حلقه زلفش بست

مغربی گوید زان زلف پراکنده و زان غمزه فتّان *** پرگشت جهان سر بسر از فتنه و آشوب

دیگر از مصطلحات عرفانی خانه است، که گفته اند عبارت است از نقطه وحدت حقیقی؛ ومراد وحدت ذات است. فیض گوید: «خال عبارت است از نقطه وحدت حقیقیه من حیث الخفاء ، که مبدأ و منتهای کارت اعتباری است، و از ادراک و شعور اغیار محتجب و مخفی است. به امام در این معنی گوید :

من به خال لبت ای دوست گرفتار شدم *** چشم بیمار ترا دیدم و بیمار شدم

گیسوی یار دام دل عاشقان او *** خال سیاه پشت لبش دانه من است

عطار گوید:

در طواف نقطة خالت ز شوق *** چرخْ سرگردان چو پرگاری بود

عراقی گوید:

سودای زلف و خالت جز در خیال ناید *** اندیشه جمالت جز در گمان نگنجد

اصطلاح دیگر «لب» است، که گفته اند مقصود از آن کلام است؛ و نیز اشاره به «نفس رحمانی» است که افاضه وجود بر اعیان می کند. فیض گوید: «لب عبارت است از روان بخشی و جان فزایی که به زبان شرع از آن به «نفخ روح» تعبیر می کنند. امام در این معنی گوید:

شیرین لب و شیرین خط و شیرین گفتار *** آن کیست که با این همه فرهاد تو نیست

سر نهم بر قدم دوست به خلوتگه عشق *** لب نهم بر لب شیرین تو فرهاد شوم

عراقی گوید:

حلاوت لب تو دوش یاد می کردم *** بسا شکر که در آن لحظه در دهان انداخت

حافظ گوید:

آنکه جز کعبه مقامش نَبُد از یاد لبت *** بر در میکده دیدم که مقیم افتادست

اصطلاح دیگر «چشم» است، که گفته اند اشارت به شهود حق است اعیان و استعدادات را؛ و از آن شهود به صفت «بصر» تعبیر می کنند. و در شرح گلشن راز آمده که «بیماری و هستی که از بُعد و فراق و پندارِ خودی روی نموده و از مشاهده جمال جانان عاشقان دلسوخته را محروم می دارد، همه آثار و لوازم چشمِ پر کرشمه اوست.» امام درین معنا آورده:

پیرم ولی به گوشه چشمی جوان شوم *** لطفی که از سراچه آفاق بگذرم

گوشه چشم گشا بر من مسکین بنگر *** ناز کن تاز که این بادیه سامانش نیست

عراقی گوید :

به یک کرشمه که چشمت بر ابروان انداخت *** هزار فتنه و آشوب در جهان انداخت

مغربی گوید :

چو باده چشم تو خوردست دل خراب چراست *** چو خال تست بر آتش جگر کباب چراست

اصطلاح دیگر امی و شراب» است، که مراد از آن غلبات عشق است. فیض گوید:

«شراب عبارت است از ذوق و وجد و حال که از جلوه محبوب حقیقی در اوان غلبه محبت بر دل سالک وارد می شود و سالک را مست و بیخود می کند؛ چه استیلای آن موجب هدم قواعد عقلی و نقض معاقد وهمی اوست.»

امام در این معنی گوید:

من خواستار جام می از دست دلبرم *** این راز با که گویم و این غم کجا برم

الا یا ایّها الساقی ز می پر ساز جامم را *** که از جانم فروریزد هوای ننگ و نامم را

سنایی گوید:

ساقیا دانی که مخموریم در ده جام را *** ساعتی آرام کن این عمر بی آرام را

عطار گوید:

از می عشق تو مست افتاده ام *** بر درت چون خاک پست افتاده ام

اصطلاح دیگر «ابرو» است، که مراد از آن صفات الهی است که حاجب ذاتند و عالم وجود از صفات رونق و بهاء و جمال می گیرد. در سروده های امام آمده:

ابروی تو قبله نمازم باشد *** یاد تو گره گشای رازم باشد

خم ابروی کجت قبله محراب منست ***تاب گیسوی تو خود راز تب و تاب منست

مغربی گوید:

از آن در ابروی خوبان نظر پیوسته می دارم *** که در ابروی هر مهرو نمی بینم جز ابرویش

حافظ گوید :

خمی که ابروی شوخ تو در کمان انداخت *** به قصد جان من زار ناتوان انداخت

همین چند اصطلاح از باب نمونه کافی است. طالبان برای مزید اطلاع می توانند به کتبی که در این باب تألیف شده، و یا کتابی که «مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی» در شرح کامل و مفصل اصطلاحات اشعار امام به نام فرهنگ دیوان امام خمینی (س) به چاپ رسانده است، مراجعه کنند. کوتاه سخن آنکه شعر امام سخن مرجعی است که هرگز رضا نمی دهد سر مویی از مرز آیین و حدود، تخطی شود و کوچک ترین حکمی از احکام شریعت معطل ماند؛ پس نباید سخن او را با سخنان مسندنشینان و داعیه داران عرفان و معرفت قیاس کرد که چنین مقایسه سخت اشتباه است. معظم له در مواضع بسیار از آثار خود به صوفیان دعوی دار و مدعیان ریاکار تاخته و آنان، و شیوه ایشان را مورد نکوهش قرار داده است:

از صوفیها صفا ندیدم هرگز *** زین طایفه من وفا ندیدم هرگز

زین مدعیان که فاش انا الحق گویند *** با خودبینی فنا ندیدم هرگز

صوفی از وصف دوست بی خبر است ***صوفی بی صفا نمی خواهم

آنکه دل بگسلد از هر دوجهان درویش است ***وانکه بگذشت ز پیدا و نهان درویش است

خرقه و خانقه از مذهب رندان دور است *** آنکه دوری کند از این و از آن درویش است

صوفیی کو به هوای دل خود شد درویش *** بنده همت خویش است چسان درویش است

امام حتی عرفان نظری و دل مشغولی در پیچ وخم مباحث و اصطلاحات را سد راه و وقوف درین مرحله را حجاب می داند چنان که مکرر این معنی را در آثار خویش از نظم و نثر به کار برده و در جایی گفته اند:

در جوانی سرگرم به مفاهیم و اصطلاحات پرزرق وبرق شدم، که نه از آنها جمعیتی حاصل شد نه حال؛... «اسفار اربعه»، با طول و عرضش، از سفر به سوی دوست بازم داشت؛ نه از «فتوحات» فتحی حاصل و نه از «فصوص الحکم» حکمتی دست داد، چه رسد به غیر آنها.

از «فتوحاتم» نشد فتحی و از «مصباح» نوری *** هرچه خواهم در درون جامه آن دل فریب است

بشکنیم آینه فلسفه و عرفان را *** از صنم خانه این قافله بیگانه شویم

فارغ از خانقه و مدرسه و دیر شده *** پشت پایی زده بر هستی و فرزانه شویم

* سبک و شیوه امام و تأثیر پیشینیان در آثار ایشان

چنان که می دانیم صاحب نظران و محققان از اهل ادب، طبق ضوابط و معیارهایی، شعر پارسی را به ادوار چهارگانه یعنی دوره های سبک خراسانی و عراقی و هندی و عصر بازگشت منقسم ساخته اند. هرچند این مرزبندی به قطعیت اصول ریاضی نیست اما دارای مشخصاتی است که به طور کلی شیوه و سبک آثار را معین می کند. با همین معیارها می توان گفت شعر امام از نظر شیوه همان سبک عراقی است و آن بزرگ به همان سیاق سخن گفته و به تتبع و پیروی سخنوران سبک عراقی پرداخته است. نکته درخور ذکر اینکه در شعر امام برخی کلمات و واژه ها آمده که متأثر از زبان امروز و ادبیات معاصر است و از بعضی واژگان مضامینی تازه قصد شده است مانند کلمات وابسته و پناهنده در این بیت:

وارستگان به دوست پناهنده گشته اند *** وابسته ای چو من به جهان بی پناه شد

و مثل کلمه شکوفا که در سخن متقدمان نیامده و امروز متداول است:

نوبهار آید و گلزار شکوفا گردد *** بی گمان کوتهی عمر خزان خواهی دید

حضرت امام به پیروی از سخنوران بزرگ غزلهایی به سبک و سیاق آنان سروده است و چون در این مجال محدود ذکر مسطوره های فراوان میسور نیست، به ذکر چند نمونه اکتفا می کنیم.

عطار سروده است:

درد دل را دوا نمی دانم *** گم شدم سر ز پا نمی دانم

امام گفته است:

درد خواهم دوا نمی خواهم *** غصه خواهم نوا نمی خواهم

مولانا گوید:

آن یوسف خوش عذار آمد *** وان عیسی روزگار آمد

امام گوید:

کوتاه سخن که یار آمد *** با گیسوی مشکبار آمد

سعدی گوید:

شادی به روزگار گدایان کوی دوست *** بر خاک ره نشسته به امّید روی دوست

امام گوید:

عمری گذشت و راه نبردم به کوی دوست *** مجلس تمام گشت و ندیدیم روی دوست

سعدی گوید:

یک امشبی که در آغوش شاهد شکرم *** گرم چو عود بر آتش نهند غم مخورم

امام گوید:

یک امشبی که در آغوش ماه تابانم *** ز هرچه در دو جهان هست روی گردانم

عماد فقیه گوید:

پوشیده ام ز آبی و خاکی نیاز خویش *** ظاهر نکرده با در و دیوار راز خویش

امام گوید:

بیدل کجا رود به که گوید نیاز خویش *** با ناکسان چگونه کند فاش راز خویش

حضرت امام (قدس سره) از میان شاعران و سخنوران پارسی زبان التفات و عنایت خاصی

به خواجه شیراز دارد، و در آثار خویش بیشتر به اقتفا و استقبال غزلهای آسمانی «لسان الغیب» پرداخته، که نمونه ای از آن را می آوریم:

حافظ گوید:

یاد باد آنکه سر کوی توام منزل بود *** دیده را روشنی از خاک درت حاصل بود

امام گوید:

کاش روزی به سر کوی توام منزل بود *** که در آن شادی و اندوه مراد دل بود

خواجه گوید:

در همه دیر مغان نیست چو من شیدایی *** خرقه جایی گرو باده و دفتر جایی

امام گوید:

جز سر کوی تو ای دوست ندارم جایی *** در سرم نیست بجز خاک درت سودایی

حافظ گوید:

دوستان عیب من بیدل حیران مکنید *** گوهری دارم و صاحب نظری می جویم

امام گوید:

من درین بادیه صاحب نظری می جویم *** راه گم کرده ام و راهبری می جویم

بسیاری از شاعران غزلهایی با قافیه و ردیف «هیچ» ساخته اند، که از میان آنان دو تن، یعنی شفایی اصفهانی و حزین لاهیجی، با یک ردیف و قافیه و یک بحر «هیچ» را ردیف قرار داده، و عاشق اصفهانی در همان بحر و همان ردیف لیکن با قافیه دیگر غزل ساخته اند.

حکیم شفایی گوید:

ماییم و همین خاطر افگار و دگر هیچ *** در ساخته با راحت و آزار و دگر هیچ

حزین لاهیجی گوید:

ماییم و دل و آرزوی یار و دگر هیچ *** قاصد برسان مژده دیدار و دگر هیچ

عاشق اصفهانی گوید:

در باغ تو حق نفس باد صبا هیچ *** در کوی تو آمد شد بی حاصل ما هیچ

امام گوید:

ماییم و یکی خرقه تزویر و دگر هیچ *** در دام ریا بسته به زنجیر و دگر هیچ

حکیم سبزواری - متخلص به «اسرار» - را غزلی است، با ردیف «عشق»؛ گوید:

نقش دیوان قضا آیتی از دفتر عشق *** آسمان بی سروپایی بود از کشور عشق

امام گوید:

وه چه افراشته شد در دو جهان پرچم عشق *** آدم و جن و ملک مانده به پیچ و خم عشق

تأثیر امام بر ادب معاصر

وجود امام، رضوان ا... علیه ، در جهات مختلف منشأ خیرات و برکات بسیار گردیده و در کلیه شئون جامعه تأثیری ژرف برجای گذاشته اند. نهضتی را که معظم له آغاز کرد تا آنجا که به پیروزی انقلابی عظیم انجامید موجب دگرگونی شگرفی در جمیع امور گردید، از جمله در عرصه ادب و هنر تطور و تحولی ژرف به وجود آورد؛ اهل قلم و شاعران را برانگیخت تا با نگارش مقالات و سرودن اشعار، مفاسد و مطاعن نظام جور و فساد را باز گویند و با این وسیله کارآمد و مؤثر حرکت انقلاب را سرعت بخشند. این تحرک حتی در دوران تبعید آن رهبر آگاه با الهام از سخنان و اعلامیه های آن حضرت ادامه یافت تا در آستانه پیروزی رو به فزونی نهاد و تدریجاً به اوج اعتلا رسید؛ بدانسان که شعارهای پر شور انقلابی از چشمه سار عواطف عامه خلق جوشیدن گرفت و کران تا کران مرزها را درنوردید.

آنان که شاهد آن دوران پر شکوه و آن رستخیز عام بوده اند شور و هیجان و فضای آکنده از عشق و ایمان آن ایام هرگز از خاطرشان محو نخواهد شد. آن روزهای فراموش نشدنی نیز منشأ پدید آمدن آثاری شورانگیز گردید.

پس از پیروزی انقلاب و استقرار حکومت اسلامی، مرزهای ایران زمین به فرمان استکبار مورد تهاجم و تجاوز دشمن واقع شد و خصم بدنهاد از پی امحای انقلاب با همه توان بدین خاک مقدس تاختن آورد که با دم گرم و مؤثر آن مقتدای ربانی امت سلحشور و قهرمان ایران با دلاوریها و حماسه آفرینی ها با دشمن مقابله کرد و با خون مقدس خود نقشی از غیرت و شرف بر صحیفه تاریخ رقم زد که تا ابد بر جای خواهد ماند. این حادثه نیز بابی تازه در ادبیات و هنر گشود و سبب به وجود آمدن آثاری جاوید و ماندگار گشت.

عامل مهم دیگر در تحول ادبی ، مکاتیب و آثار منثور امام است که در شیوه نگارش فصلی تازه باز کرد. هرچند که در این مقام سخن گفتن از نثر امام مورد نظر نیست اما دریغ است فرازی چند از آثار منثور آن عارف بالله را زیب و زیور این مقال نسازیم . حضرت امام در دیباچه پیام خود به حوزه و جامعه روحانیت می نویسد:

سلام بر حماسه سازان همیشه جاوید روحانیت که رساله علمیه و عملیه خود را به دم شهادت و مرکّب خون نوشته اند و بر منبر و وعظ و خطابه ناس، از شمع حیاتشان گوهر شبچراغ

ساخته اند. افتخار و آفرین بر شهدای حوزه و روحانیت که در هنگامه نبرد، رشته تعلقات درس و بحث و مدرسه را بریدند و عقال تمنیات دنیا را از پای حقیقت علم برگرفتند و سبکبالان به مهمانی عرشیان رفتند و در مجمع ملکوتیان شعر حضور سروده اند...

آنان که حلقه ذکر عارفان و دعای سحر مناجاتیان حوزه ها و روحانیت را درک کرده اند در خلسه حضورشان آرزویی جز شهادت ندیده اند.

چنانکه می دانیم در دوران حیات پربرکت آن حضرت از آثار منظوم معظم له، جز قطعاتی پراکنده، منتشر نگردید. پس از ارتحال آن بزرگوار، انتشار نخستین غزل ایشان ذوقی در شاعران و سرایندگان و ارادتمندان آن مراد و پیر برانگیخت تا به اقتفا و استقبال، و تضمین سروده های ایشان بپردازند. اگر محققی در گردآوری و احصای آثاری که به پیروی از اوّلین غزل منتشرشده ایشان سروده شده اهتمام ورزد، آن گاه پدیدار می گردد که تنها همین یک غزل چه تأثیری در ذهنها و اندیشه ها داشته است.

چون آثار منظوم امام، یعنی حکایت شور و حال و ذوق عالمی دینی و مرجعی که خود حافظ احکام شرع و آیین مبین بود و مظهر تقوا و تقدس، انتشار یافت رخنه ای در حصار جمود و تحجر افکند و ظاهربینان را تکان داد، و کسانی از آنان تنبه یافتند که عیب عارفان کردن ناشی از تنگ نظری و تنک بضاعتی است.

ارتحال آن روح قدسی، رستاخیزی بزرگ را باعث گشت و شیفتگان و دلدادگان آن حضرت از شاعران و سخنوران مراثی و غم نامه هایی آکنده از تأثر و مالامال از شور و احساس به سلک نظم درآوردند که به یقین می توان گفت بعد از پیامبر خدا (ص) و ائمه هدی (ع) در فقدان هیچ بزرگی، شاعران این همه سوگنامه و مرثیه نسروده و این چنین دردمندانه سخن نگفته اند، سروده هایی که در میان آنها آثاری بس شیوا و رسا وجود دارد که از ذخایر گنجینه شعر پارسی بشمار می آید و در تاریخ ادب این دیار بر جای خواهد ماند.

در پایان یادآوری چند نکته به نظر ضروری رسید:

1 - معظم له گاه در برخی از اشعار خود تصرفاتی کرده بر روی حرف و کلمه ای قلم کشیده و به جای آن، حرف و کلمه ای دیگر مرقوم داشته، و برخی از اشعار را نیز بازنویسی کرده اند.

2- از آنجا که سروده های بسیاری در قالبهای گوناگون، همانند غزل، قصیده ، مثنوی، رباعی ، قطعه ، مسمط، وترجیع بند، از حضرتش به جا مانده و اکنون همه آنها یکجا به طبع می رسد تدوین و ترتیبی خاص بدانها داده شده است، از این قرار: نخست (غزلها قرار دارد، زیرا کمیت آن از دیگر قالبها بیشتر است؛ پس از آن به ترتیب: ارباعی ها، قصیده هاه ،

مسمط ها»، «ترجیع بند»، و «قطعات و اشعار پراکنده . کلیه قالبها به ترتیب حروف «روی» مرتب شده ، و شعر های متفرقه دیگر نیز بر همین ترتیب نظم یافته است.| 3- واحد ادبیات، مؤسسه، بخشی به عنوان «شناسنامه سروده های تنظیم کرده و در پایان دیوان

افزوده است؛ در این بخش ویژگیهای فنی هر شعر، از نظرگاه عروض و قافیه و بدیع و معانی و بیان و سبک شناسی - به دقت و اختصار - بیان گردیده است؛ بدین ترتیب:

همچنین اصطلاحات خاصی که امام در اشعار خود به کار برده اند، به اختصار و اجمال شرح شده است .

4- حضرت امام در دوران جوانی غزلیات فراوانی سروده بودند و آنها را در دفتری نیز گرد آورده بودند؛ متأسفانه در جریان سفرهای پیاپی ، این دفتر مفقود گردید. پس از آن نیز سروده هایی از ایشان در دست بود که برخی به خط خود ایشان ثبت دفتر گردیده بود، و تعدادی نیز به وسیله همسر گرامیشان استنساخ شده در دفترچه ای گردآوری شده بود ؛ این دفتر نیز در جریان تغییر مکرر محل سکونتشان مفقود گردید. برخی از دست نوشته های باقیمانده، در پی هجوم مأموران ساواک به منزل و کتابخانه شخصی ایشان از دست رفت؛ اما نسخه ای چند از آثار منظوم قدیمی ایشان، که در دست ارادتمندان و دوستان آن حضرت چونان امانتی ارزشمند نگاهداری می شده، به تدریج برای «مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی» ارسال گردید، که این آثار در مجموع برای دیوان شعری که اکنون طبع آن به پایان رسیده است دستمایه مهمی گردید. پس از پیروزی انقلاب اسلامی، حضرت امام بنا به خواهش و اصرار فراوان بانو فاطمه طباطبایی، همسر فرزند گرامی ایشان - حضرت حجت الاسلام و المسلمین حاج سید احمد خمینی - اشعاری در قالبهای متنوع و با مضامین عرفانی سرودند که خوشبختانه همه نسخه های خطی این سروده ها در مؤسسه نگهداری می شود. بخشی از این سروده ها پس از رحلت امام در چند دفتر با عناوین: سبوی عشق، باده عشق، نقطه عطف، و محرم راز منتشر گردید، و اکنون

تمامی سروده های اخیر امام و آثار به دست آمده از سروده های قدیم آن حضرت در این مجموعه به علاقمندان ادب و عرفان اسلامی تقدیم می گردد. ضمنا مقدمه بانوی گرامی، فاطمه طباطبایی، بر مجموعه باده عشق، که در آن از انگیزه امام در سرودن اشعار و غزلیات اخیرشان سخن گفته اند، در پی این دیباچه درج گردیده است.

حال که آن امام عاشقان و مقتدای عارفان رخت به دیار ملکوت کشیده و در جوار رفیق اعلی آرمیده است، مجموعه آثار منظوم آن حضرت در یک مجلد در دسترس مشتاقان و ارباب معرفت قرار می گیرد. امید است که حقایق و معارف آن، سالکان الی اللّه را چراغ راه و عارفان را شمع جمع و مناجاتیان را ذکر خلوت انس باشد. اینک آن روح قدسی، که اسلام را از پس قرنها غربت و هوان تجدید کرد و دیگربار سبب شکوه و عزت مسلمین گشت، در رضوان الهی و جایگاه صدق، نزد ملیک مقتدر، مقام گرفته و آن نفس مطمئنه در جوار محبوب مأوا گزیده، بر روان تابناکش صلوات و سلام نثار می کنیم و بر تربت منوّر او درود و تحیت می فرستیم. جَزاهُ اللّه عَنِ الإسْلامِ وَ الْمُسْلمین خَیْرَ الْجَزاء.

واحد ادبیات مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی

نفَحاتُ وَصْلِکَ اَوْقَدَتْ جَمَرات شَوْقِکَ فِی الحَشا *** ز غمت به سینه کم آتشی که نزد زبانه کَما تَشّا

تو چه آیتی به جهانیان که صدای صیحه قدسیان *** گذرد ز ذَرْوَهْ لامُکان که خوشا جَمال ازل، خوشا

امام عزیزم، مرشد و مرادم!

مسئولان نشر آثارت از من خواسته اند تا دانسته های خود را پیرامون نحوه ی سرودن اشعار عارفانه ات بنگارم تا دریچه ای به یکی از ابعاد وجودت پیش چشم مشتاقانت بازگردد؛ امّا چون قلم به دست می گیرم، غم فقدانت امانم نمی دهد و اندوه هجرانت رهایم نمی کند، آخر خانه ی ما را بی تو نوری و فروغی نیست، جای جای خانه، نشان از تو دارد و شمیم وجودت همه جا را آکنده است. علی کوچکت پیوسته تو را می جوید و همواره از تو می پرسد و، از آنجا که به او گفته ایم تو در آسمانهایی همیشه به شوق دیدارت به آسمان و ستارگان خیره می شود.

اکنون بیش از سه ماه از سفر روحانی تو می گذرد و همه روزه مشتاقان تو در حسینیّه و خانه ات گرد هم می آیند و عاشقانه می نالند و عاجزانه می گریند و رهگذرت را از خانه تا حسینیّه گلریزان می کنند.

پدرم ! تو که از حال عاشقانت آگاه بودی، تو که از جان شیفته ام خبر داشتی و می دانستی که من شیدا و بیقرار تو هستم، چگونه تنهایم گذاشتی آخر آن عمری را در پرتو وجود تو سپری کرده در ظلمات چگونه تواند زیست؟!

در این شب سیاهم گم گشته راه مقصود *** از گوشه ای برون آی ای کوکب هدایت!

شرح این هجران و این خون جگر را به فرصتی دیگر می گذارم و به آنچه خواسته اند می پردازم، که:

جان پرور است قصه ارباب معرفت *** رمزی برو بپرس و حدیثی بیا بگو

زمانی که به اقتضای رشته تحصیلی ، یکی از متون فلسفی را می خواندم ، بعضی عبارات دشوار و مبهم کتاب را در مواقع مناسب با حضرت امام (قدس سره) در میان می گذاشتم. این پرسش و پاسخ به جلسه درس بیست دقیقه ای تبدیل شد، تا یک روز صبح که برای شروع درس خدمت ایشان رسیدم دریافتم که ایشان با یک رباعی به طنز هشدارم داده اند:

فاطی! که فنون فلسفه می خواند *** از فلسفه فاء و لام و سین می داند

امید من آنست که با نور خدا *** خود را ز حجاب فلسفه برهاند

پس از دریافت این رباعی، اصرار مجدّانه من آغاز شد و درخواست ابیات دیگری کردم. و چند روز بعد:

فاطی! بسوی دوست سفر باید کرد *** از خویشتن خویش گُذر باید کرد

هر معرفتی که بوی هستی تو داد *** دیوی است به رَه، از آن حذر باید کرد

تقاضای مدام من کم کمک مؤثر می نمود، چرا که چندی بعد چنین سرودند:

فاطی: تو و حقّ معرفت! یعنی چه؟! *** دریافت ذات بی صفت، یعنی چه؟!

ناخوانده «الف» به «یا» نخواهی ره یافت *** ناکرده سلوک، موهبت یعنی چه؟!

این پندآموزی و روشنگری امام را که در قالب رُباعی و در نهایت ایجاز آمده بود به جان نیوشیدم و آویزه ی گوش کردم و سرمست از حلاوت آن شدم، ناگاه دریافتم که نظیر چنین پیامهایی در باب معرفت، دریغ است ناگفته ماند و نهفته گردد. لذا با سماجت بسیار از ایشان خواستم که سررشته ی کلام و سرودن پیام را رها نکنند. اعتراف می کنم که لطف بی کران آن عزیز چنان بود که جرأت اصرارم می داد و هر دم بر خواهشهای من می افزود. تا آنجا که درخواست سرودن غزل کردم و ایشان عتاب کردند که: «مگر من شاعرم؟!». ولی من همچنان به مراد خود اصرار می ورزیدم و پس از چند روز چنین شنیدم:

تا دوست بود، تو را گزندی نبود *** تا اوست، غبار چون و چندی نبود

بگذار هرآنچه هست و او را بگزین *** نیکوتر از این دو حرف پندی نبود

عاشق نشدی اگر که نامی داری *** دیوانه نه ای اگر پیامی داری

مستی نچشیده ای اگر هوش تو راست ما را بنواز تا که جامی داری

روزها می گذشت و امام بهای خواهشهای ملتمسانه ام را هر از چندگاه با غزلی یا نوشته ای می پرداختند.

در این مرحله بود که دیگر هیچ درنگی را روا نداشتم. نخست مجموعه ی رباعیها را به همسرم احمد نشان دادم که او نیز با شوقی وافر مرا به پی گیری امر واداشت سپس دفتری خدمت امام بردم و از ایشان تقاضا کردم به تناسب حال، سروده ها، نصایح و اشارات عارفانه ی خود را در آن دفتر مرقوم دارند.

... و چنین بود که آن کریم، درخواست مرا اجابت کرد و از خوان معرفت و کرامت خویش توشه ای نصیبم فرمود و مرا مکتوبی بخشید که به غزلی ختم می شد و جواب مثبتی به درخواست مصرّانه من بود.

اینک ثمره ی آن تلاشها، یعنی: این میراث گرانقدر را در اختیار مؤسّسه ی محترمی که آثار او را دنبال می کند می گذارم تا به عاشقان امام هدیه کند و، جان مشتاقانش را با زلال این چشمه سار سیراب سازد. در این زمینه گفتنی های دیگری دارم که اگر خداوند فرصتی بخشد بازگو خواهم کرد.

در غم او روزها بیگاه شد *** روزها با سوزها همراه شد

روزها گر رفت، گو: رو، باک نیست *** تو بمان ای آنکه چون تو پاک نیست

فاطمه طباطبایی 1368/6/23

غزل

اشاره

عید نوروز

باد نوروز وزی---ده است به کوه و صحرا *** جامه عی---د بپ---وشن---د، چه شاه و چه گدا

بلبل باغ جنان را نب---ود راه به دوست *** نازم آن مط---رب مجل---س ک---ه بود قبله نما

صوفی و عارف ازین بادیه دور افت-ادند *** ج--ام می گیر ز مط--رب، که رَوی سوی صفا

همه در عید به صحرا و گلستان بروند *** من س--رمست، ز میخ---انه کن---م رو به خدا

عید نوروز مبارک به غن----ی و درویش *** ی------ار دل-----دار، ز بتخ---ان----ه دری را ب---گشا

گر مرا ره به در پیر خ------رابات دهی *** ب--ه سر و جان به سویش راه نوردم نه به پا

سالها در صف ارب------اب عمائم بودم *** ت---ا ب---ه دل---دار رسیدم ن---کنم ب-----از خ--طا

حُسنِ ختام

اَلا یا ایُّها الساقی ز می پُر ساز جامم را *** که از جانم فروریزد هوای ننگ و نامم را

از آن می ریز دَر جامم که جانم را فنا سازد *** بُرون سازد ز هستی هسته نیرنگ و دامم را

از آن می ده که جانم را ز قید خود رها سازد *** به خود گیرد زمامم را فروریزد مقامم را

از آن می ده که در خلوتگه رندان بی حرمت *** بهم کوبد سجودم را بهم ریزد قیامم را

نبودی در حَریم قدس گل رویان میخانه *** که از هَر روزنی آیم گلی گیرد لجامم را

روم دَر جرگه پیران از خود بی خبر شاید *** بُرون سازند از جانم به می افکار خامم را

تو ای پیک سبک باران دریای عَدم از من *** به دَریادارِ آن وادی رَسان مدح و سَلامم را

بساغر ختم کردم این عَدم اندر عَدم نامه *** به پیر صُومعه برگو ببین حُسن ختامم را

جان جهان

به تو دل بستم و غیر تو کسی نیست مرا *** جُز تو ای جان جَهان دادرسی نیست مرا

عاشق روی توام ای گُل بی مثل و مثال *** به خدا غیر تو هرگز هوسی نیست مرا

با تو هستم ز تو هرگز نشدم دور، وَلی *** چه توان کرد که بانگ جرسی نیست مرا

پَرده از روی بینداز بجان تو قسم *** غیر دیدار رُخت مُلتمسی نیست مرا

گر نباشی برم ای پردگی هَرجائی *** ارزش قُدس چو بال مگسی نیست مرا

مده از جنّت و از حور و قصورم خبری *** جز رُخ دوست نظر سوی کسی نیست مرا

شرحِ جلوه

دیده ای نیست نبیند رخ زیبای تو را *** نیست گوشی که همی نشنود آوای تو را

هیچ دستی نشود جز بر خوان تو دراز *** کس نجوید به جهان جز اثر پای تو را

رهرو عشقم و از خرقه و مسند بیزار *** به دو عالم ندهم روی دل آرای تو را

قامت سرو قدان را به پشیزی نخرد *** آنکه در خواب ببیند قد رعنای تو را

به کجا روی نماید که تواش قبله نه ای؟ *** آنکه جوید به حرم، منزل و ماوای تو را

همه جا منزل عشق است؛ که یارم همه جاست *** کور دل آنکه نیابد به جهان، جای تو را

با که گویم که ندیده است و نبیند به جهان *** جز خم ابرو و جز زلف چلیپای تو را

دکه علم و خرد بست، درِ عشق گشود *** آنکه می داشت به سر علّت سودای تو را

بشکنم این قلم و پاره کنم این دفتر *** نتوان شرح کنم جلوه والای تو را

دریای جمال

سر زُلفت به کناری زن و رُخسار گشا *** تا جَهان محو شود، خرقه کشد سوی فنا

بسر کوی تو ای قبله دل؛ راهی نیست *** ورنه هرگز نشوم راهیِ وادیّ «مِنا»

از صفای گل روی تو هرآن کس بَر خورد *** بَرکَنَد دل ز حریم و نکُنَد رو به «صفا»

طاق ابروی تو محرابِ دل و جان من است *** من کجا و تو کجا؟ زاهد و محراب کجا؟

ملحد و عارف و دَرویش و خراباتی و مست *** همه در اَمرِ تو هستند و تو فرمانفرما

خرقه صوفی و جامِ می و شمشیر جهاد *** قبله گاهی تو و این جُمله همه قبله نما

رسم آیا به وصالِ تو که دَر جان منی؟ *** هجر روی تو که دَر جان منی، نیست روا!

ما هَمه موج و تو دریای جمالی، ای دوست! *** موج دریاست، عجب آنکه نباشد دریا

مسلکِ نیستی

جُز عشق تو هیچ نیست اندر دل ما *** عشق تو سرشته گشته اندر گِل ما

«اسفار» و «شفاء» ابن سینا نگشود *** با آن همه جرّ و بحثها مُشکِل ما

با شیخ بگو که راه من باطِل خواند *** بر حقّ تو لبخند زند باطِل ما

گر سالک او منازلی سیر کند *** خود مسلک نیستی بود منزل ما

صد قافله دل بار بمقصد بستند *** بر جای بماند این دل غافِل ما

گر نوح ز غرق سوی ساحل ره یافت *** این غرق شدن همی بوَد ساحِل ما

لب دوست

گرچه از هر دو جهان هیچ نشد حاصل ما *** غم نباشد، چو بود مهر تو اندر دل ما

حاصل کوْن و مکان، جمله ز عکس رُخ توست *** پس همین بس که همه کوْن و مکانْ حاصِل ما

جمله اسرار نهان است درونِ لب دوست *** لب گشا، پرده برانداز از این مُشکل ما

یا بُکش یا برهان زین قفس تنگ مرا *** یا برون ساز ز دل این هوس باطل ما

لایق طوْف حریم تو نبودیم اگر *** ازچه رو پس ز محبّت بسرشتی گِل ما؟

خانقاهِ دل

الا ی----ا ایها الس---------اقی! برون بر حسرت دلها *** ک--ه جامت حل نماید یکسره اسرار مش--کلها

ب------ه «م----ی»، ب-------ربند راه عقل را از خانقاه دل *** ک----ه این دارالجنون هرگز نباشد ج--ای عاقلها

اگر دل بسته ای بر عشق جانان، جای خالی کن *** که این میخانه ه--رگز نیست جز ماوای بیدلها

ت------و گ--ر از نشئه می کمتر از آنی به خود آیی *** ب-------رون ش-و بید رنگ از مرز خل-وتگاه غافلها

چ------ه از گلهای باغ دوست رنگ آن صنم دیدی *** ج---دا گشتی ز ب--اغ دوست دریاها و ساحلها

ت--------و راه جنت و فردوس را در پیش خود دیدی *** ج---دا گشتی ز راه ح-ق و پیوستی به باطلها

اگ-------ر دل داده ای بر ع-------الم هستی و بالاتر *** به خود بستی ز تار عنکبوتی بس سلاسلها

آفتاب نیمه شب

ای خوب رُخ که پرده نشینی و بی حجاب *** ای صد هزار جلوه گر و باز در نقاب

ای آفتاب نیمه شب ای ماه نیمروز *** ای نجم دوربین که نه ماهی نه آفتاب

کیهان طلایه دارت و خورشید سایه ات *** گیسوی حور خیمه ناز تو را، طناب

جانهای قُدسیان همه در حسرتت بسوز *** دلهای حوریان همه در فُرقتت کباب

انموذَج جمالی و اُسطوره جلال *** دریای بی کرانی و عالم همه سراب

آیا شود که نیم نظر سوی ما کُنی *** تا پر گشوده، کوچ نماییم از این قباب

ای جلوه ات جمالْ دهِ هرچه خوب برو *** ای غمزه ات هلاکْکُنِ هرچه شیخ و شاب

چشم خراب دوست، خرابم نموده است *** آبادی دو کون به قُربانِ این خراب

دریا و سراب

ما را رها کُنید در این رنج بی حساب *** با قلب پاره پاره و با سینه ای کباب

عُمری گذشت در غم هجران روی دوست *** مُرغم درون آتش و ماهی بُرونِ آب

حالی نشد نصیبم از این رنج و زندگی *** پیری رسید غرق بطالت پس از شباب

از درس و بحث مدرسه ام حاصِلی نشد *** کی می توان رسید بدریا ازین سراب

هرچه فراگرفتم و هرچه ورق زدم *** چیزی نبود غیر حجابی پس از حجاب

هان ای عزیز! فصل جوانی بهوش باش! *** در پیری از تو هیچ نیاید بغیر خواب

این جاهِلان که دعوی ارشاد می کنند *** در خرقه شان بغیر «منم» تحفه ای میاب

ما عیب و نقص خویش و کمال و جمال غیر *** پنهان نموده ایم چو پیری پسِ خضاب

دَم در نیار و دفتر بیهوده پاره کن *** تا کی کلام بیهُده گُفتار ناصواب

درگاهِ جمال

هر کُجا پا بنهی حُسن وی آنجا پیداست *** هر کُجا سر بنهی سجده گه آن زیبا است

همه سرگشته آن زلف چلیپای ویند *** در غم هجر رُخش این همه شور و غوغا است

جُمله خوبان بَرِ حُسن تو سجود آوردند *** این چه رنجی است که گنجینه پیر و بُرنا است

عاشقان صدرنشینان جهان قُدسند *** سرفراز آنکه بدرگاه جمال تو گدا است

فارغ از ما و منست آنکه بکوی تو خزید *** غافل از هر دوجهان کی به هوای من و ما است؟!

برکن این خِرقه آلوده و این بُت بشکن! *** به در عشق فرود آی که آن قبله نما است

سخن دل

عاشق دوست ز رنگش پیداست *** بی دلی از دل تنگش پیداست

نتوان نرم نمودش به سخن *** این سخن از دل سنگش پیداست

از در صُلح بُرون ناید دوست *** دیگر امروز ز جنگش پیداست

می زده ست از رُخ سُرخش پُرسید *** مستی از چشم قشنگش پیداست

یار امشب پی عاشق کشی اَست *** من نگویم؛ ز خدنگش پیداست

رازِ عِشق تو نگوید «هندی» *** چه کُنم من، که ز رنگش پیداست

مکتب عشق

آنکه دامن می زند بر آتش جانم، حبیب است *** آنکه روزافزون نماید دردِ من، آن خود طبیب است

آنچه روح افزاست جام باده از دست نگار است *** نی مُدرّس، نی مُربّی، نی حکیم و نی خطیب است

سرّ عشقم، رمز دردم در خم گیسوی یار است *** کی به جمعِ حلقه صوفیّ و اصحابِ صلیب است؟!

از «فتوحاتم» نشد فتحی و از «مصباح»، نوری *** هرچه خواهم در درونِ جامه آن دل فریب است

درد می جویند این وارستگانِ مکتب عشق *** آنکه درمان خواهد از اصحاب این مکتب غریب است

جُرعه ای می خواهم از جام تو تا بی هوش گردم *** هُوشمند از لذّتِ این جُرعه می بی نصیب است

موج لُطف دوست در دریای عشقِ بی کرانه *** گاه در اوج فراز و گاه در عمق نشیب است

نرخ خورشید

عیب از ما است اگر دوست ز ما مستور است *** دیده بگشای که بینی همه عالم طور است

لاف کم زن که نبیند رُخ خورشیدِ جهان *** چشم خفّاش که از دیدن نوری کور است

یا رب این پرده پندار که در دیده ماست *** باز کن تا که ببینم همه عالم نور است

کاش در حلقه رندان خبری بود ز دوست *** سخن آنجا نه ز ناصر بُود، از «منصور» است

وای اگر پرده ز اسرار بیفتد روزی *** فاش گردد که چه در خرقه این مهجور است

چه کُنم تا به سر کوی توام راه دهند *** کاین سفر توشه همی خواهد و این ره دور است

وادی عشق که بی هوشی و سرگردانی است *** مُدّعی در طلبش بوالهوس و مغرور است

لب فروبست هرآن کس رُخ چون ماهش دید *** آنکه مدحت کُند از گفته خود مسرور است

وقت آن است که بنشینم و دم در نزنم *** به همه کون و مکان مدحت او مسطور است

عاشق سوخته

پرده بردار ز رخ ، چهره گشا ناز بس است *** ع-اشق سوخته را دیدن رویت هوس است

دست از دامنت ای دوست ، نخواهم برداشت *** تا م-ن دل ش-ده را یک رمق و یک نفس است

هم--ه خوبان برِ زیبایی ات ای مایه حُسن *** فی المثل ، در برِ دریای خروشان چو خس است

م-رغ پ-ر سوخته را نیست نصیبی ز بهار *** ع-رصه جولانگه زاغ است و نوای مگس است

داد خواه-م ، غم دل را به کجا عرضه کنم ؟ *** که چو من دادستان است و چو فریاد رس است

این هم-ه غلغل و غوغ-ا که در آفاق بوَد *** س-وی دل-دار، روان و همه بانگ جرس است

مذهب رندان

آنکه دل بگسلد از هر دو جهان درویش است ***آنکه بگذشت ز پیدا و نهان درویش است

خرقه و خانقه از مذهب رندان دور است *** آنکه دوری کُند از این و از آن درویش است

نیست درویش که دارد کُله درویشی *** آنکه نادیده کُلاه و سر و جان درویش است

حلقه ذکر میارای که ذاکر یار است *** آنکه ذاکر بشناسد بعیان، درویش است

هرکه در جمع کسان دعوی درویشی کرد *** به حقیقت نه که با ورد زبان درویش است

صوفی ای کو به هوای دل خود شد درویش *** بنده همّت خویش است چسان درویش است

دیدار یار

عشق نگار، سرّ سُویدایِ جان ماست *** ما خاکسار کوی تو تا در توان ماست

با خُلدیان بگو که شما و قصور خویش *** آرامِ ما به سایه سرو روان ماست

فردوس و هرچه هست در آن قسمت رقیب *** رنج و غمی که می رسد از او از آن ماست

با مُدعی بگو که تو و جنّت النّعیم *** دیدار یار، حاصل سرّ نهان ماست

ساغر بیار و باده بریز و کرشمه کُن *** کاین غمزهْ روح پرورِ جان و روان ماست

این باهُشان و علم فروشان و صوفیان *** می نشنوند آنچه که وردِ زبان ماست

سَبوی عاشقان

برخیز مُطربا که طرب آرزوی ماست *** چشم خرابِ یار وفادار سوی ماست

دیوانگی عاشق خوبان ز باده است *** مستی عاشقان خدا از بسوی ماست

ما عاشقان ز قُلّه کوه هدایتیم *** روح الامین به «سدره» پی جستجوی ماست

گلشن کنید میکده را ای قلندران! *** طیر بهشت می زده در گفتگوی ماست

با مُطربان بگو که طرب را فزون کنند *** دست گدای صومعه بالا به سوی ماست

ساقی بریز باده گلگون به جام من *** این خُم پُر ز می سبب آبروی ماست

باد بهار پرده رخسار او گشود *** سُرخی گل ز دلبر آشفته روی ماست

ای پردگی که جلوه ات از عرش بگذرد *** مهر رُخت عجین به بُن موی موی ماست

قبله ی محراب

خم ابروی کجت قبله ی محراب من است *** تاب گیسوی تو خود راز تب و تاب من است

اهل دل را به نیایش اگر آدابی هست *** یاد دیدار رُخ و موی تو، آداب من است

آنچه دیدم ز حریفان، همه هشیاری بود *** در صف می زده، بیداری من خواب من است

در یَم علم و عمل، مدعیّان غوطه ورند *** مستی و بیهُشی می زده گرداب من است

هر کسی از گُنهش پوزش و بخشش طلبد *** دوست در طاعت من غافر و توّاب من است

حاشَ لِلَّهْ که: جز این ره، ره دیگر پویم *** عشق روی تو سرشته به گل و آب من است

هر کسی از غم و شادی است نصیبی او را *** مایه ی عشرت من جامِ می ِ ناب من است.

دریای عشق

افسانه جهان دل دیوانه من است *** در شمع عشق سوخته، پروانه من است

گیسوی یار دام دل عاشقان اوست *** خال سیاه پُشت لبش دانه من است

غوغای عاشقان رُخ غمّاز دلبران *** راز و نیازها همه در خانه من است

کوی نکوی میکده باب صفای عشق *** طاق و رواق روی تو کاشانه من است

فریاد رعد ناله دل سوز جان من *** دریای عشق قطره مستانه من است

تا شد به زلف یار، سر شانه آشنا *** مسجود قدسیان همگی شانه من است

فتوای من

سر کوی تو، به جان تو قسم جای من است *** به خم زلف تو، در میکده مأوای من است

عارفانِ رُخ تو جمله ظَلومند و جَهول *** این ظلومیّ و جهولی سَرْ و سودای من است

عاشق روی تو حسرت زده اندر طلب است *** سر نهادن به سر کوی تو فتوای من است

عالم و جاهل و زاهد همه شیدای تواند *** این نه تنها رقم سرّ سُویدای من است

رُخ گشا، جلوه نما، گوشه چشمی انداز *** این هوای دل غم دیده شیدای من است

مسجد و صومعه و بُتکده و دیر و کنیس *** هرکجا می گذری یاد دل آرای من است

در حجابیم و حجابیم و حجابیم و حجاب *** این حجاب است که خود راز مُعمّای من است

خانه عشق

خانه عشق است و منزلگاه عشّاق حزین است *** پایه آن برتر از دروازه عرشِ برین است

این سرا بارافکن میخوردگان راه یار است *** با پریشان حالی و مستی و بیهوشی قرین است

از جهان هستی و ملک جهان بینی برون است *** با گروه نیستی جویان عاشق همنشین است

مسکن سوداگرانِ روی یار گُل عذار است *** مرکز دلدادگان آن نگار مه جبین است

پرده داران حرم فرمانروایان طریقند *** بانی این بارگه آواره از روی زمین است

عاکف این کعبه وارسته ز مدح این و آنست *** خادم این میکده دور از ثنای آن و این است

هوای وصال

در پیچ و تاب گیسوی دلبر ترانه است *** دل برده فدایی هر شاخ شانه است

جان در هوای دیدن رخسار ماه توست *** در مسجد و کنیسه نشستن بهانه است

در صید عارفان و ز هستی رمیدگان زلفت چو دام و خال لبت همچو دانه است

اندر وصٰال روی تو ای شمس تابناک *** اشکم چو سیل جانب دَریا روانه است

در کوی دوستْ فصل جوانی به سر رسید *** باید چه کرد این هَمه جور زمانه است

امواج حُسن دوست چو دریای بی کران *** این مستِ تشنه کامْ غمش در کرانه است

میخانه دَر هوای وصٰالش طرب کُنان *** مُطرب به رقص و شادی و چنگ و چَغانه است

پرتو عشق

عشق اگر بال گُشاید به جهان حاکم اوست *** گَر کند جلوه در این کوْن و مکان حاکم اوست

روزی ار رُخ بنماید ز نهانخانه خویش *** فاش گردد که به پیدا و نهان حاکم اوست

ذرّه ای نیست به عالم که در آن عشقی نیست *** بارک اَللّه که کران تا به کران حاکم اوست

گر عیان گردد روزی رُخش از پرده غیب *** همه بینند که در غیب و عیان حاکم اوست

تا که از جسم و روان بر تو حجاب است حجاب *** خود نبینی به همه جسم و روان حاکم اوست

من چه گویم که جهان نیست به جُز پرتو عشق *** ذو الجلالی است که بر دهر و زمان حاکم اوست

مُبتلای دوست

باد صبا! گذر کنی اَرْ در سرای دوست *** برگو که دوست سر ننهد جُز به پای دوست

من سر نمی نهم، مگر اندر قدوم یار *** من جان نمی دهم، مگر اندر هوای دوست

کردی دل مرا ز فراق رُخت کباب *** انصافْ خود بده که بود این سزای دوست؟

مجنونْ اسیر عشق شد، امّا چو من نشد *** ای کاش کس چو من نشود مُبتلای دوست

سبوی دوست

عُمری گذشت و راه نبُردم به کوی دوست *** مجلس تمام گشت و ندیدیم روی دوست

گلشن مُعطّر است سراپا ز بویِ یار گشتیم هرکُجا نشنیدیم بوی دوست

هرجا که می روی ز رُخ یار *** روشن است خفّاش وار راه نبُردیم سوی دوست

می خوارگانِ دل شده ساغر گرفته اند *** ما را نَمی نصیب نشد از سبوی دوست

گوش من و تو وصف رُخ یار نشنود *** ورنه جهان ندارد جُز گفتگوی دوست

با عاقلان بگو که رُخ یار ظاهر است *** کاوش بس است این همه در جُستجوی دوست

ساقی ز دست یار به ما باده می دهد *** برگیر می تو نیز ز دستِ نکویِ دوست

سرّ جان

با که گویم راز دل را کس مرا همراز نیست *** از چه جویم سِرّ جان را در به رویم باز نیست

ناز کُن تا می توانی، غمزه کُن تا می شود *** دردمندی را ندیدم عاشق این ناز نیست

حلقه صوفی و دیر راهبم هرگز مجوی *** مرغ بال و بال وپرزده، با زاغ هم پرواز نیست

اهل دل عاجز ز گفتار است با اهل خرد *** بی زبان با بیدلان، هرگز سخن پرداز نیست

سر بده در راه جانان، جان به کف سرباز باش *** آنکه سر در کوی دلبر نفکند، سرباز نیست

عشق جانان، ریشه دارد در دل از روز اَلَست *** عشق را انجام نَبْوَد، چون ورا آغاز نیست

این پریشان حالی از جام «بلی» نوشیده ام *** این «بلی» تا وصل دلبر، بی بلا دمساز نیست

محفل دلسوختگان

عاشقم عاشق و جُز وصل تو درمانش نیست *** کیست کاین آتش افروخته در جانش نیست

جُز تو در محفل دلسوختگان ذکری نیست *** این حدیثی است که آغازش و پایانش نیست

راز دل را نتوان پیش کسی باز نمود *** جُز بر دوست که خود حاضر و پنهانش نیست

با که گویم که به جُز دوست نبیند هرگز *** آنکه اندیشه و دیدار به فرمانش نیست

گوشه چشم گُشا بر من مسکین بنگر *** ناز کُن ناز که این بادیه سامانش نیست

سر خُم باز کُن و ساغر لبریزم ده *** که بجز تو سر پیمانه و پیمانش نیست

نتوان بست زبانش ز پریشان گوئی *** آنکه در سینه بجز قلب پریشانش نیست

پاره کُن دفتر و بشکن قلم و دم دربند *** که کسی نیست که سرگشته و حیرانش نیست

مستی عاشق

دل که آشفته روی تو نباشد دل نیست *** آنکه دیوانه خال تو نشد عاقِل نیست

مستی عاشق دلباخته از باده توست *** بجز این مستیم از عُمر دگر حاصِل نیست

عشق روی تو در این بادیه افکند مرا *** چه توان کرد که این بادیه را ساحِل نیست

بگذر از خویش اگر عاشق دلباخته ای *** که میان تو و او جُز تو کسی حایل نیست

رهرو عشقی اگر خِرقه و سجّاده فِکن *** که به جُز عشق تو را رهرو این منزل نیست

اگر از اهل دلی صوفی و زاهد بگذار *** که جز این طایفه را راه در این محفِل نیست

بر خَمِ طُرّه او چنگ زنم چنگ زنان *** که جُز این حاصِل دیوانه لا یعقل نیست

دست من گیر و از این خرقه سالوس رهان *** که در این خِرقه بجز جایگه جاهِل نیست

عِلم و عِرفان بخرابات ندارد راهی *** که به منزلگه عشّاق ره باطِل نیست

حسرت رومی

امشب از حسرت رویت، دگر آرامم نیست *** دلم آرام نگی------رد ک------------ه دلاَّرامم نیست

گ------ردش ب--اغ نخواهم، نروم طَرْف چمن *** روی گل--------زار نجوی-----م که گلندامم نیست

م---------ن از آغاز ک----ه روی تو بدیدم گفتم: *** در پ-----ی طلعت این حوروش، انجامم نیست

من به یک دان---ه، به دام تو به خود افتادم *** چه گمان بود که در ملک جهان دامم نیست؟

خ-------اک کویش شوم و کامْ طلبکار شوم *** گ--رچه دانم که از آن کامْ طلب، کامم نیست

هم-----ه ایّام چو "هندی" سر راهش گیرم *** گ------ر چ----ه توفیقِ نظر در همه ایامم نیست

هست و نیست

عالم اندر ذکر تو در شور و غوغا هست و نیست *** باده از دست تو اندر جام صهبا هست و نیست

نور رُخسار تو در دلها فروزان شد، نشد *** عشق رویت در دل هر پیر و بُرنا هست و نیست

بلبل اندر شاخ گل مدح تو را خواند و نخواند *** بوی عطر موی تو در دشت و صحرا هست و نیست

درد دل از روی زردم، پیش او گفت و نگفت *** پاره پاره جامه صبر و شکیبا هست و نیست

جان من در راه آن دلبر، فدا گشت و نگشت *** جان خوبانْ برخیِ خاک دلارا هست و نیست

کاروان عشق در رؤیای او رفت و نرفت *** جان صدها کاروان در این تمنّا هست و نیست

راه و رسم عشق

آنکه سر در کوی او نگذاشته آزاده نیست *** آنکه جان نفکنده در درگاه او دلداده نیست

نیستی را برگزین ای دوست اندر راه عشق *** رنگ هستی هرکه بر رُخ دارد آدم زاده نیست

راه و رسم عشق، بیرون از حساب ما و توست *** آنکه هشیار اَست و بیدار اَست مست باده نیست

سر نهادن بر در او، پا بسر بنهادن است *** هرکه خود را مست داند پا بسر بنهاده نیست

سالها باید که راه عشق را پیدا کُنی *** این ره رندان میخانه است راه ساده نیست

خرقه درویش همچون تاج شاهنشاهی است *** تاجدار و خرقه دار از رنگ و بو افتاده نیست

تا اسیر رنگ و بویی، بوی دلبر نشنوی *** هرکه این اغلال در جانش بود آماده نیست

قصّه مستی

آنکه دل خواهد، درون کعبه و بُتخانه نیست *** آنچه جان جوید، بدست صوفیِ بیگانه نیست

گفته های فیلسوف و صوفی و درویش و شیخ *** در خور وصف جمال دلبر فرزانه نیست

با که گویم راز دل را، از که جویم وصف یار *** هرچه گویند از زبان عاشق و دیوانه نیست

هوشمندان را بگو دفتر ببندند از سُخن *** کآنچه گویند از زبان بیهُش و مستانه نیست

ساغر از دست تو گر نوشم، بَرَم راهی به دوست *** بی نصیب آن کس که او را، ره بر این پیمانه نیست

عاشقان دانند درد عاشق و سوز فراق *** آنکه بر شمع جمالت سوخت جُز پروانه نیست

حلقه گیسو و ناز و عشوه و خال لبت *** غیر مستان کس نداند، غیر دام و دانه نیست

قصه مستی و رمز بیخودی و بیهُشی *** عاشقان دانند کاین اسطوره و افسانه نیست

میگُساران

عاشقان روی او را خانه و کاشانه نیست *** مُرغ بال وپر شِکسته فکر باغ و لانه نیست

گر اسیر روی اویی نیست شو پروانه شو *** پایبَند ملک هستی در خور پروانه نیست

می گساران را دل از عالم بُریدن شیوه است *** آنکه رنگ و بوی دارد لایق میخانه نیست

راه علم و عقل با دیوانگی از هم جُداست *** بسته این دانه ها و این دامها دیوانه نیست

مست شو دیوانه شو از خویشتن بیگانه شو *** آشنا با دوست راهش غیر این بیگانه نیست

طبیب عشق

غم دل با که بگویم که مرا یاری نیست *** جُز تو ای روحِ روان هیچ مددکاری نیست

غم عشق تو به جان است و نگویم به کسی *** که در این بادیه غم زده غمخواری نیست

راز دل را نتوانم به کسی بگُشایم *** که در این دیر مُغان راز نگهداری نیست

ساقی از ساغر لبریز ز می دم بربند *** که در این میکده می زده هُشیاری نیست

درد من عشق تو و بستر من، بستر مرگ *** جُز توام هیچ طبیبی و پرستاری نیست

لُطف کُن لُطف و گذر کن بسر بالینم *** که به بیماری من، جان تو! بیماری نیست

قلم سُرخ کشم بر ورقِ دفتر خویش *** هان که در عشق من و حُسن تو گفتاری نیست

خرقه تزویر

مائیم و یکی خرقه تزویر و دگر هیچ *** در دام ریا بسته به زنجیر و دگر هیچ

خودبینی و خودخواهی و خودکامگی نفس *** جان را چو «روان» کرده زمینگیر و دگر هیچ

در بارگه دوست نبُردیم و ندیدیم *** جز نامه سربسته به تقصیر و دگر هیچ

بگزیده خرابات و گُسسته ز همه خلق *** دل بسته به پیش آمدِ تقدیر و دگر هیچ

درویش که درویش صفت نیست، گشاید *** بر خلقِ خُدا دیده تحقیر و دگر هیچ

صوفی که صفائیش نباشد، ننهد سر *** جُز بر در مردِ زر و شمشیر و دگر هیچ

عالِم که به اخلاص نیاراسته خود را *** عِلمش به حجابی شده تفسیر و دگر هیچ

عارف که ز عرفان کتبی چند فراخواند *** بسته است به الفاظ و تعابیر و دگر هیچ

مژده دیدار

بهار مژده دیدار یار داد ***شاید که جان به مقدم باد بهار داد

بلبل به شاخ س--رو در آوازِ دل فریب *** بر دل نوید سرو قد گلعذار داد

ساقی به جام باده در آن عشوه و دلال *** آرامشی به جان من بیقرار داد

در بوستان عشق نشاید غمین نشست *** باید که جان به دست بتی می گسار داد

شیرین زبان م--------ن گل بی خار بوستان *** جامی ز غم به خسرو، فرهاد وار داد

تا روی دوست دی--------د دل جان گداز من *** یک جان نداد در ره او صد هزار داد

پرواز جان

گر بسوی کوچه دلدار راهی بازگردد *** گر که بخت خفته ام با من دمی همساز گردد

گر نسیم صُبحگاهی ره بکوی دوست یابد *** گر دل افسرده با آن سرو قد همراز گردد

گر نِی از درد دل عُشّاق شرحی بازگوید *** گر دل غم دیده با غم خواه هم آواز گردد

گر سُلیمان بر غم مور ضعیفی رحمت آرد *** در بر صاحبدلان والای و سرافراز گردد

در هوایش سر سپارم در قدومش جان بریزم *** گر برویم در گشاید گر به نازی بازگردد

سایه افکن بر سرم ای سرو بُستان نکوئی *** تا که جانم از جهان آماده پرواز گردد

غم یار

باده از پیمانه دلدار هُشیاری ندارد *** بی خودی از نوش این پیمانه بیداری ندارد

چشم بیمار تو هرکس را به بیماری کشاند *** تا ابد این عاشق بیمار، بیماری ندارد

عاشق از هر چیز جُز دلدار دل برکنده خامُش *** چونکه با خود جُز حدیث عشق گفتاری ندارد

با که بتوان گفت از شیرینی درد غم یار *** جُز غم دلدار عاشق پیشه غمخواری ندارد

بر سر بالین بیمار رخت روزی گذر کُن *** بین که جُز عشق تو بر بالین پرستاری ندارد

لُطف کُن ای دوست از رُخ پرده بگشا ناز کم کُن *** دل تمنّائی ز دلبر غیر دیداری ندارد

اخگر غم

آنکه ما را جفت با غم کرد، بنشانید فرد *** دیدی آخر پُرسشی از حال زار ما نکرد

بر غَمِ پنهانْ اگر خواهی گواهی آشکار *** اشک سُرخم را روان بنگر تو بر رُخسار زرد

آتش دل را فروبنشانم ار با آب چشم *** بر دو عالمْ اخگر غم می زنم با آه سرد

گرنه خود رُخسار زیبای تو دید اندر چمن *** گردباد اندر رُخ گل می فشاند از چه گرد؟

می نیارم ز آستانت روی خود برداشتن *** گر دو صد بارم ز کوی خویشتن سازی تو طرد

بشنوم گر با من بیدل تو را باشد ستیز *** جان به کف بگرفته بشتابم به میدان نبرد

«هندی» این بسرود، هرچند اوستادی گفته است: *** «مرد این میدان نیم من، گر تو خواهی بود مرد»

سفرِ عشق

با دلِ تنگ به سوی تو سفر باید کرد *** از سر خویش به بُتخانه گذر باید کرد

پیر ما گفت ز میخانه شفا باید جُست *** از شفا جُستنِ هر خانه حذر باید کرد

آنکه از جلوه رُخسار چو ماهت پیش است *** بی گمان مُعجزه شَقّ قمر باید کرد

گر درِ میکده را پیر به عُشاق گشود *** پس از آن آرزوی فتح و ظفر باید کرد

گر دل از نشئه می دعوی سرداری داشت *** به خود آیید که احساس خطر باید کرد

مُژده ای دوست که رندی سر خُم را بگشود *** باده نوشان! لب از این مائده تر باید کرد

در ره جُستن آتشکده سر باید باخت *** به جفاکاری او سینه سپر باید کرد

سر خُم باد سلامت که به دیدار رخش *** مستِ ساغرزده را نیز خبر باید کرد

طُرّه گیسوی دلدار به هر کوی و دری است *** پس به هر کوی و در از شوق سفر باید کرد

قبله عشق

بهار شد در میخانه باز باید کرد *** بسوی قبله عاشق نماز باید کرد

نسیم قدس به عُشاق باغ مژده دهد *** که دل ز هر دوجهان بی نیاز باید کرد

کنون که دست به دامان سرو می نرسد *** به بید عاشق مجنون، نیاز باید کرد

غمی که در دلم از عشق گُل عذاران است *** دوا به جام می چاره ساز باید کرد

کنون که دست به دامان بوستان نرسد *** نظر به سروقدی سرفراز باید کرد

صُبح اُمید

عشقت اندر دل ویرانه ما منزل کرد *** آشنا آمد و بیگانه مرا زین دل کرد

لبِ چون غنچه گل باز کُن و فاش بگو *** سِرّ آن نقطه که کار من و دل مشکل کرد

یاد روی تو غم هر دوجهان از دل برد *** صُبح اُمّید همه ظلمت شب باطل کرد

جان من گر تو مرا حاصلی از عُمر عزیز *** ثمر عُمر جز این نیست که دل حاصل کرد

آشنا گر تویی از جور رقیبم غم نیست *** روی نیکوی تو هر غم ز دلم زائل کرد

نرود از سر کوی تو چو «هندی» هرگز *** آن مُسافر که در این وادی جان منزل کرد

عشق دلدار

چشم بیمار تو ای می زده بیمٰارم کرد *** حلقه گیسویت ای یار گرفتارم کرد

سرو بُستان نکویی گُل گُلزار جمال *** غمزه ناکرده ز خوبان همه بیزارم کرد

همه می زدگان هوش خود از کف دادند *** ساغر از دَست روان بخش تو هُشیارم کرد

چکنم شیفته ام سوخته ام غمزده ام *** عشوه ات واله آن لعل گُهَربارم کرد

عشق دلدار چنان کرد که منصورمنش *** از دیارم به در آورد و سَردارم کرد

عشقت از مَدرسه و حلقه صوفی راندم *** بنده حلقه بگوش در خمّٰارم کرد

باده از سٰاغر لبریز تو جاویدم ساخت *** بوسه از خاک دَرت مَحرم اسرارم کرد

دلجویی پیر

دست آن شیخ ببوسید که تکفیرم کرد *** مُحتسب را بنوازید که زنجیرم کرد

معتکف گشتم از این پس بدر پیر مُغان *** که به یک جُرعه می از هر دوجهان سیرم کرد

آب کوثر نخورم منّت رضوان نبرم *** پرتو روی تو ای دوست جهانگیرم کرد

دل درویش بدست آر که از سرّ الست *** پرده برداشته آگاه ز تقدیرم کرد

پیر میخانه بنازم که به سرپنجه خویش *** فانیم کرده عدم کرده و تسخیرم کرد

خادم درگه پیرم که ز دلجوئی خود *** غافِل از خویش نمود و زبر و زیرم کرد

عشق چاره ساز

حدیث عشق تو باد بهار بازآورد *** صبا ز طرف چمن بوی دلنواز آورد

طرب کنان گل از اسرار بوستان می گفت *** فسرده جان خبر از عشق چاره ساز آورد

بنفشه از غم دوریّ یار نالان بود *** فرشته آیه هجران جان گداز آورد

هلال از خمِ ابروی یار دم می زد *** نسیم، عطر بهاری چه سرفراز آورد

اسرارِ جان

ای دوست پیر میکده از راه می رسد *** با یک گل شکفته به همراه، می رسد

گُل نیست بلکه غنچه باغ سعادت است *** کز جان دوست بر دل آگاه می رسد

آن روی باطراوات و آن موی عطرگین *** از خیمه گه گذشته به خرگاه می رسد

از خطّه حقیقت و از خیمه مجاز *** بر خاسته، به خلوت دلخواه می رسد

آن نغمه فرشته فردوس جاودان *** بر گوشِ جان می زده گهگاه می رسد

دود درونِ عاشقِ سرمست از شراب *** بر قلب پیر میکده با آه می رسد

دست از دلم بدار که فریاد این گدا *** از چاه دل بُرون شده بر شاه می رسد

درد دل فقیر، ز ماهی به ماه رفت *** درویش ناله اش به دل ماه می رسد

زیر کمان ابروی دلدار جادویی ست *** کاسرار آن به قلب کمینگاه می رسد

فارغ از عالم

فقر، فخر است اگر فارغ از عالم باشد *** آنکه از خویش گذر کرد، چه اش غم باشد؟

طالع بخت در آن روز برآید، که شبش *** یار تا صُبح ورا مونس و همدم باشد

طرب ساغر درویش نفهمد صوفی *** باده از دست بُتی گیر که محرم باشد

طوطی باغ محبّت نرود کُلبه جُغد *** بازِ فردوس، کُجا کَلبِ معلّم باشد؟!

این دل گُم شده را یا به پناهت بپذیر *** یا رها ساز که سرگشته عالم باشد

راز نهان

داستان غم من راز نهانی باشد *** آن شناسد که ز خود یکسره فانی باشد

به خمِ طره زلفت نتوانم ره یافت *** آن تواند که دلش آنچه تو دانی باشد

ساغری از خُم میخانه مرا باز دهید *** که تواند که در این میکده بانی باشد؟

گِردِ دلدار نگردد، غم ساقی نخورد *** غیر آن رند که بی نام و نشانی باشد

گرچه پیرم به سر زلف تو ای دوست قسم *** در سرم عشق چو ایّام جوانی باشد

دورم از کوی تو ای عشوه گر هر جایی *** که نصیبم ز رُخت نامه پرانی باشد

گر شبانان به سر کوی تو آیند و روند *** خُرّم آن دم که مرا شغل، شبانی باشد

مژده وصل

گره از زلف خم اندر خم دلبر واشد *** زاهد پیر چو عُشاق جوان رُسوا شد

قطره باده ز جام کرمت نوشیدم *** جانم از موج غمت هم قدم دریا شد

قصه دوست رها کُن که در اندیشه او *** آتشی ریخت به جانم که روان فرسا شد

مژده وصل به رندان خرابات رسید *** ناگهان غلغله و رقص و طرب بر پا شد

آتشی را که ز عشقش به دل و جانم زد *** جانم از خویش گذر کرد و خلیل آسا شد

مُعْجزِ عشق

ناله زد دوست که راز دل او پیدا شد *** پیش رندان خرابات چسان رُسوا شد

خواستم راز دلم پیش خودم باشد و بس *** در میخانه گشودند و چنین غوغا شد

سر خُم را بگُشائید که یار آمده است *** مژده ای میکده عیش ازلی بَرپا شد

سر زلف تو بنازم که با فشاندن آن *** ذره خورشید شد و قطره هَمی دریا ش

لب گشودی و ز می گفتی و میخواره شدی *** پیش ساقی هَمه اسرار جهان افشا شد

گوئی از کوچه میخانه گذر کرده مسیح *** که بدرگاه خُداوند بلندآوا شد

مُعجز عشق ندانی تو زلیخٰا دانَد *** که بَرش یوسف محبُوب چنان زیبا شد

سُرودِ عشق

بهار آمد و گُلزار نورباران شد *** چمن ز عشق رُخ یار، لاله افشان شد

سُرود عشق ز مُرغان بوستان بشنو! *** جمال یار ز گُلبرگِ سبز تابان شد

ندا به ساقی سرمستِ گُل عذار رسید *** که طرف دشت چو رُخسار سُرخِ مستان شد

به غنچه گوی که از روی خویش پرده فکن *** که مُرغ دل ز فراق رُخت پریشان شد

ز حال قلب جفا دیده ام مپرس، مپرس *** چو ابر از غم دلدار اشک ریزان شد

بهار

بهار آمد که غم از جان برد غم در دل افزون شد *** چه گویم کز غم آن سرو خندان جان و دل خون شد

گروه عاشقان بستند محمِلها و وارستند *** تو دانی حال ما واماندگان در این میان چون شد

گل از هجران بلبُل، بلبل از دوری گل هردم *** به طَرْفِ گلسِتان هریک بعشق خویش مفتون شد

حجاب از چهره دلدار ما باد صبا بگرفت *** چو من هرکس بر او یک دم نظر افکند مجنون شد

بهار آمد ز گُلشن برد زردیها و سردیها *** بیمن خور، گُلستان سبز و بُستان گرم و گلگون شد

بهار آمد بهار آمد بهار گل عذار آمد *** به می خواران عاشق گو خمار از صحنه بیرون شد

خضر راه

چه شد که امشب از اینجا گذارگاه تو شد *** مگر که آهِ من خسته خضر راه تو شد

بساط چون تو سُلیمان و کُلبه درویش *** نعوذ باللّه گویی ز اشتباه تو شد

کنون که آمدی و با چو من صفا کردی *** بساط فقر چو کاخ شه از پناه تو شد

شبی که ظلمتش از دود آه من بُد بیش *** چو روزْ روشن از نور روی ماه تو شد

بگو به شیخ که امشب بهشت موعود است *** نصیب من به عیان خواه یا نخواه تو شد

تو شاه انجمن حُسن و «هندیِ» بیدل *** هرآنچه هست ز جان خاک بارگاه تو شد

کتاب عمر

پیری رسید و عهد جوانی تباه شد *** ایّام زندگی همه صرف گناه شد

بیراهه رفته پشت به مقصد همی روم *** عُمری دراز صرف در این کوره راه شد

وارستگان به دوست پناهنده گشته اند *** وابسته ای چو من به جهان بی پناه شد

خودخواهی است و خودسری و خودپسندی است *** حاصل ز عمر آنکه خودش قبله گاه شد

دلدادگان که روی سفیدند پیشِ یار *** رنج مرا ندیده که رویم سیاه شد

افسوس بر گذشته، بر آینده صد فسوس *** آن را که بسته در رسن مال و جاه شد

از نور، رو به ظلمتم ای دوست، دست گیر *** آن را که روسیه به سراشیب چاه شد

دعوی اخلاص

گر تو آدم زاده هستی عَلّم اَلاَسما چه شد *** «قابَ قَوْسَینت» کُجا رفته است «أَوْ أَدْنی» چه شد

بر فراز دار فریاد «أَنَا الحَق» می زنی *** مُدّعی حق طلب! اِنیَّت و اِنّا چه شد

صوفی صافی اگر هستی بکن این خِرقه را *** دم زدن از خویشتن با بوق و با کرنا چه شد

زُهد مفروش ای قلندر! آبروی خود مریز *** زاهد ار هستی تو پس اقبال بر دنیا چه شد

این عبادتها که ما کردیم خوبش کاسبی است *** دعوی اِخلاص با این خودپرستیها چه شد

مُرشد! از دعوت بسوی خویشتن بردار دست *** «لا الهت» را شنیدستم ولی «الاّ» چه شد

ماعر بی مایه! بشکن خامِه آلوده ات *** کم دل آزاری نما، پس از خُدا پروا چه شد

جلوه جمال

کوتاه سُخن که یار آمد *** با گیسویِ مُشک بار آمد

بگشود در و نقاب برداشت *** بی پرده نگر، نگار آمد

او بُود و کسی نبود با او *** یکتای و غریب وار آمد

بنشست و ببست در ز اغیار *** گویی پی یار غار آمد

من محو جمال بی مثالش *** او جلوه گر از کنار آمد

برداشت حجاب از میانه *** تا بر سر میگُسار آمد

دنباله صُبح لیلة القدر *** خور با رُخ آشکار آمد

بگذار چراغ، صُبح گردید *** خورشید جهان مدار آمد

بگذار قلم، بپیچ دفتر *** کوتاه سُخن که یار آمد

میلاد گل

میلاد گل و بهٰار جان آمد *** برخیز که عید میْ کشان آمد

خاموش مباش زیر این خرقه *** بَر جان جهٰان دوباره جٰان آمد

برگیر به دست، پَرچم عُشّاق *** فرمانده ملکِ لامکان آمد

گُلزارْ ز عیش لاله باران شد *** سُلطٰانِ زمین و آسمٰان آمد

با یار بگو که پَرده بَردارد *** هین! عاشق آخرالزّمان آمد

آماده اَمر و نهی و فرمان باش *** هشدار! که منجی جهٰان آمد

کاروان عمر

عُمر را پایان رسید و یارم از در درنیامد *** قصّه ام آخر شد و این غصّه را آخر نیامد

جام مرگ آمد بدستم جام می هرگز ندیدم *** سالها بر من گذشت و لُطفی از دلبر نیامد

مرغ جان در این قفس بی بال وپر افتاد و هرگز *** آنکه باید این قفس را بشکند از در نیامد

عاشقان روی جانان جُمله بی نام و نشانند *** نامداران را هوای او دمی بر سر نیامد

کاروان عشقِ رویش صف بصف در انتِظارند *** با که گویم آخر آن معشوق جان پرور نیامد

مُردگان را روح بخشد عاشقان را جان ستاند *** جاهلان را این چنین عاشق کشی باور نیامد

لذّت عشق

لذّت عشق تو را جز عاشق محزون نداند *** رنج لذّت بخش هجران را به جُز مجنون نداند

تا نگشتی کوه کن شیرینی هجران ندانی *** نازپرورده ره آورد دل پُرخون نداند

خسرو از شیرینی شیرین نیابد رنگ و بویی *** تا چو فرهاد از درونش رنگ و بو بیرون نداند

یوسفی باید که در دام زلیخا دل نبازد *** ورنه خورشید و کواکب در برش مفتون نداند

غرق دریا جُز خروش موج بی پایان نبیند *** بادیه پیمای عشقت ساحِل و هامون نداند

جلوه دلدار را آغاز و انجامی نباشد *** عِشق بی پایان ما جز آن چرا و چون نداند

جامِ جَم

با گُل رخان بگوئید، ما را به خود پذیرند *** از عاشقان بیدل، همواره دست گیرند

دردی است در دلِ ما، درمان نمی پذیرد *** دستی به عاشقان ده کز شوقِ دل بمیرند

پا نه به محفلِ ما، تاراج کُن دلِ ما *** بنگر به باطل ما کز آب وگِل خمیرند

سوداگرانِ مرگیم، یاران شاخ و برگیم *** رندان پابرهنه، بر حال ما بصیرند

پاکند می فروشان، مستان دل خروشان *** بربسته چشم و گوشان، پیران سربزیرند

بردار جام می را، جم را گذار و کی را *** فرزند ماه و دی را، کاینان چو ما اسیرند

جلوه جام

ای کاش دوست درد دلم را دوا کند *** گر مهربانیم ننماید جفا کند

صوفی که از صفا به دلش جلوه ای ندید *** جامی از او گرفت که با آن صفا کند

دردی ز بی وفایی دلبر به جان ماست *** ساقی بیار ساغر می تا وفا کند

بیگانه گشته دوست ز من، جُرعه ای بده *** باشد که یار غم زده را آشنا کند

پنهان به سوی منزل دلدار برشدم *** ترسم که مُحتسب غمِ من بر مَلا کند

آن یار گُل عذار قدم زد به محفلم *** تا کشف راز از دل این پارسا کند

با گیسوی گشاده سری زن به شیخ شهر *** مگذار شیخ مجلس رندان ریا کُند!

رازِ مستی

بگُشای در، که یار ز خُم نوش جان کُند *** راز درون خویش ز مستی، عیان کند

با دوستان بگو که به میخانه رو کنند *** تا یار از خماری خود، داستان کند

بردار پرده از دل غم دیده ات که دوست *** اشک روانِ خویش ز دامن روان کند

با گل بگو که چهره گشاید به بوستان *** تا طیر قُدس، رازِ نهان را بیان کند

جامی بیار بر در درویش بینوا *** تا رازِ دلْ عیانْ برِ پیر و جوان کند

بلبل به باغ ناله کند، همچو عاشقان *** گویی که یاد از غم فصل خزان کند

بگذار دردمندِ فراقِ رُخ نگار *** از درد خویش ناله و آه و فغان کند

پرده نشین

این قافله از صُبح ازل سوی تو رانند *** تا شام اَبد نیز بسوی تو روانند

سرگشته و حیران همه در عشق تو غرقند *** دل سوخته هر ناحیه بی تاب و توانند

بگُشای نقاب از رُخ و بنمای جَمالت *** تا فاش شود آنچه همه در پی آنند

ای پرده نشین در پی دیدار رُخ تو *** جانها همه دل باخته، دلها نگرانند

در میکده رندان همه در یاد تو مستند *** با ذکر تو در بُتکده ها پرسه زنانند

ای دوست دل سوخته ام را تو هدف گیر *** مژگان تو و ابروی تو تیر و کمانند

سایه لطف

بوی گُل آید از چمن، گویی که یار آنجا بود *** در باغ، چشنی دلپسند از یاد او برپا بود

بر هر دیاری بگذری، بر هر گروهی بنگری *** با صد زبان، با صد بیان در ذکر او غوغا بود

آن سرو دل آرای من، آن روح جان افزای من *** در سایه ی لطفش نشین، کاین سایه دل آرا بود

این قفلها را باز کُن، از این قفس پرواز کُن *** انجام را آغاز کُن، کآنجا ز یار آوا بود

این تارها را پاره کُن، و این دردها را چاره کُن *** آواره شو، آواره کُن، از هر چه هستی زا بود

بردار این ارقام را، بگذار این اوهام را *** بستان ز ساقی جام را، جامی که در آن «لا» بود

دریای فنا

کاش روزی بسر کوی توام منزل بود *** که در آن شادی و اندوهْ مُراد دل بود

کاش از حلقه زُلفت گرهی در کف بود *** که گره بازکُنِ عُقده هر مُشکِل بود

دوش کز هجر تو دلْ حالت ظلمتکده داشت *** یاد تو شمع فروزنده آن محفِل بود

دوستان، می زده و مست و ز هوش افتاده *** بی نصیب آنکه در این جَمع چو من عاقِل بود

آنکه بشکست همه قید، ظلوم است و جهول *** و آنکه از خویش و همه کون و مکان غافِل بود

در بر دل شدگان علم حجاب است حجاب *** از حجاب آنکه برون رفت بحقّ جاهِل بود

عاشق از شوق به دریای فنا غوطه ور است *** بی خبر آنکه به ظلمتکده ساحِل بود

چون بعشق آمدم از حوزه عِرفان، دیدم *** آنچه خواندیم و شنیدیم همه باطِل بود

طریق عشق

فراق آمد و از دیدگان فروغ ربود *** اگر جفا نکند یار، دوستیش چه سود؟

طلوع صُبح سعادت فرارسد که شبش *** یگانه یار به خلوت بداد اذنِ ورود

طبیب درد من آن گل رخ جفاپیشه *** به روی من دری از خانقاه خود نگشود

از آن دمی که دل از خویشتن فروبستم *** طریق عشق، به بُتخانه ام روانه نمود

به روز حشر که خوبان روند در جنّت *** ز عاشقان طریقت کسی نخواهد بود

اگر ز عارف سالک سخن بود روزی *** یقین بدان که نخواهد رسید بر مقصود

مَستی نیستی

در مَحضر شیخ یادی از یار نبود *** در خانقه از آن صنم آثار نبود

در دیر و کلیسا و کنیس و مسجد *** از ساقی گل عُذار دیّار نبود

سرّی که نهفته است در ساغر می *** با اهل خرد، جُرأت گفتار نبود

دردی که ز عشق در دل می زده است *** با هُشیاران مجال اظهار نبود

راهی است ره عشق که با رهرو آن *** رمزی باشد که پیش هُشیار نبود

زین مستی نیستی که در جان من است *** در محکمه هیچ جای انکار نبود

هُشیار مباش و راه مستان را گیر *** کاندر صف هُشیاران دیدار نبود

سلطان عشق

گر سوز عشق در دل ما رخنه گر نبود *** سُلطان عشق را به سوی ما نظر نبود

جان در هوای دیدن دلدار داده ام *** باید چه عذر خواست متاع دگر نبود

آن سر که در وصال رخ او به باد رفت *** گر مانده بود در نظر یار سر نبود

موسی اگر ندید به شاخ شجر رُخش *** بی شک درخت معرفتش را ثمر نبود

گر بار عشق را برضا می کشی چه باک *** خاور به جا نبود و یا باختر نبود

بلقیس وار گر در عِشقش نمی زدیم *** ما را به بارگاه سُلیمان گُذر نبود

گر مُرغ باغ قدس به وصلش رسیده بود *** در جمع عاشقان تو بی بال وپر نبود

کعبه عشق

از دلبرم به بُتکده نام و نشان نبود *** در کعبه نیز جلوه ای از او عیان نبود

در خانقاه ذکری از آن گُل عذار نیست *** در دیر و در کنیسه کلامی از آن نبود

در مدرسِ فقیه به جُز قیل و قال نیست *** در دادگاه، هیچ از او داستان نبود

در محضر ادیب شدم، بلکه یابمش *** دیدم کلام جُز ز معانی بیان نبود

حیرت زده شدم به صفوف قلندران *** آنجا به جُز مدیحتی از قُلدران نبود

یک قطره می، ز جام تو ای یار دل فریب *** آن می دهد که در همه ملک جهان نبود

یک غمزه کرد و ریخت به جان یک شرر کز آن *** در بارگاه قُدس برِ قُدسیان نبود

گواه دل

سٰاغر از دست ظریف تو گُناهی نبود *** جُز سر کوی تو ای دوست! پناهی نبود

درِ اُمّید ز هر سوی به رویم بسته است *** جُز در میکده، اُمّید به راهی نبود

آنکه از باده عشق تو لبی تازه نمود *** ملک هستی بر چشمش پرِ کاهی نبود

گر تو در حلقه رندان نظری ننمایی *** به نگاهت، که در آن حلقه نگاهی نبود

جان فدای صنم باده فروشی که بَرَش *** هستی و نیستی و بنده و شاهی نبود

نظری کُن که نباشد چو تو صاحبنظری *** به مریضی که دَر او جُز غم و آهی نبود

عاشقم عاشق دلسوخته از دوری یار *** در کفم جُز دل افسرده گواهی نبود

زنجیر دل

جُز گل روی تو اُمّید به جایی نبود *** درد عشق است به غیر تو دوایی نبود

بنده موی توام دست فشانی نرسد *** راهی کوی توام راهنمایی نبود

حلقه زلف تو زنجیر دل غمگین است *** از دلم جُز رُخ تو حلقه گشایی نبود

صوفی صافی از این میکده بیرون نرود *** که به جُز کلبه عُشاق، صفایی نبود

عاکف کوی بُتان باش که در مسلک عشق *** بوسه بر گونه دلدار خطایی نبود

خادم پیر مُغان باش که در مذهب عشق *** جُز بُت جام به کف، حُکمروایی نبود

روز وصل

غم مخور ایّام هجران رو به پایان می رود *** این خماری از سر ما میگُساران می رود

پرده را از روی ماه خویش بالا می زند *** غمزه را سر می دهد غم از دل و جان می رود

بلبُل اندر شاخسار گُل هُویدا می شود *** زاغ با صد شرمساری از گُلِستان می رود

محفِل از نور رُخ او نورافشان می شود *** هرچه غیر از ذکر یار از یاد رِندان می رود

ابرها از نور خورشید رخش پنهان شوند *** پرده از رُخسار آن سرو خرامان می رود

وعده دیدار نزدیک است یاران مُژده باد *** روز وصلش می رسد ایّام هجران می رود

انا للّه و انا إلیه راجعون این صفحه فقط ده ساعت مانده به پیوستن روح مقدّس حضرت امام خمینی به ملکوت اعلی، بدست این حقیر «قلم شکسته» تحریر شد.

خردادماه 1368 - جلیل رسولی

آتش عشق

کیست کآشفته آن زلف چلیپا نشود؟! *** دیده ای نیست که بیند تو و شیدا نشود

ناز کن ناز، که دلها همه دربند تواند *** غمزه کُن غمزه که دلبر چو تو پیدا نشود

رُخ نما تا همه خوبان خجل از خویش شوند *** گر کشی پرده ز رُخ کیست که رُسوا نشود

آتش عشق بیفزا، غمِ دل افزون کُن *** این دل غم زده نتوان که غم افزا نشود

چاره ای نیست به جُز سوختن از آتش عشق *** آتشی ده که بیفتد به دل و پا نشود

ذرّه ای نیست که از لُطف تو هامون نبود *** قطره ای نیست که از مهر تو دریا نشود

سر به خاک سر کوی تو نهد جان، ای دوست *** جان چه باشد که فدای رُخ زیبا نشود

راز بگشا

مُرغ دل پر می زند تا زین قفس بیرون شود *** جان بجان آمد توانش تا دمی مجنون شود

کس نداند حال این پروانه دلسوخته *** در بر شمع وجود دوست آخر چون شود

رهروان بستند بار و برشدند از این دیار *** بازمانده در خم این کوچه دل پُرخون شود

راز بُگشا پرده بردار از رُخ زیبای خویش *** کز غم دیدار رویت دیده چون جیحون شود

ساقی از لب تشنگان بازمانده یاد کُن *** ساغرت لبریز گردد، مستیت افزون شود

گر ببارد اَبر رحمت باده روزی جای آب *** دشتها سرمست گردد چهره ها گلگون شود

عشق مسیحادم

بلبُل از جلوه گُل نغمه داوُد نمود *** نغمه اش درد دل غم زده بهبود نمود

ساقی از جام جهان، تاب بجان عاشِق *** آنچه با جان خلیل آتش نمرود نمود

بنده عشقِ مسیحادم آن دلدارم *** که به یُمن قدمش هستی من دود نمود

در پریشانی ما هرچه شنیدی هیچ است *** هیچ را کس نتوانست که نابود نمود

نازم آن دلبر پُرشور که با صهبایش *** پرده بردار رُخ عابد و معبود نمود

قدرت دوست نگر کز نگهی از سر لُطف *** ساجد خاک در میکده مسجود نمود

پَرتو حُسن

خواست شیطان بد کند با من ولی احسان نمود *** از بهشتم بُرد بیرون بسته جانان نمود

خواست از فردوس بیرونم کند خوارم کند *** عشق پیدا گشت و از مُلک و مَلَک پرّان نمود

ساقی آمد تا ز جام باده بی هوشم کند *** بیهُشی از مُلک بیرونم نمود و جان نمود

پَرتُوِ حُسْنَت بجان افتاد و آن را نیست کرد *** عشق آمد دردها را هرچه بُد درمان نمود

غمزه ات در جان عاشق برفروزد آتشی *** آن چنان کز جلوه ای با موسی عمران نمود

«ابن سینا» را بگو در طور سینا ره نیافت *** آنکه را بُرهان حیران ساز تو حیران نمود

عاشق دلباخته

سر خم باد سلامت که به من راه نمود *** ساقی باده بکف جان من آگاه نمود

خادم درگه میخانه عشاق شدم *** عاشق مست مرا خادم درگاه نمود

سر و جانم به فدای صنم باده فروش *** که به یک جُرعه مرا خسرو جم جاه نمود

ماه رُخسار فروزنده ات ای مایه عیش *** بی نیازم به خُدا از خور و از ماه نمود

برگ سبزی ز گُلستان رُخت بخشودی *** فارغم از همه فردوسی⁽¹⁾گمراه نمود

با که گویم غم آن عاشق دلباخته را *** که همه راز خود اندر شِکم چاه نمود

خرقه فقر

بر در میکده ام دست فشان خواهی دید *** پای کوبان، چو قلندرمنشان خواهی دید

باز سرمست از آن ساغر می خواهم شد *** بیهُشم مسخره پیر و جوان خواهی دید

از در مدرسه و دیر بُرون خواهم تاخت *** عاکف سایه آن سرو روان خواهی دید

از اقامتگه هستی به سفر خواهم رفت *** به سوی نیستیم رخت کشان خواهی دید

خرقه فقر به یکباره تُهی خواهم کرد *** ننگ این خرقه پوسیده عیان خواهی دید

باده از ساغر آن دل زده خواهم نوشید *** فارغم از همه ملک دو جهان خواهی دید

بهار آرزو

بر در میکده ام پرسه زنان خواهی دید *** پیر دل باخته، با بخت جوان خواهی دید

نوبهار آید و گلزار شکوفا گردد *** بی گمان کوتهی عُمر خزان خواهی دید

مُرغ افسرده که در کُنج قفس محبوس است *** بر فراز فلک از شوق پران خواهی دید

سوزش باد دی از صحنه بُرون خواهد رفت *** بارش ابر بهاری بعیان خواهی دید

قوس را باد بهاری بعقب خواهد راند *** پس از آن قوس قزح را چو کمان خواهی دید

دلبر پردِگی از پرده بُرون خواهد شد *** پرتو نور رُخش در دو جهان خواهی دید

دیار قدس

دست از دلم بدار که جانم به لب رسید *** اندر فراقِ روی تو، روزم به شب رسید

گفتم به جان غم زده دیگر تو غم مخور *** غم رخت بست و موسم عیش و طرب رسید

دلدار من چُو یوسف گم گشته بازگشت *** کنعان مرا ز روی دل مُلتهب رسید

راز دلم که قلب جفا دیده ام درید *** از سینه ام گذشت و به مغز عصب رسید

مُرغ دیار قُدس از آن، پرزنان رمید *** بر درگهی که بود ورا منتخب رسید

دارالسلام، روی سلامت نشان نداد *** بگذشت جان از آن و به دار العجب رسید

روی یار

این رهروان عشق کُجا می روند زار *** ره را کناره نیست چرا می نهند بار

هرجا روند جُز سر کوی نگار نیست *** هرجا نهند بار همان جا بود نگار

ساغر نمی ستانند از غیر دست دوست *** ساقی نمی شناسند از غیر آن دیار

در عشق روی اوست همه شادی و سُرور *** در هجر وصل اوست همه زاری و نزار

از نور روی اوست گُلستان شود چمن *** در یاد سرو قامت او بشکفد بهار

ما را نصیب روی تو با این حجاب نیست *** بردار این حجاب از آن روی گُل عذار

با که گویم؟

با که گویم غم دیوانگی خود جُز یار؟ *** از که جویم ره میخانه بغیر از دلدار؟

سرّ عشق است که جز دوست نداند دیگر *** می نگنجد غم هجرانِ وی اندر گفتار

نوبهار است، درِ میکده را بگشائید *** نتوان بست درِ میکده در فصلِ بهار

باده آرید در این فصل به یاد ساقی *** نسزد رفت به گلزار بدین حال خمار

خمِ زلفی بگشا، ای صنم باده فروش! *** حاجتِ این دل غمگین به سرِ زلف برآر

روز میلادِ مهینْ عاشِق یار است امروز *** مددی کن، سرِ خُم را بگشا بر ابرار

حالتی رفت ز دیدار رُخش بر مستان *** می نگویم به کسی، جُز صنم باده گُسار

باده هوشیاری

برگیر جام و جامه زُهد و ریا درآر *** محراب را به شیخ ریاکار واگُذار

با پیر میکده خبر حال ما بگو *** با ساغری بُرون کُند از جان ما خمار

کشکول فقر شد سبب افتخار ما *** ای یار دل فریب! بیفزای افتخار

ما ریزه خوار صُحبت رند قلندریم *** با غمزه ای نواز دل پیر جیره خوار

از زهر جان گُداز رقیبم سُخن مگوی *** دانی چه ها کشیدم ازین مار خال دار

بوس و کنار یار بجانم حیات داد *** در هجر او نه بوس نصیب است و نی کنار

هشدار ده به پیر خرابات از غمم *** ساقی ز جام باده مرا کرد هوشیار

خم می

دکّه عطرفروشی است وَ یا معبر یار *** ماه روشنگر بزم است وَ یا روی نگار

ای نسیم سحری از سر کویش آیی *** که چنین روح فزایی و چنین غالیه بار

غمزه ای! تا بگشایی به رُخم راه امید *** لُطفی ای دوست! بر این دل شُده زار و نزار

در میخانه به رویم بگشوده است حریف *** ساغری از کف خود بازده ای لاله عذار

خُم می زنده اگر ساغری از دست برفت *** سر خُم باز کن و عُقده ز جانم بردار

برکَنَم خرقه سالوس اگر لُطف کُنی *** سر نهم بر قدمت خرقه گذارم به کنار

دیار دلدار

کورکورانه بمیخانه مَرو ای هُشیار *** خانه عشق بود جٰامه تزویر برآر

عاشقانند در آن خانه هَمه بی سَر و پا *** سَر و پایی اگرت هست در آن پا نگذار

تو که دلبسته تسبیحی و وابسته دیر *** ساغر باده از آن میکده اُمید مدار

پاره کن سبحه و بشکن درِ این دیر خراب *** گر که خواهی شوی آگاه ز سرّالاسرار

گر نداری سر عشاق و ندانی ره عشق *** سر خود گیر و رَه عشق به رَهوار سپٰار

باز کُن این قفس و پاره کُن این دام از پای *** پَرزنان پَرده دران رو به دیار دلدار

پرتو خورشید

مژده ای مُرغ چمن فصل بهار آمد باز *** موسم می زدن و بوس و کنار آمد باز

وقت پژمُردگی و غم زدگی آخر شد *** روز آویختن از دامن یار آمد باز

مُردگی ها و فروریختگی ها بشدَند *** زندگیها بدو صد نقش و نگار آمد باز

زردی از روی چمن بار فرابست و برفت *** گُلبن از پرتو خورشید ببار آمد باز

ساقی و میکده و مُطرب و دست افشانی *** به هوای خم گیسوی نگار آمد باز

گر گُذشتی بدر مدرسه با شیخ بگو *** پی تعلیمِ تو آن لاله عذار آمد باز

دکّه زُهد ببندید در این فصل طرب *** که بگوش دل ما نغمه تار آمد باز

مستی عشق

در میخانه بروی همه باز است هنوز *** سینه سوخته در سوز و گُداز است هنوز

بی نیازی است در این مستی و بیهوشی عشق *** درِ هستی زدن از روی نیاز است هنوز

چاره از دوری دلبر نبود لب بربند *** که غلام دَرِ او بنده نواز است هنوز

راز مگشای مگر در بَرِ مست رُخ یار *** که در این مرحله او محرم راز است هنوز

دست بردار ز سوداگری و بُوالهوسی *** دست عُشّاق سوی دوست دراز است هنوز

نرسد دست من سوخته بر دامن یار *** چه توان کرد که در عشوه و ناز است هنوز

ای نسیم سحری! گر سر کویش گذری *** عطر برگیر که او غالیه ساز است هنوز

سایه سرو

ابرو و مُژّه او تیر و کمان است هنوز *** طرّه گیسوی او عطرفشان است هنوز

ما به سوداگری خویش روانیم همه *** او به دل بُردگی خویش روان است هنوز

ما پی سایه سرْوَش به تلاشیم همه *** او ز پندار من خسته نهان است هنوز

سر و جانی نبود تا که به او هدیه کُنم *** او سراپای همه روح و روان است هنوز

من دل سوخته پروانه شمع رُخ او *** رُخ زیباش عیان بود و عیان است هنوز

قدسیان را نرسد تا که به ما فخر کُنند *** قصّه عَلّمَ الأسْما به زبان است هنوز

عروس صبح

امشب که در کنار منی، خفته چون عروس *** زنهار تا دریغ نداری کنار و بوس

ای شب بگیر تنگ به بر نوعروس صبح *** امشب که تنگ در بر من خفته این عروس

لب بر ندارم از لبِ شیرین شکّرش *** گر بانگ صبح بشنوم و گر غریو کوس

یا رب ببند بر رُخ خورشید راه صُبح *** در خواب کُن مؤذن و در خاک کُن خروس

یک امشبی که با منی از راه لُطف و مهر *** جُبران شود بقیّه عُمر، ار بود فسوس

نارندم ار بخواهم کاین شب سحر شود *** باشد اگر به تخت سُلیمانیم جلوس

«هندی» ز هند تا به سر کویت آمده ست *** کی دل دهد به شاهی شیراز و ملک طوس

فنون عشق

جامی بنوش و بر در میخانه شاد باش *** در یاد آن فرشته که توفیق داد باش

گر تیشه ات نباشد تا کوه برکنی *** فرهاد باش در غم دلدار و شاد باش

رو حلقه غلامی رندان بگوش کُن *** فرمانروای عالم کون و فساد باش

در پیچ وتاب گیسوی ساقی ترانه ساز *** با جان و دل لوایْکش این نهاد باش

شاگرد پیر میکده شو در فنون عشق *** گردن فرازْ بر همه خلق، اوستاد باش

مستان مقام را به پشیزی نمی خرند *** گو خسرو زمانه و یا کیقباد باش

فرزند دلپذیر خرابات گر شدی *** بگذار ملک قیصر و کسری بباد باش

آوازِ سروش

بر در میکده پیمانه زدم خرقه به دوش *** تا شود از کفم آرام و، رود از سر هوش

از دَم شیخ، شفای دل من حاصل نیست *** بایدم شکوه برم پیش بت باده فروش

نه مُحقّق خبری داشت، نه عارف اثری *** بعد از این دست من و دامن پیری خاموش

عالِم و حوزه ی خود، صوفی و خلوتگه خویش *** ما و کوی بُت حیرتزده ی خانه بدوش

از در مدرسه و، دیر و، خرابات شدم *** تا شوم بر در میعادگهش حلقه بگوش

گوش از عربده ی صوفی و درویش ببند *** تا به جانت رسد از کوی دل، آوازِ سروش

پیر مُغان

عهدی که بسته بودم با پیر می فروش *** در سال قبل؛ تازه نمودم دوباره دوش

افسوس آیدم که در این فصل نوبهار *** یاران، تمام، طرف گُلستان و من خموش

من نیز با یکی دو گُلندام سیم تن *** بیرون روم به جانب صحرا به عیش و نوش

حیف است این لطیفه عُمر خدای داد *** ضایع کُنم به دلق ریاییّ و دیگ جوش

دستی به دامن بُت مه طلعتی زنم *** اکنون که حاصلم نشد از شیخ خرقه پوش

از قیل و قال مدرسه ام حاصلی نشد *** جز حرف دلخراش، پس از آن همه خروش

حالی به کُنج میکده با دلبری لطیف *** بنشینم و ببندم از این خلق چشم و گوش

دیگر حدیث از لب «هندی» تو نشنوی *** جُز صحبت صفای می و حرف می فروش

آتش فراغ

بیدل کُجا رود به که گوید نیاز خویش؟ *** با ناکسان چگونه کُند فاش، راز خویش؟

با عاقلانِ بی خبر از سوز عاشقی *** نتوان دری گشود ز سوز و گداز خویش

اکنون که یار، راه ندادم به کوی خود *** ما در نیاز خویشتن و او به ناز خویش

با او بگو که گوشه چشمی ز راه مهر *** بگُشا دمی به سوخته پاکباز خویش

ما عاشقیم و سوخته آتش فراق *** آبی بریز با کفِ عاشق نواز خویش

بیچاره ام ز درد و کسی چاره ساز نیست *** لُطفی نمای با نظر چاره ساز خویش

با موبدان بگو، ره ما و شما جُداست *** ما با ایاز خویش و شما با نماز خویش

در هوای دوست

من در هوای دوست گذشتم ز جان خویش *** دل از وطن بُریدم و از خاندان خویش

در شهر خویش بود مرا دوستان - بسی *** کردم جُدا هوای تو از دوستان خویش

من داشتم به گلشن خود آشیانه ای *** آواره کرد عشق توام ز آشیان خویش

می داشتم گمان که تو با من وفا کنی *** ورنه بُرون نمی شدم از بوستان خویش

محرم عشق

وه، چه افراشته شد در دو جهان پرچم عشق *** آدم و جنّ و مَلَک، مانده به پیچ و خم عشق

عرشیان، ناله و فریاد کنان در ره یار *** قدسیان بر سر و بر سینه زنان، از غم عشق

عاشقان از در و دیوار هجوم آوردند *** طرفه سرّی است هویدا، ز در محکم عشق

ریزه خوارانِ درِ میکده شاداب شدند *** جلوه گاهی است ز رندان، به درِ خاتم عشق

غم مخور، ای دل دیوانه که راهت ندهند *** پیش سالک نبود فرق، ز بیش و کم عشق

به حریفانِ ستم پیشه، پیامم برسان *** جز من مست، نباشد دگری محرم عشق

جلوه دیدار

پرده برگیر که من یار توام *** عاشقم، عاشق رُخسار توام

عشوه کُن، ناز نما، لب بگشا *** جانِ من، عاشق گُفتار توام

بر سر بستر من پا بگذار *** منِ دلْسوخته بیمارِ توام

با وصالت ز دلم عُقده گشا *** جلوه ای کُن که گرفتار توام

عاشقی سر به گریبانم من *** مستم و مُرده دیدار توام

گر کُشی یا بنوازی ای دوست *** عاشقم، یارِ وفادار توام

هرکه بینیم خریدار تو است *** من خریدارِ خریدارِ توام

محرم اسرار

هیچ دانی که من زار گرفتار توام *** با دل وجان سبب گرمی بازار توام

هر جفا از تو بمن رفت به منّت بخرم *** به خُدا یار توام یار وفادار توام

تار گیسوی تو آخر به کمندم افکند *** من اسیر خم گیسوی تو و تار توام

بس کن ای جُغد ز ویرانه خود دم بربند *** که در این دایره من نقطه پرگار توام

عارفان پرده بیفکنده به رُخسار حبیب *** من دیوانه گشاینده رُخسار توام

عاشقان سرّ سویدای تو را فاش کنند *** پیش من آی که من محرم اسرار توام

روی بگشای بر این پیر ز پا اُفتاده *** تا دم مرگ بجان عاشق دیدار توام

فصل طَرب

دست افشان بسر کوی نگار آمده ام *** پای کوبان ز پی نغمه تار آمده ام

حاصل عُمر اگر نیمْ نگاهی باشد *** بهر آن نیمْ نگه با دل زار آمده ام

باده از دست لطیف تو در این فصل بَهار *** جٰان فزاید که در این فصلِ بَهار آمده ام

مُطرب عشق کُجا رفته دَر این فصل طَرب *** که بعشق و طربش باده گُسار آمده ام

در میخانه گشائید که از مسلخ عشق *** بهَوای رُخ آن لاله عذار آمده ام

جامه زهد دَریدم رهم از دام بَلا *** باز رستم ز پی دیدن یار آمده ام

بتماشای صفای رُخت ای کعبه دل *** بصفا پشت و سوی شهر نگار آمده ام

نهانخانه اسرار

بر در میکده از روی نیاز آمده ام *** پیش اصحاب طریقت به نماز آمده ام

از نهان خانه اسرار ندارم خبری *** بدر پیر مُغان صاحب راز آمده ام

از سر کوی تو راندند مرا با خواری *** با دلی سوخته از بادیه باز آمده ام

صوفی و خرقه خود، زاهد و سجّاده خویش *** من سوی دیر مُغان نغمه نواز آمده ام

با دلی غم زده از دیر به مسجد رفتم *** به اُمیدی هِله با سوز و گُداز آمده ام

تا کند پرتو رویت بدو عالم غوغا *** برِ هر ذره بصد راز و نیاز آمده ام

آیینه جان

بر در میکده بگذشته ز جان آمده ام *** پشت پایی زده بر هر دوجهان آمده ام

جان که آیینه هستی است در اقلیم وجود *** بر زده سنگ به آیینه جان آمده ام

سرّ هستی چو نشد حاصلم از ملک شهود *** در نهان خانه، پی سرّ نهان آمده ام

جلوه روی تو بی منّت کس مقصود است *** کاین همه راهْ کران تا به کران آمده ام

دستگیری کنم ای خضر! که در این ظلمات *** پی سرچشمه آب حَیوان آمده ام

همّت ای دوست که من چشم ببستم ز جهان *** به سر کوی تو چشمِ نگران آمده ام

خوش دل از عاقبت کار شو ای «هندی» از آنک *** بر در پیر ره از بخت جوان آمده ام

گنج نهان

بر در میکده با آه و فغان آمده ام *** از دغل بازی صوفی به امان آمده ام

شیخ را گو که در مدرسه بربند! که من *** زین همه قال و مقال تو به جان آمده ام

سر خُم باز کُن ای پیر که در درگه تو *** با شعف، رقص کُنان، دست فشان آمده ام

گرهی بازنگردد مگر از غمزه یار *** بر درش با تن شوریده روان آمده ام

همه جا خانه یار است که یارم همه جاست *** پس ز بُتخانه سوی کعبه چسان آمده ام

راز بگشا و گره باز و مُعمّا حل کُن! *** که از این بادیه بی تاب وتوان آمده ام

تا که از هیچ کنم کوچ بسوی همه چیز *** بوالهوس در طمع گنج نهان آمده ام

نیم غمزه

پروانه وار بَر در میخانه پَر زدم *** در بسته بود با دل دیوانه در زدم

خوابم ربود آن بُتِ دلدار تا به صُبح *** چون مُرغ حق ز عشق ندا تا سَحر زدم

دیدار یار گر چه مُیسّر نمی شود *** من در هوای او به همه بام و بَر زدم

دَر هر چه بنگری رُخ او جلوه گر بود *** لوح رُخش به هر دَر و هر رهگذر زدم

در حٰال مستی از غم آن یار دلفریب *** گاهی به سینه گاه به رُخ گه به سر زدم

جان عزیز من، بُت من چهره باز کرد *** طعنه به روی شمس و به روی قمر زدم

یارم به نیم غمزه چنان جان من بسوخت *** کآتش به ملک خاور و هم باختر زدم

چشم بیمار

من بخال لبت ای دوست گرفتار شدم *** چشم بیمار تو را دیدم و بیمار شُدم

فارغ از خود شدم و کوسِ انا الحق بزدم *** همچو منصور خریدار سر دار شُدم

غم دلدار فکنده است بجانم شرری *** که بجان آمدم و شُهره بازار شُدم

دَر میخانه گُشائید بِرویم شب و روز *** که من از مسجد و از مدرسه بیزار شُدم

جامه زُهد و ریا کندم و بر تن کردم *** خرقه پیر خراباتی و هُشیار شُدم

واعظ شهر که از پند خود آزارم داد *** از دم رِند می آلوده مددکار شُدم

بگذارید که از بُتکده یادی بکُنم *** من که با دست بُت میکده بیدار شدم

شهره شهر

به کمند سر زلف تو، گرفتار شدم *** شُهره ی شهر، به هر کوچه و بازار شدم

گر برانی ز درم از در در دیگر آیم *** گر بُرون رانْدِیَم از خانه، ز دیوار شدم

مستیِ علم و عمل، رخت ببست از سر من *** تا که از ساغر لبریز تو هُشیار شدم

پیشِ من، هیچ به از لذّت بیماری نیست *** تا ز بیماری چشمان تو بیمار شدم

نشود بر سر کوی تو بیابم راهی *** از دم پیر، در این راه مددکار شدم

دامن از آنچه که انباشته ام برچیدم *** تا که خجلت زده در خدمت خمّار شدم.

یاد دوست

یاد روزی که به عشق تو گرفتار شُدم *** از سر خویش گُذر کرده، سُوی یار شُدم

آرزوی خم گیسوی تو خم کرد قدم *** باز انگشت نمایِ سر بازار شُدم

طُرفه روزی که شبش با تو به پایان بُردم *** از پی حسرت آن مونس خمّار شُدم

با که گویم که دل از دوری جانان چه کشید *** طاقت از دست بُرون شد که چنین زار شدم

یار در میکده، باید سُخن دوست شنید *** طوطی باغ چه داند، برِ دلدار شُدم

آن طرب را که ز بیماری چشمت دیدم *** فارغ از کونْ و مکان گشتم و بیمار شُدم

آرزوها

در دلم بود که آدم شوم امّا نشدم *** بی خبر از همه عالم شوم امّا نشدم

بر در پیر خرابات نهم روی نیاز *** تا باین طایفه محرم شوم امّا نشدم

هجرت از خویش کنم خانه بمحبوب دهم *** تا باسماء مُعلّم شوم امّا نشدم

از کف دوست بنوشم همه شب باده عشق *** رسته از کوثر و زمزم شوم امّا نشدم

فارغ از خویشتن و واله رُخسار حبیب *** همچنان روحِ مُجسّم شوم امّا نشدم

سر و پا گوش شوم پای بسر هوش شوم *** کز دَمِ گرم تو مُلهَم شوم امّا نشدم

از صفا راه بیابم بسوی دار فنا *** در وفا، یار مُسلّم شوم امّا نشدم

خواستم برکنم از کعبه دل، هرچه بُت است *** تا بر دوست مُکرّم شوم امّا نشدم

آرزوها همه در گور شد ای نفس خبیث *** در دلم بود که آدم شوم امّا نشدم

فراق یار

از تو ای می زده در میکده نامی نشنیدم *** نزد عُشّاق شدم قامت سرو تو ندیدم

از وطن رخت ببستم که تو را باز بیابم *** هرچه حیرت زده گشتم به نوایی نرسیدم

گفتم از خود برهم تا رُخِ ماه تو ببینم *** چه کنم من که از این قید منیّت نرهیدم

کوچ کردند حریفان و رسیدند به مقصد *** بی نصیبم من بیچاره که در خانه خزیدم

لُطفی ای دوست که پروانه شوم در بر رویت *** رحمی ای یار که از دور رسانند نویدم

ای که روح منی از رنج فراقت چه نبردم *** ای که در جان منی از غم هجرت چه کشیدم