مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور : زیارت، دیداری مشتاقانه، حرکتی شورانگیز وانقلاب آفرین/محمدمهدی رکنی

مشخصات نشر : آستان قدس رضوی: کنگره جهانی حضرت رضا(ع)، 1404.

مشخصات ظاهری : 40ص.

وضعیت فهرست نویسی : در انتظار فهرستنویسی (اطلاعات ثبت)

شماره کتابشناسی ملی : 2135073

هدیه

کتاب خانه تخصصی امیر المؤمنین علی علیه السلام

دکتر محمد مهدی رکنی

خیراندیش دیجیتالی: انجمن مددکاری امام زمان (عج) اصفهان

ویراستار کتاب: خانم نرگس قربانی

اشاره

شناسنامه

مقاله: زیارت

نویسنده: محمد مهدی رکنی

ناشر: کنگره جهانی حضرت رضا علیه السلام

تیراژ: 1000 نسخه

حروف چینی و نظارت بر چاپ: مؤسسه چاپ و انتشارات آستان قدس رضوی

محل نشر: آستان قدس رضوی، دانشگاه علوم اسلامی

تاریخ: ذی قعده 1404

بسم الله الرّحمن الرّحیم

توصیف زیارت

زیارت دیداریست مشتاقانه، با حضور در پیشگاه آن که دوستش داریم و بزرگش می شماریم. زیارت حضور در اماکن مقدسه است و رویا رویی با رسول خدا و ائمه هدی، که با حرکتی از شهر و دیار به شوق دیدار شروع می شود، حرکتی ظاهراً در مکان و به حقیقت در دل و جان.

زیارت بر قرار کردن ارتباط قلبی است با حجت خدا، قرار دادن خویشتن خویش است در حوزه روحانیت و اشراق ولی الهی که انسانی است متعالی و خدا نمای، با ابعاد وجودی گسترده، و بار معنویتش را از آفریدگار می گیرد و واسطه رحمت و فیض رسانی به آفریده هاست.

زیارت حضور در مشهد است و تجلیل و تکریم شهید، یعنی جان باخته

در راه خدا و زنده به حیات ابد. ⁽¹⁾زیارت نامه ها از نظر ادبی شیوا و رسا، نغز و پر مغز، موزون و مسجع است، و همچون دعا ها سرودی مذهبی و شعری آسمانیست که با مضامین عالیش خواننده را به معراجی روحانی می برد و حالی ملکوتی می بخشد.

زیارت همچون عبادت ریشه در فطرت آدمی دارد، زیرا چنان که انسان به طور طبیعی پیشوایان دینی و علمی و رجال سیاسی و اجتماعی را در زندگی شان بزرگ می شمرد، و به صورت های مختلف نسبت به آن ها ادای احترام می کند، پس از فوت نیز به تعظیم و تکریم مدفن و آثار بر جا مانده از آنان می پردازد، و به زیارت آن ها می رود و به صورت های مختلف ادای احترام می کند. با اندک تأمل در می یابیم زیارت قبور بزرگان، در حقیقت به بزرگ داشت دین و فضیلت و علم و صلاح بر می گردد، یعنی مفاهیم والای انسانی که در نزد همه آدمیزادگان -از هر ملت و نژاد و سرزمینی که باشند محترم و مقدس است، و ریشه در سرشت انسان دارد. همین علاقه فطری و انگیزه درونی بوده که ساختن معابد و زیارت گاه ها را در دنیا سبب شده، و صحنه گسترده زیارت را با آداب و رسوم گوناگون - در همه کشور ها و بین همه ملت ها به وجود آورده است، ⁽²⁾

Encyclopaedia of Religion and Ethics, Vol. X.

که هم امروز نیز پایدار است، چنان که دنیای به اصطلاح متمدن نه تنها خود را بی نیاز از زیارت نمی بیند بلکه دعا و طلب آمرزش و زیارت قبور مقدس را برای تشفی آلام روحی لازم و مفید هم می داند. هم می داند.

شایسته است اینک نظری به احادیث رسیده از معصومین بیندازیم، سیمای معنوی زیارت را در فروغ سخنان نورانی آن ها ببینیم:

1- آغاز کلام را به حدیثی از امام علی بن موسی الرضا - علیه آلاف التحیة وا لثنا - اختصاص می دهیم که می فرماید: هر امامی را پیمانی در گردن اولیائش و شیعه اش می باشد. وفای به این پیمان وقتی تمام و کامل است که قبر های شان زیارت شود. پس کسی که امامان را مشتاقانه زیارت کند، و به آن چه مورد خواست و رغبت آنان بوده تصدیق داشته باشد آنان در روز رستاخیز شفیع او خواهند بود. ⁽¹⁾

نخستین تعلیم این حدیث که در کتب معتبر نقل شده - این است که زیارت متمم و مکمّل وفای به عهدیست که هر مأموم با امام خود بسته، و به زبان امروز رأی اعتمادی است که به رهبر فکری و عقیدتی اش می دهد، به خصوص اگر جملاتی از زیارت نامه ها را به خاطر آوریم که در آن اظهار ولایت و مودت زائر است به امام و تبری از مخالفان شان، و روشن است که این بعد از زیارت در ترسیم خط سیاسی زائر تا چه حد مهم و مفید است.

دومین آموزش بیان حالت خاصی است که زائر باید داشته باشد، یعنی رغبت و شوق فراوان به زیارت امام، که این ثمره معرفت به مزور است یعنی اعتقاد به این که «ائمه خلفای خدای عزّ و جل در زمین هستند» ⁽²⁾

و امام مُفترض الطاعه. ⁽¹⁾

سومین نکته آموزنده تصریح به تصدیق و باور داشت زائر است نسبت به آن چه مورد خواست و رغبت امام است. با توجه به این حقیقت که حجت های الهی خواستی و رضایی جز خواست و رضای خدای تعالی ندارند، به این نتیجه می رسیم که زائر باید در پی تحصیل رضای الهی و اطاعتش بر آید . آری امام زائری چنین با معرفت را شفیع خواهد بود.

2- عبد الله بن عمر از رسول خدا -صل الله علیه و اله- روایت می کند که فرمود: هر کس قبر مرا زیارت کند شفاعتم او را واجب شود. علامه محقق مرحوم امینی از کتب صحاح و مسانید حدیث اهل سنت 41 ماخذ را نام می برد که حدیث مذکور را نقل کرده اند. ⁽²⁾از طریق شیعه نیز این حدیث با عباراتی قریب به ان و یا با اضافاتی نقل شده، ⁽³⁾به طوری که جای تردیدی در صحتش باقی نمی گذارد.

3- گاه اهمیت زیارت معصومین با تعبیراتی جالب بیان شده، چنان که ائمه معصومین ما از پیامبر اکرم (صل الله علیه و اله) روایت می کنند که گفت:

هر کس قبر مرا بعد از وفاتم زیارت کند، مانند کسی است که در حیاتم به سوی من هجرت کرده. پس اگر شما توانایی [زیارت از نزدیک را] ندارید، به سویم سلام فرستید که آن به من می رسد. ⁽⁴⁾

با آن چه از اهمیت هجرت در تاریخ اسلام می دانیم می توانیم ارزش معنوی و فواید زیارت را نیز دریابیم.

4- از نکات گفتنی و قابل توجه در موضوع زیارت، این که در اخبار مأثوره زیارت بقاع متبرکه جزء تکمیلی حج - که زیارت خانه خداست - شمرده شده، و روایات فریقین هر دو به این نکته گویاست:

عبد الله بن عمر از حضرت رسول - صلی الله علیه و آله - نقل می کند که فرمود: هر کس حج گزارد، سپس قبر مرا بعد از وفاتم زیارت کند، مانند کسی است که مرا در دوران حیاتم زیارت کرده است، و با من مصاحبت نموده.

این حدیث را مرحوم امینی از 21 حافظ و عالم حدیث شناس اهل سنت نقل کرده است. ⁽¹⁾

نیز عبد الله بن عمر از آن حضرت روایت می کند که فرمود: هر کس قصد خانه خدا کند ولی مرا زیارت نکند بر من ستم کرده است. ⁽²⁾

5- حضرت امام جعفر صادق - علیه السلام - در این باب فرمود: چون یکی از شما حج گذارد، حج خود را به زیارت ماختم کند که این جزء پایانی حج است. ⁽³⁾و ابو جعفر حضرت باقر - علیه السلام - فرمود: تمامی حج به دیدار امام است. ⁽⁴⁾

تأکید به زیارت پیشوای معصوم بعد از فریضه حج، نسبت به ابا عبد الله الحسین علیه السلام بیشتر است، چنان که از امام صادق - علیه السلام - روایت شده که:

اگر یکی از شما تمام عمرش حج گزارد، اما حسین بن علی علیه-

السلام را زیارت نکند، حقی از حقوق خدا و رسولش را ترک کرده است، زیرا حق حسین - علیه السلام - فریضه ایست از خدا که بر هر مسلمانی واجب است. ⁽¹⁾

6- روایتی که ابو حمزه ثمالی از امام محمد باقر علیه السلام در این باره نقل می کند، روشنگر این گونه احادیث است و تفسیری بر آن ها، و اینک سخن وی:

در حالی که ابو جعفر بر در مسجد نشسته بود، و مردمی را که طواف می کردند نظاره می نمود به من گفت:

در توضیح این حدیث گوییم: نخست باید موقعیت زمانی - مکانی این سخن را در نظر آورد که خانه خداست و هنگام مراسم حج، که بهترین مکان و زمان است برای بیان چنین حقیقتی. چنان که از نظر سیاسی اوایل حکومت فریب کارانه بنی عباس است، یعنی کسانی که به نام آل علی مسلمانان را دعوت به بیعت کردند، و سپس با خدعه و نیرنگ کنار شان زدنده و زشت ترین ظلم ها و فجایع را نسبت به آنان روا داشتند. در چنین اوضاعی است که امام پنجم ما به نکته ای نغز که مغز اعمال حج است و روح عبادات اشاره می فرماید، و اعلام ولایت را نسبت به امام بر حق و حجّت خدا ضروری می شمرد که البته لازمه اش تبری و کناره گیری از

طاغوت های زمان است. آری در عصری که جاه طلبان قدرت پرست ریاکار با تبلیغات عوام فریب خود طواف گرد خانه سنگین و حرکات بدنی بی روح را هدف اصلی - و نه وسیله مقدماتی - معرفی می کنند، تا مردم را دل خوش دارند که شعائر اسلامی عملی می شود، بر امام بر حق و پیشوای راستین است که ریشه مفاسد و کانون مظالم را نشان دهد، و روح اعمال را که پذیرش ولایت و حکومت حجت خدا و تبری از مخالفان وی است معرفی کند، تا لازمه آن که بر قراری عدالت اجتماعی اعانت به بر و تقوی، مبارزه با ظالمان و مال اندوزان است نیز تحقق یابد و بالأخره اعلای «کلمه توحید» و ایجاد «توحید کلمه» بین مسلمین عملی گردد.

زیارت در سنت

کسانی بی خبر از تاریخ صدر اسلام و سنت نبوی گمان می کنند زیارت رسمی است شیعی، که نظر های خاص و سود جویی اشخاص آن را به وجود آورده، و در اسلام اصلی استوار ندارد.

با اعتراف به این که شیعه به تعلیم ائمه هدی در احیا و ابقا زیارت پیشقدم و کوشا بوده، اما چنین نیست که در این کار بدعتی آورده و در دین نو آوری کرده باشد، زیرا زیارت قبور مؤمنان و اولیاء الله ریشه در سنت نبوی دارد، و در کتب معتبر برادران اهل سنت نیز آداب و خصوصیات آن به تفصیل ذکر شده، ولی چون ما را مجال بسط کلام در این باب نیست، همین مقدار یاد آور می شویم:

زیارت قبر هایی که پیامبر مُرسل یا امام معصوم یا یکی از بزرگان مذهبی

را در بر گرفته، در بین همه ملل و اقوام جهان رایج بوده و هست، و از صدر اسلام نیز سنتی معمول و مقبول بوده، و حتی همراه با شور ها و شوق ها و رنج ها و سوگ ها انجام می شده که از آن هاست: زیارت رسول خدا - صلی الله علیه و آله - از قبر مادرش در «أبواء» ⁽¹⁾که ضمن سفر حجة الوداع بوده، ⁽²⁾زیارت حضرت زهرا علیها سلام از مرقد مطهر پدرش ⁽³⁾و حمزة بن عبد المطلب، ⁽⁴⁾زیارت بلال حبشی از مدفن مقدس رسول الله (صل الله علیه و اله) به واسطه خوابی که دیده بود، ⁽⁵⁾سوگواری امیر المؤمنین علی علیه السلام بر قبر مخفی حضرت زهرا سلام الله علیها، ⁽⁶⁾

مالی وقفت علی القبور مسلّماً *** قبر الحبیب فلم یرد جوابی... (626/1)

و بالأخره زیارت جابر از حائر مقدس سید الشهدا حسین بن علی علیه السلام. ⁽⁷⁾

این ها نمونه نخستین زیارت ها و بهترین زائران است، که تاریخ اسلام به

ما ارائه می دهد. اما احادیث نبوی و اقوال علمای اهل سنت گویا تر و بیشتر این سنّتِ سَنیّه را بیان می کند، و اهمیتش را در اسلام نشان می دهد. با رعایت اختصار به نقل اندکی از بسیار اکتفا می کنیم و طالبان تفصیل را به منابع مربوط ارجاع می دهیم:

1- از عبد الله بن عمر نقل شده که رسول اکرم (صل الله علیه و اله) گفت: هر کس حج خانه خدا گزارد و مرا زیارت نکند بر من جفا کرده است. ⁽¹⁾

نیز از امیر المؤمنین علی (علیه السّلام) روایت شده که پیامبر خدا فرمود: هر کس قبرم را بعد از مردنم زیارت کند چنانست که در زندگیم مرا زیارت کرده، و هر کس قبرم را زیارت نکند بر من جفا کرده است. ⁽²⁾

با توجه به معنی «جفاء» که دوری گزیدن از دوست و ناراحت گردانیدنش می باشد، ⁽³⁾می توانیم میزان ضرورت و لزوم زیارت را دریابیم و هم به لطف تعبیر نبی رحمت پی ببریم.

2- به استناد چنان احادیث و سنت مسلّم، بزرگان از مذاهب اربعه به استحباب زیارت مرقد مطهر نبوی - صلوات الله علیه - تصریح کرده اند که بعضی از آن ها نقل می شود:

الف - قاضی القضات ابو الحسن ماوردی (م . 450) در احکام السلطانیه (ص 105) می نویسد: سر پرست حاجیان در مراجعت باید آنان را از طریق مدینه ببرد تا به زیارت قبر رسول الله - صلی الله علیه و آله - نایل شوند، و بدین ترتیب جمع بین حج خانه خدا و زیارت قبر رسول کرده

باشد، و همچنین رعایت حرمت آن حضرت و ادای حقوقش شده باشد. این زیارت هر چند از واجبات حج نیست، اما از مستحبات شرعی و عبادات پسندیده حاجیان است. ⁽¹⁾

ب- قاضی عیاض مالکی (م . 544) در «الشفاء» چنین اظهار نظر می کند: زیارت قبر نبی اکرم (صل الله علیه و اله) سنتی است که علما بر آن اتفاق دارند و فضیلتی است که بدان ترغیب شده. سپس شماری از احادیث را ذکر می کند و از قول اسحاق بن ابراهیم فقیه چنین نقل می نماید:

آن چه هماره شان حج گزار است، زیارت مدینه و قصد نماز در مسجد رسول الله - صلی الله علیه و آله - می باشد، و تبرک به دیدن روضه اش و منبر و مرقدش، و جای نشستن و دست مالیدنش، و قدم گاه و ستونی که به آن تکیه می کرده، و نزول گاه جبرئیل برای وحی بر حضرتش، و جایی که صحابه و پیشوایان مسلمین به قصد دیدارش آمده اند، و از این همه عبرت گرفتن برای حج گزار شایسته است. ⁽²⁾

ج- ابن هبیرة (م . 560) در کتاب «اتفاق الأئمه» می گوید: مالک و شافعی و ابو حنیفه و احمد بن حنبل - که رحمت خدا بر ایشان باد - اتفاق نظر دارند که زیارت نبی اکرم صلی الله علیه و آله - مستحب است. ⁽³⁾

د- تقی الدین سُبکی شافعی (م . 756) کتابی کلان درباره زیارت نبی اعظم - صلی الله علیه و سلم - به نام «شفاء السقام فی زیارة خیر الأنام» نوشت و آراء ابن تیمیه - دانشمند حنبلی سده هفتم - ⁽⁴⁾که زیارت مرقد

نبوی را بدعت و مسافرت به این نیت را تحریم کرد رد نمود. سُبکی بسیاری از اخبار رسیده در این باب را نقل، و نصوص علمای مذاهب اربعه را که دال بر استحباب زیارت است ذکر کرد و ادعای اجماع مسلمین بر آن نمود. ⁽¹⁾

ه- بنابر استقصایی که علامه مرحوم عبد الحسین امینی کرده، شمار علمایی که نظیر مطالب مذکور را نقل کرده اند به 42 تن می رسند، و آخرین کتابی که نام می برد «الفقه علی المذاهب الاربعه» (ج 590/1) می باشد، که به صراحت زیارت قبرنبی اعظم ما را افضل مندوبات می شمرد و بعد از نقل احادیث وارده آداب زیارت حضرتش را بیان می کند. ⁽²⁾

و- آخرین مدرک ما بر استحباب زیارت از دیدگاه اهل سنت، نظریست که عالم نام بردار محمد بن محمد غزالی طوسی (450 - 505) در «احیاء علوم الدین» بیان می کند و اینک ترجمه آن: زیارت قبور مستحب است، زیرا موجب یاد آوری [آخرت] و عبرت گرفتن [از در گذشتگان] است، و زیارت قبور صالحان مستحب است به جهت تبرک و عبرت گرفتن رسول خدا - صلی الله علیه و آله [نخست] از زیارت قبور نهی می کرد، اما بعد اجازه داد.

از حضرت علی که خدا از او خشنود باد. روایت شده که رسول خدا (صل الله علیه و اله) گفت: همواره شما را از زیارت قبر ها باز می داشتم [اما اکنون می گویم] قبور

را زیارت کنید، که آخرت را به یاد شما می آورد، اما سخن ناروا و زشت [از غم فقدان مرده] مگویید. ⁽¹⁾

نویسنده گوید: نهی اولیه از زیارت قبور ظاهراً بدین جهت بوده که آن چه مستحب است، زیارت قبور مؤمنین می باشد و تا آن زمان هنوز از مؤمنان صالح کسی چندان فوت نکرده و مصداقش موجود نبوده است.

همین دانشمند در کتاب اسرار حج از «احیاء»، بعد از شرح فضیلت مکه، مشرفه در جایی که «فضیلت مدینه شریفه بر سایر شهر ها» را شرح می دهد، مطلبی دارد که با موضوع سخن ما ارتباط مستقیم می یابد و نقل کردنی است:

بعد از مکه سرزمین مدینه افضل از سایر شهر ها و بعد ارض مقدسه (= بیت المقدس) است، اما بعد از این سه شهر سایر اماکن در فضیلت مساویند مگر مرز ها، که اقامت گزیدن در آن نواحی برای آمادگی جهت دفاع از کشور اسلامی فضیلت زیادی دارد. ⁽²⁾

به این جهت پیامبر - صلّی الله علیه و آله - فرمود: کوچ کردن فضیلت ندارد مگر برای رفتن به سه مسجد: مسجد الحرام و مسجد من و مسجد اقصی. بعضی از علما به استناد این حدیث بر منع از مسافرت جهت زیارت مشاهد و قبور علما و صلحا استدلال کرده اند، ولی من از این حدیث چنین حکمی در نمی یابم، بلکه به زیارت امر شده چنان که رسول اکرم (صل الله علیه و اله) فرمود: همواره شما را از زیارت قبر ها باز می داشتم، ولی [اکنون می گویم] قبور را زیارت کنید، ولی سخن ناروا و یاوه ای [از اندوه مرگ عزیزان]