مشخصات کتاب

سرشناسه : نجفی محمدباقر، ۱۳۲۵ - ۱۳۸۱.

عنوان و نام پدیدآور : بهائیان محمدباقر نجفی

مشخصات نشر : تهران مشعر ۱۳۸۳.

مشخصات ظاهری : ۸۲۴ ص.: نمونه.

شابک : ۵۰۰۰۰ ریال 964-7635-61-3

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : چاپ قبلی طهوری ۱۳۵۷.

یادداشت : نمایه

یادداشت : کتابنامه: ص. [۷۵۱]-۷۶۴؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : بهاییگری -- دفاعیه ها و ردیه ها.

موضوع : بابیگری -- دفاعیه ها و ردیه ها.

رده بندی کنگره : BP۳۳۰/ن ۳ب ۹ ۱۳۸۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۵۶۴

شماره کتابشناسی ملی : م ۸۳-۲۶۷۸۷

اشاره

پیشگفتار

مرحوم استاد سیّدمحمد باقر نجفی (متولد 25 دی ماه 1325 خورشیدی در خرمشهر و متوفّای 26 تیرماه 1381 مدفون در حضرت عبدالعظیم حسنی علیه السلام) تحصیل کرده رشته اقتصاد و حسابداری و فلسفه و ادبیات، شاگرد مکتب محیط طباطبایی و مرید شیوه انتقادی مجتبی مینوی و دمخور با علامه محمدتقی جعفری و شاگرد فلسفه وی بوده است. وی پس از آنکه از تحصیل در مدرسه فارغ شد، خود به راه افتاد و این بسیار زود و سریع صورت گرفت. مدت های مدید از عمرش را در کتابخانه های مصر و دانشگاه الأزهر مشغول پژوهش در نسخ خطی و آثار هنری- دینی شد. یکی از دست آوردهای آن پژوهشها، انتشار کتاب آثار ایران در مصر بود.

استاد سپس به ایران بازگشت و مشغول کارهای تحقیقی، فرهنگی و هنری شد و آثاری خلق کرد که به حق در ردیف بهترین کارهای پژوهشی، در این دوره از تاریخ ایران بود.

اگر قرار باشد در یک سخن، آثار مرحوم نجفی را تعریف کنیم باید بگوییم: آثار استاد همگی در جهت تحقیق و دفاع از میراث اسلامی- ایرانی است؛ آثاری مانند:

دین نامه های ایرانی، آثار ایران در مصر و بسیاری دیگر.

یکی از ابعاد بسیار عالی و فراموش ناشدنی استاد، علقه او به شخص رسول اللَّه صلی الله علیه و آله بود؛ به طوری که هرگاه نام آن حضرت بر زبانش جاری می شد، اشک در چشمانش حلقه

می زد و این نشان می داد که تا چه اندازه با آن حضرت پیوند درونی دارد. به همین دلیل چندین سال متوالی به پژوهش درباره جغرافیای دینی مدینه منوّره پرداخت که حاصل آن کتاب بسیار ارزشمند مدینه شناسی بود که در زمان حیاتش دو مجلد از آن چاپ شد و قرار بود که در ضمن پنج جلد انتشار یابد. نگاه خریدارانه به این اثر نشان می دهد که کتاب یاد شده تا چه اندازه حاوی تحقیقات میدانی و کتابخانه ای مبسوط مؤلف است، به خصوص که به لحاظ چاپ، از نفاست ویژه ای برخوردار بود و می توان گفت این اثر مانند شخصیت خود استاد، مشتمل بر احساس مذهبی شدید، یک کار هنری شگرف و یک روحیه تحقیقی در حد عالی است. استاد از آن دسته انسان هایی بود که خداوند خیلی چیزها را یکجا به ایشان عطا کرده بود و این کار؛ یعنی مدینه شناسی بازده و تجلّی آن نعمت ها بود که استاد قدردانش هم بود.

استاد نجفی در سالهای پایانی عمرِ پهلوی، چندین اثر که رنگ و بوی نگرش سیاسی- اسلامی داشت انتشار داد. یکی سوز مسلمانی (تهران، شرکت سهامی انتشار، 1352) بود که با نثری دیکلمه وار، اندیشه هایی را در باب مفاهیم انقلابی- اسلامی آن نگاشت. کتاب دیگر او ایدئولوژی الهی و پیشتازان تمدن که مرحوم طالقانی و محمدتقی جعفری بر آن مقدمه نوشتند. نیز کتاب اندیشه علمی مذهب که متن پیاده شده سخنرانی استاد نجفی در دانشکده نفت آبادان بود. اسلام و مارکسیسم اثر دیگر اوست که سال 1354 انتشارات سروش (وابسته به رادیو و تلویزیون ملی ایران) منتشر کرد.

دیگر آثار وی، پیش از انقلاب عبارتند از: بررسی کوتاهی از رسانه ها، مراکز و سازمان مذهبی ایران، (تهران، 1355)، مجموعه گفتار رادیویی (1353- 1354، دو مجلد، 362 ص)، خروش حماسه ها به یاد فاطمه، به یاد پیامبر، به یاد ولایت (شرکت انتشار، 1351) زندگی و اصالت مذهبی (خرمشهر، 1349)، متافیزیک مسیحی (شرکت سهامی انتشار، 1346). و برخی از آثار ایشان بعد از انقلاب: خوزستان در منابع ایرانشناسی (طهوری، 1361)، دین نامه های ایران (برلن، 1364) و چندین مقاله و کتاب دیگر.

شاید بتوان گفت یکی از بهترین آثار ایشان «مصحف ایران» است که بر اساس بیش از 180 نسخه خطّی ایرانی و در دو جلد همراه با یک ضمیمه در اواخر سال 1382 ه. ش.

به صورت یک اثر هنری جاودان انتشار یافت.

ایشان در شماره 33 فصلنامه میقات حج (پاییز 79) ضمن مصاحبه ای، شرحی از زندگی و کارهای علمی خود را ارائه کرده است.

کتاب بهائیان

آگاهیم که فرقه منحرف و ضالّه بهائیت در طول دوران پهلوی دوم، با حمایت مستقیم عناصر این رژیم و حتی با حمایت شخص پهلوی، به رغم قسمی که در دفاع از مذهب تشیع اثناعشری یاد کرده بود، بسیار رشد کرد. تصور اینکه فردی بهایی با نام هویدا سیزده سال بر مسند نخست وزیر بنشیند، آن هم در دولتی که مدّعی دفاع از مذهب تشیع بود!، بسیار شگفت است؛ اما با توجه به ماهیت خبیث و کثیف پهلوی و اینکه در واقع مشتی رجاله و وابسته در آن دوره بر ایران اسلامی و شیعی حکمرانی می کردند، این امر چندان شگفت نیست. به جز هویدا، دهها تن از سران رژیم، بهایی بودند و با تمام وجود با آگاهی و حمایت خاندان پهلوی به حمایت از بهائیت پرداخته، در جهت ترویج آن تلاش می کردند.

امام خمینی قدس سره، رهبر روشن ضمیر انقلاب اسلامی، با فراست دریافته بود که حامی و بانی اصلی این فعالیت ها، دربار پهلوی است؛ بنابر این، برخلاف بسیاری دیگر، نوک پیکان حمله را متوجه این رژیم کثیف کرد و بحمدالله با سرنگونی آن نظام، بساط تبلیغات آیین پوچ بهائیت هم برچیده شد.

با این حال، در همان روزگار بودند کسانی که با توجه به شدت فعالیت بهائیان، مصمم بودند در برابر تلاشهای تبلیغاتی و علمی آنان بایستند. این کارها بیش از همه تبلیغاتی بود و در این میان، یک کار پژوهشی گسترده که بتواند تکیه گاه تحصیل کردگان و دانشجویان و طلاب باشد و ماهیت این فرقه ضالّه را به لحاظ تاریخی، آن هم به صورت عالمانه نشان دهد، وجود نداشت.

این وظیفه را استاد نجفی بر عهده گرفت. وی مدتها با حمایت برخی از تشکل های اسلامی که اسنادی از این گروه در اختیار داشتند، پشت کرسی تحقیق و تتبع نشست و

سرانجام در سال 1356 ش. موفق به تدوین کتاب بهائیان شد. این کتاب که مانند دیگر آثار استاد، مشحون از پژوهش و دقت است، با تکیه بر متون اصلی و اسناد موثق تدوین شده است. بی شک نه تنها تا آن زمان، بلکه مع الأسف، حتی الآن نیز کتاب جامعی که بتواند روند شکل گیری این فرقه منحرف را نشان دهد، به بازار عرضه نشده و این تنها اثر جامعی است که از زمان شکل گیری مرام شیخیه و سپس براساس آن بابیه و بهائیه نوشته شده و در اختیار است؛ تأسف از این بابت واقعا عمیق است، زیرا در جهان اسلام، ایران به عنوان منشأ این فرقه ضاله شناخته شده و به همین دلیل، لازم است در این باره، به مسؤولیت تاریخی خویش بیشتر عمل کرده و با عرضه کارهای پژوهشی گسترده، ماهیت ساختگی این فرقه را نشان دهد.

اثر استاد نجفی نه تنها به لحاظ نشان دادن تاریچه شکل گیری بهائیت، بلکه به دلیل اشتمال آن بر یک پژوهش جامع درباره شیخیه نیز اثری ارجمند است؛ زیرا در این باب هم، جز چند کار پراکنده، کار جدی صورت نگرفته است.

پس از گذشت سالها از انتشار آن (1356، تهران، طهوری) لازم بود تا این اثر تجدید چاپ شود. این مطلب توسط معاون محترم آموزش و پژوهش بعثه مقام معظّم رهبری با استاد در میان گذاشته شد و پس از موافقت، کتاب حروفچینی و برای تصحیح خدمت استاد فرستاده شد. هنوز استاد بیش از نیمی از کتاب را تصحیح نکرده بودند که دست اجل ایشان را از دامان ایران اسلامی گرفت. کار تصحیح دنبال شد و بحمدالله همان گونه که شاهد هستید این اثر ارجمند در اختیار شما عزیزان قرار گرفته است. نشر مشعر مفتخر است که توفیق یافت این رسالت فرهنگی را به خوبی ادا کند و از این بابت، خدای متعال را شاکر است.

رسول جعفریان- مهرماه 1383

مقدّمه مؤلّف

این کتاب نتیجه تحقیقات و کوششی مداوم در طول 15 سال ... که در نتیجه مساعدت بی دریغ دوستداران حقیقت و دلسوزان وطن، تنظیم و نگارش آن 4 سال به طول انجامید.

فصول مختلف کتاب، به هم پیوسته و مرتبط به هم هستند. مجموعه ای است از موضوعاتی که شناخت هر یک از آنها، مستلزم شناخت دیگری است ... و در این راه مؤلّف را ادعایی نیست، زیرا می داند و معترف است که در این راه بسیارند کسانی که بهتر از او می دانند، و پیش تر و بیش تر از او زحمت بی دریغ کشیده اند.

هدف مؤلّف از تألیف این کتاب:

1- از نظرگاه علمی، خدمتی است عاجزانه به شناختی بی غرضانه در دو قلمروی تاریخ و عقیده. نه تبلیغ و ردیه.

2- از نظرگاه فرهنگی، کوششی است برای آگاهی دادن به نسل جوان وطنمان که همواره در جستجوی هویّت فرهنگی خود با استعمار فرهنگی دست به گریبان است.

3- از نظرگاه اجتماعی، قدمی است کوتاه در راه شناساندن گروهی که به اتکاء منافع خارجی مصمّم به دخل و تصرفاتی در نظام اجتماعی- اسلامی ایران هستند.

4- به اعتبار سیاسی، گامی است ناچیز در راه افشای محققانه عاملی از عوامل ضدّ ملّی که همواره مورد استفاده گروه های خارجی فشار سیاسی می باشد. تا از این طریق به

وحدت ملّی ایران در پرتو نظام ارزشی اسلام خدشه وارد سازند.

بی شک اگر در این راه لغزشی در صفحات کتاب ملاحظه شود، تعصبی نبوده و اگر خطایی باشد، غرضی نیست.

اساس نظریات، نقدها و تجزیه و تحلیل هایی که مؤلّف در طول تحقیق و تألیف کتاب متحمّل آن شد همانا منابع تحقیقی و موافق بابیان و بهائیان است تا در چهارچوب نظری بهائیت و به محتوای فکری و عملی بهائیان رهنمون شویم.

با سپاس فراوان از الطاف بی دریغ حضرت حجّة الاسلام شیخ محمود حلبی دامت برکاته.

سیّدمحمّدباقر نجفی

کتاب اوّل:

فصل اوّل: شیخیه زمینه ساز بابیّت

الف: شیخ احمد احسائی

اشاره

کتاب اوّل:

فصل اوّل: شیخیه زمینه ساز بابیّت

پیش از بررسی و شناختی کلّی از اصول عقاید شیخیه در خصوص «بابیت» و «نیابت امام»، که اساساً مبنای دعوی «بابیان» است، منطقی به نظر می رسد که به شرح حال و تاریخ زندگانی «شیخ احمد احسائی» مؤسس شیخیه و دیگر جانشینان و مشایخ پس از او «اشارتی» مجمل شود:

الف: شیخ احمد احسائی

به استثنای کتاب «روضات الجنات فی احوال العلماء والسادات» مرحوم میرزا محمدباقر خوانساری ⁽¹⁾و کتاب «قصص العلماء» مرحوم میرزا محمد بن سلیمان تنکابنی ⁽²⁾و ده ها مأخذ و کتب متأخرین و معاصرین غیرشیخی، شش رساله و کتاب موثق شیخی

در شرح حیات شیخ احمد در دسترس ماست.

اول: رساله ای است به زبان عربی که شیخ احمد، به تقاضای فرزندش «شیخ محمدتقی» در شرح حال خود نگاشته است. این رساله در صفحه 166 الی 179 از جلد اوّل کتاب: «فهرست» تألیف شیخ ابوالقاسم ابراهیمی بن زین العابدین کریم خان کرمانی، مشهور به «سرکارآقا» (1314- 1389 ه. ق.) چاپ و منتشر شده است.

دوم و سوم: رساله ای است عربی، تألیف «شیخ عبداللَّه»: فرزند شیخ احمد، که محمدطاهر خان بن حاج محمدکریم خان، عموی سرکارآقا، آن را به فارسی ترجمه و در 96 صفحه در بمبئی به سال 1310 ه. ق. نشر داده است. چاپ دوم این رساله به انضمام رساله ی «تذکرةالأولیاء» در محرم الحرام 1387 ه. ق به قطع رقعی و به نفقه بی بی علویه خاندانی، در چاپخانه سعادت کرمان انتشار یافته است.

چهارم: رساله «تنبیه الغافلین و سرورالناظرین» نوشته آقا سید هادی هندی، از شاگردان سید کاظم رشتی است.

پنجم: کتاب «دلیل المتحیّرین» نوشته: سید کاظم رشتی، که متن عربی آن در 1364 ه. ق. سربی با 153 صفحه منتشر و ترجمه فارسی آن توسط میرزا رضی، به سال 1261 ه. ق. چاپ سنگی شده است.

ششم: «هدایةالطالبین» نوشته: حاج محمدکریم خان کرمانی، چاپ سنگی بمبئی و ایران می باشد. این کتاب مجدداً با حروف سربی در 188 صفحه، به سال 1380 ه. ق، از طرف مدرسه ابراهیمیه کرمان منتشر شده است.

براساس اقوال مآخذ مذکور، شیخ احمد، از اهالی «احساء»، ⁽¹⁾فرزند زین الدین بن ابراهیم بن قصر بن ابراهیم بن داغر است که در ماه رجب سال 1166 ه. ق. به دنیا آمد.

اجداد شیخ، تا داغر بن رمضان، همگی پایبند مذهب شیعه اثنی عشری بودند و رمضان بن راشد بن دهیم بن شمروخ بن صوله و ... بادیه نشین، مردمی فاقد علم و

معرفت، و ناآگاه بر طریقه اهل سنت و جماعت عمل می نمودند. ⁽¹⁾

داغر پس از بروز اختلافاتی با پدرش، ترک وطن نمود، و در «مطیرفی» که یکی از قراء «احساء» است، اقامت گزید. وی پس از مدتی از مذهب اجدادی خود دل برید، و به مذهب شیعه اثنی عشری دل سپرد.

شیخ احمد، از چگونگی پشت سر گذاردن کودکی و نوجوانی خود، به استثنای ذکر مقداری از عواطف رقیق مذهبی و احساسات جستجوگرانه ⁽²⁾یادآور می شود که کتاب «اجرومیّه» و «عوامل» را نزد شیخ محمد بن شیخ محسن به انجام رسانده و قبل از آن در حالی که پنج سال از عمرش گذشته بود، قرائت قرآن مجید را آموخته است.

در سال 1186 ه. ق، یعنی پس از آنکه بیست سال از عمرش گذشته بود، ترک موطن نمود وبه منظور کسب معارف وفیض مواهب، عازم کربلای معلی و نجف اشرف گردید. ⁽³⁾و در درس و مجالس بحث مشاهیر علمای دینی وقت: مرحوم آقاباقر وحید بهبهانی، ⁽⁴⁾

مرحوم آقاسیدمهدی بحرالعلوم، ⁽¹⁾مرحوم شیخ جعفر بن شیخ خضر ⁽²⁾ومرحوم میر سید علی طباطبائی ⁽³⁾حاضر گشت. ⁽⁴⁾تا اینکه پس از ارائه شرحی بر کتاب «تبصره علامه حلّی» ⁽⁵⁾

شرح شیخ احمد به نام «صراطالیقین» در مجموعه آثار شیخ: «جوامع الکلم» منتشر شده است. این شرح تنها شرح طهارت از کتاب «تبصره» است.

دقت و توجه در متن صورت اجازات، به خوبی نمایانگر مراتب والای فضل و کمال شیخ است. تا آنجا که به تصدیق همگان، شیخ احمد پس از دستیابی به چنین مقامی، کراراً مورد احترام و ستایش قرار گرفته است. و سید، پس از ملاحظه رساله «قدر» ⁽⁷⁾شیخ،

فضل و کمال شیخ را بسیار ستوده است.

«حاج محمدخان کرمانی»، در کتاب «هدایة المسترشد» ⁽¹⁾قسمت هایی از صورت اجازات مرحوم مبرور «شیخ احمد دمستانی»، «آقا میرزا مهدی شهرستانی»، «شیخ حسین درازی» «آقا سید علی طباطبائی»، «آقا سید مهدی طباطبائی بحرالعلوم» و «شیخ جعفر نجفی» را که مدعی است عیناً در نزدشان محفوظ و نگهداری می شود، نقل کرده است.

بی شک ارائه بعضی از آنها، به خاطر توجه بیشتر به تأکید مشایخ عصر نسبت به مقام دینی شیخ، که بعدها یکی از دلایل اساسی تأیید عقاید و روش شیخ از جانب شیخیه به شمار می آید، ضروری است.

صورت اجازه مرحوم مبرور آقا سید علی طباطبائی

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

الحمدللَّه علی نعمه المتواترة و آلائه المتکاثرة و الصّلوة علی سید أهل الدنیا والأخرة محمّد و عترته الطاهرة، و بعد فیقول العبد الخاطی ابن محمدعلی الطباطبائی- اوتی کتابه بیمناه و جعل عقباه خیراً من دنیاه-: إنّ من أغلاط الزمان وحسنات الدهر الخوّان، اجتماعی بالأخ الروحانی والخلّ الصمدانی، العالم العامل و الفاضل الکامل، ذی الفهم الصائب والذهن الثاقب، الراقی أعلی درجات الورع والتّقوی والعلم والیقین، مولانا الشیخ أحمد بن الشیخ زین الدین الإحسائی- دام ظلّه العالی-، فسألنی بل أمرنی أن أجیز له ما صحّ لدیّ إجازته و اتّضح علیّ روایته من مصنفات علمائناالأبرار و فقهائناالأخیار بالأسانید المتّصلة إلی الأئمة الأطهار وخلفاء الرسول المختار، سیما الکتب الأربعة الشهیرة کالشّمس فی رابعة النهار: الکافی والفقیه والتهذیب والاستبصار و سایر کتب شیخ الطائفة المحقّقة، و مروّج

الشریعة والطریقة الحقّة، وکتب سیدالمرتضی الملقّب بعلم الهدی، وکتب آیةاللَّه العلامة و حجته الخاصّة علی العامّة، و کتب المولیین الرشیدین الشهیدین السّعیدین، وسایر کتب علمائنا المتقدمین والمتأخّرین- رضوان اللَّه تعالی علیهم أجمعین- سیما کتب شیخی الرّبانی و والدی الروحانی، مؤسّس ملة سیّدالبشر فی رأس المأة الثانیة عشر، خالی العلامة وأستاذی الفهّامة، الأجلّ الأفضل الأکمل مولینا محمدباقر بن محمد أکمل- قدّس اللَّه فسیح تربته و أسکنه بحبوبة جنّته- فأجزت له- دام مجده- روایة جمیع ذلک ... الخ.

صورت اجازه مرحوم مبرور آقا سید مهدی طباطبائی بحرالعلوم

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للَّه الّذی رفع درجات العلماء، و جعلهم ورثةالأنبیاء و خلفاءالأوصیاء، و فضّل مدادهم علی دماءالشّهداء، والصّلوة والسّلام علی رسوله المبعوث بالشّریعة الغرّاء والحنفیّة البیضاء محمّد و آله الأئمة الأمناء والقادة الأدلّاء، ما اظلّت الخضراء و اقلّت الغبراء، و انیعت ثمارالعلم فی طروس العلماء، و اترعت کؤوس الفضل من دروس الفضلاء، و بعد فلمّا کان من حکمةاللَّه البالغة و نعمه السابغة أن جعل لحفظ دینه و أحکامه علماء مستحفظین لشرایعه و أحکامه، صار یتلقّی الخلف عن السلف ما استحفظوا من علوم أهل العصمة [الحکمة] ⁽¹⁾والشرف، فبلغوا بذلک أعلی المراتب و نالوا به أتمّ المواهب، و کان ممّن أخذ بالحظّ الوافی [الوافر] ⁽²⁾الأسنی وفازبالنصیب المتکاثر الأهنی زبدةالعلماء العاملین و نخبةالعرفاء الکاملین، الأخ الأسعد الأمجد، الشیخ أحمد بن الشیخ زین الدین الإحسائی- زید

فضله و مجده، و علا [أعلی ⁽¹⁾فی طلب العلی جدّه- و قد التمس منّی- أیّده اللَّه تعالی- الإجازة فی روایةالأخبار الواردة عن الأئمةالأطهار- علیهم سلام اللَّه آناءاللیل والنهار- عنّی عن مشایخی الأعاظم الأجلّة و وسائطی إلی رؤساءالمذهب والملّة، فسارعت إلی إجابته و قابلت التماسه بإنجاح طلبته؛ لما ظهر لی من ورعه و تقواه و نبله و علاه، فأجزت له وفّقه اللَّه ... الخ.

صورت اجازه مرحوم مبرور شیخ جعفر بن شیخ خضر

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

والحمد للَّه ربّ العالمین، الحمدللَّه الذی أبرز أنوارالوجود من ظلمات العدم، و أبان بتغیر العالم أنّه المتفرّد بالأزلیّة والقدم، و جعل دین نبینا محمد- صلّی اللَّه علیه و آله- من بین الأدیان کنارٍ علی علم، و ختم به الأنبیاء و بأمّته ختم تمام الأمم، و أیّده بالمعجزات الظاهرات بین العرب و العجم، و نصره بالآیات الباهرات المسمعات أهل السمع والصمم، و بعلیّ حجةاللَّه الراقی علی أشرف کتفین بأشرف قدم، و آله الذین تشرّفت بهم بقاع مکة والبیت و الحرم- صلّی اللَّه علیهم ما خضع خاضع أو خشع خاشع من خشیة باری ءِ النّسم- أمّا بعد فإنّ العالم العامل والفاضل الکامل، زبدة العلماء العاملین، و قدوة الفضلاء الصالحین، الشیخ أحمد ابن المرحوم المبرور الشیخ زین الدین؛ قد عرض علیّ نبذة من أوراق تعرّض فیها لشرح بعض کتاب تبصرة المتعلمین لحجةاللَّه علی العالمین، و رسالة صنّفها فی الرّد علی الجبریّین، مقوّیاً فیها لرأی العدلیّین، فرأیت تصنیفاً رشیقاً قد تضمّن تحقیقاً، و تدقیقاً قد دلّ علی علوّ قدر مصنّفه و جلالة شأن مؤلّفه، فلزمنی

أن أجیزه بعد ما استجازنی أن یروی عنّی ما رویته عمّن أجازنی، کشیخی زبدةالأوایل والأواخر، مشیّد دین الصادق والباقر، أستادالکلّ فی الکل، مولانا المرحوم آقا محمدباقر و شیخی أستادالجمیع علی الأطلاق و فریدالعصر فی جمیع الآفاق مشیّد مذهب أهل العدل فی رأس المأتین بعد الألف من هجرة سیدالثقلین، السید مهدی الطباطبائی- لا برح الزمان بأیام وجوده مزهراً، والکون ببقاء جنابه فرحاً مستبشراً- عن مشایخهم الأعلام حتی تتّصل السلسلة بالأئمة المعصومین- علیهم أفضل الصّلوة والسّلام- و لا سیّما ما فی الکتب الّتی علیها المدار، من الکافی والتهذیب والفقیه والاستبصار، و کذا ما فی الوسائل والبحار ... الخ.

شیخ احمد احسائی، پس از شیوع بیماری طاعون ⁽¹⁾در عراق، به موطن خود بازگشت. و مریم بنت خمیس آل عصری را به نکاح خود درآورده، چهار سال در بحرین اقامت گزید. و پس از وفات فاطمه بنت علی بن ابراهیم، جده فرزندش «شیخ عبداللَّه» عزم عتبات نمود. پس از مراجعت در محله «جسرالعبید» بصره توقف کرد. از آنجا به «ذورق» رفته، پس از سه سال توقف، در سال 1216 ه. ق. در حالی که «وهابیان» ⁽²⁾در کربلا

قتل و غارت می کردند. به بصره بازگشت. و از آنجا به خاطر دوری از مردم به یکی از قراء بصره به نام «حبارات» پناه جست و باز به بصره برگشته، از آنجا به قریه «تنویه» نقل مکان داد. که محیط آنجا هم موافق طبع نیافتاد و در سال 1219 ه. ق. به قریه ای به نام «اصفاوه» به سفارش عبد المنعم بن سید شریف جزائری که از مشاهیر آن منطقه بود عزیمت نمود و آنگاه به قریه ای از قراء واقع بر شعبه ای از شعب شط فرات موسوم به «شطالکار» سپس به «ذورق». آنگاه به بصره و پس از آن عتبات را محل اقامت نمود، تا اینکه تصمیم گرفت جهت زیارت مرقد امام رضا علیه السلام هشتمین امام شیعیان به ایران سفر کند.

1/ الف: در دربار قاجاریه

در سال 1221 ه. ق. شیخ احمد بر سر راه خود، در حالی که 54 سال از عمرش می گذشت، عازم یزد گردید. و طبق تأیید همه محققان شیخی و غیر شیخی ورود شیخ احمد از جانب علمای امامی مذهب یزد که از سوابق تحصیلی و اجازات روایتی او کم و بیش آگاه بودند، با استقبال و احترام همراه بود. ولی شیخ احمد با وجود اصرارهای مکرر اهالی یزد، ترک یزد کرد. و با قبول وعده بازگشت عازم مشهد شد. سپس در مراجعت به یزد، به گفته «شیخ عبداللَّه»: «چون ایشان را (منظور مردم یزد) لایق و شایق دید، اجابت فرمود، بعض عیال را به مصاحبت علی و سید صالح و خلیفة بن دیرم از راه شیراز و بهبهان و ذورق روانه بصره کرد. و خود با یکی از زوجات و سید حسین در یزد اقامت گزید و بنای دعوت نهاد ... ⁽¹⁾.

در اندک مدتی بر اثر تبحر و دقتی که در طرح مسائل دینی از خود نشان می داد، در مدارس علوم دینی ایران، مشهور و زبانزد اهل علم گردید.

فتحعلیشاه قاجار، چون از شهرت شیخ احمد مطلع شد، و شاید به خاطر این که قبل از دستیابی شیخ به زعامت دینی شیعیان، او را موافق حال کند و زمینه دوستی را قبل از به اقتدار رسیدن فراهم سازد، اظهار اشتیاق نمود که به هر نحوی شده است، شیخ را البته

برای دیدن و در عین حال وابسته به دربار خود کردن که سیاست داخلی درباریان قاجار در قبال همه بزرگان اهل دین مقتضی آن بود، به سوی تهران دعوت کند. و خود نامه ای به این مضمون خطاب به شیخ احمد نگاشت:

«اگرچه مرا واجب و متحتم است که به زیارت آن مقتدای انام و مرجع خاص و عام مشرّف شوم، چراکه مملکت ما را به قدوم بهجت لزوم خود منور فرموده لکن مرا به جهاتی مقدور نیست و معذورم و اگر بخواهم خود روانه یزد گردم، لااقل باید ده هزار قشون همراه آورده و شهر یزد وادیی است غیرذی زرع و از ورود این قشون اهل آن ولا، البته به قحط و غلا مبتلا خواهند گشت، و آشکار است که آن بزرگوار راضی به سخط پروردگار نیست. والّا من کمتر از آنم که در محضر انور مذکور گردم، چه جای آنکه نسبت به آن بزرگوار تکبّر ورزم و پس از وصول این مکتوب هرگاه ما را به قدوم میمنت سرافراز فرموده فَبِهَاالمطلوب والّا خود به ناچار اراده دارالعباده خواهم نمود ...». ⁽¹⁾

در منابع معتبر طریقه دینی شیخیه، از این نامه تلویحاً به عظمت، و یکی از نشانه های والایی شخصیت شیخ قلمداد کرده اند ⁽²⁾مضافاً این که نامه های فتحعلیشاه را که حاوی مقداری سؤالات دینی است، مزید بر این امر نموده اند.

باتوجه به اوضاع سیاسی و اجتماعی زمان فتحعلیشاه قاجار، و نفوذ مأموران خارجی و دست اندازی روسیه و انگلیس و فرانسه و عثمانی به سرحدات ایران، آنهم در سال 1223 ه. ق.، که مخاصمه و جنگ های شدید با سرداران روسی از جمله «کدویج» در ماجرای «ایروان» و «نخجوان»، فتحعلیشاه قاجار طی نامه ای (رمضان 1223 ه. ق) سؤالاتی خدمت شیخ احمد احسائی مطرح کرده که همراه با پاسخ شیخ در رساله ای که بعدها به نام «خاقانیه» ⁽³⁾نامیده شده، از طرف مدرسه دینی شیخیه در ایران چاپ و منتشر شده است. در رساله مذکور سؤالات! فتحعلیشاه را چنین می خوانیم:

1- استفسار از کیفیت نکاح اهل جنّت.

2- اهل جنّت بیش از چهار زن عقدی می توانند تزویج نمایند یا نه؟

3- استفسار از احوال مختلفه که بر انسان وارد می شود از قبیل حزن و سرور و اقبال بر طاعات و معاصی و حال آنکه سبب ظاهری ندارد؟

4- سؤال از کیفیت موت و مفارقت روح و نزول در جنت مثالی که آیا با بدن مثالی است یا جسم دنیوی؟

5- تنعّم جنت مثل تنعّم دنیاست یا طور دیگر است؟

و در سال 1234 ه. ق، در رساله «سلطانیه» ⁽¹⁾سؤالات فتحعلیشاه را چنین می خوانیم:

1- سؤال از تفاضل میانه ائمه اطهار علیهم السلام و تعیین فاضل و مفضول ایشان؟

2- سؤال از مراتب نبوت و ولایت و آنچه متعلق به اینها است.

«شیخ احمد» ضمن پاسخ به این سؤالات و سؤالات شاهزاده «محمدعلی میرزا دولتشاه» ⁽²⁾نسبت به دربار قاجار عنایت خاص ابراز داشته و مدح و ثنای از آن را به حدّی فزونی بخشیده که فحوای کلام تملّق و گزافه گویی را آشکارا نشان می دهد از جمله:

1- در «رساله سلطانیه» جلد دوم، «جوامع الکلم» صفحه 244 خطاب به فتحعلیشاه قاجار چنین می نویسد:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للَّه ربّ العالمین و صلّی اللَّه علی محمد و آله الطاهرین. أمّا بعد فیقول العبد المسکین احمد بن زین الدین احسائی: أوردت علیّ من ناحیة الرفیعة السامیة، و الجهة المنیعة العالیة، ناحیة الجناب المکین، عزالمؤمنین و حامی الملة والدین، طالب الحق والیقین، مسفرالملوین، و قرةالعین،

وجامع کلّ زین، سلطان البرّین و خاقان البحرین، حافظالأمان و مارس أهل الإیمان، عالی القدر و الشأن، و سامی الرّقبة والمکان، السّلطان بن السّلطان بن السّلطان والخاقان ابن الخاقان بن خاقان السلطان، فتحعلی شاه، شدّاللَّه عضده، و هزم اللَّه به جنودالکافرین والمنافقین، و شرّداللَّه بما یمدّه من النّصر جیوش المعتدین، و شیّد بنیان سلطنته بالإمداد والتحصین، و مدّاللَّه ظلال عزّه و نصره علی جمیع المؤمنین، بحرمة المیامین و خیرالخلق أجمعین محمد و آله الطاهرین- صلواةاللَّه علیهم أجمعین- آمین ربّ العالمین.

2- در رساله «خاقانیه» رساله پنجم، «جوامع الکلم»، جلد اول، صفحه 120، خطاب به فتحعلیشاه قاجار می نویسد:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للَّه رب العالمین، و صلّی اللَّه علی محمّد و آله الطّاهرین. أما بعد فیقول العبد المسکین أحمد بن زین الدین الإحسائی: انّ حضرة جناب العالی الشأن الوثیق الأرکان، حاوی السلطنتین: سلطنة العقل و الفهم و سلطنة الملک والسلطان، و فخرالملوک الریاسة والسلطان، و فجرالنور إذا استبان، معزّالمؤمنین ببسطالإحسان، و مذلّ کلّ متمرّد فتّان، ظلّ اللَّه علی عباده المؤمنین بالأمان و حصنه المنیع البنیان، الحافظ لحوزة هذه الدّین عن استیلاء أهل الأدیان، و حافظالإسلام والإیمان، المحفوظ بعین الملک الدیّان من شرّ کلّ جبار و شیطان، من مردةالإنس والجانّ، السلطان بن السلطان بن السلطان والخاقان بن الخاقان بن الخاقان السلطان فتحعلی شاه، الممدود بالنّصر من مددالرّحمن، أدام اللَّه دولته و خلّد سلطنته و حفظه، و ألقی فی قلوب العباد محبّته و رفع علی الملوک رتبته، ألّلهم فکما وهبت له

الحکمتین: حکمةالفطنة، و حکمةالسلطنة، فهب له من فضلک فی هذه الدنیا طول البقاء، و مکّنه فی الأرض کما یشاء، واجعل به عندک حسن اللقاء، و توّجه بتاج النّصر من مدد قوتک القاهرة، و ألبسه جمال هیبتک الباهرة، واجعل عاقبته إلی نعیم جنةالدنیا و نعیم جنةالآخرة، فإنّ ذلک علیک سهل یسیر، و أنت علی کلّ شی ءٍ قدیر و بالإجابة جدیر، آمین ربّ العالمین.

3- در رساله «مسائل فقهیه»، جلد دوم، «جوامع الکلم» صفحه 22، خطاب به شاهزاده محمدعلی میرزا چنین می نویسد:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للَّه ربّ العالمین، و صلّی اللَّه علی محمّد و آله الطّاهرین. أمّا بعد فیقول العبد المسکین أحمد بن زین الدین الإحسائی: انّه قد وردت إلیّ مسئلة شریفة، تشتمل علی أبحاث لطیفة من الجنّات، العالی الشأن، شدید الأرکان، عضدالدولة الغرّاء و رکن السلطنة الزهراء، حلیف السعادة و جلیل الرفادة، المحترم الأعظم و الأجلّ الأکرم، ذی الطالع المسعود الأشمّ، الأمیرزاده محمد علی الشاهزاده زاده اللَّه إرفاده و أجزل إمداده بنصره و تأییده، و مدّ ظلاله و شفقته و رأفته علی عباده، و أحیی بماء تعطّفه و برکة شفقته میت بلاده، إنّه علی کلّ شی ءٍ قدیر، و بالإجابة جدیر، و هی قوله الشریف، أصلح اللَّه أحواله و بلّغه من الخیرات مآله فی مبدئه و ماله آمین.

4- در رساله «صومیّه»، جلد دوم، «جوامع الکلم»، صفحه 1، خطاب به شاهزاده محمد علی میرزا چنین می نویسد:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للَّه ربّ العالمین، و صلّی اللَّه علی محمّد و آله الطّاهرین، أمّا بعد فیقول العبد المسکین أحمد بن زین الدین الإحسائی: أنّه قد أمرنی من یجب علیّ

طاعته، و تلزم علیّ إجابته، و هو ذو الشأن الرفیع، و العزّ المنیع، و الرأی البدیع، معزّالدّین و ناصرالمؤمنین، مرغم أنف الباغین، و کاسر شوکةالمعتدین، الرکن الأقوی للدولة الزّاهرة، و العضد الأعلی للسّلطنة المنیرة الفاخرة، ذی الذّکر المستطاب لدی أولی الألباب، و نسل الأماجد الأنجاب، حلیف السعادة، و کعبةالإفادة، ابن السلطان ابن السلطان، و نجل الخاقان بن الخاقان بن الخاقان محمدعلی الشاهزاده أدام اللَّه إمداده و نصر أجناده، و رفعه علی أعلی مراتب العزّ والشّرف و زاده، آمین ربّ العالمین، أمرنی لعالی همّته، و عظیم عزیمته، خلّداللَّه دعائم دولته بما یتعلّق بأمر آخرته، أن أکتب فی قصّة أحکام الصیام.

5- در رساله «عصمةرجعت»، جلد اول، «جوامع الکلم»، رساله دوم، صفحه 14، شاهزاده محمدعلی میرزا را چنین خطاب می کند:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للَّه جزیل النّعم و الآلاء، و جمیل الإفضال والعطاء، و حسن البلاء و جلیل العظمة والکبریاء، و صلّی اللَّه علی محمد و آله النبلاء، الذین خصّهم بالعصمة والولاء، و جمّلهم بأکمل الثناء، و جعلهم ملوک الدنیا والآخرة والأولی، و صلّی اللَّه علیه و علیهم مادامت الأرض والسّماء، أمّا بعد فیقول العبد المسکین أحمد بن زین الدین الإحسائی: أنّ حامی حوزةالمسلمین و ناصرالدّین و معزّالمؤمنین، العضدالیمنی للسلطنة البهیّة و الرّکن الأقوی للدّولة السنیّة، حلیف السّعادة و جلیل الإفادة و رافد الرفادة، کعبةالکرم و حزم الشیم و المولی المحترم، الشاه بن الشاه بن الشاه محمد علی میرزا الشاهزاده، ادام اللَّه تأییده و إمداده و أشاد نصره و إفاده و أیّده بالنصر هو و أجناده، و حفظه هو و أولاده، و سدّده و سدّد له نظام دولته علی ما أحبّه و

أراده، و أصلح بما تقرّبه عینه معاده، و ختم أحواله و أعماله بالسعادة، إنّه سمیع الدعاء، لطیف لما یشاء، و هو علی کلّ شی ءٍ قدیر، و بالإجابة لمن دعاه جدیر، رحم اللَّه من قال آمین، فإنّ فی ذلک صلاح الدّنیا والدّین، قد أمر محبه و داعیه أن ...

6- در رساله «شاهزاده محمود»، جلد اوّل، «جوامع الکلم» صفحه 200، شاهزاده را چنین خطاب می کند:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم

الحمد للَّه ربّ العالمین، و صلّی اللَّه علی محمّد و آله الطّاهرین. أمّا بعد فیقول العبد المسکین أحمد بن زین الدین المُطیرِفی الإحسائی الهجری: أنّ الجناب العالی الشامخ، و العلم الجالی الباذخ، رکن الدولة الرکین، و عضدالسلطنة المتین، کعبةالوافدین، و عزّالدّین و ناصرالمؤمنین و ملجأ المضطرّین، حلیف السّعادة و عظیم الرفادة المحترم، محمود الشّاهزاده أدام اللَّه علیه إمداده، و أنعم علیه زاده، و بلّغه فی الدارین مراده، بحرمةالمیامین محمّد و آله الطاهرین.

تمامی این اسناد تاریخی نشان می دهد که «تملق گویی» شیخ، نسبت به فتحعلیشاه و شاهزادگان قاجار یک شیوه همیشگی بوده است. و درواقع یکی از دلایل این مسأله که به تصریح مرحوم میرزا محمد تنکابنی در صفحه 42 کتاب «قصص العلماء»: «شیخ احمد در هر بلد مطاع و ممجد و سلطان عصر مرحوم فتحعلیشاه را با او نهایت خصوصیت ...».

بعدها مشایخ شیخیه کرمان، در مدح صاحبان قدرت قاجاری، شیوه افراط در مدح را تقلید کردند. تا به این مناسبت، موقعیت اجتماعی خود را به اتکای قدرت های محلی و کشوری وقت، تثبیت، از این طریق مصالح دنیوی خود را تحکیم بیشتری بخشند، با رعایت بی طرفی باید گفت در غیر این صورت و با حسن نظر، پاسخ این سؤال چه خواهد بود؟

دلیل ارتکاب به چنین تملق گوییهای خلاف واقع چه بوده است؟

جهت اثبات این مسأله که مشایخ شیخیه ... شیوه شیخ را دنباله روی و تقلید کردند، به ذکر نمونه هایی از چنین تقلیدی مصلحتی، توسط «حاج محمدکریم خان» سوم رئیس سلسله شیخیه کرمان بسنده می کنیم:

1- وی در رساله «ناصریه»، صفحه 297، مندرج در کتاب «مجمع الرسائل فارسی»، چاپ اول، مدرسه ابراهیمیه کرمان، می نویسد:

«... چون در زمان سعادت قران دولت جاوید مدت اعلی حضرت ظل اللَّه، پادشاه دین پناه؛ اعنی سلطان عدالت گستر و خاقان عطوفت سیر، حامی حوزه اسلام و مسلمین، مشیّد ارکان ملت و دین، مؤسس بنیان مذهب و آئین، جامع هردو ریاست یعنی سیف و قلم و مالک هردو سیاست یعنی علم و عَلَم، عزت بخشای اهل ایمان و وفاق و ذلت قرای اهل طغیان ونفاق، کشت زار آمال مؤالف رابارنده سحاب گهرریز و روان بدسکال مخالف را سوزنده شهاب شررخیز، معدن فضل و کرم و منبع حزم و هِمَم، دادگر شهریار باعدل و داد و کرم گستر کامکار عطوفت نهاد، السلطان بن السلطان بن السلطان والخاقان بن الخاقان بن الخاقان، ابوالفتح والنصر والظفر ناصرالدین شاه غازی، رفع اللَّه الولایة سلطنته و شیّداللَّه بنیان مملکته، و نصراللَّه أعوانه فی الدین والإیمان، و خذل من عاداه من أهل الشرک والطغیان، و أمضی سیفه علی هامات المنافقین، و أیّد به الملة والدین بحق محمد و آله الطاهرین، علیهم صلوات المصلّین. از غایت رأفت و عطوفت که منظور نظر والا همت ایشان بود تا هرگروهی از خرد و بزرگ آن نهال عنایت را در ظل عطوفت آسوده و هر قومی از وضیع و شریف آن کهف کفایت را در کنف رأفت و رحمت غنوده باشند ...».

2- حاج محمدکریم خان، در زمانی که «انگلیسی ها» به بندر بوشهر کشتی جنگی آورده، قشون پیاده می کردند، به دستور ناصرالدین شاه قاجار، رساله ای در جهاد با اعدای مسلمین تألیف و تصنیف کرد که آن را «ناصریه» نام نهاد. ⁽¹⁾حاج محمدکریم خان در این رساله به خاطر اظهار تملق، از قدرت سیاسی و نظامی حکومت ناصرالدین شاه در مقابل

نفوذ انگلیسی ها در «ایران و هند» به گزافه یاد کرده، در صفحه 298، مندرج در کتاب «مجمع الرسائل فارسی» (چاپ اول، چاپخانه سعادت، کرمان)، آن را توصیف می کند:

«طایفه کفره انگلیس از مدارای اولیای دولت قاهره آن حضرت مغرور خاسته و جسور گشته، اندیشه اغتشاش مملکت ایران- صانهااللَّه عن طوارق الحدثان- را به خاطر گذرانیده است. عدوان و تطاول به بندر ابوشهر بازداشتند و اندازه خویش از دست بگذاشتند و در زمانی که از کثرت امن و امان خطه ایران به حفظ ثغور حاجت نبود و از این جهت بندر ابوشهر خالی از جنود مسعود وآنگهی که طایفه انگلیس در وثاق عهد و میثاق شاهنشاه آفاق بودند و علی الاتّصال به دولت خواهی و اخلاص ورزی اظهار ارادت می نمودند، مکر وشید و غدر وکید آغاز نهاده، خویش را به نقض عهد و میثاق و شقاق و نفاق به نزد جمیع اهل دول رسوا و مفتضح ساختند و بدین مکر و دخل در نزد همه اهل دول معروف گردیده و مورد طعن و لعن، آمده بغتتاً از خلیج فارس بیرون آمده، بندر ابوشهر ⁽¹⁾را متصرف شده و غافل از اینکه سلطان ایران و شهنشاه زمان اگر تا کنون با آن فرقه دون مدارا فرموده، از غایت رأفت و رحمت بوده و محض آنکه جمیع فرق از نکوخواهان و بداندیشان در کنف رأفت و رحمت ایشان بیاسایند و اگر بنای انتقام و زیر و زبر کردن بنیان آن قوم طغام باشد به اندک اشارت امنای دولت قاهره آن حضرت خاک بنیاد دولت ایشان را به آسمان رسانیده و استیلا و شکوه آن گروه را از سرحد ایران بلکه مملکت هندوستان، دوان دوان به سامان اصلی ایشان می رسانند چنانکه مقاومت نیارند و مخاصمت نتوانند. چنانکه بسیاری از بلاد مشهوره روی زمین سابقاً سلاطین اسلام را از در طاعت و تمکین در زیر نگین بود ....

امروز مسلمین همان مسلمین اند؛ بلکه هزار نوبت قوت ایمان و دین ایشان زیاد گشته و مکنت و ثروت ایشان از پیش در گذشته و مرایشان را- بحمداللَّه الملک المنان- سلطانی است دین پرور و معدلت گستر و از هر جهت با ثروت و شوکت و مکنت و قدرت و همین قدر که رأی جهان آرایش قرار گیرد و به خاطر مبارکش بگذرد به اسهل وجهی سرحد ایران بلکه ناحیه هندوستان از لوث آن بی دینان پاک خواهد شد ...».

3- همچنین، در صفحه 301 از «رساله ناصریه» می نویسد:

«سلطان ایران مروّج مذهب و آیین است نه تارک ناموس ملت و دین و اولیای دولت ایران یک رنگ و صداقت شعارند، نه هوس پیشه و غدار و ...».

4- در کتاب «سلطانیه»، صفحه 3 (چاپ دوم، مدرسه ابراهیمیه کرمان) خطاب به «ناصرالدین شاه قاجار» می نویسد:

«سلطان سلاطین جهان و خاقان خواقین زمان، مالک داد و کرم و مجد و شأن و صاحب عزم و همم فضل و احسان، اصحاب غوایت و ضلالت و طغیان، آسمان فخامت و شهریاری، آفتاب شهامت و کامکاری، منبع بینش و کیاست و جامع انواع ریاست و سیاست، السلطان بن السلطان بن السلطان والخاقان بن الخاقان بن الخاقان، شاهنشاه اسلام پناه، ابوالمظفر اعلی حضرت ناصرالدین شاه غازی- ادام اللَّه ایام سلطنته و شیّد بنیان مملکته مادامت السنة واضحة المنار و الملة لایحة الاثار- که از آغاز سلطنت تا حال پیوسته در پنهان و آشکار، اعوان دین مبین را بر سر تأییدند و مبانی اسلام و آئین را از پی تشیید. در این اوقات خجسته ساعات از بعضی امنای دولت بهیّه و معتمدان سلطنت علیه حسب الإشاره اعلی حضرت شهریاری- خلّداللَّه ملکه و سلطانه و رفع رایات عزّه و أفاض علیه برّه و احسانه و أکمد أعدائه بتشیید مبانی دولته و اقناهم عن بسیط الأرض بسیف سلطنته- ملاطفت نامه ای رسید که پس از اظهار مراحم بیکران و مکارم بی پایان این خادم دولت اسلام و دعاگوی ملت سادات انام علیهم السلام را به اشاره اعلی حضرت پادشاه ظل اللَّه روحنا فداه، امر فرموده بودند که به طور اختصار کتابی تصنیف نمایم در اثبات نبوت خاصه ...».

مآخذ شیخی متفق القولند که شیخ احمد نسبت به اجابت دعوت فتحعلیشاه، ضمن اظهار اکراه، تصمیم گرفت که ترک دارالعباده یزد، کند از طریق شیراز عازم وطن اصلی خود، عتبات عالیات شود.

مردم دارالعباده یزد، چون از تصمیم شیخ آگاهی یافتند در صدد امتناع برآمدند و به گفته شیخ عبداللَّه: پس از مذاکره با اشراف و اعیان یزد، شیخ احمد ابراز داشت که: «اگر در پاسخ نامه فتحعلیشاه عذری آورم، خود خواهد آمد و مفاسد مترتبه واقع شود. و اگر

وعده رفتن دهم سرمای زمستان مانع». ⁽¹⁾

بر این اساس، بیان این مسأله که شیخ عبداللَّه نوشته است: «چون ملاحظه مکتوب فرمود کار بر آن بزرگوار دشوار گشت، چاره آن دید که سرخویش گیرد و راه وطن درپیش». قابل تأمل می شود! زیرا شیخ احمد مسأله سرما و صعوبت سفر در زمستان را مطرح کرده است، نه اینکه تماس با دارالخلافه خلاف عقیده و الهامات دینی اوست. و اگر بگوییم که طرح این مسأله به اصطلاح اعیان و اشراف یزد، بهانه ای بوده است، آیا به اعتبار تحقیق، عذر بدتر از گناه نیست؟ مگر آنکه این قول سید کاظم رشتی را قبول کنیم که می نویسد: «گماشتگان سلطان در یزد خدمت شیخ احمد اظهار داشتند که با وجود اشتیاق و خواهش مجدد در صورت عدم اجابت سلطان، بیم مضرت هست. پس زمانی که این را شنید عزیمت تهران کرد». ⁽²⁾در چنین صورتی، که از ترس از حکومت و گماشتگان، و علی رغم میل باطنی اش مجبور به عزیمت به تهران می شود. چرا آنقدر مدح فتحعلیشاه می کند و او را حافظ اسلام و ایمان از شر جباران می خواند؟! و آیا این با ساحت معنوی شیخ که مورد تأکید خاص شیخیه و عالم شیعیان هم عصرش است، مغایرتی ندارد؟!

از سوی دیگر وقتی «میرزا علیرضا» نامی که از فضلای یزد بوده، متعهد می شود که به نحوی اسباب مسافرت شیخ احمد را به دارالخلافه فراهم سازد که سرما و زمستان وجود ایشان را نیازارد، شیخ احمد بی آنکه دیگر نظری دهد و یا بهانه ای عنوان سازد، قبول عزیمت کرده و یزد را به سوی تهران ترک فرمود!

در تهران آنچه که مسلم است فتحعلیشاه قاجار نسبت به شیخ از هیچ احترام و بزرگداشتی دریغ نداشت. با این همه کتب شیخی و غیرشیخی روشن نمی کند که چرا بعد از ایامی کم، به گفته شیخ عبداللَّه: «خاطر مبارک از توقف و اقامت گرد ملالت گرفت»؟ ⁽³⁾

آنچه مسلم است شیخ احمد در هنگام اقامت خود در دربار قاجار از نعمات مادی

دربار قاجار بهره مندی زیادی داشته است. و معلوم نیست که قبول چنین نعماتی با دعاوی شیخ که: «هروقت اراده می کنم، به حضور ائمه اطهار مشرف می شوم»، ⁽¹⁾چگونه سازش داشت؟!

توجه اساسی به این پرسش، نیاز به توضیح بیشتری دارد.

شیخ احمد، در رساله ای که شادروان میرزا محمد تنکابنی از آن در «قصص العلماء» یاد کرده، می نویسد: «من در اوایل به ریاضات اشتغال داشتم. پس شبی در عالم خواب دیدم که دوازده امام در یکجا جمع بودند. پس من متوسل و متشبث به ذیل دامان حضرت امام حسن مجتبی علیه السلام شدم و عرض نمودم که چیزی مرا تعلیم کنید که هروقت مرا مشکلی روی دهد بخوانم و یکی از شما را در خواب ببینم و آن مشکل را سؤال کنم تا انحلال حاصل آید آن جناب این اشعار را فرمود که بخوان ... پس جهد و سعی خود را مبذول داشتم و همت گماشتم و هر زمانی که یکی از امامان را قصد می کردم در عالم رؤیا به دیدار او مشرّف می گشتم و حلّ عویصات مسائل از ایشان می نمودم ...». ⁽²⁾با چنین مقامی از مراتب کمال معنوی است که به دربار قاجار آمده و بی آنکه توجه به نادرستی چنین معاشرتی داشته باشد، از مزایای زندگی درباری به قدری استفاده می جست که خود صریحاً عواقب آن را چنین یاد کرد: «تا آنکه مرا گذار به دیار عجم افتاد. با حکام و ملوک آن بلوک معاشر شدم. و اعتیاد به البسه و اقمشه و اطعمه و اشربه و مساکن ایشان نمودم.

پس آن حالت اوّلی از من مسلوب گشت و الحال کمتر ائمه را در خواب می بینم». ⁽³⁾

به هر صورت شیخ علی رغم تمایل فتحعلیشاه، تصمیم می گیرد تهران را ترک کند. و برای این که شاه قاجار را قانع کند که عدم اقامتش در تهران به نفع صاحب مقام سلطنت است، به روایت شیخ عبداللَّه چنین به عرض قبله عالم می رساند:

«اگر من در جوار سلطان منزل گزینم باعث تعطیل امر سلطنت خواهد بود. سبب پرسید، فرمود: آیا با احترام و عزت بایدم بود یا خواری و ذلت؟ عرض کرد بالبداهة: با کمال استقلال و عزت و جلال باید زیست و ما را رضایی جز رضای آن بزرگوار و سخطی جز سخط او نیست فرمود: سلاطین و حکام به عقیده خود تمام اوامر و احکام را به ظلم جاری می نمایند. و چون رعیت مرا مسموع الکلمه داشتند در همه امور رجوع به من نموده و ملتجی خواهند گشت و حمایت مسلمانان و رفع حاجت ایشان نیز بر من واجب است. چون در محضر سلطنت وساطت نمایم خالی از دو صورت نیست اگر بپذیرد تعویق و تعطیل امر سلطنت است، اگر نپذیرد مرا خواری و ذلت، پس به فکرت فرو رفت و گفت امر موقوف به اختیار است هر بلدی که اختیار شود مختار ما نیز همان است ...». ⁽¹⁾

بر این اساس، مقبولیت استدلال مذکور در خاطر خاقان قاجار، مبین این است که بیان عقیده فتحعلیشاه مبنی بر اینکه: «اطاعت شیخ احمد واجب و مخالفتش کفر است».

باری جز ریا دربر ندارد. و تأمل در این است که چرا شیخ عبداللَّه و بعد از او دیگر رؤسای شیخیه، آن را مستمسکی برای والا نشان دادن شخصیت شیخ در صحنه مملکت، به کار برده و آن را تأیید کرده اند؟!

از جانب دیگر، شیخ احمد با این استدلال، جاری شدن ظلم را بر توقف خود در تهران ترجیح داده است. چه ممکن بود، توقفش در جریان ظلم و ستم، ایجاد مانعی کند، ولی نخواست، چرا؟

به عبارت دیگر، جاری شدن ظلم را به خاطر این که امر سلطنت به تعویق نیفتد و تعطیل نشود، آن را روا داشته، و یا به علت این که مبادا فردا خواری و ذلیلی پیش بیاید که مسلم آن هم چیزی جز طرد از دربار قاجار نبوده، سکوت در برابر جاری شدن ظلم را ترجیح می دهد. تا نه بر شیوه تقیه، بل به گونه مآل اندیشی، احترامش محفوظ ماند. ولو

آنکه باب ظلم، با عدم احترامش مقداری مسدود شود!

با این همه، و اگر هم پذیرفته شود که حقیقتاً به خاطر دوری از کانون ظلم و فساد مصمم به ترک دارالخلافه شد، معلوم نیست چرا به خاطر آلودگی خاطرش مبنی بر اینکه حملاتی از جانب «وهابیان» به بصره عراق شده است، و زن و فرزندانش در این مخاصمه درگیر، از همین سلطان کمک می جوید. و استثنائاً تقاضای مساعدت او از طرف فتحعلیشاه قاجار پذیرفته شده، «شاهزاده محمدعلی میرزا» را که در آن هنگام حاکم کرمانشاهان و خوزستان و هویزه بوده است، مأمور بازگرداندن عیال و اثقال شیخ احمد، با تأکید بر رعایت کمال عزت و احترام می شود!؟ ⁽¹⁾و حتی پس از آنکه ترک دارالخلافه را می کند، قلم را در مدح و تملق گویی سلطان و شاهزادگان که در «کانون ظلم و فساد» غوطه ورند، در قلمدان نمی نهد!

شیخ احمد در ابتدای امر، و پس از اینکه موافقت خاقان قاجار را کسب می کند، مصمم بود که به عراق مراجعت، و در عتبات عالیات اقامت گزیند. ولی فتحعلیشاه مخالفت این رأی را کرده، با این استدلال که «بصره و حوالی را گنجایش آن مبارک وجود نیست. و غالب بنابر «تقیه» است و عالمی چون آن بزرگوار علم خود را اظهار نتوان داشت. خاصه که عرب را با آن حکم و اسرار انسی نیست و بر مثل آن عالم بزرگواری واجب است که نشر احکام در میان انام و کشف سحاب ظلام از خاص و عام فرماید و این امر در بلاد عرب صورت امکان نپذیرد». ⁽²⁾شیخ احمد این منطق را پذیرفته و با علم به اینکه عتبات عالیات در عصر او بزرگترین مرکز تجمع فضلا و علمای امامیه است، و زمینه برای تأثیرگذاری بر حوزه های دینی مساعدتر، و بی آنکه معترض این معنی شوند که منطق فتحعلیشاه ناشی از توجهی است که نسبت به رقابت های سیاسی ایران با عثمانی مبذول می دارد، پیشنهاد را پذیرفته و به گفته «شیخ عبداللَّه»: «پس از اصغای این کلمات ملاحظه فرمود که در ابنای عجم کسانی که متحمل بعضی اسرار و حکم باشند یافت

می شود، معهذا اظهار قبول مسؤول فرمود ...». ⁽¹⁾که آن هم چنانچه در مباحث بعد مطرح خواهیم کرد، بنا به نص منابع شیخیه، ابنای عجم متحمل اسرار و حکم شیخ نشدند! و عاقبت الامر تن به ترک این سرزمین داد. و استدلال خاقان قاجار باطل و پیش بینی ایشان که توأم با قبول استدلال مذکور بود، موافق حال نشد.

در موارد متعددی از کتب تذکره و تاریخ مشایخ شیخیه خوانده ام که شیخ احمد، پس از اینکه تصمیم گرفت تهران را ترک کند: «یزد را اختیار فرمود، چرا که اهلش را لایق و شایق دیده بود». ⁽²⁾

البته این امر مورد انکار محققان نیست که مردم و فضلای وقت یزد خاصه مرحوم ملا اسماعیل عقدایی، حاج رجبعلی، میرزا علی رضا، سید نبیل، آخوند ملا محمد حسین، آخوند ملاعلیرضا خراسانی، ملا علی اکبر زارچی و میرزا محمدعلی، همگی تصدیق علم و فضل و جلالت شأن ایشان را نموده و به مجلس درس ایشان حاضر می شدند. ولی این تصدیق ها، و لایقی و شایقی و قدردانی مردم یزد، تا وقتی ادامه داشت که افکار شیخ احمد کاملًا در مسائل اصول عقاید مذهب شیعه انتشار نیافته بود، چنانکه به تصدیق حاج محمدکریم خان کرمانی: «پس از آن به یزد مراجعت فرمودند و از آن جا چون خورده خورده بزرگان ایشان قدر آن بزرگوار را ندانسته از خدمتگزاری ایشان کوتاهی کردند، روانه عراق عرب به زیارت عتبات عالیات عرض درجات گشتند ...»، ⁽³⁾و این آخرین مراجعت شیخ به یزد بوده است. نه دومین آن. زیرا میان این مراجعت از تهران به یزد و آخرین سفر شیخ به یزد، مسافرت ها و حوادث متعددی بروز کرده است، که لازم است به منظور روشن شدن آن، و در غایت نوساناتی که در شایقی و لایقی اهالی یزد بل فضلا و علمای دینی وقت ایران به وجود آورد، تفصیل مظان آن را مد نظر آوریم:

شیخ پس از ترک تهران، در صفر سال 1224 ه. ق.، وارد یزد شده و پس از دو سال اقامت و تدریس و تألیف و ترویج، جهت زیارت آستان حضرت امام رضا علیه السلام عازم مشهد

و مجدداً به یزد مراجعت کرد. ایامی کوتاه پشت سر گذارده بود که فسخ عزیمت کرده از طریق اصفهان و کرمانشاه، عازم زیارت و مجاورت عتبات عالیات شد.

شاهزاده محمدعلی میرزای دولتشاه، والی کرمانشاهان و خوزستان، چون خبردار شد شیخ احمد احسائی به سوی کرمانشاه در حال حرکتند، تا از این طریق مشرف به ارض عتبات شوند: «خود و تمامی اهل شهر به عزم استقبال درآمده در «چاه کلان» که خارج شهر است سراپرده ها نصب نموده و خود تا «تاج آباد» که چهار فرسخی است استقبال نمود. و در رکاب ظفر انتساب مراقبت کرده و در عرض راه ذکری از توقف کرمانشاه رفت. چون وارد سراپرده شدند، آن بزرگوار شاهزاده را به خلوت خواسته و فرمود: مراد از اقامت من در این بلاد چیست؟ عرض کرد: رضای پروردگار و جوار آن بزرگوار و امتیاز از همگنان و سرافرازی در میان ایشان، فرمود: باعث مهاجرت از یزد نه تنگی معاش بود، نه بدی اهلش، و حال این که خروج جانشان از تن آسان تر بود تا مفارقت من لکن اشتیاق زیارت و قرب جوار آل اطهار علیهم السلام و ناپایداری روزگار سبب شد که وسیله ارتحال را مهیا سازم و در خدمت آن بزرگوار روانه عتبات نمایم والّا خروج آن بزرگوار از این دیار بر من دشوارتر است تا خروج روح از تن ... پس آن بزرگوار خواهش وی را قبول و پس از دو روز به شهر نزول فرمود و این وقت دویّم شهر رجب از سال هزار و دویست و بیست و نه هجری بود. پس با نهایت جلال و فراغت بال دوسال توقف فرمود و شاهزاده نیز همواره اوقات احترام بلانهایة و اکرام فوق الغایة می نمود». ⁽¹⁾

متأسفانه اطلاعی از چگونگی رابطه شیخ با شاهزاده محمدعلی میرزا، در طول دو سال اقامت در کرمانشاه در دست نیست. ولی در هرصورت، از نظر تاریخی دو چیز مسلم و مسجّل است:

اوّل: اینکه شیخ در خدمت شاهزاده با نهایت جلال زندگی می کرده است، و این مسأله هم که شیخ احمد نزد فتحعلیشاه عنوان کرده بود، دیگر مطرح نگشته که: «سلاطین و حکام به عقیده خود تمام اوامر و احکام را به ظلم جاری می نمایند» ⁽²⁾

دوم: از سوی دیگر به گفته مرحوم سید کاظم رشتی، جانشین و هوادار خاص شیخ، «محمد علی میرزا هر سالی هفتصد تومان به او می داد ...» ⁽¹⁾بی مورد نیست که شیخ عبداللَّه در رساله خود که گفتیم مستقیماً از پدر کسب آگاهی کرده است، در مورد مرگ شاهزاده محمدعلی میرزا در رابطه با زندگانی «بانهایت جلال و فراغت بال» شیخ به تجلیل می نویسد: « (شیخ احمد) با نهایت جلال و فراغت بال زیست فرمود. تا اینکه شاهزاده محمدعلی میرزا به رحمت ایزدی پیوست، پس از وی تمامی نعمت های آن بلد روی به نقصان و زوال آورد که گویا تماماً به وجود او بسته بود ...». ⁽²⁾

میرزا محمد تنکابنی، به نکته ای بس ظریف اشاره دارد که توجه و تأمل در آن، می تواند روشنگر شناختی بهتر از رابطه شیخ با محمدعلی میرزا باشد:

«در بعضی از ازمنه شیخ را قروضی پیدا شده بود. پس شاهزاده آزاده، محمدعلی میرزا به شیخ گفت که یک باب بهشت به من بفروش من هزار تومان به تو می دهم که به قروض خود داده باشی. پس شیخ یک باب بهشت به او فروخت، و به خط خود وثیقه نوشته و آن را به خاتم خویش مختوم ساخته، به شاهزاده داد و هزار تومان از او گرفته و قروض خود را پرداخت». ⁽³⁾

از آنجایی که موضوع این رابطه، دربرگیرنده تعابیر متعددی است و اهل تحقیق هریک به فراخور مقالات و کتب خود نسبت به آن واکنش خاصّی نشان داده اند، از جانب بعضی علما و مشایخ شیخیه ردّیه هایی ذکر و نگاشته شده است که اهمّ آنها نظریه «شیخ عبدالرضا ابراهیمی»، رهبر فعلی شیخیه می باشد، که ضمن رساله کوتاهی که در رد کتاب «مزدوران استعمار در لباس مذهب» ⁽⁴⁾نگاشته، آن را عنوان کرده است:

«شیخ عبدالرضا ابراهیمی، در جواب این مسأله، اصل قضیه را نتوانسته است انکار

کند و می نویسد: «شاید یک چیزی بوده و شاخ و برگی بر آن افزوده اند». ⁽¹⁾و بعد از آن حدیثی را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل می کند که: «هرکسی تطوع کند برای خداوند به نمازی در این روز (اوّل شعبان) پس به تحقیق به شاخه ای از درخت طوبی آویزان شده است. و کسی که تصدق بدهد، در این روز به تحقیق آویزان شده است به شاخه ای از آن تا اینکه بسیاری از کارهای خیر را شمرد و فرمود: هرکس تخفیف بدهد از تنگدستی از قرضش یا از آن کم کند، پس به تحقیق آویزان شده است به شاخه ای از آن ...». مثلًا ذکر این حدیث یا امثال این حدیث در میان بوده و شاهزاده محمدعلی میرزا خواسته با ادای قرض شیخ به این ثواب برسد و قرض ایشان را پرداخته و اشخاصی امثال نویسنده کتاب «مزدوران»، شاخ و برگ برای آن درست کرده اند که شیخ بهشت فروخته و به هرحال آنچه عرض کردم، بنابراین فرض است که یک چیزی بوده و چیزی بر آن افزودند والّا بعید نیست که هیچ چیز نبوده و دروغی ساخته اند ...». ⁽²⁾

آنچه در این پاسخ مشهود و هویدا است، این است که اوّلًا: شیخ عبدالرضا ابراهیمی، دلیلی در رد سند بهشت فروشی شیخ به شاهزاده قاجار نیاورده است.

ثانیاً: اصل قضیه را انکار نکرده و این جمله که «چیزی بوده ...» مؤید آن است.

ثالثاً: ذکر حدیث پیامبر به صورت فرض مطرح شده که شاید این حدیث مورد گفتگوی شیخ احمد و شاهزاده بوده است، در حالی که معلوم هم نیست که چنین بوده باشد.

رابعاً: اصل قرض و درخواست شیخ احمد را از شاهزاده نفی نکرده است. فقط گفته است که «شاخ و برگی به آن افزوده اند». بر این اساس شبهه به قدرت خود باقی است که به هرحال شیخ با آن همه فضائل و مواهب، خرج بیش از دخل کرده و از یکی از حکام وقت که به عقیده خود شیخ و به تصریح شیخ عبداللَّه: «تمام اوامر و احکام را به ظلم جاری می نمایند» ⁽³⁾دست کمک دراز کرده و در قبال فروش یک باب بهشت مبلغ هزار

تومان، که در زمان خود مبلغ بس هنگفتی بوده است از شاهزاده محمدعلی میرزا دولتشاه دریافت کرده است، و طبق وصیت او، قباله فروش بهشت را که به خاتم شیخ مهر شده بود در کفن او نهادند و بعدها به روایت میرزا محمدتنکابنی شخصی از شیخ احمد پرسید که: «شما در علم کیمیا اطلاع دارید یا نه؟ شیخ گفت: علم کیمیا را می دانم. ⁽¹⁾آن شخص گفت: اگر شما در کیمیا سررشته دارید؟ چرا کیمیا را به کار نمی برید تا قروض خود را ادا کنید؟ شیخ در پاسخ گفت: آری من کیمیا دارم اما کار آن را ندانم». ⁽²⁾و «حاج عبدالرضا ابراهیمی» در این خصوص که چگونه شیخ علم کیمیا را می دانسته است، در حالی که نمی توانسته به آن عمل کند، نظر می دهد: «عرض می کنم اگر دیگران ظاهر این علم را داشته اند ایشان باطن این علم را هم داشته اند و چه بسا عمل آن را هم فرموده باشند؛ ولی یقین است که اگر می فرمودند عمل آن را هم دارم خطر جانی برایشان داشت. و مسلّماً از باب تقیه اظهار نمی فرمودند»! ⁽³⁾

از سوی دیگر، وقتی در اصفهان «صدرالدوله» ⁽⁴⁾ملکی از املاک خویش را که موسوم به «کمال آباد» بوده است، پیش کش شیخ احمد کرد و این تنها دارایی مورد توجهی بوده است که پس از مرگ محمدعلی میرزا در اختیار داشت، مکتوبی به شیخ عبداللَّه فرستاد که روانه اصفهان شود و ملک کمال آباد را بفروشد و «شیخ عبداللَّه چون وارد اصفهان شد در این وقت صدر وفات یافته بود و تمام املاکش را دیوان ضبط نموده و

کمال آباد نیز در جمله آنها بود. حاکم بلد، محمدیوسف خان را ملاقات و مطالبه نمود.

گفت مرا معلوم است که این ملک حق شماست، لکن مرا بدون رخصت سلطان واگذاردن میسّر نیست، علی العجاله کسی در آن تصرفی ندارد تا تکلیف معلوم گردد. لاجرم روانه تهران گشت. چون از ورودش آگاه شد احضارش نمود و کمال مهربانی اظهار فرمود.

پس از مراجعت شاه متوجه اللَّه یارخان وزیر و میرزاخانلر گشته فرمود که باعث رفتن تهران را معلوم نمایند. حسب الامر آمده و معلوم نموده معروض داشتند فرمود: اگر این باب گشوده شود کار دشوار خواهد بود. و باید باقی املاک را نیز واگذار نمود. لکن درعوض یکی از قراء کرمانشاهان را فرمان نوشته تسلیم نمائید و استدعا کنید، دست از این آبادی بردارد. پس فرمان چیاه کیود را که از مزارع نیلوفر است تمام کرده آوردند و حکایت بازگفتند. در جواب فرمود که اما «چیاه کیود» تفضلی از شاه است، لکن کمال آباد در ملک ماست. و تخلیه ید از او نخواهیم کرد. ولو این که حال سکوت کنیم. الغرض فرمان را گرفته به کرمانشاه مراجعت نمود. چیاه کیود را متصرف گشت ...». ⁽¹⁾

قبول این بخشش از جانب شاه اوّلًا، و تعجیل در فروش آن پس از ناامیدی از فروش ملک صدرالدوله که آنهم خود حاکمی ⁽²⁾بوده است، ثانیاً موقعیت تنگی معاش شیخ احمد را پس از توقّف پرداخت ماهی هفتصد تومان و دیگر بخشش های شاهزاده نشان می دهد که خود دررابطه با آنچه بیان شد، موجب تأمل بیشتری برای پژوهندگان است!

2/ الف: تکفیر ورد

اشاره

«شیخ، پس از توقف در کرمانشاه در سال 1232 ه. ق.، به زیارت بیت اللَّه الحرام مشرف، پس از انجام مناسک حج به نجف اشرف و از آنجا به کربلا مشرف شده و در سال 1234 ه. ق.، به کرمانشاه بازگشت تا از آنجا عازم زیارت آستان قدس حضرت

امام رضا علیه السلام و از آنجا تشریف فرمای قم گردید و از آنجا به قزوین ...». ⁽¹⁾

«میرزا عبدالوهاب قزوینی» که خود از اجلّه علمای قزوین بود، شیخ احمد را دعوت به قزوین کرده بود. و از این رو شیخ در قزوین مهمان او بود و در خانه او اقامت گزید. به گفته «مرحوم میرزا محمدتنکابنی» که در این خصوص تنها مأخذی است که موقعیت و روابط شیخ احمد را در قزوین به نگارش درآورده توجّه کنید:

«شیخ روزها در مسجد جمعه نماز می کردند و علمای قزوین همه حاضر می شدند و اقتدا می نمودند و «حاجی ملا عبدالوهاب» از مریدان شیخ بوده و به اعتقادم قوه غور درحقیقت اعتقادات شیخ نداشت. پس شیخ احمد به بازدید علمای قزوین می رفت و علما به همراه او بودند. روزی به بازدید «شهید ثالث» ⁽²⁾«حاج محمدتقی» رفتند. پس از طی تعارفات مرسومه، شهید از شیخ سؤال کرد که در معاد، مذهب شما و ملاصدرا یکی است. شیخ گفت چنین نیست. مذهب من ورای مذهب ملاصدرا است. شهید به برادر کوچکش «حاجی ملاعلی» گفت برو در کتابخانه من شواهد ربوبیه ملاصدرا در فلان موضع است او را بیاور. حاجی ملاعلی چون از تلامذه شیخ احمد بود مساهله و مسامحه و مسارفه در احضار شواهد ربوبیه نمود. شهید ثالث به شیخ گفت اکنون که نزاع نمی کنیم که مذهب شما و ملاصدرا در معاد یکی است. لیکن شما بگویید که مذهب شما در معاد چیست؟ شیخ گفت که من معاد را «جسم هور قلیائی» می دانم و آن در همین بدن عنصری است مانند شیشه در سنگ. شهید فرمود که بدن «هور قلیایی» غیرعنصری است و ضروری دین اسلام است که در روز قیامت همین بدن عنصری عود می کند. نه بدن هور قلیائی. شیخ گفت که مراد من همین بدن است.

بالجمله هنگامه مناظره در میان ایشان گرم شد. پس یکی از تلامذه شیخ که از اهل

ترکستان بود با شهید در مقام مجادله برآمد و غرضش محاجه و مجادله بود، نه استکشاف و حق، شهید سکوت می نمود. پس از آنجا برخاستند و اجتماع مبدل به افتراق و وفاق مبدل به شقاق شد. در آن روز شیخ چون به مسجد برای نماز رفت از علما کسی همراه او نرفت و در مسجدش حضور بهم نرسانیدند مگر حاجی ملاعبدالوهاب. پس حاجی ملاعبدالوهاب از شیخ احمد خواهش نمود که رساله ای در معاد و اعاده بدن عنصری تألیف نمائید تا رفع شبهه شود. شیخ رساله ای نوشت ثمری نبخشید. و همهمه «تکفیر» شیخ در قزوین شیوع یافت. و آن رساله در «اجوبةالمسائل» شیخ جمع شده و در دارالطباعه منطبع گردید. چون «هنگامه تکفیر شیخ» گرم شد و شیخ مرد معروف معلمی بود حاکم شهر «شاهزاده رکن الدوله علینقی میرزا» بود. به جهت رفع بدنامی خود که در قزوین چنین هنگامه شد و البته خوش آیند پادشاه نخواهد بود. لهذا خواست که شقاق را به وفاق مبدل سازد. پس علما را در شبی ضیافت نمود و شهید و شیخ را نیز دعوت کرد.

در زمان حضور مجلس شیخ احمد مصدر بود. بعد از او شهید نشست. اما میان خود و شیخ فاصله قرار داد. چون خوان ترتیب دادند، برای شهید و شیخ یک خوان نهادند. شهید در آن خوان شریک نشد. و آن خوان که پس از او گذاشتند شروع به غذا خوردن نمود و در هنگام نشستن دست بر یکطرف صورت گذاشت که محاذات با شیخ داشت. پس از صرف غذا شاهزاده که مضیف بود، عنوان سخن آغاز و در باب انجام ساز و باز اهتمام تمام فرمود که جناب شیخ سرآمد علمای عرب و عجم و لازم الاحترام است، شهید نیز باید در احترام ایشان کوتاهی جایز ندارد و سخن مفسرین که در میان این دو عالم، افساد و شجره عناد را کشته اند قلع و قمع واقع باید نمود. شهید در جواب گفت که درمیان کفر و ایمان اصلاح و آشتی نیست. و شیخ را در معاد مذهبی است که خلاف ضروری دین اسلام است، و منکر ضروری کافر است، شاهزاده هرچند الحاح در انجاح امرا صلاح نمود، از اصلاح جز سلاح حاصلی پدید نیامد و آن مجلس منقضی شد. شهید در تکفیر شیخ تأکید و تشدید نمود» ...! ⁽¹⁾

در این خصوص، و باتوجه به اینکه مسأله تکفیر، اهم وقایع حیات شیخ احمد، و سرآغاز انزوای شیخیه از جامعه شیعه، و طرد آنان از حوزه های دینی نجف، کربلا، قم، مشهد، اصفهان و .... و درغایت به حق و به ناحق همراه با کشمکشهای بس زیادی شد، باید تأمل نمود. زیرا به هرحال فرقه ای در شیعه امامیه تحقق پذیرفت و سیاست های داخلی و خارجی با سیاستمداری و به عنوان مذهب، به تشدید اختلافات و منازعات در میان عوام هردوگروه، از هیچ سعی و کوششی فروگذاری نکردند. خصوصاً آتیه شیخ و مشایخ پس از او، در تحلیل این وقایع، به تألیف و نوشتن مطالب فراوانی پرداختند. که بی شک می بایست برای دستیابی به حقیقت امر، همه آنها را مدنظر آورد.

اوّلًا به گفته «سرکارآقا ابوالقاسم بن زین العابدین بن کریم»، چهارمین پیشوای شیخیه، پس از شیخ احمد احسائی: «چیزی که مسلّم است و قابل انکار نیست و از مجموع روایات مختلفه پیداست، همانا مسأله تکفیر است که قطعاً واقع شده و مرتکب اوّل آن مرحوم «ملا محمدتقی برغانی» معروف به شهید ثالث بود». ⁽¹⁾

ولی مشارالیه از نظرگاه شیخیه: «از علماء مسلم و معتبر هم نبودند، بلکه واعظی بودند و خود را اعلم می نامیدند و سوادی هم نداشتند. و حتی کتابی در مرثیه نوشته اند که قصص و حکایات دروغی در آن جا روایت کرده و نفهمیده و اهل علم هم کتابش را معتبر نمی دانند». ⁽²⁾

ولی مرحوم «محمدعلی مدرس»، صاحب «ریحانةالأدب» در شرح حال ایشان به نقل از کتاب «احسن الودیعة فی تراجم مشاهیر مجتهدی الشیعة» تألیف «سید محمدمهدی»، نوه برادر مرحوم صاحب روضات الجنات که از علمای امامیه و از تلامذه «سید ابوتراب خوانساری» بود، برخلاف نظریه سرکارآقا در شرح حال «ملا محمدتقی برغانی بن محمد قزوینی»، معروف به «شهید ثالث» می نویسد: «از اکابر علمای شیعه می باشد ... در شهر قزوین به تحصیل ادبیات و علوم عربیه پرداخت. سپس در قم چند

روزی حاضر درس «صاحب قوانین» ⁽¹⁾و در اصفهان نیز در حوزه جمعی از اکابر علمی حاضر شد. سپس در عتبات از «شیخ جعفر کاشف الغطاء» و «صاحب ریاض» و پسرش «سید مجاهد»، علوم دینیه را اخذ کرد. بسیار عابد و زاهد و باتقوی و شب زنده دار بود ...

اوقاتش در ترویج احکام دین و تخریب اساس مبتدعین مصروف شد، مواعظ وی مورد حیرت حاضرین از هر طبقه بود. کتاب «عیون الاصول» در اصول فقه، «مجالس المؤمنین» مواعظ، و «منهج الاجتهاد» در شرح «شرایع الاسلام»، از تألیفات اوست». ⁽²⁾

بدین لحاظ قضاوت در این امر که شیخ محمدتقی قزوینی، آیا به زعم سرکارآقا «سوادی هم نداشتند» و یا از علمای مسلّم شیعه بوده اند، بسیار مشکل است و بضاعت علمی نویسنده این سطور، قادر به استخراج نظریه واقعی و حتی فی مابین نیست. با این همه رأی صاحب ریحانةالادب را به دلیل مقام پژوهشی ایشان، پسندیده تر می داند.

به هرحال، سرکارآقا به نکته ای اشاره می کند، که اگرچه صرفاً نظریه ایشان است و برای آن مدرک موثقی هم ارائه نداده اند، اما می توان مبین نقطه نظر شیخیه در مورد علت اصلی تکفیر باشد:

«حقیقت امر این بود که برغانی دعوی اعلمیّت بلد را داشت. و متوقّع بود که شیخ بزرگوار در ورود به قزوین که همه اهل بلد و علمای محل و محترمین و حاکم و رعیت استقبال کرده بودند، به منزل آقای برغانی وارد بشود. در حالی که دعوت خاصی هم نکرده بود. و مرحوم عالم فاضل کامل آقامیرزا عبدالوهاب قزوینی که از اجله علمای آنجا بود از مرحوم شیخ دعوت کرده بود، و ایشان هم اجابت نموده بودند .... الان که همه این داستان ها گذشته ولی خدا داناست که حقیقت امر ابتدا جز آنچه عرض شد نبود. و حفظ جاه طلبی آن ملّا امر را به این جا رسانید». ⁽³⁾

البته اگر تکفیر شیخ احمد، با تمام فضائل و بزرگواری آن جناب، صرفاً معلول

جاه طلبی و یا به گفته سرکارآقا: «بردراهم ایران و هند ترسیدند و فکر کردند ریاستی متزلزل شود ...» ⁽¹⁾کار به آنجا نمی رسید که بسیاری از اجله علمای امامیه، پس از مرحوم شیخ محمدتقی، حکم به تکفیر دهند. و شیخیه را با تکفیر، یا عدم تأیید بعضی از مطالب مهم شیخ احمد، به هرحال از مراکز شیعه امامیه دور نگه دارند، و اکابر امامیه از آن زمان تاکنون، نسبت به مشایخ شیخیه، و حتی مشایخ شیخیه نسبت به علما و مراجع تقلید شیعه، در یکصد و پنجاه سال اخیر، روش احتیاط و عدم اختلاط پیشه خود سازند. این را به هرصورت باید پذیرفت. ⁽²⁾و دلیل این تفکیک و جدایی را هم صرفاً «دراهم ایران و هند» قلمداد کردن، چندان موافق عقل به نظر نمی رسد!

پس از مرحوم شیخ محمدتقی قزوینی، به استناد گفته مرحوم میرزا محمدتنکابنی، «آقاسیدمهدی»، و «حاجی ملا جعفر استرآبادی»، و «آخوند ملاآقا دربندی»، و «مرحوم شریف العلما»، و «آقا سید ابراهیم»، و «شیخ محمدحسین صاحب فصول»، و «شیخ محمدحسن نجفی صاحب جواهر»، بلکه اکثری از فقهای عصر شیخ، ایشان را تکفیر نموده اند. و این موضع گیری هم تنها به خاطر نظریات خاص شیخ احمد در باب معاد جسمانی نبوده است. اکنون بایست دید مشایخ شیخیه در این خصوص چه نظریه ای اظهار فرموده اند!

سرکارآقا می نویسد: «از جمله مکفرین آن شیخ بزرگوار، موافق شهادت صاحب قصص العلماء، سید ابراهیم قزوینی صاحب ضوابط و نتائج است که بهترین معرف ایشان هم در مراتب علم و ادب و کمال و معرفت همین دو کتاب ایشان است و ما تسوید اوراق نمی نماییم و عقاید سخیفه او را در هر باب هرکس خواند می فهمد و دیگر شریف العلمای مازندرانی و شیخ محمدحسین صاحب فصول است که همانچه خود صاحب قصص در مکارم اخلاق و رقابت هایی که بین این دو عالم بوده که حتی نماز جماعت پشت سر یکدیگر را جایز نمی دانستند، بلکه هیچ یک آن را مجتهد نمی دانست

و همانچه صاحب قصص نوشته است در معرفی آنها کافی است ...». ⁽¹⁾

البته «سرکارآقا» اسمی از مرحوم «شیخ محمدحسن صاحب جواهر» نبرده است و شاید هم ایشان مرحوم صاحب جواهر را هم، برخلاف نظریه تمام اکابر امامیه 150 ساله اخیر، صاحب فضل و اجتهاد نمی داند؟!

بر این اساس، و با رعایت اصل بی نظری، باید دید که شأن و مقام علمی کسانی که طبق گفته میرزا محمد تنکابنی، شیخ احمد را از حوزه امامیه جدا می دانستند چیست؟ و تواریخ و تذکره هایی که حتی مشایخ شیخیه در اثبات فضل و کمال شیخ احمد احسائی به آن استناد می کنند، پیرامون آنان چه گفته اند، و مقامات و کرامات آنان را در چه حد از مراتب کمال و فضل و تقوی خوانده اند.

1- مرحوم شیخ محمد حسن نجفی صاحب جواهر (متوفی 1266 ه. ق.): صاحب «روضات الجنات» در شرح حال مرحوم شیخ محمدحسن، چنین آغاز سخن می کند:

هو واحد عصره فی الفقه الأحمدی، وأوحد زمانه الفائق علی کلّ أوحدی، معروفاً بالنبالة التّامّة فی علوم الأدیان، و موصوفاً بین الخاصّة و العامّة بالفضل علی سائر العلماء الأعیان، ممهّداً لذا الصّواب وسخّر له الخطاب، قد أوتی بسطه فی اللسان عجیبه و سعته فی البیان غریبه، لم یر مثله إلی الآن فی تفریع المسائل، ولا شبهة فی توزیع نوادرالأحکام علی الدلائل، و لما یستوف المراتب الفقهیة أحد مثله، و لاحام فی تنسیق القواعد الاصولیة أحد حوله ...». ⁽²⁾

مرحوم صاحب ریحانةالادب می نویسد:

«از تلامذه «سید جواد عاملی» صاحب «مفتاح الکرامه»، «شیخ جعفر کاشف الغطاء» و پسرش «شیخ موسی» می باشد. کتاب «جواهرالکلام فی شرح شرایع

الإسلام» او نسبت به فقه جعفری، مانند «بحارالأنوار» مجلسی نسبت به اخبار اهل بیت اطهار علیه السلام می باشد که تمامی فروعات فقهیه را از اول تا آخر با ادله آنها، با کمال دقت نظر استقصا کرده. و در استیفای جزئیات دقیقه احکام فقهیه و رد آنها براصول مقرره دینیه وتطبیق احکام نادره غیرمعنویه باادله شرعیه بی نظیر ...

اکابر علماء را رهین قلم خود نموده است که تماماً خوشه چین آن خرمن کمال و علوم دینیه می باشند. هرکس به اندازه فهم خود سنبلی چیده و به مقدار استعداد و شنای فکری خود گوهری را از آن دریای بی پایان التقاط می نماید- اینک مربی فقها و پدر روحانی ایشان بوده و بیشتر به «شیخ الفقها» موصوفش دارند». ⁽¹⁾

با این پیش مقدمه، و با توجه به عقاید شیخ احمد در باب، «بابیت» و این ادعا که:

«یقین خود را در علم خود مدیون ائمةالهدی هستم. اگر اظهارات و بیانات من از اشتباه مصون است، در این حد است که تمام آنچه در کتابهایم به ثبوت رسانده ام، مدیون تعلیم ایشان هستم. و ایشان خودشان، از خطا، نسیان و لغزش مبرّی و معصومند. هرکس از ایشان تعلیم گیرد مطمئن است که خطا در او راهبر نیست ...» ⁽²⁾و این ادعا که شیخ در رابطه خود با ائمه اطهار تا آنجا رفت که گفت: «سمعت عن الصادق علیه السلام ...» ⁽³⁾که بعدها به تفصیل از آن سخن خواهیم راند، مناسب به نظر می رسد که مباحثه مرحوم صاحب جواهر، با شیخ احمد را به نقل از مرحوم میرزا محمد تنکابنی که در این مورد تنها مأخذ مذاکره مذکور است. و «سید حسن تقی زاده» ⁽⁴⁾آن را به استناد مأخذ میرزا محمد تنکابنی یا مأخذ دیگر نوشته است، ذیلًا یادآور شویم:

« (شیخ احمد احسائی) می گفته است که من قطع به احادیث دارم و از نفس حدیث

برای من قطع می شود که کلام امام است و حاجت به رجال و عنوان ندارم ... مجملًا در وقتی از اوقات شیخ احمد به نجف رفت. شیخ محمد حسن صاحب جواهرالکلام اگرچه فن او منحصر به فقه بود لیکن در محاجه و مجادله ید طولایی داشت، به نحوی که غلبه بر او در غایت اشکال بود. پس شیخ محمدحسن خواست که این سخن را مکشوف کند که شیخ احمد از نفس عبارت می تواند که قطع کند که این کلام امام است یا نه، پس شیخ محمد حسن- رحمةاللَّه علیه- حدیثی جعل کرد و کلمات مغلقه در آن مندرج ساخت که مفردات آن در نهایت حسن و مرکبات آن بی حاصل بود و آن حدیث مجعول را در کاغذی نوشت، آن ورق را کهنه کرد از مالیدن و بالای دود و غبار نگه داشت. پس آن را به نزد شیخ احمد برد و گفت: «حدیثی پیدا کرده ام شما ببینید که آن حدیث است یا نه و آیا معنی آن چیست؟» شیخ احمد آن را گرفت و مطالعه نمود و به شیخ محمد حسن گفت که این حدیث کلام امام است. پس آن را توجیهات بسیار کرد. پس شیخ محمدحسن آن ورقه را گرفت و بیرون رفت. و آن را پاره کرد! ...». ⁽¹⁾

البته سید حسن تقی زاده سؤال مرحوم صاحب جواهر را به این صورت نقل کرده است: «لطف فرموده، دقت بفرمایید این حدیث صحیح است یا ضعیف؟» در هر صورت به نقل از این دو مأخذ، جای شبهه ای نیست که اوّلًا سؤال مربوط به «سند حدیث»، و ثانیاً «معنی» آن بوده است. و عدم پاسخ صحیح از جانب شیخ احمد احسائی موجب آن گردید که علمای امامیه وقت با تمام احترامی که به فضل شیخ احمد داشته اند، اعتقادشان را بیش از پیش درباره نیابت و بابیت، نجبا و نقبا، یا رکن رابع که از مهمترین فصول ممیز مبانی عقیده شیخیه با دیگر عقاید امامیه است از دست بدهند.

از بررسی منابع عقیده شیخیه، چنین مستفاد می شود که مذاکره مذکور، قبل از آنکه سید حسن تقی زاده آن را عنوان و مورد توجه و تأمل قرار دهد (تا آنجا که مطالعات این محقّق نشان می دهد) مشایخ و علمای شیخیه در صدد نگاشتن و نشر پاسخی حتی در ضمن رسالات رفع شبهات برنیامده اند، و وقتی «سرکارآقا ابوالقاسم خان کرمانی»،

مصمم به نگارش پاسخی می شوند، تنها به ذکر مراسله ای که از «جناب آقای حاج شیخ حسن سردرودی» از تبریز به دستشان رسیده و به گفته ایشان «و للَّه و فی اللَّه متغیر شده بودند و خواسته اند دفاعی از آن بزرگوار نموده باشند و صفحاتی مرقوم داشته بودند»، ⁽¹⁾اشاره می کنند، و خود در مقام ارائه پاسخ، ضمن ارائه بیانات خود، تنها به ذکر مطالب ایشان اکتفا نموده است.

این امر می رساند که اگر در کتب مشایخ خود تحلیلی از این شبهه بسیار مهم، یادی شده بود، مسلم سرکارآقا باآنهمه تسلط وتبحر در عقائد وکتب شیخیه، به آن اشاره می کرد.

در هر صورت، مراد از عنوان این مسأله، به این غایت بوده است که اگر نظریات مرحوم سرکارآقا را مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم، درواقع به شاه بیت عقیده شیخیه در قبال موضوع مورد بحث دسترسی پیدا کرده ایم، و از هر جهت مأخذ و سندی، در عین جامعیت، غیرقابل خدشه می باشد.

بدین لحاظ، ما در تحلیل نقطه نظر مذکور، با دو مبحث روبرو هستیم:

مبحث اوّل: صحت یا سقم اصل مذاکره.

مبحث دوم: بررسی موضوع مذاکره.

مبحث اوّل: صحت یا سقم اصل مذاکره

در مورد صحت یا سقم اصل مذاکره، حاج شیخ حسن سردرودی و سرکارآقا، در چند مورد از کتاب و مراسله، چنین نظر داده اند:

1- به گفته حاج شیخ حسن سردرودی: «شیخ مرحوم از مشایخ اجازه صاحب جواهر است، و اجازه روایتی او در جزء سیم جواهر، به خط مبارک شیخ ثبت است. پس بسیار بعید است که با شیخ روایت در مقام بحث ایستد». ⁽²⁾

«اساتید علماء، قصص العلماء را رد وطعن زده اند. مرحوم «حاج میرزا حسین نوری» در کتاب «فیض القدسی» ⁽³⁾، در مقام رد کردن دعائی که به مجلسی نسبت داده اند گوید:

فما فی ملفّقات بعض المعاصرین من عدّ ذلک- إی الدعاء- فی مناقبه؛ بل ذکر السّند له لا یخرجه عن الضعف؛ بل یقربه إلی الاختلاف لکثرة ما فی هذاالکتاب من الأکاذیب الّصریحة الّتی لا تخفی علی من له أنس و اطّلاع بأحوال العلماء و سیرتهم و أطوارهم. إنتهی. (که مرادش قصص العلماء است) و در خاتمه فیض القدسی، باز محدث نوری گوید: إنّ بعض المتکلّفین الذی أحبّ أن یعدّ من المؤلفین ذکر فی ترجمة صاحب العنوان (که مراد مجلسی مرحوم است)- طاب اللَّه تعالی ثراه- أشیاء منکرة، و أکاذیب صریحة، لیس لها فی کتب الأصحاب و أرباب التراجم أثر، و لا عند العلماء منها خبر، کدأبه فی أکثر التراجم بل ذکر فی حق کثیر من أعیان العلماء و أساطین الفقهاء ما لا یلیق نسبته إلی أدنی المتعلّمین.-- ثم ذکر بعض منکراته إلی أن قال:- و قد ذکر فی عداد کراماته أیضاً منامین أعرضت عن نقلهما لعدم الوثوق بنقله کما لا یخفی علی من راجع سایر منقولاته. و حدسم این است که یکی از آنچه در حق اعیان علما ذکر کرده که از اکاذیب است و لایق نیست نسبت آن به ادنی متعلم همانا نسبت حدیث جعل کردن به صاحب الجواهر برای امتحان شیخ مرحوم ...». ⁽¹⁾

2- سرکارآقا در این خصوص نوشته است:

«معروف لا محاله آن چیزی است که اقلًاّ در کتاب مربوطه به آن زیاد باشد و در نزد اهلش مشهور باشد، و همچو حکایتی معروف نیست جز در کتاب قصص العلماء که حالش معروف است و هرکسی کتابش را دیده است معرفت کامل به خود او و روایات و درایات او پیدا می کند ...». ⁽²⁾

اوّلًا: اشتباه مرحوم میرزا محمد تنکابنی در مورد «مجلسی» که آنهم علمای پس از او، با تحقیق و ارائه مدرک، نظریه مرحوم میرزا را رد کرده اند، دلیل آن نمی شود که گفته میرزا محمد تنکابنی در مورد مباحثه شیخ احمد با مرحوم صاحب جواهر از همان مقوله تلقی شود. مگر آنکه مدارکی در ردّ آن ارائه شود. که آن هم از جانب سرکارآقا و حاج شیخ حسن سردرودی ارائه نشده است، و در موارد متعددی سرکارآقا با وجود آنکه

کتاب قصص العلماء را رد می کند، به قول میرزا محمد تنکابنی استنادها کرده، و از این استنادها نتایجی در تأیید شیوه فکری شیخ به دست داده است. به طور مثال در صفحه 200 کتاب «فهرست» سرکار آقا، پس از آنکه نام مکفّرین را به شهادت صاحب قصص العلماء، بی آنکه متعرض شوند، ذکر می کند، و سپس درباره شخصیت مرحوم شریف العلمای مازندرانی و «شیخ محمد حسین صاحب فصول» می نویسد: «همانچه خود صاحب قصص در مکارم اخلاق و رقابت هایی که بین این دو عالم بوده که حتی نماز جماعت پشت سر یکدیگر را جایز نمی دانستند، بلکه هیچ یک آن یکی را مجتهد نمی دانست و همانچه صاحب قصص نوشته است، در معرفی آنها کافی است ...».

و در صفحه 190 همان کتاب، در مورد واقعه تکفیر مرحوم «شیخ محمدتقی برغانی» می نویسند: «صاحب قصص العلماء هم شرحی از مسموعات خود در این باره نوشته که بر مطالعه کننده آن کتاب محقق می شود که اعتبار تام ندارد. و بیشتر آنچه نوشته دروغ است. و بیشتر نوشته های ایشان با اجتهاد و فکر خودشان است، و قصدشان صحت روایت نبود» ⁽¹⁾در عین حال، و بدون آنکه مدارکی در این خصوص عنوان کنند، تأیید و تصدیق می کنند که: «فقط چیزی که مسلم است و قابل انکار نیست، و از مجموع روایات مختلفه پیداست، همانا مسأله تکفیر است که قطعاً واقع شده است». ⁽²⁾

ثانیاً: و از سوی دیگر در مأخذ شیخیه عموماً، و در کتاب «فهرست» سرکارآقا، یکی از موارد اثبات مقام شامخ شیخ احمد استناد به کتاب مرحوم میرزا محمدباقر خوانساری است. سرکارآقا پس از ذکر جملات اول صاحب روضات، در شرح حال شیخ احمد احسائی، نتیجه می گیرد: «جمیعش (منظور بیانات صاحب روضات است) تمجید فوق العاده نموده و عبارات سایر علما و مشایخ آن جناب را نوشته است و ابراز کمال حسن ظن به حسن طریقه ایشان نموده ...». ⁽³⁾با این وصف، در مورد نظر صاحب روضات که ضمن شرح حال مرحوم «شیخ رجب برسی» عنوان کرده اند، تلویحاً معترض به نظر

صاحب روضات شده و سعی در «تأویل» آن نموده اند. ⁽¹⁾در حالی که ظاهر و باطن جملات مرحوم صاحب روضات، مبین این است که پیروان شیخ که در هرصورت افکار خود را مستند به عقاید شیخ احمد می دانند، در ردیف غلاة قرار داده است. ⁽²⁾و نفی ضمنی این معنا، مانع از آن نشده است که شیخیه در بیان مقام فضل شیخ، به کتاب «روضات الجنات» استناد نکنند.

ثالثاً: کتاب قصص العلما، با وجود کثرت نسخ خطی و چاپی، و در حالی که اولین چاپ سنگی آن (تا آنجا که این محقّق مطلع است) در سال 1290 ه. ق.، یعنی حدود 23 سال پس از فوت مرحوم صاحب جواهر در تهران، و سپس در سال 1296 ه. ق. (تهران، به خط حسین طالقانی کورانی)، و سال 1304 ه. ق، (به خط زین العابدین قمی) و 1313 ه. ق.، و 1330 ه. ق.، (تبریز، به خط صمد تبریزی) و قبل از آن در سال 1318 ه. ق.، در «بمبئی» و 1306 ه. ق.، در «لکنهو»، مکرر طبع و نشر شده است از جانب هیچ یک از تلامذه مرحوم صاحب جواهر که هریک از آنان، از اکابر علمای امامیه در قرن چهاردهم به شمار می آیند، و مسلّم در قید حیات بوده اند، ⁽³⁾و کلیه کتب تراجم پس از او و پس از کتاب میرزا محمد تنکابنی، ردیه ای بر این مسأله که از لحاظ حوزه های

دینی شیعه، نهایت حائز اهمیت را دارا بوده، و دروغ بستن به مرحوم صاحب جواهر که ریاست و زعامت شیعه را عهده دار، و شخصیتی زبانزد عام و خاص بوده اند، ملاحظه نشده، و اصولًا چطور بی پاسخ مانده، و رفع شبهه نشده است؟!، و سید کاظم رشتی، و حاج محمدکریم خان و حاج محمد خان و حاج زین العابدین کرمانی که حدود 500 رساله و کتاب در خصوص عقاید شیخیه نگاشته اند، متعرض قول صاحب قصص در قضیه آزمایش شیخ احمد از جانب مرحوم صاحب جواهر نشده اند؟!

رابعاً: سرکارآقا متعرض به گفته میرزا محمد تنکابنی که صاحب جواهر را از جمله تکفیرکنندگان شیخ احمد، شمرده نمی شود. در صورتی که به هرحال مسائل و مباحثی مورد تأمل صاحب جواهر قرار گرفته بود که با تمام فضلشان به تکفیر شیخ احمد منجر شده است، و عدم تعرض به این مسأله از جانب سرکارآقا، و عدم اثبات خلاف قول میرزا محمد تنکابنی، می توان به صحت کلیات مطالب کتاب قصص العلماء، در خصوص مسأله مذکور، نزدیک شد.

مبحث دوم: بررسی موضوع مذاکره

«حاج شیخ حسن سردرودی» می نویسد: «همانا نسبت حدیث جعل کردن به صاحب جواهر برای امتحان شیخ مرحوم، و حال آن که در کافی از امام محمد باقر علیه السلام مروی است که به ابی النعمان فرمود: «یا اباالنعمان دروغ مبند بر ما که مبادا برطرف شود از تو ملت اسلام یعنی این دروغ صاحبش را از حریم اسلام بیرون برد.» و در خصال صدوق از امام جعفر صادق علیه السلام مروی است که «پنج چیز روزه روزه دار را گشاید و چهار از آنها را شمرد و فرمود: دروغ بستن بر خداوند و بررسولش و بر ائمه- صلوات اللَّه علیهم- و آنها می خواهند صاحب جواهر را از اسلام بیرون برند تا سخنشان را در حق شیخ مرحوم ثابت نمایند، و اگر صاحب جواهر روزه بود با جعل حدیث روزه اش باطل می شد چنان که خودش در جواهر تحقیق فرموده». ⁽¹⁾

سرکارآقا نظریه خود را پس از ذکر بیانات حاج شیخ حسن سردرودی چنین ابراز می دارند: «شیخ مرحوم مدعی بوده اند که شمّ حدیث را دارند و فرمایش امام را از غیر آن تمیز می دهند و این مطلب مربوط به متن حدیث است و معنی آن ربطی به سند حدیث ندارد که صحیح باشد یا ضعیف و آنچه را که صاحب قصص نوشته که شیخ محمدحسن جعل نمود متن حدیثی است بدون سند که می خواست امتحان کند آیا شیخ می شناسد فرمایش امام را یا نمی شناسد. و به همین طور هم سؤال کرد و گفت: «حدیثی پیدا کرده ام شما ببینید که آن حدیث است یا نه و آیا معنی آن چیست؟» و اگر آنچه جعل کرد حدیث مسندی از کتاب معینی بود که اسمش جعل نمی شود، و به این طور سؤال نمی کرد. ولی روایت «تقی زاده» به این عبارت نیست و به این طور است: «لطف فرموده دقت بفرمایید این حدیث صحیح است یا ضعیف؟» و قطعاً عبارت سؤال این طور نبوده و چیزی را که شیخ با شمّ خود می بایست امتحان بدهد که می فهمد معنی حدیث بوده است نه سند آن، زیرا سند صحیح یا ضعیف اصطلاحی است که گذارده برای احادیث از حیث روات آن و رجوع به کتب رجال می کنند و محتاج به شمّی نیست. پس شیخ محمد حسن سؤال نکرد که این حدیث صحیح است یا ضعیف؛ زیرا ادنی طلبه هم این نوع سؤال نمی کند.

مورّخ محترم به سهم خود از کمال سوءظن که نسبت به علمای اعلام دارند اینطور نوشته اند و بی سوادی هم شده است و اعتماد به کتاب غیرمعتبر هم نموده اند که شایسته مثل ایشان نبود. و اگر منظورشان از (احادیث ضعیف) اصطلاح علمای درایت و رجال نیست و خود اصطلاحی وضع فرموده اند و مرادشان از حدیث ضعیف آن است که معنی آن قابل قبول ایشان نباشد، پس لابد میزانی برای عدم قبول باید دست بدهند که همگی قبول داشته باشند و آن میزان را در اینجا ذکر نفرموده اند و آنچه معمول و مصطلح بین علمای شیعه است که ما هم پیروی می کنیم دو راه است یکی ملاحظه احوال روات همان که مسلک عموم اصحاب اصولیین ما است در تصحیح یا توثیق یا تضعیف یا تقویت احادیث که اساسش تواریخ صاحبان کتب رجال است و این یک راه ظاهری است و قرینه ای است که برای صحت یا سقم حدیث دست می آورند و کمکی برای شخص فقیه و محدّث می شود و از این راه ظنّی به صحت یا سقم حدیث پیدا می کنند.

و اما راه دیگر که راه حقیقی و واقعی است تطبیق حدیث با مضمون کتاب خدا و سنت جامعه است و از این راه ممکن است یقین به صحت و سقم حدیث پیدا شود و اگرچه راه بسیار مشکلی هم هست و کار هر فقیهی هم نیست مگر کسی که صاحب قوه قدسیه به معنی حقیقی باشد و کلام امام را بشناسد که فرمودند: «در اخبار که ما یکی از شما را فقیه نمی شماریم تا وقتی که حدیثی که بر او عرضه شد بشناسد آن را» و این همان شمّ فقاهتی است که عموماً مدعی آن هستند و در فهم همه احادیث خواه به اصطلاح درایت صحیح باشد یا ضعیف باید به کار رود و از این راه صحت معنی حدیث معلوم می شود، خواه علی الظاهر هم به لفظه صادر از امام شده باشد یا نشده باشد، زیرا اگر از عبارتی معلوم شد که این موافق کتاب و سنت است. پس معنی آن یقیناً فرمایش امام است و صحیح است و آن کسی که شم اخبار آل محمد را داشته باشد این معانی را می فهمد و پیغمبر صلی الله علیه و آله فرمود: «دروغگویان بر من زیاد شدند و هرچه مطابق با کتاب خداست من گفته ام» و اگر مطابق نباشد من نگفته ام و اگر کسی قادر بر این نوع تطبیق باشد معلوم است که شم حدیث را دارد و همه فقها این دعوی را دارند، منتهی در بعضی صرف ادعا است و در بعضی حقیقت دارد و اگر یک چیزی از آن حکایت منقوله معقول باشد همین قسمت است که مثلًا فرموده باشند بر حسب فرمایش امام که فقیه چنین کسی است. یا فرموده اند من لحن اخبار را می فهمم و آن چیزی را هم که به قول ایشان، شیخ جعل کرده اگر واقعیت داشته باشد البته معنی صحیح بوده که الفاظش از خود شیخ بوده مثل این که خبری یا اخباری را نقل به معنی کرده باشد و شیخ مرحوم هم فرموده باشد که صحیح است؛ زیرا صحیح به این معنی که عرض کردم آن چیزی است که معنی آن با فرمایش خدا و رسول و ائمه صلی الله علیه و آله موافق باشد و آن عبارت هم موافق بوده و غیر از این درباره علمای اعلام و اساطین اسلام نمی توان تصور کرد که العیاذ باللَّه جعلی بکنند و عبارتی که بر خلاف فرمایش خدا و رسول باشد بسازند و یکدیگر را امتحان نمایند و عوام از برادران ما اگر عبور به این قبیل عبارات نمایند نباید باور کنند و پیداست که نویسندگان اغراض دیگر داشته اند- أصلحهم اللَّه ان شاءاللَّه-». ⁽¹⁾

اوّلًا: کلیه مطالب سرکارآقا، براساس موضوعی قرار گرفته که آن موضوع در متن «قصص العلماء»، یا نوشته تقی زاده، موجود نیست.

«سرکارآقا» می نویسد: «قطعاً عبارت سؤال این طور نبوده و چیزی را که مرحوم شیخ، با شمّ خود می بایست امتحان بدهد که می فهمد معنی حدیث بوده است نه سند آن». در حالی که اگر سرکارآقا، قضیه مذکور را درمورد امتحان شیخ، منقول از مرحوم صاحب قصص و تقی زاده، قبول دارد بایستی براساس قول آنان، مسأله مورد تجزیه و تحلیل قرار گیرد. و بررسی سرکارآقا فاقد چنین ویژگی است. و اگر خود به مأخذی دیگر برخورده که در آن مذاکره، قول دیگری مطرح شده، البته می توانست عنوان ساخته، و مصحح اقوال مذکور شود. که این هم مورد ادعای صاحب قصص نیست.

برای این منظور یکبار دیگر اصل مذاکره را دقیقاً مشخص کرده و ذیلًا می نگاریم تا بررسی ما در اطراف نظریات سرکارآقا، از اساسی منطقی برخوردار باشد.

به روایت صاحب قصص:

شیخ محمد حسن صاحب جواهر: «حدیثی پیدا کرده ام، شما ببینید که آن حدیث است یا نه. و آیا معنی آن چیست؟»

شیخ احمد احسائی: «این حدیث و کلام امام است. پس آن را توجیهات بسیار کرد.»

به روایت تقی زاده:

شیخ محمد حسن صاحب جواهر: «لطف فرموده، دقت بفرمایید، این حدیث صحیح است یا ضعیف؟.»

شیخ احمد احسائی: «این حدیث کاملًا صحیح و معتبر است.»

از لحاظ طرح سؤال، هردوقول، در یک امر مشترکند، و آن مسأله سند حدیث است.

و از لحاظ پاسخ، هردوقول در یک مطلب متفقند، و آن تأیید صحت حدیث می باشد.

حال سرکارآقا به چه مأخذ و مدرکی می گویند مسأله مربوط به شم حدیث بوده است نه سند حدیث، معلوم نیست!

ثانیاً: اگر جواب سؤال صاحب جواهر به زعم سرکارآقا صحیح بوده است. چرا

صاحب جواهر، کاغذ را پاره کرده و ترک مجلس نموده است؟ و چرا مرحوم صاحب قصص و تقی زاده این واقعه را در ردّ دعاوی شیخ نگاشته اند؟

درواقع صاحب جواهر، چون شیخ احمد مدّعی کسب علم از امام شده بود و مسلّم علم رجال را هم دربر می گرفت. سؤال از سند این حدیث کرده است، والّا صریحاً از معنی حدیث می پرسید. و این بیان سرکارآقا که شیخ مدعی بوده اند که شمّ حدیث دارند، و فرمایش امام را از غیر آن تمیز می دهند، و این مربوط به متن حدیث است نه سند، موافق عقل کاوش گرانه در این مسأله نیست؛ زیرا حدیث چیزی است که کلام امام باشد، نه موافق کلام امام و مسأله مهم برای مرحوم صاحب جواهر اساساً شناخت کلام امام بوده است و شیخ هم گفته است: «کلام امام است».

ثالثاً: بقیه مطالب سرکارآقا و شیخ حسن، پیرامون باطل شدن روزه و تفصیل در متن حدیث صحیح و ضعیف، و ورود به علم رجال و ... به عقیده مؤلف خارج از متن مسأله بوده، و با طرح آنها، کلام را مطول نمی کنیم.

2- مرحوم شریف العلمای مازندرانی (متوفی 1245 ه. ق.) محمّدعلی مدرسی به نقل از مرحوم میرزا محمد باقر خوانساری در «روضات الجنات» و میرزا محمد مهدی خوانساری در «أحسن الودیعه» و حاج شیخ عباس قمی در «هدیةالأحباب» می نویسد:

«شریف العلما از اعاظم فقها و اصولیین اواسط قرن سیزدهم هجرت می باشد که جامع معقول و منقول، بالخصوص در اصول که استاد فحول بود، در حائر مقدس مجلس درس معظمی داشته به حدی که گویند زیاده بر هزار نفر از اکابر حاضر حوزه درسش می بوده اند. سعیدالعلمای بارفروش مازندرانی، «شیخ مرتضی انصاری»، ملا آقا دربندی، صاحب ضوابط، سید محمد شفیع جابلقی، ملا اسماعیل یزدی، و نظایر ایشان از تلامذه و حاضرین حوزه او بوده اند. مرحوم شریف العلما از تلامذه «سید مجاهد» و «صاحب ریاض» بود». ⁽¹⁾

3- شیخ محمد حسین صاحب فصول (متوفی 1261 ه. ق.): میرزا محمدباقر

خوانساری ضمن شرح احوالات مرحوم شیخ محمدتقی صاحب «هدایةالمسترشدین» ⁽¹⁾در مورد مرحوم شیخ محمد حسین صاحب فصول برادر مرحوم شیخ محمد تقی چنین اشاره می کند:

هذا و قد کان لشیخناالمعظّم إلیه أخ فاضل فقیه و صنو کامل نبیه و حبر بارع وجیه من أولاد أمه و أبیه جعله اللَّه تعالی منه بمنزلة هارون من أخیه، و هو الفاضل المحقّق المدقّق المتوحّد فی عصره المسمّی بالشیخ محمد حسین صاحب کتاب «الفصول» فی علم الأصول، و کتبه هذا من أحسن ما کتب فی أصول الفقه و أجمعها للتحقیق و التدقیق، و أشملها لکلّ فکر عمیق، و أحرزها لتدارک اشتباهات السالفین، و أطمحها نظراً فی الخصومة إلی کتاب القوانین، و قد تداولته جمیع أیدی الطلبة فی هذا الزمان، و تقبّلته القبول الحسن فی جمیع البلدان، إلّا أنّه غیر مستوعب مسائل هذاالفنّ الجلیل، و لا بالغ مبلغ کتاب أخیه الأکبر فی التفصیل والتذییل، و لا یزد عدد أبیاته فی ظاهر التخمین علی کتاب القوانین». ⁽²⁾

محمدعلی مدرس در «ریحانةالأدب» تحت عنوان: «صاحب الفصول فی علم الأصول» می نویسد: «... از اکابر و متبحرین علمای امامیه اواسط قرن سیزدهم هجرت می باشد که فقیه اصولی محقق مدقق جامع معقول و منقول، حاوی فروع و اصول و صاحب فکری عمیق بود. این کتاب او در تحقیقات انیقه و مدقّقات رشیقه، اجمع و اکمل کتب اصولیه بوده و محل استفاده اکابر و فحول و فهم مطالب و تفطن بر نکات و دقائق آن مایه افتخار افاضل و بهترین معرف مقامات علمی وی می باشد ...». ⁽³⁾

صاحب روضات الجنات ذیل شرح حال صاحب فصول به عقاید ایشان در قبال

عقاید شیخیه، اشاره می فرمایند و می نویسند:

«و کان هذا الشیخ المعظّم کثیرالطعن و التشنیع علی طائفة الشیخیة المنتسبین إلی الشیخ أحمد الإحسائی المقدّم إلیه الإشارة، متجاهراً باللّعن علیهم، و التبرّی عن عقائدهم الفاسدة علی رؤوس الأشهاد، و قد رأیت أیام تشرّفی بالزّیارة منابر فی هذاالمعنی». ⁽¹⁾

سرکارآقا ابوالقاسم ابراهیمی، به نقل از کتاب: «قصص العلماء ...» تأیید می کند که از جمله تکفیرکنندگان شیخ احمد، «شیخ محمدحسین صاحب فصول» بوده است.

ولی سرکارآقا، به جای آن که فضل ایشان را از کتب تراجم، خاصه روضات الجنات استخراج کند، کتاب قصص العلماء را که خود به خاطر دفاع از شیخ احمد، در موردش گفته است: «حالش معلوم است» مورد استناد قرار داده و می نویسد: «و دیگر (از تکفیرکنندگان) شریف العلمای مازندرانی و شیخ محمدحسین صاحب فصول است که همانچه خود صاحب قصص در مکارم اخلاق و رقابت هایی که بین این دو عالم بوده که حتی نماز جماعت پشت سر یکدیگر را جایز نمی دانستند بلکه هیچ یک آن یکی را مجتهد نمی دانست و هم آنچه صاحب قصص نوشته است در معرفی آنها کافی است ...». ⁽²⁾

در حالی که میرزا محمدتنکابنی، ضمن شرح حالات شریف العلماء مطالبی را عنوان کرده است که نشان می دهد تا حدودی سرکارآقا رعایت صحت در نقل روایت را نفرموده اند. زیرا اوّلًا: مرحوم تنکابنی نوشته اند: «ظاهر این که شریف العلماء اعتقاد به اجتهاد شیخ محمد حسین نداشت، لیکن شیخ محمدحسین از صاحبان فن اصول و جامع بوده ...» ⁽³⁾و این خلاف بیان سرکارآقا است که قاطعانه فرموده اند: «هیچ یک آن یکی را مجتهد نمی دانست». ثانیاً: عدم اقتداء کردن مجتهدی به مجتهدی دیگر در نماز جماعت که در میان حوزه های دینی و مساجد و اماکن، حتی در جوامع غیرشیعی، رواج دارد،

معلول عقاید و مسائل دیگری است که به هیچ وجه مانع از آن نمی شود که کتاب فصول باطل، یا فتوای شریف العلماء، یا شیخ محمد حسین فاسد معرفی شود ..! باید مسأله را در حیطه خود به خوبی تحلیل نمود. و از قیاس پرهیز داشت.

4- ملا آقا دربندی (متوفی 1285 ه. ق.): باتوجه به کتاب: «هدیةالأحباب»: مرحوم شیخ عباس قمی، و کتاب: «أحسن الودیعة» و کتاب «مآثر و آثار» اعتماد السلطنه و «أعیان الشیعة». محمدعلی مدرسی در «ریحانةالأدب» می نویسد: «عالم متتبع جلیل، فقیه اصولی، جدلی و رجالی، محقق مدقق، با شیخ مرتضی انصاری و نظائر وی معاصر و از تلامذه شریف العلمای مازندرانی بود ....

وقتی صاحب جواهر در مجلسی به کتاب جواهرالکلام خود می بالید، ملاآقا گفته است: از جواهر شما در خزائن ⁽¹⁾ما بسیار است .... در علم اکسیر نیز مهارت داشت». ⁽²⁾

ملاآقا دربندی تألیفات بسیار داشت. از آن جمله: «الجوهرة» یا جوهرالصناعة (دراسطرلاب)، «خزائن الأصول»، «خزائن الأحکام»، «عناوین الأدلة» (در اصول)، «قوامیس القواعد» (در رجال) و «اسرارالشهادة» می باشد. کتاب مذکور که از عربی به پارسی ترجمه شده است، به گفته و اظهار نظر مدرس: «به حکم انصاف این کتاب او بلکه دیگر تألیفاتی که در موضوع مقتل نگارش داده همانا در اثر آن همه محبت مفرط که داشته است حاوی غث و سمین بوده است». و علامه نوری در کتاب «لؤلؤ و مرجان» شرحی دائر بر ضعف کتاب اسرارالشهادة و عدم اعتماد بر آن نگاشته است. و در کتاب:

«اعیان الشیعة» مذکور است که: «دربندی در مؤلفات نقلیه (مقتل) خود بسیاری از اخبار واهی را نقل کرده که عقل باور ندارد. و از نقل هم شاهدی نیست». سرکارآقا، بی آنکه به تبحر ایشان در زمینه های فقه و اصول و رجال اشاره کند، که مسلم سه رشته مهم در رابطه با تکفیر شیخ بوده است نوشته است: «در شخصیت ملا آقا دربندی همین بس که کتاب اسرار الشهاده او سراسر روایات مجعول و غلط است ...!».

5- آقا سید ابراهیم قزوینی صاحب «ضوابطالأصول» (متوفی 1262 ه. ق.) صاحب

روضات درباره او می نویسند:

هو من أجلّة علماء عصرنا، و أعزّة فضلاء زماننا، لم أرمثله فی الفضل والتقریر و جودةالتحبیر، و مکارم الأخلاق، و محامدالسیاق، و الإحاطة بمسائل الأصول والمتانة فیما یکتب أو یقول.

إنتقل مع أبیه المبرور من محال دارالسلطنة قزوین- الاتی إلی بعض محامدها الإشارة إن شاءاللَّه الجلیل فی ترجمة المولی خلیل- إلی محروسة قرمیسین، و قرأ مبادی العلوم علی من کان فیها من المدرّسین، و کان بها إلی أن حرکته الغیرة العلویّة و حدّته الهمّة الهاشمیّة علی العروج إلی معارج العلم والدین، والخروج عن مدارج أوهام المبتدین، والولوج فی مناهج أعلام المجتهدین، فودّع من هناک أباه و شفّع رضااللَّه تعالی برضاه، و هاجر ثانیةالهجرتین، و سافر إلی تربة مولانا الحسین علیه السلام، و أخذ فی التتلمّذ علی أفاضل المشهدین، و الأخذ من الأماجد المجتبین.

فممّن أکثر علیه الاشتغال بالحائر المقدس فی مراتب الأصول رئیس الأصولیین النبلاء الفحول، بل الجامع بین المعقول والمنقول؛ مولینا شریف الدین محمد بن المولی حسنعلی الأملی المازندرانی الأصل، الحائری المسکن و المدفن، المتوفّی بالطاعون الواقع فی حدود سنة ستّ و أربعین و مأتین بعدالألف.

و هذا الشیخ هو الذی ملأالأصقاع آثار تأسیسه، و قرع الأسماع أصوات تدریسه و إن کان غیر مسلّم فی أبواب الفقهیّات، و مقتصراً فی أصوله علی بوادر اللبّیات، و لم یخرج منه مصنّف، مشهور، و مؤلّف هو بالرّشاقة مذکور، حتی أن اعتری الرّیب ساحة فقاهته و اجتهاده بعد ما أطبق علی تمام مهارته و استعداده. و بالجملة فبلغ أمر سیدنا المشار إلیه من التتلّمذ البالغ الکثیر علی هذا الأستاد المعظّم إلی حیث کان یدرّس فی حیاته، و

تهوی إلیه أفئدة الطلاب قبل وفاته، و أخذ الفقه کما شاء، و أراد من فقهاء النجف الأشرف و خصوصاً عن شیخه الأفقه الأفخر الشیخ موسی بن جعفر فقد تتلمذ علیه کثیراً.

و هو الآن فالحمدللَّه علی أن جعله واحد زمانه فی شریف مکانه، و أنهی إلیه الریاسة والتدریس علی حسب شأنه بحیث یشدّ إلی سدّته العلیّة رواحل الآمال من کلّ بلد سحیق، و یلوی إلی عتبة المنیعة أعناق الأمانی من کلّ فجّ عمیق، لا زالت ریاض الفضل بنضارة علمه ممرعة، و حیاض الشرع من غزارة فضله مترعة، ما طلع طالع الإقبال و خطر خاطر بالبال. ⁽¹⁾

و محمدعلی مدرس به نقل از کتاب «اعیان الشیعة» و کتاب «هدیة الأحباب فی ذکر المعروفین بالکنی والألقاب والأنساب» و «قصص العلماء» ... در شرح حال صاحب ضوابط می نویسند: «از اکابر علمای امامیه اواسط قرن سیزدهم هجرت می باشد که در تمامی مراتب علمیه و حسن تقریر و انشاء و تحریر بی نظیر و در مکارم اخلاق طاق ⁽²⁾و در احاطه مسائل فروعیه و اصولیه وحید عصر خود بود .... فقه را از شیخ علی کاشف الغطاء و شیخ موسی کاشف الغطاء و صاحب ریاض و پسرش سید مجاهد و دیگر افاضل و اماجد خواند. اصول را نیز از شریف العلمای مازندرانی مشهور استقصا نمود.

«صاحب قصص العلماء و سید حسین کوه کمری و شیخ زین العابدین مازندرانی و حاجی سید اسداللَّه حجةالإسلام اصفهانی» و نظایر ایشان از تلامذه وی می باشند.» ⁽³⁾

سرکارآقا نظریه خود را در مورد صاحب ضوابط چنین ابراز می دارند!: «سید ابراهیم قزوینی صاحب ضوابط و نتایج است که بهترین معرف ایشان هم در مراتب علم و ادب و کمال و معرفت همین دو کتاب ایشان است و ما تسوید اوراق نمی نماییم. و عقاید سخیفه

او را در هر باب، هرکس می خواهد می فهمد! ⁽¹⁾عجیب است که همه اکابر امامیه کتب او را ستوده اند، و سرکارآقا، به خاطر این که مرحوم صاحب ضوابط با شیخ میانه نداشته، او را به یک باره تخطئه می کند. در حالی که نخوانده و نشنیده ام که از اکابر علماء کسی، و از کتب تراجم کتابی، مقام ایشان و والایی شأن کتاب ضوابط را انکار کند. تا آنجا که میرزا محمدباقر خوانساری در کتاب «روضات الجنات» که حتی مورد احترام خاص مشایخ شیخیه است، و به گفته «مرتضی مدرس چهاردهی» از «مشهورترین دانشمندان روحانی جهان اسلامی است» از کتاب مرحوم سید استاد چنین یاد می کند:

ثم إنّ له من التصنیفات الرائقة والتألیفات الفائقة کتاب ضوابطالأصول علی أکمل تفصیل و کتاب دلائل أحکام الفقه فی أجود تدلیل.

و ان نوقش فی الأول بکون أکثره من تقریرات شیخه الشریف کسائر ما کان یضبطه طلّاب مجلسه المنیف لندرة ما اختصّ به فیه من التصرف الجدید أو التحقیق السدید و لا نقص علیه فی ذلک بعد ما اتّضح أنه إنّما ألّف هذاالکتاب فی مبادی أمره، و لیس أیضاً ممّن یعبأ أو یعتدّ بشأنه کسائر ما أفرغه فی قالب الترصیف و أنّ من طالع کتابه الموجز المسمی بنتایج الأفکار فی الأصول مبتنیاً علی مائة و خمسین فصلًا من الفصول یعرف صدق هذاالمقال، و أنّ جناب مصنّفه المفضال کأنّه نفس ملکة الفقه والأصول و مالک أزمة المعقول و المنقول، و الفائق علی غیره من النبلاء الفحول، مع أنّه إنّما کتبه فی قلائل من أیام هجرته إلی زیارة سیّدیناالعسکریّین علیهما السلام من ظهر القلب و بدون المراجعة إلی شی ءٍ من أساطیر الفنّ کما حکی لنا من یوثق بنقله.

و قد تشرّفت بخدمته، و زیارة هذاالکتاب بعید تدوینه له، عند توقّفی لتقبیل لعتبات العالیات- علی مشرّفیها الصلوات الباهیات- فی حدود سنة ثلاث

و خمسین، فانتسخت بخطّی من نسخة الأصل التی کانت بخطّه الشریف. و کنت أوان اتّصالی بحضرة جلاله أیضاً من المتطفّلین علی طلّاب مجلس إفضاله، و قد إختصصت منه فی ذلک البین بعنایات جلیلة و اعتناءات وافرة جمیلة. منها: ما کتب بخطّه الشریف من صورةالإجازة لی علی ظهر تلک النسخة». ⁽¹⁾

تا آن جا که مرحوم میرزا محمدباقر در اهمیت کتاب «ضوابط» ⁽²⁾مرحوم استاد، اشعاری را که هر بیت آن مبین ارزش والای کتاب مزبور است می سرایند:

هذا جمال دفاتر الأحبار هذا ثمال أفاضل الأدوار

هذا سلافة عصرهم من أسرهم فیه الکفایة عن عناالأسفار

عند الوفید المستفید کأنّه عین الحیاة و نهر علم جار

إنّ قیل: کلّ الفضل فیه یصدّق حیث اقتفی لفواضل الآثار

والحق والتحقیق فی صفحاته کالنجم فی فلک البروج الدار

فاق الرّسائل فی المسائل و احتوی لبّ الأوائل والجدید الطاری

لا یعتری ظفر الخصومة متنه إلّا بردّ الخصم ردّ خسار

عمّ الخلائق نفعه من حینه رغماً لکلّ مخلّط أخباری

هذا هدی و یزید من لا یهتدی بهداه رجساً صالحاً للنار

خیر الکلام بیانه الوافی وفی أوصاله لدقائق الأسرار

الفضل مختوم به و ختامه مسک فذق فلنعم عقبی الدار

أفکارهم فازت بکلّ کریمة فأتی الکتاب «نتایج الأفکار»

أفکیف یجزی عنه بالأفکار من مستعجم لولا جزاءالباری

این نوع تجلیل از مقام مرحوم استاد، و توصیف از آثار او، که در واقع شیوه

پژوهشی همه صاحبان تراجم و عالمان امامیه است، مغرضانه نخواهد بود که سرکارآقا که حدود مرتبه فضل و کمال ایشان معلوم هیچ یک از اکابر امامیه هم عصرشان نبود!، آثار مرحوم استاد را «سخیف» تلقی کنند؟ بی شک چنین سخنی نباید ناشی از تبحر ایشان در معارف مذهب امامیه باشد، بلکه صرفاً به اتکای تعصب به شیخیه که مسلم مغایر طریق فضل و مراتب اجتهاد شیخ احمد است، اظهار و ابراز فرموده اند. چنین روحیه ای، آنهم پس از حدود یک قرن که از حیات مرحوم استاد می گذرد، به خوبی می تواند مؤید روحیه شیخیه و واقعه ای باشد که میرزا محمد تنکابنی ضمن ذکر مکارم اخلاق مرحوم استاد، چنین یاد کرده اند:

«مشاهده نمودم که روزی یکی از اعراب که از مریدان سید محمدکاظم رشتی شیخی بود و میان شیخیه و طبقه فقها نهایت منافرت و مباعدت و مشاقه بود. آن عرب در مجمع درس آن جناب حاضر شد و زبان به هرزه درائی و کتره و فحش گشاده بود و خنجری به کمرش بود و پیش می آمد که سید استاد سربه زیر افکنده بود و سکوت داشت.

یکی از سادات خدام به ناگاه مطلع گردید آمد و گریبان آن ملعون را گرفته که سید استاد فرمود او را کاری مدار و او را تأدیب و سیاست مکن که او مجنون است ...!». ⁽¹⁾

در حقیقت این بابی است از ابواب شیخیه، که سید کاظم رشتی آن را هم در زبان و هم در کتاب دلیل المتحیرین خود گشوده بود. چنانچه وقتی کتاب «دلیل المتحیرین» را نزد آقا سید ابراهیم آوردند. آن جناب پس از شنیدن قسمتی از مطالب آن، فرمود: «اسم این کتاب چیست؟ عرض کردند که به دلیل المتحیرین موسوم است. آن بزرگوار تبسم نمود و فرمود: مناسب آن بود که این رساله «شتمیه» نامند، زیرا که مطالب آن همه دشنام و شتم علمای اعلام است ...!». ⁽²⁾

6- ملا محمدجعفر استرآبادی (متوفی 1263 ه. ق.): صاحب «ریحانةالأدب» می نویسد: «حاج ملاجعفر، از فقها و مجتهدین امامیه قرن سیزدهم هجرت می باشد که صاحب تحقیقات دقیقه، بسیار متقی و محتاط، در کثرت ورع و احتیاطی که در امور دینیه

داشته ضرب المثل بود و گاهی به وسواسش منتسب می داشتند. او از اکابر تلامذه صاحب ریاض به شمار می رفت. سال ها در کربلای معلی با عزت و احترام تمام می زیست. تا موقعی که آن ارض اقدس از طرف داود پاشا محاصره گردید. به تهران رفت و تا بیست سال به تدریس و امامت و فتوی و قضاوت اشتغال داشت ...» «حاجی کرباسی» با این که بعد از «حاج سید محمدباقر حجةالاسلام رشتی» به اجتهاد کسی تصریح نمی نمود، اجتهاد ملا جعفر را تصدیق کرده و احکام او را تنفیذ می نمود. علاوه بر این در علوم ادبیه نیز ممتاز و در تقریر و تحریر در نهایت امتیاز بوده ...». ⁽¹⁾

«شیخ محمدحسن» فرزند ملامحمد جعفر استرآبادی در کتاب «مظاهرالآثار» ⁽²⁾پیرامون عقیده ملا محمدجعفر استرآبادی درباره شیخ احمد می نویسد: «... عموم علمای کربلا و نجف هم با تکفیر شیخ موافق شدند. در آن روز پدرم در سفر حج بود، و شیخ که از ماجرای تکفیر خبر شد گفت علمای این دیار فقیه و اصولی هستند. از علوم معقول و حکمت بیگانه اند. کلماتش را تنها حکیمان می فهمند، راضی شد که پدرم در این باره هرچه حکم کند قبول کنند.

اندک مدتی از این داستان گذشت. پدرم از سفر مکه بازگشت. سید (منظور سید محمدمجاهد است) کسی را نزد پدرم فرستاد و کتاب «شرح زیارات» و چند رساله از مؤلفات شیخ را هم برای مطالعه و اظهار نظر ارسال کرد. پدرم پس از مطالعه و دقت در نوشته ها گفت: عبارت های این کتاب و رساله متشابه و قابل تأویل است. به حکم مقبوله ابن حنظله، واجب است که حکم سید را اطاعت کرد. اما برای استوار شدن حکم و حکومت در مسأله تکفیر چاره ای نیست به جز این که با شیخ به گفتگو پرداخت. آنگاه دید

که شیخ سزاوار تکفیر هست یا نه؟!

پس از چندی پدرم شیخ را در حمام ملاقات کرد و جویای احوال یکدیگر شدند.

شیخ عقاید و آرای خود را بیان کرد. و پدرم وارد بحث و انتقاد گردید. مردم خبر شده برای تماشای بحث در حمام گرد آمدند. شیخ مطابق ظاهر نوشته های خود به بیان آراء و معتقدات خود پرداخت. همان گونه که علامه سید مجاهد و سایر علمای کربلا و نجف از نوشته های او فهمیده بودند، آنگاه علامه استرآبادی حکم به تکفیر شیخ کرد و هنگامه یی در کربلا و سایر شهرهای ایران آغاز شد». ⁽¹⁾

7- مرحوم آقا سید مهدی طباطبایی (متوفی 1260 ه. ق.): فرزند «آقا سیدعلی صاحب ریاض المسائل»، و برادر کهتر سیدمجاهد، از اکابر علمای اواسط قرن سیزدهم هجری و استاد مرحوم «شیخ مرتضی انصاری» است. ⁽²⁾و صاحب روضات ضمن شرح حال صاحب هدایةالمسترشدین و مخالفت های برادر بزرگوارش «شیخ محمدحسین صاحب فصول» با شیخیه که قبلًا یادآور شدیم، اضافه می کند: «... کما کانت هذه شیمة سیدناالمهدی بن الأمیر سید علی الحائری الطباطبائی أیضاً». ⁽³⁾

اساس و ماجرای مخالفت آقا سید مهدی با شیخیه را که در آن زمان ریاست آن با سیدکاظم رشتی بود، میرزا محمد تنکابنی چنین نوشته است:

«چون خبر تکفیر شیخ اشتهار یافت، و شیخ نیز وفات یافت. در آن زمان آقا سیدمهدی خلف باشرف آقا سیدعلی صاحب ریاض از شدت تقوی و جربزه، فتوا نمی گفت. پس مردم از او درخواست این نمودند که شیخ را شهید ثالث تکفیر کرده اکنون تکلیف ما با تابعین شیخ چیست؟ آقا سید مهدی مجلسی ترتیب داد و «شریف العلماء و حاجی ملا محمدجعفر استرآبادی و حاجی سیدکاظم» را احضار نمود. ایشان با سیدکاظم مناظره نمودند و مواضعی چند از کتاب شیخ را گرفته که ظاهر این عبایر کفر است. سید کاظم اذعان نمود که ظواهر این عبایر کفر است. لیکن شیخ ظواهر این عبایر را اراده

نکرده است بلکه این کلمات را تأویلی است که آن تأویل مراد شیخ است. ایشان گفتند که «ما مأمور تأویل نیستیم»، مگر در آیات قرآن و کلمات حضرت سبحان و اخبار پیغمبر و آل اطهار و الاهر کافری که به کلمه کفری تکلم کند لامحاله تأویلی در او راه دارد. پس به سید کاظم گفتند که تو بنویس که ظاهر این عبایر کفر است. سید کاظم نوشت که ظاهر این عبایر کفر است و آن را به مهر خود ممهور نمود. پس آقا سید مهدی اگرچه فتوا نمی گفت لیکن به شهادت این دو عادل که شریف العلماء و حاجی ملامحمد جعفر استرآبادی بود حکم به تکفیر شیخ و تابعین او نمود. و از آن پس به مسجد رفته و مردم را موعظه نمود که در این عصر گرگان چند به لباس میش درآمده و دین مردم را فاسد و کاسد ساخته اند. و ایشان شیخ احمد احسائی و متابعان او هستند و ایشان کافرند پس تکفیر ایشان شیوع یافت». ⁽¹⁾

«سید کاظم رشتی» در کتاب: «دلیل المتحیرین» اصل ماجرا را به صورت کلی تأیید و از این حیث اختلافی با گفته صاحب قصص ندارند. ولی در صدد توضیح و شرحی مفصل برآمده که از آن تبرئه خود و شیخ احمد را مراد داشته است. بعدها مطالب کتاب مذکور، مورد استفاده مرحوم حاج محمد کریم خان در «هدایةالطالبین» ⁽²⁾و سرکارآقا در کتاب «فهرست» ⁽³⁾و شیخ عبدالرضا ابراهیمی در کتاب «پاسخی به کتاب مزدوران استعمار» ⁽⁴⁾قرار گرفته، با شرح های تفصیلی مصمم به رفع شبهات و این که مرحوم سید «تقیه» کرده و آقا سیدمهدی از روی سادگی چنین فتوایی داده، تکرار مطالب مرحوم سید را کرده اند!

8- آقا سید محمد مجاهد صاحب مناهل (متوفی 1242 ه. ق.): شیخ آقابزرگ طهرانی در کتاب «الذریعة»، ⁽⁵⁾میرزا محمدباقر خوانساری در «روضات الجنات»، ⁽⁶⁾حاج سید شفیع

جابلقی در «الروضةالبهیة» و محمدعلی مدرس در «ریحانةالأدب» ⁽¹⁾از مرحوم «سیدمحمدمجاهد» به بزرگی چنین یاد کرده اند: «... از مشاهیر علمای امامیه اواسط قرن سیزدهم هجرت می باشد که فقیه اصولی متبحر، ادیب، ماهر، عابد، زاهد بود. از والد معظم خود (صاحب ریاض) و پدرزن خود مرحوم سید مهدی بحرالعلوم تکمیل مراتب علمیه نمود. در حال حیات پدر از کربلا که مولدش بوده به ایران آمد، و در اصفهان اقامت گزیده و به تدریس و تألیف مشغول شد. و مرجع استفاده افاضل آن نواحی بود. و کتاب «مفاتیح» را نیز در آن جا تألیف نمود، تا آنکه خبر وفات والد معظمش رسید، بلافاصله عازم عراق شد. و در کاظمین مقیم و مشغول انجام وظایف علمیه گردید ...».

«مرحوم محمد حسن»، فرزند ملا محمدجعفر استرآبادی، در کتاب «مظاهرالآثار» می نویسد: «در آن زمان سید محمد مجاهد مرجع تقلید شیعیان و پیروانشان در عراق و ایران بودند. گروهی از شاگردانش از سخنان و کلمات شیخ به استاد بزرگوار شکایت کردند. و سید هم حکم به کفر شیخ احمد صادر کرد. عموم علمای کربلا و نجف هم با تکفیر شیخ موافق شدند ...» ⁽²⁾

«مرحوم میرزا محمدباقر خوانساری صاحب روضات» (متوفی 1313 ه. ق.) فرزند مرحوم حاج «میرزا زین العابدین»، از اکابر علمای امامیه قرن چهاردهم هجری می باشد.

که فقیه اصولی، محدث رجالی، ادیب متتبع متبحر، محقق دقیق النظر بود. در فقه و حدیث و تراجم احوال علمای سلف و خلف مزیتی کامل بر دیگران داشت. از تلامذه «سید محمد شهشهانی» و «سید محمدباقر حجةالاسلام اصفهانی» و «سید ابراهیم صاحب ضوابط» و بعضی از اکابر دیگر بوده و از ایشان و از والد خود «حاج میرزا زین العابدین» و بعضی از اجلّای دیگر اجازه روایت و اجتهاد داشت. و ریاست علمی مذهبی در اصفهان بدو منتهی و حوزه درس او محل استفاده افاضل بوده است. «شریعت

اصفهانی» و «سید ابوتراب خوانساری» و «سید محمدکاظم یزدی» و جمعی دیگر از اکابر وقت از تلامذه او بوده اند. ⁽¹⁾

اهم تألیفات میرزا محمدباقر خوانساری: «روضات الجنات فی أحوال العلماء والسادات» می باشد که به گفته محمدعلی مدرس: «در موضوع خود بی نظیر و ابسط و اجمع و انفع کتب تراجم بوده و از منابع کتاب ریحانةالادب می باشد» ⁽²⁾و چنین است قول «آقا بزرگ تهرانی». و کتاب «الذریعة إلی تصانیف الشیعة».

از نظرگاه مشایخ و علمای شیخیه، کتاب «روضات الجنات» یکی از معتبرترین منابع تحقیق در شرح حال و فضائل و کمالات شیخ احمد احسائی است. که الحق مرحوم صاحب روضات، حق مطلب را به خوبی اداء فرموده اند. ولی از آنجایی که چنین کتابی جامع، در طول حیات مرحوم صاحب روضات، تصنیف شده است، دربرگیرنده وقایع و حوادث مهم دینی و فکری جامعه شیعی عراق و ایران نیز می باشد. بدین لحاظ پس از انتشار کتب و رسائل شیخ احمد، و بروز مخالفت ها و بررسیهای دقیق، و مخاصمات بین شاگردان شیخ و علمای بزرگ عصر، مرحوم صاحب روضات هنگامی که زمان مقتضی آن می شود که به شرح حال «شیخ رجب بن محمد الحافظ البرسی» مبادرت ورزد. پس از ذکری در چگونگی به وجود آمدن مشرب های باطل، اوهام و خرافات در مذهب امامیه، مشرب شیخ رجب برسی را دنباله روی چنین مشرب هایی که صرفاً عقایدشان مبتنی بر تأویل است قلمداد کرده و می نویسد:

ثمّ أن یکون کلّ من جاء علی إثر هذا المذهب و أشرب فی قلوبهم الملائمة لهذا المشرب، زادفی الطنبور نغمةً و هتک عصمة و رفع وقعاً و أبدع وضعاً و جمع جمعاً و أسمع سمعاً و أراق عاراً و أظهر شنارا، و ردّ علی فقیه من فقهاء الشیعة، و هدّسدّاً من سدود الشریعة، إلی أن انتهت النوبة إلی هذاالرجل فکتب فی ذلک کتاباً و فتح أبواباً و کشف نقاباً و خلّف أصحاباً فسمّی أتباعهم المقلّده له فی ذلک بالکشفیة، لزعمهم الإطّلاع علی

الأساریر المخفیّة، ثّم أتباع أتباعهم الذین آلت معاملة التأویل إلیهم فی هذا الأواخر و هم فی الحقیقة أعمهون بکثیر من غلاة زمن الصدوقین فی قم الذین کانوا ینسبون الفقهاء الأجلّة إلی التقصیر، بسمة الشیخیة و الپشت سریّة- من الّلغات الفارسیة- لنسبتهم إلی الشیخ أحمد ابن زین الدین الإحسایی المتقدم ذکره و ترجمته، و کان هو یصلّی الجماعة بقومه خلف الحضرة المقدّسة الحسینیة فی الحائر الشریف بخلاف المنکرین علی طریقته من فقهاء تلک البقعة المبارکة فإنّهم کانوا یصلّونها من قبل رأس الإمام؛ و لهذا یسمّون عند أولئک بالبالاسریّة». ⁽¹⁾

ولی «سرکارآقا» در صفحات 217، 229 و 263 کتاب «فهرست» و شیخ عبدالرضا ابراهیمی در صفحه 10 کتاب «پاسخی به کتاب مزدوران استعمار ...» این اتهام را مربوط به اتباع شیخ می دانند، نه شیخ احمد. در حالی که اوّلًا: مرحوم صاحب روضات «بسمة الشیخیة و الپشت سریه» می خواند. و «شیخیه» عقاید شیخ احمد را هم دربر می گیرد، زیرا یکی از موارد اثبات این که شیخیه از اهل غلاة است تبعیت اتباع شیخ احمد به نحوه خواندن نماز شیخ احمد است که صاحب روضات به آن تصریح می کند: «و کان هو (شیخ احمد) یصلّی الجماعة بقومه خلف الحضرة المقدسة الحسینیة فی الحائرالشریف» و این: «بخلاف المنکرین علی طریقته من فقهاء تلک البقعة المبارکة» زیرا «فإنّهم کانوا یصلّونها من قبل رأس الإمام علیه السلام».

ثانیاً: مرحوم صاحب روضات، رویه شیخ رجب برسی و اتباع او را به خاطر تأویل، شدیداً خلاف اسلام خوانده و شیخیه را به لحاظ تأویل، اتباع اتباع شیخ رجب تلقی کرده است. و تداوم راه شیخ رجب را صریحاً در شیخیه و پشت سریه می داند. که درحقیقت:

«آلت معطله تأویل هستند». و: «هم فی الحقیقة أعمهون».

چنین گفته ای، به قول مرتضی مدرس چهاردهی، درحقیقت فتوای مرحوم میرزا

محمدباقر خوانساری درباره مرحوم شیخ احمد و شیخیه است که او را از جرگه سایر شیعیان جدا ساخته، و در ردیف غلات قرار داده است. ⁽¹⁾

بر این اساس و بدین روال، تکفیرهایی به حسن نظر، و در مواردی مخالفت هایی و منازعاتی به وقوع پیوست، واکنش اختلافات زبانه کشید و به هر حال از این زمینه ها، اوضاع کیفیتی حاصل نمود که مسلم، و در غایت موافق حال شیخیه نبود. و اگر نهایت تعدیل را در موارد اختلاف علمای امامیه با شیخ احمد جاری بداریم و با تساهل و تسامح به حوادث زندگانی آن عابد و زاهد بنگریم، به هرحال و به گفته «شیخ عبداللَّه نعمه» دو چیز هست که انسان را وادار به سؤال می کند: «یکی آن که آیا ممکن است تمامی فقهای عراق (و من اضافه می کنم غالب علمای ایران) بر ضد شیخ احمد احسائی بلند شوند و این کار سبب معقولی نداشته باشد و چگونه ممکن است فقهای عراق، بی جهت به همه شهرهای عراق نامه بنویسند و از احسائی بدگویی کنند، تا جایی که ناچار از عراق فرار کند. با وجود این حتی قسمتی از آنچه را که به او نسبت داده اند درست نباشد؟

دوم این که گروهی به نام شیخیه از آرای او پیروی می کردند. و جمله نظرهای مخصوصی داشته و تا هم اکنون نیز دارند. آیا همین مطلب بر صحت انتساب برخی از عقاید منسوب به او دلالت نمی کند؟» ⁽²⁾

حاج محمدکریم خان، صریحاً به این مسأله اعتراف و اذعان دارد که در این خصوص علمای شیعه: «جمیع ولایات را به مراسلات خود پر کرده بودند» ⁽³⁾با این همه و در چنین موقعیتی بس نامساعد، نمی دانم که آیا سید کاظم رشتی در کتاب:

«دلیل المتحیرین»، و «حاج محمدکریم خان» در «هدایةالطالبین» در مقام غفلت یا تجاهل است که گفته!: «پس جمیع شیعه در عصر آن بزرگوار متفق به حقیقت آن بزرگوار بودند و کدام اجماع از این قوی تر؟» ⁽⁴⁾و درنتیجه به گفته سید کاظم رشتی: «اجتماع علماء و عدم

مخالفت ایشان دلیل است بر قول رئیس آنها و اجماعی که کاشف از قول حجت خدا که مطهّر و مبراست از کل ما لا یحبّه اللَّه غیر این نیست. پس وای بر احوال آن کس که به اجماع علمای فرقه محقّه مخالفت نماید و ایشان را از سلوک طریقه حقه مانع آید». ⁽¹⁾و حاج محمدکریم خان، پا را از این فراتر نهاده، به خاطر شیخ احمد، خط بطلان بر همه اکابر علمای امامیه غیرشیخی کشیده که: «به حکم علمای سابق، شیخ برحق بوده است، و خفیف شمردن حکم ایشان خفیف شمردن حکم خداست. و روبرویشان روبروی خداست. و حد شرک بر او جاری می شود»! ⁽²⁾

اوّلًا: تعجب آور است که از شیخ احمد تا سید کاظم و دیگر مشایخ پس از آنان، کراراً خوانده و شنیده ام که علمای امامیه، غالباً فقیه اصولی هستند. و از حکمت و معقول توشه ای برنگرفته اند. نمی دانستم که بزرگترین فقهای اصولی قرن سیزدهم و چهاردهم و مراجع مسلم تقلید عالم تشیع، از مسأله «اجماع»، که از ادله اربعه استخراج و استنباط احکام و از مبادی اوّلیه علم اصول است، بی خبر بوده اند. و بدین خاطر و به زعم حاج محمدکریم خان، مشرک می باشد و این قدر رهبران دینی شیخیه توجه نداشته اند که فتوی حجیت دارد ولی حکم نیست و شهادت به اجتهاد شیخ احمد حکم به حجیت (فتوای) ایشان نمی باشد. مگر تمام اکابر علمای وقت و حتی خود شخص شیخ احمد و مرحوم سید بحرالعلوم، و شیخ الکبیر کاشف الغطاء، و آقا سید جواد عاملی، و ... فضل و کمال مرحوم صاحب جواهر را امضاء نکردند و اجازه روایت و درایت ندادند؟ و به همین سان، مرحوم آقا سید ابراهیم و ملا محمدجعفر، و آقا سید مهدی و صاحب فصول و ... از حیث درجه اجتهاد و کسب اجازات، خاصه از مرحوم بحرالعلوم و آقا سیدعلی و شیخ جعفر، مسلم عصر خود نبودند؟ چطور می شود چنین علمایی به زعم شیخیه، چون مرتکب اشتباه تکفیر شیخ احمد شدند، مورد طعن و اعتراض و رد حضرات شیخیه

می شوند. ولی اعتراض به اشتباهات شیخ احمد، آن هم از جانب چنان علمایی، خلاف اجماع علمای امامیه تلقی می شود، و حکم مشرک؟ و اجازات شیخ را سپر بلا می کنند؟

ثانیاً: توجه به این مسأله حائز کمال اهمیت است که بررسی دقیق در آثار شیخ، به خوبی نشان می دهد که اهم آثار مورد اختلاف شیخ احمد، پس از سال 1230 ه. ق.، کتابت شده است:

«شرح الزیارة» در دهم ربیع الاول 1230 ه. ق.، «شرح مشاعر ملاصدرا» در بیست و هفتم صفر 1234 ه. ق.، «عصمت و رجعت» در بیست و یکم ربیع الاول 1231 ه. ق.، «شرح عرشیه ملاصدرا» در بیست و هفتم ربیع الاول 1236 ه. ق. همچنین تاریخ اوّلین واقعه تکفیر مرحوم شیخ از جانب ملا محمدتقی برغانی در قزوین، مربوط به بعد از سال مرگ «شاهزاده محمدعلی میرزا»، یعنی 1237 ه. ق. است. و پس از این سال است که آثار شیخ در ایران و عراق نشر یافته است. در حالی که مرحوم آقا سید علی صاحب ریاض در 1231 ه. ق.، و مرحوم شیخ جعفر کاشف الغطاء در سال 1227 ه. ق.، و مرحوم سید مهدی بحرالعلوم در سال 1212 ه. ق.، درگذشته اند.

باتوجه به این که نظر آثار مهم، و واقعه تکفیر شیخ، پس از فوت مشایخ اجازه شیخ بوده است، به هیچ وجه منطقی و اصولی نخواهد بود که تمجیدهای مربوط به قبل از نشر کامل آثار و قبل از صدور حکم تکفیر، و اعلام نظریه اکابر علمای وقت را بر سال هایی پس از آن جاری، و یا آن را مستمسکی برای پرده پوشی بر هر ایرادی به نحوه رفتار و افکار شیخ در هر عصر و اوضاعی نمود.

ثالثاً: شیخ احمد احسایی در رساله «شرح رساله عملیّه ملا محسن فیض کاشانی» که به خواهش «میرزا باقر نواب»، مرقوم فرموده اند، و در مجموعه «جوامع الکلم» مندرج است، عقاید مرحوم فیض کاشانی را رد می کند. و در بعضی از کلماتش مرحوم فیض کاشانی را «المسی ءالقاسانی» می خواند و تکفیرش می کند، و در رساله «شرح مشاعر ملاصدرا» ⁽¹⁾

این نکته را باید آقای کربن متذکر باشند که شرح شیخ احمد بر مشاعر و عرشیه در زمان حیات و بعد از فوت او مورد نظر اهل فن بوده است. همین شرحی را که ما چاپ کرده ایم مشتمل است بر جواب از ایرادهای احسائی بر مطالب مشاعر و ایرادهائی را که ملا اسماعیل حکیم و فیلسوف و عارف بزرگ زمان خود نوشته است و همچنین شرحی را که ملا زین العابدین نوری شاگرد آخوند نوری تألیف کرده است حاکی از آن است که شرح احسائی بر مشاعر در دسترس اهل فن بوده و مورد بحث و دقت قرار گرفته و اعتراضات ملااسماعیل درحقیقت صدای همه اهل فن است. این نکته هم مسلم است که کلمات شیخ احمد به وجه من الوجوه قابل قبول نبوده است.

کلمات ملا اسماعیل در رد نوشته احسائی بی شک در استحکام و متانت نظیر کلمات خود ملاصدرا است. ملا اسماعیل اصفهانی یکی از مروجین عالیقدر حکمت متعالیه و فلسفه ملاصدرا است. شاگردان زیادی نظیر آقای علی مدرس «حکیم» و حاج ملاهادی سبزواری و آقای محمدرضای قمشه ای و آخوند ملا آقای قزوینی تربیت کرده است که همه از اساتید بزرگ فلسفه بوده اند.

باید گفت توجه و غلوّی که اخیراً از آقای کربن نسبت به عقاید احسائی مشاهده می شود نمی تواند شاخص مقام علمی ایشان باشد، بلکه این توجه ناشی از شیفتگی و دلباختگی خاصی است که معظم له به طور عموم نسبت به مبانی شرقی ابراز می دارد و لیکن این نظریه ارزش علمی ندارد و با موازین درست در نمی آید ان شاءاللَّه تعالی آقای کربن با توجه بیشتری که در خور مقام علمی ایشان است در این قسم از مسائل تجدید نظر خواهند نمود. با وجود علاقه شدید به آقای کربن نتوانستیم این انحراف علمی را از معظم له نادیده بگیریم. همان طور که مطالب نفیس علمی در کتب شرقی زیاد است عقاید خرافی و خارج از موازین علمی و عقلی هم زیاد دیده می شود.

آقای کربن در قسمت فرانسوی کتاب تصریح کرده است که احسائی به علت آن که شیعه متصلب بوده است تابع اخبار و احادیث بوده و از این جهت هرجا حرف هایی را مخالف با حدیث امامان دانسته رد کرده است و آقای کربن این نکته را هم بیان نموده است که ملاصدرا نیز شیعه متعصبی بوده است و استناد به احادیث در نوشته های ملاصدرا کم نیست چنانکه در تفسیر و شرح اصول کافی و در مطاوی دیگر سخنان او نمودار است. اعتقاد کربن بر آن است که اگر ملاصدرا و احسائی معاصر می بودند در بسیاری از مسائل با هم متفق می شدند.

آقای کربن گمان نموده اند که گفته های احسائی در مقام اشکال بر فلاسفه و عرفا چیز نوظهوری است در حالی که این مطلب تازگی ندارد و ملاصدرا و امثال او در عصر خود نیز مواجه با این حرف ها بوده اند. و در هر عصری احسائی ها وجود دارند. اشکال کار جای دیگر است. اشتباه آقای کربن این جاست که گمان می کند هرچه را احسائی مخالف گفته امامان تشخیص داده درست است غافل از این که اگر کسی در علوم عقلی قوی و استاد نباشد گفته امامان را در اصول عقاید خوب نمی فهمد علاوه بر این استدلال به اخبار آحاد یا ظواهر در عقاید صحیح نیست و ادله حجیت اخبار آحاد و همچنین ادله حجیت ظواهر فقط حجیت اخبار و ظواهر را در فروع احکام اثبات می نماید نه در اصول عقاید.

رؤسای شیخیه چون آقای کربن را علاقه مند به طریقه تشیع دیده اند او را در این وادی انداخته اند و سیر در این وادی ها بی اصل و فرع آقای کربن را منحرف از فلسفه و غیروارد در عقلیات و عرفان در انظار دانشمندان جلوه خواهد داد». شرح رسالةالمشاعر ملاصدرا، ص 29.

ببساطة کل الأشیاء» را ابطال فرمود و او را کافر می داند و .... در حالی که ملاصدرا از تلامذه شیخ بهایی، میرداماد و میرفندرسکی و بعدها مقامش بالاتر از اساتید خود و مسلّم اهل دین بود.

3/ الف: تزلزل موقعیت

به هرحال شیخ، پس از هیاهوی تکفیر، قزوین را مناسب ماندن ندید، و به منظور زیارت مشهد مقدس، عازم تهران، در شاه عبدالعظیم اقامت گزید.

«شیخ عبداللَّه» اوضاع اسف انگیز مردم را، از ری تا مشهد، و مصائبی که بر شیخ احمد در این سفر روی آورد، با جملاتی مجمل، ولی در عین حال معرف حال چنین یاد کرده و می نویسد: « (شیخ) در شاه عبدالعظیم منزل فرمود. و تمامی اهل بلاد به علت وبا متفرق در جبال بودند. پس از چهار روز حرکت فرموده روانه طوس گردید و از آن جا به شاهرود تشریف برد. در این وقت وبا در قافله ایشان پدید آمد و جمعی از زوار و اتباع آن بزرگوار را هلاک نمود. و یکی از زوجات آن بزرگوار نیز وفات یافت. چون وارد ارض

اقدس گشتند وبا به شدت بود. بیست و دو روز توقف فرموده و تشریف فرمای تربت گشت». ⁽¹⁾

شیخ احمد در تربت با استقبالی که حاکم وقت آن جا محمدخان (پسر اسحاق خان) از شیخ به عمل آورد، مقداری از مشکلات و مصائب راه تقلیل یافت: «از آن جا تشریف فرمای طبس گشت. حاکم آن جا علی نقی خان پسر میرحسین خان طبسی بود. با تمامی اهل بلد استقبال نموده منازلی چند جهت ورود تعیین نمود. مهمان داری با لیاقت و خدمت گزاری فوق طاقت به ظهور رساند. چون اراده کوچ فرمود مذکور شد که راه را بلوچ گرفته و عبور دشوار است معهذا علی نقی خان پسر عم خویش «مرادعلی» نام را که به شجاعت موصوف و در سطوت معروف بود به انضمام یک صد نفر سواره و دویست نفر پیاده تا ورود دارالعباده همراه نمود. هنگام ورود تمامی اهل یزد استقبال کامل نموده، سه ماه توقف فرمود». ⁽²⁾

شیخ در مدت اقامت سه ماهه خود در یزد، با مشکلات فراوانی روبه رو گردید و دیگر آن احترام و منزلت را که مردم و بزرگان یزد نسبت به او رعایت می کردند، معمول نشد. به گفته حاج محمدکریم خان کرمانی: «چون خورده خورده بزرگان ایشان قدر آن بزرگوار را ندانسته، در خدمتگزاری ایشان کوتاهی کردند .... و اگر اهل یزد به عبرت نظر کنند، از وقتی که آن بزرگوار از یزد تشریف فرما شدند جمیع برکات ایشان روزبه روز مبدل به ذلت شد و ظلم و تعدی بر ایشان فراوان شد. و خاندان کهن ایشان ویران گشت و علمای ایشان رو به انقراض گذاردند و نفاق در میان ایشان پدید آمد و امراض متواتره و بلایای متکاثره بر ایشان نازل شد تا آن که امروز امرشان به این جا که مشهود است کشیده و چنین نشدند مگر آن که آن جناب از بعضی از اکابر ایشان دل گران تشریف بردند. و ایشان اتفاق عام در استدعای ماندن از ایشان نکردند. و قدر ایشان را ندانستند ...». ⁽³⁾

چنین وضعی از نامهربانی مردم یزد، و عدم رعایت احترام در خور شأن شیخ نشانه چیست؟! در حالی که در سفرهای قبلی به یزد و اقامت در آن مکان و تعلیم و تدریس در حوزه علوم دینی آن دیار، در نهایت احترام و اکرام بوده است و حتی حاج محمدکریم خان به آن، چنین تصریح کرده است: «اول به دارالعباده یزد تشریف فرما شدند. و این بلده طیبه را رشک روضه رضوان از انوار فضائل آل سید مرسلان- صلوات اللَّه علیهم- فرمودند. در آن زمان سعادت بنیان علمای موجودین در آن بلد خلد آئین جناب فاضل کامل و مجتهد واصل مرجع کافه انام آن مرز و بوم و محیی علوم و رسول و منفذ اوامر و حکوم و مجری تعزیرات و حدود جناب جلیل نبیل ملا اسماعیل عقدایی- قدس اللَّه روحه- و عالم فاضل و کامل واصل جامع معقول و منقول عالم به فروع و اصول مالک زمام تحقیق و تدقیق مولای ولی حاج رجبعلی- قدّس اللَّه سرّه- و فاضل مدقق و کامل محقق صاحب نسب و حسب، الادیب الاریب المولا میرزا علی رضا- قدس اللَّه نفسه- و سید جلیل و سند نبیل صاحب صفات حمیده و اخلاق پسندیده میرزا سلیمان- قدس اللَّه نفسه- و جناب عالم عامل کامل فاضل فخرالمحققین و قدوةالمدققین جامع المعقول، الحبر النحریر، الأدیب الأریب آخوند ملا محمدحسین و جناب فاضل کامل علام فهام آخوند ملا علی رضا خراسانی و جناب مستطاب علام فهام عالم نحریر آخوند ملا علی اکبر زارچی وجناب عالم فاضل واصل کامل المولاالوری میرزا محمدعلی- سلمه اللَّه تعالی- که امروز حیّ اند. و سایر طلاب علوم دینیه که هر یک قریب الاجتهاد بوده اند و جمعی از آنها حیّ اند و حاضر و بعضی از آنها متوفی شده اند و به رحمت ایزدی واصل گشته اند. همگی تصدیق علم و فضل و جلالت شأن ایشان را نموده و نهایت اعزاز و تمکین و تعظیم و تمجید به عمل می آورده اند و به مجلس درس ایشان حاضر می شدند و از ایشان استفاده می فرمودند و احدی انکار فضل و جلال و علم و کمال ایشان را نمی نمود و در علم و عمل آن جناب احدی را قدرت خلاف نبود و ایشان را برخود در هر باب مقدم می داشتند و در امثال نمازجمعه و اعیاد و سایر جماعات و جنائزی که همه حاضر بودند ایشان را پیشوا و مقتدای خود می ساختند.

اگر مختلف در امری می شدند آن بزرگوار حکم بود و اگر امری بر آنها مشتبه می شد قول

ایشان محکم ...». ⁽¹⁾

این وضع و شرایط، و تقلیل احترامات و بروز مخالفت ها و بدبینی ها، اختصاص به یزد نداشته است و بعدها علما و مردم در عتبات عالیات عراق، خراسان و اصفهان و ...

به دنبال علما و مردم قزوین و یزد، دچار چنین حالتی در قبال شیخ شدند که بیش از یک دلیل نمی توان بر آن تصور نمود و آن همان بیان مجملی است که مرحوم سید محمدمهدی خوانساری چنین یاد کرده است: «شیخ احسائی در بدایت حال در سلک اهل اجتهاد مسلک و در نهایت ورع و سداد و جلالت، قدر او مشهور هر دیار بوده است ... تا آنکه تألیفات او منتشر و مسلک وی مکشوف و به هر عنوانی که بوده باب طعن و توبیخ مفتوح شد و از حسن عقیده ای که در حق او داشتند، منصرف گردیدند ...». ⁽²⁾

البته در این خصوص که شیخ احمد، پس از اقامت در قزوین و مرگ شاهزاده «محمدعلی میرزا»، با چنین واکنشی از جانب بعضی از اکابر و مردم یزد روبه رو شده است یا نه و این که آیا این آخرین سفر و اقامت شیخ به یزد نبوده و پس از این عکس العلمل های ناخوش آیند، مجدداً شیخ در یزد اقامت گزیده است، خود موضوعی است مهم، و حائز تأمل و دقت نظر؛ زیرا به روایت و نقل قول «شیخ عبداللَّه» در «رساله شرح احوال» و «آقا سید هادی هندی» در کتاب: «تنبیه الغافلین و سرورالناظرین»، که به گفته «سرکارآقا»: «صحت این رسائل مذکوره در نزد حقیر محرز است و هیچ گونه تردیدی در آن ندارم». ⁽³⁾و درخصوص رساله شیخ عبداللَّه تأکید فرموده اند که: «معتبرترین مأخذی که قدما یا معاصرین از نویسندگان در دست داشته اند. البته رساله مرحوم مبرور عالم فاضل شیخ عبداللَّه رحمه اللَّه نجل جلیل آن شیخ بزرگوار است که در شرح حالات شیخ بزرگوار نوشته که در کمال صحت و وثاقت است»: ⁽⁴⁾آخرین سفری که شیخ به «یزد» کرد، پس از مرگ «شاهزاده محمدعلی میرزا» و واقعه قزوین و پس از آخرین زیارت

مرقد مطهر امام رضا علیه السلام بوده است ⁽¹⁾در حالی که سید کاظم رشتی در «دلیل المتحیرین» و حاج محمدکریم خان در «هدایةالطالبین» پس از ذکر ندانستن قدر شیخ توسط اهل یزد، می نویسند: «به هرحال پس از آن، آن بزرگوار روانه اصفهان شدند» ⁽²⁾و سپس: «مرحوم شاهزاده محمدعلی میرزا، کسانی چند به استقبال ایشان فرستاده بود تا اصفهان و ایشان اصرار به رفتن سرکار شیخ داشتند. پس از آن، آن بزرگوار، به سمت کرمانشاه تشریف فرما شدند و شاهزاده مرحوم با جمیع عسکر خود و رعیت کرمانشاه، ایشان را استقبال فرموده و ایشان وارد شهر گردیدند ..». ⁽³⁾و همین مطلب را عیناً «سرکارآقا»، در صفحات 210 و 211 کتاب «فهرست» از «هدایةالطالبین» نقل و آن را در بحث خود پیرامون شیخ مورد تأیید قرار داده اند. که پس از یزد و با وجود آن که عده ای از اهالی یزد خواهان اقامت شیخ در یزد بودند: «ولی این دفعه دیگر اجابت نفرمود» و شیخ عازم اصفهان و سپس با استقبال شاهزاده محمدعلی میرزا به کرمانشاه رفته اند. در حالی که به گفته شیخ عبداللَّه (و حتی نقل آن توسط سرکارآقا، بی آنکه توجه به ذکر روایات حاج محمدکریم خان در صفحات قبل بنماید!) شیخ احمد پس از فوت شاهزاده محمدعلی میرزا و رو به نقصان و زوال نهادن نعمات قلمروی حکومت شاهزاده مذکور، تا دوسال شیخ احمد در کرمانشاه به سر می برده، و «در سال دویم پس از وفاتش (منظور مرگ محمدعلی میرزا) تمامی بلاد ایران را وبا به شدت فراگرفت. در این اوقات آن بزرگوار به عزیمت زیارت حضرت رضا علیه السلام ارتحال فرموده، تشریف فرمای قم گردید. و از آن جا به قزوین و از آن جا به طهران و در شاه عبدالعظیم ... پس از چهار روز حرکت فرموده روانه طوس گردید. و از آن جا به شاهرود ... چون وارد ارض اقدس گشتند وبا به شدت بود، بیست و دو روز توقف فرموده، تشریف فرمای تربت گشت ... و از آن جا تشریف فرمای طبس ... (سپس) دارالعباد (و) تمامی اهل یزد استقبال کامل نموده سه ماه توقف فرموده و از آن جا به اصفهان

تشریف برد ... الغرض روز دوازدهم ماه شوال به کرمانشاه ارتحال فرمود و یک سال نیز اقامت نموده عازم مجاورت عتبات عالیات گردید ..». ⁽¹⁾

این اختلاف و تناقض اقوال، فی مابین رساله شیخ عبداللَّه از یک سوی و دلیل المتحیرین و هدایةالطالبین و فهرست از سوی دیگر، از جهتی قابل تأمل است. که چطور مشایخ شیخیه به این نکته، توجه نکرده؟! و آیا حاج محمدکریم خان به استناد مآخذی دیگر مطالب مذکور را اظهار داشته اند؟ که مسلم با رساله شیخ عبداللَّه و ...

متناقض خواهد بود. و موجب شک منطقی در صحت اقوال. مگر آن که بگوییم شیخ چندین مرتبه به اصفهان رفته است، که در این صورت رساله شیخ عبداللَّه ناقص و درحقیقت اشتباه. متأسفانه مندرجات کتاب «شیخیگری و بابیگری» مدرسی چهاردهی و کتاب «مکتب شیخی» هانری کربن مستشرق، در ذکر خط سیر مسافرت های شیخ در ایران و عراق و حجاز مغشوش است.

به هرحال، و از آن جایی که رساله شیخ عبداللَّه، تاکنون ملاک و راهنمای مؤلف بوده است، به نقل قول رساله مذکور، شیخ، پس از ترک یزد، جهت بازگشت به عتبات عالیات، عازم اصفهان شد.

حاج محمدکریم خان، انگیزه دیگر شیخ احمد را به ترک یزد، و تصمیم به بازگشت:

«به جهت حکمی می داند که از حضرت امیر علیه السلام در عالم رؤیا به آن بزرگوار شده بود». ⁽²⁾

در هر صورت شیخ احمد، به گفته شیخ عبداللَّه، در اصفهان با استقبال علما و اعیان و تمامی اهل آن سامان روبه رو شد. و «در خانه عبداللَّه خان امین الدوله پسر میرحسین خان صدرالدوله منزل فرمود خدمتگزاری کامل به عمل آورد». ⁽³⁾

عبداللَّه خان امین الدوله همان کسی است که مرحوم «اعتمادالسلطنه» در «خاطرات» خود از او چنین یاد می کند: «شب سفارت روس مهمان بودم. وزیر امور خارجه، معتمدالملک، مخبرالدوله، امین السلطان، وزیر دفتر و جمعی دیگر بودند. شام خیلی

مفصل خوبی داده شد. بعد از شام که میان باغ رفته بودیم، دوسه تفصیل از قدیم مذاکره شد که نوشتن آن لازم است. من جمله صحبت شراب خوری بود، نصیرالدوله می گفت عبداللَّه خان امین الدوله پسر حاجی محمدحسین خان صدر اصفهانی خیلی شراب می خورد. پدرش هرچه خواست او را مانع شود و ترکش کند، نشد. تا یک بار بدون مقدمه خودبه خود ترک کرد. مدت ها از او سؤال کردند که دلیل ترک شراب چه بود؟، نمی گفت بالاخره گفت: شبی که شراب زیاد خورده بودم و مست بودم، مستی مرا واداشت که شاگرد آشپز خود را که کاکاسیاه بود آوردم ماست به تمام بدن او مالیده با زبان لیسیدم. صبح که ملتفت شدم فی الفور ترک شراب نمودم ..» ⁽¹⁾و امین الدوله همان کسی است که: «با دولت انگلستان ارتباط کامل داشته و از هواخواهان آن دولت در ایران بوده است». ⁽²⁾و وقتی «محمدشاه» پس از قتل «قائم مقام» بار دیگر به وی تکلیف کرد که یا به تهران بیاید یا عازم عتبات شود: «به دستیاری مستر مکنیل McNeil Sir John وزیر مختار انگلیس از محمدشاه تأمین جانی گرفت و از راه بختیاری عازم عراق شد. و در آن جا بود تا اینکه در شعبان 1263 ه. ق. در نجف به سن هفتاد سالگی درگذشت». ⁽³⁾

شیخ احمد چون خواست اصفهان را به مقصد عتبات ترک کند: «علماء و اعیان جمله اجتماع نموده متفق القول در صدد امتناع برآمدند. و زبان به التماس گشوده که اینک ماه صیام در پیش است و اگر در اصفهان قیام فرمایند مرحمتی بیش از پیش. چون عیال و اثقال مانع از اقامت بود اجابت نفرمود. بر اصرار افزودند که هرگاه این ماه را توقف شود کمال تلطف است. لاجرم عیال و اثقال جز لوازم اقامت بصحابت شیخ عبداللَّه روانه کرمان شاه فرمود». ⁽⁴⁾

مشایخ شیخیه در وصف توقف شیخ در اصفهان، و احترام خاص و عام به ایشان قلم فرسایی فراوان کرده اند:

«سرکارآقا» می نویسد: «رمضان را تا دوازدهم شوال در اصفهان توقف فرمود و همه روز مسجد تشریف می برد و معروف است که در مسجد شاه تشریف می برده و گاهی به اندازه ای جمعیت برای نماز جماعت حاضر می شدند که تا قسمتی از میدان شاه صفوف جماعت بسته می شد، و در یکی از ایام که شخصی جمعیت را به شمار آورده شانزده هزار نفر برآمد». ⁽¹⁾

«حاج محمدکریم خان» می نویسد: «آن روز بلده اصفهان از بسیاری علمای اعیان مثل روضه رضوان بود و از هر فنی عالمی در آن جا بود که وحید و فرید عصر خود بود. از آن جمله جناب سید اجل و سند انبل مرجع انام حجةالاسلام العالم العامل و الفاضل ...

الحاج سید محمدباقر- تغمده اللَّه بانواره- و جناب ... حاج محمد ابراهیم الکلباسی- قدّس اللَّه روحه الشریفه- و جناب عالم عامل ... شیخ محمدتقی- قدس اللَّه نفسه- و جناب عالم متقن میرزا باقر نواب- قدس اللَّه روحه- و حکیم عظیم ... ملا علی النوری- قدس اللَّه روحه- و جناب عالم کامل ... ملا محمدعلی نوری- طیب اللَّه رمسه- و فاضل جلیل ... ملا علی اکبر، و المولی ... آقا میرمحمدحسین- طیب اللَّه نفوسهم جمیعاً- و غیر ایشان از علمای عظام و فضلای فخام و طلاب علوم ذوی العز والاحترام که هریک قریب الاجتهاد بودند در آن بلد بودند و همگی با آن جناب نهایت ادب را سلوک داشته در مجالس و محافل آن بزرگوار را به مسائل غیره مصدع می شدند و ایشان هریک هریک را به اجوبه شافیه و بیانات کافیه جواب می فرمودند تا آن که همگی اذعان جلالت و عظمت آن جناب را فرمودند و کتب آن بزرگوار که در هر علم تصنیف فرمودند از ایشان گرفته نسخه برداشتند و با وجودی که آن بزرگوار مخرب بنیان حکمت یونانیین از مشائین و اشراقیین و رواقیین بودند و مذاهب صوفیه را باطل می فرمودند احدی از حکماء و عرفای آن بلاد جسارت بر رد آن بزرگوار ننموده ... حتی آن که از جناب ملا علی نوری پرسیدند که جناب شیخ با مرحوم محمد بیدآبادی چه نسبت دارند جناب آخوند فرمودند: که این تمیز را کسی می تواند بدهد که به مقام ایشان رسیده باشد. من را حد تمیز ایشان نیست» ⁽²⁾....

به همین روال، «سید کاظم رشتی» در کتاب «دلیل المتحیرین»، که مطالب فوق الذکر را حاج محمدکریم خان کرمانی عیناً از آن اخذ کرده و «حاج محمد کرمانی» در کتاب:

«هدایةالمسترشد» (ص 52- خطی، افست). که تا حدودی منطبق با بیان حاج محمدکریم خان کرمانی است.

از سوی دیگر، دیگر تراجم و شرح حال نویسان، به نکاتی توجه کرده اند که اگر چه کاملًا مؤید روایات مشایخ شیخیه در شأن و موقعیت ممتاز شیخ احمد در اصفهان است در عین حال حاوی موضوعاتی است که به وحدت نظر در پاره ای از مسائل خدشه وارد می سازد.

اولًا در مورد مرحوم ملاعلی نوری، ضمن شرح حال شیخ احمد در کتاب «ریحانةالادب» مرحوم محمدعلی مدرس اذعان دارند که: «حکیم الهی حاج ملاعلی نوری با آن همه عظمتی که داشته شیخ را به خطاب بابی انت و امی، مخاطب می نموده است». ⁽¹⁾ولی پس از آنکه تألیفات شیخ احمد منتشر و مسلک وی مکشوف و به هر عنوانی که بوده باب طعن و توبیخ مفتوح شد و از حسن عقیده ای که در حق او داشتند منصرف گردیدند». ⁽²⁾

در این میان به گفته و تصریح مرحوم صاحب ریحانةالأدب: «بلکه حکیم الهی مذکور (حاج ملاعلی نوری) با آن همه اعتقاد راسخ که داشته فضل او را هم انکار می نموده» ⁽³⁾....

و مرحوم میرزا محمد تنکابنی در «قصص العلماء» در این خصوص می نویسد:

«معروف است که چون فوائد شیخ احمد را به اصفهان آوردند، به نظر آخوند ملا علی نوری که استاد والد مؤلف کتاب است رسید، بسیار اذعان به فهم و فطانت شیخ کرد و چون شرح فوائد او را به اصفهان آوردند، اعتقاد آخوند مبدل شد و می گفت که من از «فوائد» شیخ مطالبی استفاده نموده بودم که شیخ خود به آن مطالب نرسیده بود. و عبارات

خود را معانی دیگر نمود». ⁽¹⁾و به نقل از یکی از شاگردان فاضل «میرزا حسن کرمانشاهی» حکایت می کند که گفت: «مرا از قول استاد خود حکیم کرمانشاهی که گفت: ملاعلی نوری در اصفهان بود، از ارادتمندان شیخ احمد احسائی به شمار می رفت. همیشه کلمات و رسائل شیخ را توجیه و تأویل می نمود. تا آنکه شیخ به اصفهان رفت. ملاعلی درس و بحث خود را احتراماً برگزار به شیخ احمد نمود .... پس از چند جلسه اصحاب «ملاعلی نوری» دانستند که شیخ از اصطلاحات و مباحث فلسفی بیگانه است. ترک درس او را گفتند و ملاعلی پشیمان شد که چرا در این مدت ترویج علم احمد احسائی را می کرد⁽²⁾تا آن جا که از: «استاد علی نوری پرسش کردند که فضل شیخ چگونه است؟ گفت عامی صافی ضمیر است». ⁽³⁾

ثانیاً: در مورد مرحوم حاج سید محمدباقر حجةالاسلام به تصریح مرحوم میرزا محمدتنکابنی: «به نحو علمای دیگر از اعلام، شیخ احمد را احترام نمی کرد؛ مانند استقبال و مشایعت و نحو آن» ⁽⁴⁾تا آن جا که به نقل مدرسی چهاردهی، ظاهراً از گفته و نوشته مرحوم «یحیی دولت آبادی» در رساله «آیین بهی در ایران»: «بالجمله در اصفهان که در آن زمان دارالعلم ایران بود به واسطه مخالفت این دو دسته (منظور فقها و حکماء) از روحانیون با شیخ احمد کار او رونقی نگرفت. ⁽⁵⁾

جناب آقا سید جلال الدین آشتیانی ضمن اشاره به موقعیت شیخ احمد در اصفهان می نویسد: «شیخ احمد احسائی اگرچه معروف به زهد است و حاجی سبزواری در شأن او گفته است که علم او در مقابل علمای اصفهان نمودی نکرد ولی در زهد بی نظیر بود. لیکن از نحوه رفتار او معلوم می شود که مرد دنیاطلب و مریدباز بوده است و همچنین هوای نفس و توغل در دنیا او را به دنبال ریاست برانگیخت در شهرهای مختلف مسافرت نمود و آراء عجیب و غریب از خود ظاهر ساخت و حب نفس او را وادار کرد که در علم فلسفه و عرفان بدون تخصص و دیدن استاد وارد شود.»

«شرح رسالةالمشاعر ملاصدرا»، ص 29.

4/ الف: سقوط کربلاء پایان کار

شیخ احمد پس از ماه مبارک رمضان، اصفهان را به قصد زیارت عتبات عالیات، ترک کرد. و در دوازدهم شوال همان سال، وارد کرمانشاه شد. شیخ پس از یک سال توقف در آن دیار، جهت مجاورت عتبات عالیات عازم ارض مقدس شد و چون به انجام زیارات توفیق یافت، در کربلای معلی اقامت گزید. ولی کربلاء و حوزه های دینی آن، نسبت به شیخ، نه به گونه گذشته، بل به صورتی مخالف، از خود واکنش نشان می داد.

علمای بزرگ شیعه در کربلاء، از تکفیرها و طردها و طعن های مکرر و متعدد و عقاید و سیر و سلوک شیخ، آشنایی لازم را به دست آورده بودند و همین امر، موقعیت مذهبی شیخ را متزلزل کرده بود.

با چنین زمینه هایی نامساعد که با مداخله روزافزون و ناروای عوام، تشدید می یافت مقدمات حادثه ای را فراهم ساخت که نه تنها تاریخ کربلا آن را در سینه خود به عنوان یکی از اسف انگیزترین وقایع اواسط قرن سیزدهم هجری، ضبط و ثبت کرد، بل عنوان بزرگترین واقعه حیات شیخ احمد و بازگوکننده عواقب انشعاب و تشتت در عقیده دینی شیعیان را به خود اختصاص داد که ذیلًا مجملی از آن را به استحضار پژوهندگان می رسانیم:

«مرحوم سید هاشم توبلی بحرانی» ⁽¹⁾حکایت مذاکره «دیک الجنّ» ⁽²⁾با رشید بن مهدی ⁽³⁾را از مرحوم: «سید رضی ⁽⁴⁾

«ریحانةالأدب»، ج 3، ص 221، «شرح نهج البلاغة»، ابن ابی الحدید، ج 1.

ننموده است. همین قدر نوشته است که حکایت مذکور را «سید رضی» از کتاب «المناقب و المثالب» تألیف «شیخ مفید» ⁽¹⁾اقتباس کرده است.

جهت اطلاع بیشتر لازم است تصریح کنم که مرحوم «سیدرضی حکایت مذاکره «دیک الجنّ» را در کتاب «المناقب الفاخرة فی العترةالطاهرة» به نقل از کتاب مناقب شیخ مفید ذکر کرده است. ومرحوم شیخ احمد بن سلیمان بن علی بن سلمان بن ابی ظبّه بحرانی در کتابش به نام «عقداللئال فی فضائل النبی والآل» و سید هاشم توبلی بحرانی در کتاب «معالم الزُّلفی فی معارف النشأة الأولی والأُخری و کتاب «روضةالعارفین» ⁽²⁾به تفصیل روایت سید رضی را که منقول از شیخ مفید بوده است، ضبط و ثبت نموده است.

باتوجه به این که ایضاً مرحوم سید هاشم توبلی بحرانی در کتاب «مدینة المعاجز لأئمةالاثنی عشر ودلائل الحجج علی البشر» یا «مدینةالمعجزات فی النص علی الأئمة الهداة» به کتاب المناقب سید رضی در ذکر معجزات ائمه اثنی عشر، بسیار زیاد استناد کرده است، مسلم که مرحوم سید هاشم بحرانی به کتاب المناقب دسترسی داشته و در نسبت آن به سید شریف رضی، اطمینان تامی داشته است و از این طریق مرحوم «شیخ آقابزرگ» در کتاب «الذریعة إلی تصانیف الشیعة» ⁽³⁾بدون آن که از نسخ خطی یا چاپی دو کتاب مذکور سید و شیخ نشانی ارائه دهد، و یا خود نشانی از آن داشته باشد، کتاب المناقب الفاخرة ... را منسوب به سید رضی، و کتاب المناقب والمثالب را منسوب به شیخ مفید می داند.

البته «حاج محمد کریم خان کرمانی»، ضمن شرح وقایع حیات شیخ در هدایةالطالبین می نویسد: «و آن حکایت حسن بن هانی است که نقل می کند سخن های دیک الجن را با «متوکل»، و آن روایت این است که سید هاشم توبلی بحرانی در کتاب «معالم الزلفی» نقل می کند که متوکل شبی از پی دیک الجن فرستاد» .... ⁽⁴⁾

در حالی که اوّلًا: مرحوم سید هاشم توبلی بحرانی در معالم الزلفی برخلاف آنچه که حاج محمدکریم خان کرمانی نوشته، می نویسد:

کان علی عهدالرشید بن المهدی رجل یقال له: إسحاق بن ابراهیم الملقّب بدیک الجنّ، کان عالماً فاضلًا شاعراً أدیباً فقیهاً، حاویاً لکثیر من العلوم، و کان مع ذلک شیعیّاً فوشی به إلی الرشید و قیل له: أنّ دیک الجن رجل لا یثبت صانعاً، و لا یقول ببعثة و لا نبوّة و هو ممّن یقع فی الإسلام و أهله، فإن قتله أمیرالمؤمنین أراح الناس منه والإسلام من شرّه، فاحضره الرشید، فلمّا مثّل بین یدیه فقال: السّلام علیک یا أمیرالمؤمنین! فقال له الرشید: لاأهلًا و لاسهلًا، ویلک بلغنی عنک أنّک لا تثبت صانعاً، و لا تقول ببعثة و لا نبوّة، و إنّک ممّن یقع فی الإسلام و أهله، و إن قتلتک، یریح الإسلام منک والمسلمین من شرّک. ⁽¹⁾

و همین معنی را شیخ احمد بن سلیمان در کتاب «عقداللئال ...» و مرحوم «شیخ آقابزرگ» در کتاب «الذریعة إلی تصانیف الشیعة» ضمن شرح کتاب سید رضی و شیخ مفید در مناقب (مذکور) به آن تصریح کرده اند.

ثانیاً: متوکل عباسی در 24 ذی الحجة 232 ه. ق. ⁽²⁾پس از برادرش «واثق» به خلافت رسید. و ابونواس حسن بن هانی ⁽³⁾حداکثر متوفی 200 ه. ق، یعنی درحالی که متوکل نه تنها خلیفه نبوده، بلکه 14 سال بیشتر از عمرش نگذشته بود که ابونواس دار فانی را وداع

می گوید. خاصه آن که «دیک الجن» متوکل را به گفته «حاج محمدکریم خان کرمانی»، ⁽¹⁾امیرالمؤمنین خطاب می کند و این نشان می دهد که به زعم ایشان، قضیه مربوط به دوران خلافت متوکل است، نه قبل از آن و در آن هنگام هم «ابونواس» در قید حیات نبوده است. و اما اصل حکایت:

فقال له الرشید: ویلک ألست القائل فی شعرک:

أصبحت جَمَّ بلابل الصّدر وأبیت منطویاً علی الجمر

إن بحت یوماً طُلَّ فیه دمی ولئن کتمتُ یضِق به صدری

فقال: بلی واللَّه أنا القائل لما ذکرت فأین تمامه؟ قال له الرشید: ویلک و کان له تمامٌ؟ قال: نعم، قال: قله، فأنشد:

ممّا أتاه إلی أبی حسن عمر وصاحبه أبوبکر

فعلی الذی یرضی بفعلهما مثل الّذی احتقبا من الوزر

جعلوک رابعهم أباحسن کذبوا و ربّ الشفع والوتر

و قتلت فی بدر سراتهم لا غرو إن طلبوک بالوتر

قال: فقطع الرشید علیه شعره و قال له: ویلک جئت بک لأستتیبک عن الزندقة، خرجت إلی مذهب الرافضة، لقد زدت کفراً إلی کفرک، قال: یا أمیرالمؤمنین! إن کان کلّ من قال بمحبتکم و ولایتکم و اعتقد أنّک قرابة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و ممن تجب له المودّة بقوله تعالی: (قُلْ لَاأَسْأَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبَی) یکون کافراً فأنا ذلک، فقال الرشید: ألست القائل فی شعرک؟:

باح لفظی بمضمرالصدر ما ذاک إلّالمعظم الأمر

فلیس بعد الممات مرتجع وإنّما الموت بیضةالعقر

فقال: معاذاللَّه یا أمیرالمؤمنین! أن یکون هذا قولی أو أکون ممّن تلفظ به إلّاناقلًا عن أشیاخی، رافعاً له إلی الولید بن یزید بن عبدالملک، فإنّه کان زندیقاً لا یثبت صانعاً، و لا یقول ببعثة و لا نبوّة، و روی عنه: أنّه تفأّل بالمصحف یوماً، فخرج فیه:

فَاسْتَفْتَحُوا وَخَابَ کُلُّ جَبَّارٍ عَنِیدٍ مِنْ وَرَائِهِ جَهَنَّمُ وَیُسْقَی مِنْ مَاءٍ صَدِیدٍ، ⁽²⁾فجعل المصحف غرضاً للنّشاب و رماه بالنبل حتی خرقه و قال:

تهدّدنی بجبّار عنید فها أنا ذاک جبّار عنید

إذا ما جئت ربّک یوم حشر فقل یا ربّ مزّقنی الولید

فقال: واللَّه ما هذان البیتان الآخران لک؟ فقلت: لا واللَّه یا أمیرالمؤمنین! فقال:

لعن اللَّه الولید بن یزید، ما کان یثبت صانعاً و لا یقول ببعثة و لا نبوّة، أتدری من أین أخذاللعین قوله هذا؟ فقلت: نعم إن أعطانی أمیرالمؤمنین الأمان علی النفس والأهل والمال و ضمن الجائزة قلت له ممّن أخذ ذلک؟ قال: لک ذلک، ثم أخرج خاتمه من إصبعه و رمی به إلیّ، فقلت: یا أمیرالمؤمنین! من شعر عمر بن سعد حیث خرج إلی حرب الحسین بن علی- صلوات اللَّه علیهما- حیث یقول:

فواللَّه ما أدری و إنّی لحائر أفکّر فی أمری علی خطرین

ءأَترک ملک الریّ والریّ منیتی؟ أم أرجع مأثوماً بقتل حسین

حسین بن عمّی والحوادث جمّة و ما عاقل باع الوجود بدین

یقولون إنّ اللَّه خالق جنّة و نارٍ و تعذیب و غلّ یدین

فإن صدقوا فیما یقولون إنّنی أتوب إلی الرحمن من سنتین

و إن کذبوا فزنا بدنیا هنیئة و ملک عظیم دائم الحجلین

فقال: لعن اللَّه عمر بن سعد، ما کان یثبت صانعاً و لا یقول ببعثة و لا نبوّة، أتدری من أین أخذه اللعین؟ قلت: نعم یا أمیرالمؤمنین! أخذ من شعر یزید بن معاویة بن أبی سفیان، قال: و ما قال یزید بن معاویة بن أبی سفیان؟ قلت: قال:

علیّه هاتی ناولینی وأعلنی حدیثک إنّی لا أحبّ التناجیا

حدیث أبی سفیان لمّا سمی به إلی أُحُد حتی أقام البواکیا

فرام به أمراً علیّا ففاته وأدْرکه الشیخ اللعین معاویاً

فإنّ متُّ یا امّ الأحیمر فانحکی و لا تأملی بعد الممات التلاقیا

فإنّ الذی حدّثت عن یوم بعثنا أحادیث زور تترک القلب ساهیا

و لولا فضول الناس زرت محمداً بمشمولة صرف تروی عضامیا

ولا خلاف بین الناس أنّ محمداً تبوّأ قبراً بالمدینة ثاویا

و قد ینبت المرعی علی دمنة الثری له غصن من تحته السرّ بادیا

و نفنی و لا یبقی علی الأرض دمنة و تبقی حزازات النفوس کماهیا

فقال: لعن اللَّه یزید بن معاویة، ما کان یثبت صانعاً، و لا یقول ببعثة و لا نبوة، أتدری من أین أخذ اللعین؟ فقلت: نعم یا أمیرالمؤمنین! أخذه من شعر أبیه معاویة بن أبی سفیان، قال: و ما قال یزید بن معاویة بن أبی سفیان؟ قلت: قال:

سائل الذین من بصری صبایات فلا تلمنی فما تغنی الملامات

قم نجل فی طرر الظلما شموس ضحیً نجومها الزّهر طاسات و کاسات

لعلّنا أنْ یدع داع الفراق بنا نمضی و أنفسنا منها روبات

خذ ما تعجّل واترک ما وعدت به فعل اللبیب فللتّأخیر آفات

قبل ارتجاع اللیالی کلّ عاریة فإنّما خِلَع الدنیا استعارات

قال: لعن اللَّه معاویة بن أبی سفیان، ما کان یثبت صانعاً و لا یقول ببعثة و لا نبوة، أتدری من أین أخذالملعون؟ قلت: نعم یا أمیرالمؤمنین! من شعر عمربن الخطاب حین ولّاه الشام و قلّده إیّاها، قال: و ما قال عمربن الخطاب عند ذلک؟ قلت: قال:

معاوی إنّ القوم ضلّت حلومهم بدعوة من عمّ العشیرة بالوتر

صبوت إلی دین به باد أسرتی فأبعد به دیناً قصمت به ظهری

فإن أنس لا أنس الولید و عتبة و شیبة والعاص الصریع لدی بدر

توصّل إلی التخلیط فی الملةالتی أتانا بهاالماضی المموّة بالسحر

لهذا فقد ولیّتّک الشام راجیاً و أنت جدیر أن تعود إلی صخر

فقال: یا أبااسحاق! أو کان عمر کافراً بما جاء علی محمد؟ قلت: نعم یا أمیرالمؤمنین! فقال: من أین أخذ الزندیق؟ فقلت: من شعر أبی بکر بن أبی قحافة، قال: و ما قال أبوبکر بن أبی قحافة؟ قلت: قال:

أتوعد فی المعاد بشرب خمر و تنهی الآن عن ماء و تمر

کما قال الغراب لسهم رام لقد جمعت من ریشی لضرّ

حدیدة صیقل و قضیب نبع و من عصب البعیر و ریش نسر

أتطمع فی حیات بعد موت؟ حدیث خرافة یا امّ عمرِ

فقال: یا أبا إسحاق أو کان الصدر الأوّل کافراً بما جاء علی النبی؟ قلت: نعم یا أمیرالمؤمنین! فقال: نعم من أین أخذ الزندیق؟ فقلت أخذه من شعره لنفسه حیث قال:

ذرینا تصطبح یا امّ بکر فإنّ الموت نقب عن هشام

و نقب عن أبیک و کان قرنا من الأبطال شرب المدام

یؤد بنوالمغیرة لوفدوه بألفی مدحج و بألف رامی

و کأنّی بالقلیب قلیب بدر من الأقوام والشّرف الکرام

و کأنّی بالطوی طوی بدر من الشیز المکلّل بالسنام

أیوعدنا ابن کبشة أن سنحیی و کیف حیاة أصداءهامّ

و یعجز أن یکفّ الموت عنّی و یحیینی إذا بلیتْ عظام

خلا أنّ الحکیم رأی حمیراً فألجمها فتاهتْ فی اللّجام

و لم یکفیه جمع المال حتّی بلانا بالصّلاة و بالصّیام

فهل من مبلّغ الرحمن عنّی بأنّی تارک فرض الصّیام

فقل للَّه یمنعنی شرابی و قل للَّه یمنعنی طعامی

فقال: یا أباإسحاق! أو کان الصدر الأوّل کافراً باللَّه و بما أنزل اللَّه علی رسوله و مکذباً بآیاته و شاکّاً فی قدرته؟ قلت: نعم یا أمیرالمؤمنین! قال: واللَّه لقد کفر

هذاالزندیق کفراً ما کفر به فرعون ذوالأوتاد! أتدری من أین أخذ الزندیق؟ قلت: نعم یا أمیرالمؤمنین! قال: و من أین أخذه لعنه اللَّه؟ قلت: أخذ من شعر عبداللَّه بن الزبعری حیث قال:

لستُ من خندف إن لم انتقم من بنی أحمد ما کان فعل

لعبتْ هاشم بالملک فلا خبرٌ جاء و لا وحی نزل

و لعبنا نحن فی دولتنا هکذا الأیام والدّنیا دول

قال: واللَّه لقد کفروا هؤلاء القوم کفراً ما سبقهم إلیه الأوّلون و لا یلحقهم فیه الآخرون، أشهد علیّ أنّی أبرء إلی اللَّه من أوّلهم و أخرهم، ثم أکتم ذلک، ثم خلّع علیه و أسنی له الجائزة و أخرجه و مکرماً. والحمدللَّه ربّ العالمین.

در هر صورت شیخ احمد، به منظور اثبات این نظریه که ابوبکر و عمر و معاویه ...

کافر بودند؛ و هیچ گونه اعتقاد و ایمانی به وحدانیت خداوندی، معاد و نبوت محمدی نداشته و صریحاً انکار می کرده اند! حکایت مذکور را به انتخاب، در جزء دوم کتاب «شرح الزیارة» ⁽¹⁾مورد استناد و استشهاد قرار داد.

شیخ ضمن نگارش موضوع مورد استناد، از ابوبکر با طعن ⁽²⁾و دربرابر نام خلیفه دوم راشدین جمله «علیه اللعنة» ⁽³⁾را افزوده! و آن گاه «جحد» آن ها را نتیجه گرفته است!

سید کاظم رشتی و حاج محمدکریم خان! تصدیق و تأیید می کنند که عده ای از مردم عراق: «کتاب شیخ (را) که در آن ذم خلفاء بود برداشته، بردند نزد «پاشای بغداد» ناجی کافر متعصب و گفتند: ببین که شیخ احمد مذمت خلفاء را کرده و قدح در ابی بکر و عمر

و عثمان می کنند. آه آه ...». ⁽¹⁾

حاکم عثمانی در آن زمان: «داودپاشا» بود. مردی که به گفته «سید نعمان آلوسی زاده بغدادی»: «در کشتن و مجازات و مصادره نمودن عده ای از متمولین خوف و بیمی نداشت. (و) در دینش با اعتقاد و متعصب ...»، ⁽²⁾و از سوی دیگر مردی که نسبت به شیعیان نظری بسیار بد داشته، و متعارض موقعیت ایران در عتبات عالیات، و سرحدات ایران و عثمانی و عراق (زیر نفوذ عثمانی) بوده و دولت مرکزی ایران هم نسبت به حکمرانی او در عراق عرب، کراراً به دربار عثمانی اعتراض کرده است. ⁽³⁾موجد محیطی در عراق عرب شد که نه تنها دامن زدن به اختلافات شیعه و سنی، بهانه ای مناسب جهت مداخله در امور مذهبی عتبات عالیات محسوب می شد بلکه از این طریق می توانست به تحکیم تسلط خود که بالمآل به تقویت نفوذ سیاست عثمانی در قبال ایران منجر می شد، مبادرت ورزد.

به همین منظور، و در حالی که علمای بزرگ و اکابر امامیه در طول تسلط عثمانی در عراق، از چنین توطئه های ضدشیعی و ایرانی، مطلع بوده، و با سعی و کوشش فراوانی، مانع از به وجود آمدن بهانه ای برای مداخله نظامی می شدند، معلوم نیست که چرا شیخ در کتاب «شرح الزیارة» به یک باره موقعیت حساس عتبات، و نفوذ عثمانی را نادیده گرفته، و از نوشتن مطالبی که مسلم موجب طغیان اهل سنت و نتیجتاً حکومت مرکزی می شده است، خودداری نکرده است؟!

البته اغلب علمای بزرگ و کوچک امامیه در آن عصر، کتب متعددی در باب عقاید شیعه، خاصه مسأله ولایت، نوشته و منتشر کرده بودند ولی این سؤال قابل توجه است که چرا نسبت به کتاب «شرح الزیارة» چنین واکنشی شدید نشان داده شد؟ آنچه که مسلم است دو علت اساسی در دامن زدن به مندرجات کتاب شرح الزیارة نقش اساسی داشته اند:

اوّل: صراحت بیان و بی پردگی، در سبّ و ذمّ و توهین به خلفای راشدین سه گانه، آن هم به استناد اشعاری که حقیقت آن نزد اهل ادب و تاریخ به هیچ وجه معلوم نیست. ⁽¹⁾

دوم: نشر عقاید شیخ در ایران و عراق، زمینه نامساعد تشتت مذهبی شیعی را، در محیط شیعه نشین عراق خصوصاً و ایران عموماً به وجود آورده بود. و چنین موقعیتی برای مأموران حکومت عثمانی، فرصت مناسبی به شمار می آمد.

مرحوم صاحب روضات الجنات نوشته است:

لمّا بلغ الشقاق و النفاق- بینه و بین من خالفه من فضلاء العراق مبلغه الوافی- و لم یمکنه دفع ذلک بوجه یدفع به کلّ التنافی؛ فلم یجد بدّاً من عرض عقائده الحقّه لهم فی نادیهم، و رفع ما احتمل وروده علیه بأحسن ما أمکن أن یقبله من غیر أعادیهم، و سأل عنهم السؤال عنه فیما یشتهون، و الجلوس معه کما یریدون، و مع ذلک فهم لم یلتفتوا إلی قوله، و لم یصغوا إلی کلامه، و أصرّوا واستکبروا استکباراً، وازدادوا عتوّاً و عناداً بل کتبوا إلی رؤساء البلدان و أهل الحلّ والعقد من الأعیان: أنّ الشیخ أحمد المذکور کذا و کذا اعتقاده، فشوّشوا قلوب الناس وجعلوهم فی الالتباس.

این نکته باتوجه به موقعیت خاص مذهبی مناطق شیعه نشین تحت سیطره عثمانی قابل تأمل است.

زیرا سه احتمال قوی در این مورد، باتوجه به منابع تاریخی آن عصر، به نظر می رسد:

اوّلًا: عده ای از شیعیان «شرح الزیارة» شیخ را به آن دلیل به پاشای بغداد نشان دادند که آشوبی را که عقاید شیخ به وجود آورده بود، و می رفت که نزاع های مذهبی را در مناطق شیعه دامن بزند، با مداخله نظامی پایان بخشند.

ولی در عمل نتیجه چنین کاری معکوس درآمد. و تقاضاها و خبرچینی های مذکور،

موجب عواقب وخیمی برای جامعه شیعه شد.

ثانیاً: عده ای از مردم عراق به آن دلیل به پاشای بغداد شکایت بردند که قبل از آن که موجب نزاع های بزرگی میان شیعیان و اهل سنت شود، پاشای بغداد تدبیری اتخاذ کند. و از چنین آشوب احتمالی جلوگیری نماید. ولی درعمل نتیجه دیگری عاید شد.

ثالثاً: عده ای از شیعیان به چنین کاری به این خاطر مبادرت ورزیدند که شخص شیخ را که برای آنها و به اتکاء نظریه بسیاری از علما، از بدعت گذاران در دین تلقی شده بود، از طرف پاشای بغداد، محدود و رفع مطرود شود!

بدین ملاحظات، این اعتراض شیخ محمدکریم خان کرمانی که: «چطور امری را بردند به دست سنی دادند!؟» قابل تأمل خواهد بود.

زیرا به استثنای سه احتمال قوی مورد بحث، چطور ممکن بود کتابی در عراق تحت سیطره عثمانی نشر پیدا کند و شیخ احتمال ندهد که به دست سنی ها خواهد رسید و تازه سنی ها هم با خواندن این کتاب، بی اعتنایی خواهند کرد؟

مسلم باتوجه به آبستنی محیط مذهبی شیعی در زمان «داودپاشا»، چنین کاری صورت می پذیرفت. و نتایج وخیمی هم به بار می آورد. و در هر صورت این شبهه را به وجود می آورد که شیخ در نحوه طرح مسأله ای، آن هم درچنان محیطی، اجتهادی کرد که مقرون به مصلحت محافل دینی شیعه نبود:

داود پاشا، «مناخور» ⁽¹⁾را مأمور ساخت تا کربلاء را با قوای خود محاصره و سپس اشغال کرده، به سرکوبی شیعیان و مراکز دینی آنان همت گمارد.

مناخور در طول محاصره و حمله به کربلاء که از 13 شوال 1241 ه. ق. آغاز گردید، از هرگونه فشار و قتل و غارت، دریغ نورزید. مزارع مردم را نابود کرد و تا آن جا که در توانش بود، به تخریب پرداخت.

این فجایع همراه با محاصره کربلا، مردم را وادار کرد که به خاطر حفظ حیات، به

خوردن تخم پنبه قناعت و مجبور شوند. بقاع متبرکه کربلاء خاصه حرم مطهر حضرت امام حسین علیه السلام و حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام، از حملات و انفجار گلوله های توپ، مصون نماند. و مورد تهاجم قرار گرفت. ⁽¹⁾

البته در سال 1258 ه. ق که نجیب پاشا پس از داودپاشا به کربلاء حمله کرد خانه سید کاظم رشتی بست بوده است فهرست، ص 101 و در این خصوص نویسنده کتاب «مزدوران استعمار»، ص 51 و شیخ عبدالرضا ابراهیمی در «پاسخی به کتاب مزدوران استعمار»، ص 17، اشتباهاً بست نشینی در خانه سیدکاظم، را ضمن وقایع حمله مناخور و داودپاشا نگاشته اند.

حاج محمدکریم خان کرمانی در شرح این واقعه تصریح و تصدیق می کند که مناخور «یازده ماه کربلا را محاصره کرد و قحط شدید افتاد و آن چه نقل کردند دوازده هزار گلوله از شبکه قبّه مطهّره، داخل قبه و حرم شد و آن جا به آدمی خورد و بسیاری خانه های کربلا خراب شد. و جمع کثیری کشته شدند. ببین که فتنه چه می کند؟! و خون و مال و عیال چه قدر مسلمین را ضایع کرد ...». ⁽²⁾

با همه این ها، جای تعجب و تأمل زیادی است که حاج محمدکریم خان کرمانی می نویسد: «حال به نظر عبرت نظری گمارید، آیا کسی که رگی از ایمان در دلش باشد و حفظ و حمایت دین شیعه را بخواهد و خون و مال شیعه را برباد دهد؟». ⁽³⁾

آیا منطقی است که تمام گناهان چنین حادثه ای را به گردن عوام الناس بیاندازیم که حکایت را به پیش پاشای بغداد برده اند؟ و آیا نویسنده و نشردهنده حکایت در این ماجرا سهیم نیست؟

بی شک اگر نشان دادن حکایت به داودپاشای سنی «خون و مال شیعه را بر باد دهد»، نویسنده و ناشر این حکایت که می داند حاکم عراق عرب، داودپاشای سنی متعصب است و محیط عراق از اجتماع سنی ها و شیعه ها تشکیل شده است، آیا در این «خون و مال شیعه را بر باد ...» دادن مسؤولیتی متوجه او نمی باشد؟!

بی شک، اگر معرفی کنندگان کتاب شرح الزیارة را مسؤول ماجرا بدانیم، که به حق هم

مسؤول بودند و در این عمل مرتکب خطا شدند، نویسنده و ناشر کتاب نیز، از این مسؤولیت و خطا مبرّی نیست.

از این رو شیخ، کربلا و عراق و ایران را مکانی مساعد برای ماندن ندید، و عازم بیت اللَّه الحرام شد.

البته حاج محمدکریم خان کرمانی معتقد است: «همین که این حکایت ... به شیخ رسید، بسیار بسیار دلگیر و دیدند که دیگر ماندن در کربلا ممکن نیست و آخر متعرّض ایشان خواهند شد. به مقتضای فَفِرُّوا إِلَی اللَّهِ ⁽¹⁾فرار را بر قرار اختیار کردند، و رو به مکه معظمه رفتند». ⁽²⁾

فاجعه کربلا که از کتاب شیخ شروع شده بود، وجدان و قلب و روح شیخ را آزار داده و شیخ به خوبی می دانست که به هرحال در این وقایع خود از جمله عوامل به وجود آورنده چنین فتنه بزرگی در کربلا است. و همین امر او را واداشت به انزوا و سپس به ترک بلد، نه قرار و ابراز هم دردی با مصیبت زدگان، آن هم به سوی سرزمین حجاز، به خاطر دور شدن از کانون های شیعی و مصون ماندن از اعتراضات و تعرضات و یا در جستجوی التیامی برای فشارهای روحی!

ولی متأسفانه و به گفته «شیخ عبداللَّه»: «در اثنای راه مزاج مبارکش را ملالتی به هم رسید و همواره در تردید بود تا دو منزلی مدینه طیبه، در آن محل به مقتضای «کُلُّ نَفْسٍ ذائقَةُالْمَوْت ...» جهان فانی را وداع و قرب جوار پروردگار را اختیار فرمود. (در روز یکشنبه بیست و یکم شهر ذی القعدةالحرام از سال یک هزار و دویست و چهل و یک هجری) و بدن مقدسش را به مدینه طیبه نقل نموده در بقیع رفیع، پشت دیوار قبه مطهره، طرف جنوب زیر میزاب محراب که علی قولٍ قبر مطهر حضرت فاطمه آن جاست، مقابل بیت الأحزان دفن نمودند». ⁽³⁾

البته در مورد تاریخ وفات شیخ، میان تذکره ها، و محققان اختلاف است. مرحوم

محمدعلی مدرس در «ریحانةالأدب» تاریخ فوت را: «در 1241 یا 42 یا 43 یا 44 ه. ق.» می داند و می نویسد: «در تاریخ وفاتش گفته اند:

فزت بالفردوس فوزاً یا ابن زین الدین احمد: 1242

و نیز:

الشیخ احمد بن زین الدین ذوالعلم والشهود والیقین

فوارة النور جلیل أمجد بعد «دعاء» رحم الشیخ احمد

که هفتاد و شش، عدد لفظ «دعاء» مدت عمر او. و 1242 نیز عدد جمله «رحم الشیخ احمد» تاریخ سال وفات اوست». ⁽¹⁾

میرزا محمدباقر خوانساری صاحب روضات الجنات در شرح حال شیخ، تاریخ فوت شیخ را 1243 ه. ق، در 90 سالگی می دانند. ⁽²⁾

ب: سید کاظم رشتی

آن چه مسلم است، کتاب یا رساله مستند و جامعی در شرح احوال سید کاظم رشتی، تا زمان تألیف کتاب «فهرست» سرکارآقا ابوالقاسم خان ابراهیمی، در دست نبوده است و ایشان هم از روی دو رساله خطی کوتاه و بسیار مجمل «میرزا علی نقی قمی»، مشهور به «هندی»، ضمن مجموعه «نورالأنوار» و رساله «آقا سید هادی هندی»، و ملاحظه مندرجات کتاب «هدایةالطالبین» حاج محمدکریم خان، و کتاب «دلیل المتحیرین» سید کاظم رشتی، توانسته است شرح حال سید را در 11 صفحه قطع جیبی فراهم سازد.

به استثنای مأخذ مذکور، کتب تراجم و تذکره های مهم یک صدسال اخیر هم، توجهی به بررسی احوالات سید کاظم ننمودند و به غیر از چند سطری در «قصص العلماء» میرزا محمد تنکابنی و «روضات الجنات» میرزا محمدباقر خوانساری،

آن هم ضمن شرح احوال شیخ احمد، و مواضع متفرقه «الذریعة» آقا بزرگ طهرانی، به تألیفی دیگر برنخوردم. و صاحب ریحانةالأدب هم از دو مأخذ مذکور و سطری هم از کتاب «أحسن الودیعة» آقا سید مهدی موسوی اصفهانی مبنی بر این که: «سید رشتی دارای مؤلفات بسیاری است که احدی چیزی از آنها نفهمیده است. و گویا که با زبان هندی حرف می زند ...»، ⁽¹⁾صفحه ای را اختصاص به شرح احوال سید داده است.

به گفته سرکارآقا، سید کاظم رشتی فرزند سید قاسم بن سید احمد می باشد که سید احمد فرزند سید حبیب از سادات حسینی و از اهالی مدینه منوره بود که پس از شیوع طاعون در مدینه، عازم ایران و در «رشت» اقامت گزید.

سید کاظم رشتی در سال 1212 ه. ق، در رشت به دنیا آمد و پس از طی تحصیلات مقدماتی عازم یزد گردید و به درس شیخ احمد رفته و ملازمت خدمت ایشان را اختیار کردند وطبق تصریح سرکارآقا، شیخ احمد: «سید را امر به توطن کربلای معلی فرمودند». ⁽²⁾

1/ ب: بر مسند جانشینی

حاج محمدکریم خان در مورد «جانشینی» سید کاظم رشتی عقیده شیخیه را چنین ابراز و اظهار می دارد: «شیخ جلیل فرموده اند که سید کاظم «یفهم و غیره مایفهم»، و در میان ما معلوم و آشکار است که به شیخ عرض کردند که اگر دست ما به شما نرسد، اخذ این علم را از که بکنیم. فرمود: بگیرند از سید کاظم چرا که او از من علم را مشافهةً آموخته است و من از ائمه خود مشافهةً آموخته ام و ایشان بی واسطه کسی از خدا آموخته اند ...». ⁽³⁾

حاج محمدکریم خان، این وصیت وشایستگی در جانشینی را چنین توصیف می کند که: «وقتی جلالت و حقیقت شیخ به اجماع علمای شیعه که معاصر بوده اند معلوم شد، جلالت و حقیقت سید سند هم به نص شیخ ثابت می شود. چنانکه نبی بودن حضرت پیغمبر به معجزه و وحی معلوم شد و بودن حضرت امیر علیه السلام وصی، به نص پیغمبر معلوم

شد و بودن هریک از ائمه وصی و امام عصر به نص امام سابق معلوم شد ...». ⁽¹⁾

نتیجه مستقیم چنین باوری، دشمنی خدا تلقی کردن تمام علما و مراجع تقلید و مردم شیعه است که شیخی نشده اند! و این است معنی شیخیه و شیخیه حاج محمدکریم خانی.

کس نشنیده است که رد بعضی از عقاید فقهی یا کلامی بزرگترین فقهای شیعه، یا متکلمین و محدثان شیعه که حتی همه اکابر عصرشان در جلالت شأنشان متفق و متحد بودند، رد نبوت و رد خدا باشد. آن وقت مسلماً برخلاف روح شیخ احمد، حاج محمدکریم خان، تمام علمای بزرگ عصر را که از لحاظ اجتهاد و تقوی، صاحب کمالات و اجازات بیشتر و یا همسان شیخ بوده تخطئه کرده و حتّی شاگردان آنان استادان سید کاظم رشتی بوده اند و مسلم شیخی نبودند و نشدند و حتی رد شیخیه کردند. کافر دانستن صحیح است؟! آیا با علم دین و احساسات شخصی، نفاق انداختن و شیخیه را در برابر شیعه امامیه ساختن و برپا کردن. این معنای «شیخیه زمینه ساز بابیه» نیست؟!

آن وقت حاج محمدکریم خان کرمانی در رساله «تیر شهاب در راندن باب خسران مآب»، شکوه و اظهار تأسف دارد که: «از بیان ایشان (شیخ و سید) اصل مقامات نجبا و نقبا را تلامذه حدس ها می زدند. یکی نسبت «نقابت» به ایشان می داد و یکی نسبت «نجابت» و یکی نسبت «قطبیت». و همه آنها فرض و تخمین بود و هیچ یک از آنها مستمسک به نصّی نبودند و عرض شد که عالی را دانی نمی تواند شناخت و این امری است که شخص باید آن را اعتقاد کند و به آن اعتقاد از دنیا برود». ⁽²⁾

2/ ب: سقوط کربلا، پایان کار

اشاره

ولی خود ایشان با وجود آن که وجود آنان را مبرّا از مقامات مذکور می دانست، معذلک رد یا نقد چنین اشخاصی را، رد خدا قلمداد می کند.

چنین روحیه ای که حاج محمدکریم خان، پس از وفات شیخ در میان مریدان شیخ ترسیم می کند، نمایشگر این است که نه شیخ احمد متقی و نه دوستان او، نتوانسته بودند تعریف صحیحی از مراتب کمال و مقامات که منجر به سوء تعبیرها و استفاده ها نشود ارائه دهند. و در چنین زمینه و احوالی است که سید کاظم رشتی جانشین شیخ گشته و مجلس درس می آراید و طلابی از مجامع روحانی وازده، اطراف او را فرا می گیرند و علیه علما مجلس می آرایند.

میرزا محمد تنکابنی که خود در درس سید کاظم رفت و آمدی داشته است، می نویسد: «در زمانی که در مجلس درس حاجی سید کاظم حاضر می شدم و می خواستم از مذهب ایشان اطلاعی حاصل نمایم، غالباً مذمت از فقهاء می کردند. و سخن درشت بلکه العیاذ باللَّه به فقها شتم می نمودند» ⁽¹⁾و کتاب: «دلیل المتحیرین» سید کاظم رشتی، کاملا مؤید این معنی است. و به گفته آقا سید ابراهیم: «مناسب آن بود که این رساله را شتمیه نامند». ⁽²⁾و عجیب است که در این مشاجرات و بلوای شیخیه در کربلا، هیچ یک از اکابر علمای امامیه مؤید سید کاظم نبودند. و مرجع کل شیعه مرحوم صاحب جواهر علناً مخالفت با آنان می نمود و همه علمای وقت منکر فضل و صحت عقیده مرحوم سید کاظم رشتی بودند و حاج کریم خان به این مطلب صریحاً اذعان داشته است ⁽³⁾و درعوض این تنها سید کاظم رشتی بود که مرحوم صاحب جواهر را «احمق مستضعف» می خواند و او را از شیعه نمی داند ⁽⁴⁾آن وقت می توان این حرف حاج محمدکریم خان را تأیید کرد که علما اجماع به واقعیت سید کاظم داشته اند؟!

چنین اوضاعی، و باتوجه به دارا بودن چنین خصوصیاتی در سید کاظم و در حالی که مشتی اوباش و رنود از اطراف به کربلا روی آورده بودند، ⁽⁵⁾شیخیه محیط کربلا را

به صورتی درآورد که شیخ احمد ناآگاه از عواقب نشر کتاب «شرح الزیاره» خود!

از این حیث، و طبق شواهد و دلایل متعدد، سید کاظم و یارانش مورد احترام خاص مقامات عثمانی بودند. زیرا شیخیه و در زمان ریاست سید کاظم رشتی، توانسته بود در برپا کردن منازعات مذهبی که درنتیجه آن، زمینه را برای مداخله مأموران عثمانی مساعد کند و نفوذ و قدرت محافل شیعی که از مراکز مهم نفوذ حکومت شیعی ایرانی و فکر ضد خلافت عثمانی در قلمروی عثمانی به شمار می آمد، در هم کوبد.

مردم شیعه کربلا، با پشتیبانی علماء شیعی که از اعمال زورگویی حکام و والیان ترک در کربلا، به ستوه آمده بودند، مخالفت هایی را آغاز کرده بودند که متأسفانه بزرگترین مانع یکپارچگی این مخالفت ها، پیروان سید کاظم رشتی در کربلا به شمار می آمدند که تمام همّ خود را مصروف کوبیدن علمای بزرگ شیعه در کربلا کرده بودند.

بدین موجبات: محمد نجیب پاشا در روز 18 ذی القعده 1258 ه. ق، برای سرکوبی مردم کربلا، پس از محاصره شهر کربلا، با قشونی مجهز وارد کربلا شد و چهارهزار نفر از زن و مرد شیعه کربلائی را کشتند! ⁽¹⁾

عده ای از مردم به حرم مطهر حضرت امام حسین علیه السلام و حضرت ابوالفضل العباس علیه السلام پناهنده شدند. ولی به اعتراف حاج محمدکریم خان: «کسانی که در روضه مقدسه حضرت عباس بودند، ایمن نبودند از قتل؛ حتی آنکه در رواق و حرم هرکه بود کشتند، حتی آنکه کسی در اندرون ضریح پناه برده بود و در همان اندرون ضریح او را گلوله زدند و کشتند. و پاشا خود از قرار مذکور با اسب داخل رواق مطهر سیدالشهدا شده بود خلاصه احدی در آن نایره ایمن نشد». ⁽²⁾

در چنین موقعیتی که حتی حرم های مطهر محل امنی نبود و همه پناهندگان در چنین اماکنی مقدس، کشته شدند و در خون خود غلطیدند، خانه سید کاظم رشتی، خانه امن و عده ای از مردم و مریدان سید، به خانه ایشان پناهنده شده بودند.

خانه سید کاظم به چه مناسبت؟! در حالی که سپاهیان نجیب پاشا حتی به مقدس ترین اماکن شیعه در کربلا احترام نمی نهادند و مردم پناهنده در ضریح حضرت را هم می کشتند و با اسب به رواق مطهر هجوم می بردند و می تاختند. خانه سید کاظم رشتی از هرلحاظ در امان و شخص او مصون از حوادث و هرکس که به خانه وی پناهنده می شد، مصون از بلا بود!

عجیب است از طرز فکر حاج محمدکریم خان کرمانی که از این فاجعه بزرگ عالم شیعه و از این کشتار وحشتناک جانبداری می کند و این را بلائی می داند که از جانب خداوند، به خاطر آن که مردم کربلا سید کاظم را رنجانیده بودند، بر سر مردم کربلا وارد شد! ایشان می نویسد: «یک سال قبل از وفات آن بزرگوار (سیدکاظم) از بس بنای بی انصافی و هرزه گی آن اعادی دین مبین گذاردند خداوند را به غضب درآوردند. و رسول خدا صلی الله علیه و آله را به خشم آوردند و ائمه طاهرین سلام اللَّه علیهم را به انتقام واداشتند و حکم از مصدر قضا و قدر به نزول بلا آن قوم پرشور و شر صادر شد و نجیب پاشائی انگیخته شد و کربلا را محاصره کرد و مدتی مدید، قریب سی هزار توپ به آن بلد زدند و بسیاری از آن بلد را خراب کردند». ⁽¹⁾

کینه و عداوت جماعت شیخیه به مردم و علمای شیعه تا این حد که جنایات حکام والیان عثمانی را، عنوان انتقام به حق از مردم شیعه و دفاع از سید کاظم تلقی کردن و تازه حکم چنین فاجعه ای را منسوب به خدا و رسول و ائمه دانستن و حکم آن را از مصدر قضا و قدر خواندن و «نجیب پاشا» را مأمور اجرای عدل الهی گفتن! این است معنای رو به بیگانه آوردن به خاطر عناد شیخیه با شیعه و شیعیان و قساوت قلبی که حتی روح شیخ از آن بیزار است.

چطور شد وقتی که مردم شیعه یا غیرشیعه، کتاب «شرح الزیارة» شیخ احمد را به داود پاشا نشان دادند حاج محمد کریم خان، داود پاشا را: «پاشای بغداد ناصبی کافر متعصب» ⁽²⁾می خواند، و با شکوه می نویسد: «آه آه قلم این جا رسید و سر بشکست. ببینید

که هیچ شیعه این عمل می کند، و سعایت شیعه دیگر». ⁽¹⁾آن وقت آه دارد، که: «فردا جواب امیرالمؤمنین را چه می دهند، نه این که پشت اسلام را به این عمل شکستند. نه این که دین را به این واسطه شکستند»، ⁽²⁾اما در مورد جنایات نجیب پاشا که او هم مانند داودپاشا سنی و متعصب بود و به گفته شیخ عبدالرضا ابراهیمی: «آن ملعون کمال عداوت را با جناب سید داشته» ⁽³⁾و به تأکید خود حاج محمدکریم خان «نجیب پاشای خبیث» ⁽⁴⁾ذکر علت می کند او از جانب رسول خدا و ائمه طاهرین برانگیخته این کار شد! و از کشتن هزاران شیعه به دست چنین کسی، آن هم با همکاری سربازان یهودی و سنی ⁽⁵⁾اظهار خرسندی می کند که حق مردم شیعه بود. ولی هنگامی که سید کاظم را می کشد، ملعون و خبیث و ناحق تلقی می شود.

عجیب است اهانت به حرمین مطهر از جانب نجیب پاشا، ناشی از غضب خدا و رسول و ائمه اطهار است و سید کاظم رشتی محترم است و خانه او امن و حاج محمدکریم خان فخر دارد که: «این فضلی بود ظاهر و دلیلی بود باهر بر جلالت شأن آن بزرگوار (سیدکاظم) که ائمه علیهم السلام خواسته بودند که از آن عالی مقدار بروز کند».! ⁽⁶⁾

این احترام و فضل و دلیل باهر، بر جلالت شأن حرمین مطهر نیست؛ ولی بر سیدکاظم رشتی است آن هم: «ائمه علیهم السلام خواسته بودند»! ⁽⁷⁾....

ائمه علیهم السلام خواسته اند که مردم شیعه توسط دشمنان اهل بیت و یهودیان قتل عام شوند و حرم های مبارک لگدمال شود که شأن سید کاظم بالا رود؟!

اگر عثمانی ها احترامی به مرتبه فضل و تقوای شیعی سید کاظم داشتند، می بایست در مراتب بالاتری احترام به بقاع متبرکه شهدای کربلا ابراز بدارند و این عدم توجه و رعایت حرمت، به خوبی نشان می دهد که سخن از جلالت شأن شیعی سید کاظم نزد شیعیان و عمال عثمانی، حربه ای بیش به نظر نمی رسد و عثمانی ها او را به عنوان وسیله ای دیدند که توسط او می توانستند به قلع و قمع کربلا، توفیق یابند و امنیت خانه او، و یاران او، هیچ چیز جز پاداش این خدمتگزاری دانسته یا نادانسته نبوده است ⁽¹⁾با توجه به شناخت دو جریان مسلم بقرار ذیل:

اولا: سید احمد فرزند سید کاظم رشتی، جزء چهار نفری بود که کرسی ثابت در دربار و مجلس خلیفه و امپراطور عثمانی را داشت. ⁽²⁾و در آن تاریخ دو سیاست در عراق حکمفرما بود. اول سیاست دینی عثمانی که خود را مالک و متصرف حقیقی عراق می دانست و دوم: سیاست خارجی ضد عثمانی که سعی داشت عراق را از پیکر امپراطوری عثمانی انتزاع نماید. ⁽³⁾و بعدها چون دست سیاست می خواست عراق عرب را از امپراطوری عثمانی جدا کند، تحت عنوان مذهب سید احمد را پس از مرگ پدر با طپانچه کشتند. ⁽⁴⁾

ثانیاً: علیرضا پاشا والی بغداد که اهل محمره و خوزستان را به علت تشیع قتل عام کره بود، قصیده های عبدالباقی عمری را به سید کاظم رشتی داد و سید کاظم شرح مفصلی به نام «شرح قصیده» بر او نگاشت و از این طرق روابط حسنه خود را با بغداد حفظ می کرد و .... ⁽⁵⁾

پ: رکن رابع، ناطق واحد

شیخ، هیاهو و غوغای محافل مذهبی ایران و عراق را پشت سر گذارد. و در دیار حجاز از دنیا رفت و تنها کتاب هایش، حافظ یاد حیات او گشتند.

مجموعه آثار و کتاب های شیخ، معروف و در بر گیرنده اندیشه ها و عقاید اوست. و

از سوئی دیگر، آثار بجای مانده شیخ، سر آغاز تشکل شیخیه، فرقه ای از فرق شیعه گردید، که پس از شیخ، توسط «سید کاظم رشتی» و دیگر مشایخ شیخیه، نه تنها آثار شیخ، بلکه مجموعه عقاید او گسترش یافت. و موضع خاصی در قبال مسائل فلسفه و کلام و عرفان، و در غایت رسالت و ولایت در اسلام، اتخاذ نمود.

از جمله این مواضع که از اهمّ عقائد شیخیه به شمار می آید، مسئله «رکن رابع و ناطق واحد» است. در این خصوص شیخ، کتاب یا رساله خاصی را به تشریح عقیده مذکور اختصاص نداد، ولی در غالب آثار خود، بطور جامع و ضمنی، و در عین حال پراکنده و کوتاه، به آن اشاره دارد.

از سوی دیگر، تفاسیر و تعبیرها و تأویل های سید، از نظرگاه شیخیه، مکمل عقاید شیخ می باشد که بدین لحاظ لازم می آید، در تشریح نظریه مذکور، آنها را مد نظر داشت.

بر این منظور و با توجه به رعایت امانت و مصون ماندن از هر نوع تحریف و جبهه گیری و خدای ناکرده تعصب نابجا، به تحقیقات جامع و گویای مشایخ شیخیه کرمان از حاج محمد کریم خان کرمانی تا شیخ عبدالرضا ابراهیمی، استناد نموده و آن را اساس بی واسطه، در نقد و تحلیل و بررسی عقیده مذکور قرار می دهیم.

در این خصوص پنج مسئله مهم و در عین حال اساسی، در برابر ما قرار دارد:

اولًا- چه تعریفی می توان از مسئله ضرورت و عقیده به اصل بابیت امام، نائب امام، ناطق واحد و رکن رابع، پس از غیبت کبری، عنوان کرد؟

ثانیاً- با توجه به قبول تعریف مذکور، باب امام ثانی عشر از آغاز غیبت کبری تاکنون، ظاهر است و معرفت به آن میسّر؟

ثالثاً- از نظرگاه شیخیه، باید معرفت نوعی به نواب و ابواب امام غائب داشت یا معرفت شخصی هم لازم است؟

رابعاً- چنین معرفتی، در صورتیکه لازم باشد، به خاطر اینست که اگر کسی ادعای نائب امام و بابیت نمود، ضابطه ای برای صحت قول او داشته باشیم؟

خامساً- آیا بزرگان شیخیه خود مدعی دارابودن چنین مقامی هستند یا نه؟

برای پاسخگوئی به مسائل مذکور، کلیه کتب مهم مشایخ شیخیه را مورد بررسی

مجدد قرار دادم. خوشبختانه مشایخ شیخیه، در پاسخگوئی به این سؤالات و دیگر مسائل مشابه، مستقیم یا غیر مستقیم توجه اساسی مبذول داشته اند. به نحوی که در اطراف آن، رساله ها و کتاب های متعددی به تألیف و نشر آراسته شده است و به حد زیاد و غالباً مکرر. در تحلیل موضوعات مذکور، دقت و تعمق و تحریر شده، که ما ذیلًا و با توجّه به رعایت اختصار و حد کفایت، یادآور آنها می شویم:

مسئله اول: چه تعریفی می توان در مسئله ضرورت و عقیده به اصل بابیّت امام، نائب امام، ناطق واحد و رکن رابع پس از غیبت کبری عنوان کرد؟

حاج محمد کریم خان کرمانی در کتاب: «رجوم الشیاطین» می نویسد: «در هر عصری بالغ کاملی که به حقیقت معرفت عارف و به حقیقت عبادت بندگی نماید باید باشد تا خلقت لغو نباشد و از فضل او عیش سایر خلق برقرار بماند؛ زیرا که اگر وجود او نبود حکیم برای سایر خلق قبضه ای نمی گرفت ... پس کاملان در هر عصری همیشه موجودند و اگر ایشان نبودند دنیا و مافیها برپا نمی ایستاد. پس با خلوص نیت و پاکی فطرت خودت تسلیم برای ایشان بشو تا رستگار شوی». ⁽¹⁾

از اینرو نتیجه می گیرد که: «کاملان در هر عصری و زمانی در دنیا موجودند و زمان از وجود ایشان خالی نمی ماند و ایشانند علّت غائی خلق عالم و علت توجه مشیت، پروردگار مشاء است و علت دعوت انبیاء و مرسلین و اگر ایشان نبودند عالم برپا نمی ایستاد .... پس بدان که ایشان نزدیکترین خلقند به خدای سبحانه، زیرا که ایشان واصل شده اند به اعلی درجات ایمان که جزای آن منتهای نزدیکی است. پس ایشانند سابقان مقربان و اصحاب زلفی و منزلت و ما سوای ایشان دون ایشان هستند بر حسب درجه و سبقت و تأخر هر یک در اجابت و ایمان، پس نمی رسد فیض به آنها که بواسطه نزدیکان از جنس فیض نزدیکان نیست. بلکه آنچه به نزدیکان می رسد، خالص و صافی و لبّ آن از خودشان است و قشور واکدار آن بواسطه آنها به دوران می رسد که مشوب است.» «بنابراینکه هیچ فیض نمی رسد به خلق مگر بواسطه سابقین و برکتی و نعمتی و

چیزی نازل نمی شود مگر به سبب ایشان و ایشانند اصل هر خیر و معدن آن و مأوی و منتهای آن و ایشانند محل نظر حکیم و مقصود از ایجاد این عالم، پس ایشانند اولیاء نعم و اسباب وصول آن بسوی تو و شکر منعم عملا و شرعاً واجب است و شکر او ممکن نیست مگر با معرفت او، پس معرفت ایشان واجب است و تولّای ایشان لازم و برائت از دشمنان ایشان متحتم است و خداوند سبحانه فرمود اشْکُرْ لِی وَلِوَالِدَیْکَ إِلَیَّ الْمَصِیرُ ⁽¹⁾

پس توجه به سوی ایشان فریضه است زیرا که هر کس اعراض کند از ایشان هیچ مددی و خیری به او نمی رسد و هر کس توجه به دشمنان ایشان نماید و پشت کند به ایشان، پس متوجه به شیطان شده است و به خدا پشت کرده است، پس استمداد از ظلمت و سجین نموده است و به طرف هلاکت سیر کرده؛ زیرا که کاملًا در جهت علیین هستند و دشمنان ایشان در جهت سجین، پس دشمنان ایشان هالک و مخلد در آتش اند، و دوستان ایشان ناجی و مخلد در بهشت اند، زیرا که بواسطه سیر به سوی ایشان سیر به سوی بهشت می کنند و فیض صوافی بهشت مخصوص ایشان است و قشور آن بواسطه ایشان به دوستان می رسد، پس بهشت از ایشان استفاده می شود و جهنم از ادبار به ایشان حاصل می شود پس هر کس شکر ولی نعمت را ننماید شکر پروردگار را نکرده است». ⁽²⁾

«ایشان جمیعاً نور واحد و روح واحد و طینت واحده هستند و حدود و ممیزات ایشان در جنب وحدتشان مستهلک است و حکمی ندارد و به این جهت مخالفتی با هم ندارند و در هیچ چیز و با وجود تعدد متحدند، پس به این جهت کلیت دارند که جهت شخصیت ایشان مضمحل است و هریک ایشان قادر است بر تصرف در آنچه دیگری قادر بر تصرف در آن است، بلی تفاوت ایشان در کاملیت و اکملیت است».

«پس هر چه بر هر یک نازل شود بر دیگری هم نازل می شود و هرچه از هرکدام ظاهر شود از دیگری هم ظاهر می شود، همچنانکه آل محمد صلی الله علیه و آله متعددند و متحد و همه کلی هستند مگر اینکه تفاوت در مقام ایشان کمتر است و در مقام کاملان بیشتر است و هر یک اهلیت دارند باری هرچه دیگری اهلیت دارد، پس ایشان کلی هستند و از هریکشان

هر فیضی صادر می شود و به این جهت روایت شده است که به هریک اقتدا گردید هدایت می یابند و امر باطن را به ظاهر قیاس کن؛ آیا نه این است که بهر فقیه عادل اقتدا کردی کفایت می کند تو را؟ به این جهت که همه از امام واحد روایت می کنند. پس همین که شخص کامل به آنجا رسید که حاکی ماورای خود گردید و از جزئیت خود رنگی بر آن نیفزود، پس ماورای او واحد است و هریک از کاملان این واحد را حکایت می کنند و آن واحد افاضه کننده هر نعمت است». ⁽¹⁾

و در: «رکن رابع، در جواب سپه سالار اعظم» می نویسد: «بعد از حجت های خدا واسطگانی باید باشند که دین خدا را در اطراف زمین و اشخاص عباد پهن کنند، تا محبت خدا بر همه کس تمام شود و به همان، وجود امام در شهر مدینه قبلا بر مردم اتمام حجت نمی شود مگر به توسط واسطگان چنانکه عریضه نوشتند به حضرت بقیةاللَّه عجل اللَّه فرجه که چون به شما دسترسی نداریم در حوادثی که واقع می شودچه کنیم، فرمودند «أمّا الحوادث الواقعة فَارْجعوا فیها إلی رواة حدیثنا ⁽²⁾فإنّهم حجتی علیکم و أنا حجةاللَّه» یعنی در حوادث رجوع به راویان حدیث ما کنید که ایشان حجت منند بر شما و من حجت خدایم.

پس راویان اخبار و دانشمندان آثار حجت های حجت خدایند بر خلق و با وجود ایشان حکمت کامل و حجت تمام و عذر خلق برطرف می شود و چنانکه در برابر خدای عظیم کسانی بودند که ادعای خدائی کردند و ضرری به خدائی خدای برحق نداشت و در برابر نبی برحق کسانی بودند که ادعای نبوت به باطل می کردند و ضرری نداشت به نبوت نبی برحق و نور حق پنهان نمی ماند و در مقابل ولی برحق جمعی ادعای خلافت کردند و ضرری به حال اولیای برحق نداشت و نور خدا پنهان نماند و نمی ماند، همچنین در مقابل راویان و دانشمندان ثقه امین و حافظ دین مبین، راویانی کذاب برخدا و رسول هستند که افترا بر خدای می بندند و دروغ بر پیغمبر پاک می سازند و از زبان حجت های خدا حکمی چند می گویند و اینها حجت های ولیّ نیستند، بلکه حجت های ولی خدا کسانی هستند که

ثقه وامین باشند و زاهد در دنیا و راغب در آخرت و متقی و پرهیزگار و مخالف هوا و متابع مولای خود باشند و شب و روز همت ایشان نشر دین مولای خودشان باشد نه جمع کردن مال دنیا و تحصیل کردن ریاست و دین خدا را دکان خود قرار نداده باشند که به فروختن دین، دنیا تحصیل کنند اگر چنان راویان پیداکردی آنهایند حجت های امام زمان بر خلق و باید دین خدا را از آنها آموخت و پیروی ایشان کرد. پس چهار امر در اینجا پیداشد که همه را باید شناخت و اعتقاد کرد.

اول: خداوند عالم که خالق ماست از عدم و رازق و مالک ماست.

دوم: حجت او و خلیفه او در میان خلق که می تواند از او بگیرد و بما برساند و پیغام آور اوست به سوی خلق.

سوم: ولی عهد آن پیغمبر که او را جانشین خود و قائم مقام خود می کند در رحلت خود و بعد از خود و همچنین جانشینان در هر عصری که اینها همه باید معصوم و مطهر باشند و اینها حجت های آن پیغمبرند بر عباد.

چهارم: راویان اخبار و حاملان آثار و دانشمندان عالی تبار و رسانندگان به اطراف عالم و اینها حجت های ولی عهد هستند بر سایر ضعفا که دسترسی ندارند به خدمت ولی برسند و مدارتدیّن و دین بر معرفت این چهار است خواه ملت آدم باشد یا ملت نوح یا ابراهیم و موسی و عیسی و خاتم صلوات اللَّه علیهم یا غیر ایشان در هر مذهبی و دینی این چهار امر را باید شناخت و إلّاانسان به آن مذهب متدین نیست و اگر از علمای هر ملتی از یهودی و نصرانی و مجوسی استفتا کنید می گوید که معرفت این چهار واجب است و این چهار چهار رکن دینند که اگر یکی نباشد بنیاد دین منهدم می شود حال نمی دانم لفظ «رکن» سبب وحشت است یا چهار بودن سبب اضطراب شده است بلکه اساس عیش بنی آدم براین است؛ زیرا که شکی نیست که پادشاه ظل خداست». ⁽¹⁾

و در: «رساله سی فصل» می نویسد: «چون دیدیم که اجماعی علما است که مسئله تقلید و اجتهاد اجتهادی است و تقلیدی نیست و بر هر مکلف واجب است که خود به

عقل خود آن را بفهمد که واجب است که انسان یا مقلد باشد یا مجتهد و اگر مقلد است واجب است که به عقل خود بداند که تقلید چه کسی را بکند و مجتهد چه طور کسی است باید حی باشد یا تقلید میت هم می شود؟ واجب است که مؤمن باشد یا اگر کافری هم اجتهاد کند می توان تقلید کرد؟ واجب است که عادل باشد یا فاسق را هم می شود تقلید کرد؟ پس این مسائل را هم بالبداهه باید انسان خود بفهمد و تقلید دیگری در این مسائل را نکند؛ چرا که عیاناً نمی توان اطاعت دیگری را کرد، شاید به اطاعت کافری یا فاسقی بیفتد پس به این لحاظ که این امر هم اجتهادی است و اصول دین شده است پس مراد این است که امور دین دو قسم است؛ یکی اجتهادی یکی تقلیدی، اجتهادی اصل است و تقلیدی فرع. پس این چهار امر اصل است که باید هر کس به اجتهاد بفهمد و سایر احکام فرع است و می توان در آن تقلید کرد. آیا چه گناه است بر کسی که اعتقاد او این باشد و حال آنکه جمیع آنها اجماعی شیعه است؟ و چه بحثی است بر اصطلاح علما.

حال انصاف دهید که ما از اجماع مسلمانان بیرون رفته ایم یا کسی که ما را تکفیر کند و از ما بیزاری جوید بواسطه این اعتقاد، ولی چون خواستند که به خیال خود ما را در نزد مردم ضایع کنند در نظر عوام جلوه دادند که شیخیه انکار عدل و معاد را دارند و رکن رابعی اختراع کرده اند». ⁽¹⁾

«حاج محمدخان کرمانی» در کتاب: «مجمع الرسائل فارسی» در جواب سؤالات (مشتمل بر دوازده رساله) می نویسد: «نسبت به رکن رابع، جمیع انوار عالیه در این جا گذارده شده است نه جای دیگر و هر چه هر جا هست همه محض حکایت است و این واقع است، آنها اسمها است این مسمی است. آنها صفتها است، این صاحب صفت. پس هر چه می گویند مردم همه جزو هدایت و معرفت کل معرفت بی پا و بی مغزی است مگر این معرفت. پس معرفت خدا و پیغمبر و ائمه از این راه درست است لاغیر و معرفت واقعی همین است که از این جا ظاهر شده باشد. پس آنچه خلق می گفتند، همه محض اسمی بود و برای ایشان چیزی ظاهر نشده بود و محض حرف بود و لکن این جا کمال

ظهور پیدا کرده است و بسا خرده خرده فهم خلق از این بالاتر رود و مطلب از این هم باریکتر شود و لکن حال بیش از این متحمل نمی شوند إلّاقلیلی. وَقَلِیلٌ ماهُم ⁽¹⁾وَقَلِیلٌ مِنْ عِبَادِی الشَّکُورُ. ⁽²⁾

باری پس نه این است که مولای من می فرماید معرفت رکن رابع یا خودش بالاتر از آنها باشد حاشا و کلا چنین حرفی شیعه آل محمد- سلام اللَّه علیهم- نمی زند. چگونه نوکر را از مولای او مقدم می شمرند و خادم را بر مخدوم سبقت می دهند. هر کس چنین چیزی را بگوید خطا گفته است و کج فهمیده و مطالب مشایخ ما را نفهمیده بلی:

سخنها چون به وفق منزل افتاد در افهام خلایق مشکل افتاد

پس مراد ایشان این است که در غیر این مقام هر چه از معرفت امام و پیغمبر و خدا تحصیل کرده همه خطا بود و کج بوده و بی مغز و بی معنی و مجتثّ است. چنانکه خداوند می فرماید: وَمَثَلُ کَلِمَةٍ خَبِیثَةٍ کَشَجَرَةٍ خَبِیثَةٍ اجْتُثَّتْ مِنْ فَوْقِ الْأَرْضِ مَا لَهَا مِنْ قَرَارٍ. یُثَبِّتُ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا بِالْقَوْلِ الثَّابِتِ ⁽³⁾

یعنی صاحبان کلمه طیّبه را که «کمثل کلمة طیّبة أصلها ثابت وفرعها بالسماء تؤتی أکلها کلّ حین بإذن ربّها» باشد. باری پس آن معرفتها همه حرف بوده و این معرفت در این مقام معنی دار است. فی الجمله نسبت به خلق این زمان و بیش از این هم مکلف نیستند همه کس و خداوند بیش از این را از این را از ایشان نخواسته وهر وقت خواست بالاتری آورد، اگر چه مشایخ ماکوتاهی نفرموده اند ودر کتب خود ثبت فرموده اند ولی با پرده است، باری برویم بر سر مطلب؛ پس اگر دانستنی که معرفتها همه در این معرفت جمع است انصاف بده ببینیم اصل بالاتر است یا فرع؟ یا واقع بالاتر است یامحض حکایت بی پایه؟ البته واقع بالاتراست پس این معرفت چونکه واقعیتی پیدا کرده است دین بالاتر است و در حقیقت معرفت ائمه اطهار و پیغمبر و خدا همین است لاغیر. آنها که از معرفت شیعه محروم ماندند امام نشناختند، نهایت شخصی را شناختند و معرفت امام بالاتر است از معرفت شخصیه. از این جهت است در نسبت به

مشاعر معرفت رکن رابع مخصوص فؤاد می شود و هر چه بالاتر می رود، یک درجه پائین تر می رود چرا که محض حکایت می شود و بدون واقع و فؤاد واقعیت دارد». ⁽¹⁾

و در: «رساله در جواب سؤالات چند نفر از دوستان از اهل همدان»- می نویسد:

«چنین شخصی در ملک خدا که هست نایب خاص امام است و بر همه کس تسلیم امر او فرض است اگر او را ببینند و بشناسند و هر کس از او تخلف ورزد در صورت شناختن یا دوستی نوعی و تسلیم نوعی برای او نداشته باشد در صورت نشناختن از دوستی امام خارج است و کافر است مثل سایر کفار و این نایب خاص مسلم یک نفر است، حال ما اصطلاح کردیم اسم او را ناطق گذاردیم تو می خواهی اسم دیگر بر او بگذار. این ناطق است نسبت به سایر خلق، اگر چه صامت است نسبت به امام خود بلکه او صامت است نسبت به ارکان و ارکان صامتند نسبت به امام. خلاصه مراد ما اثبات هم چو شخصی است و اگر چه بعضی از باب نادانی بگویند نواب مقامی نداشته اند ولی آنچه برهان حکم می کند این است که ایشان باید از نقباء باشند بلکه قطب نقبا باشند و قطب هر دایره مسلم یکی است. این مطلب ما است و در کتب خود اقامه ادله برای وحدت این شخص کرده ایم اگر چه اسم نبرده باشیم و اگر در مقام دیگر گفته ایم تصریح به مراد کرده ایم، و اگر احیاناً یک جائی دیده که ذکر نکرده ایم که او پنهان است مراد این بوده که مثل امام غایب نیست بلکه خائف مقهور است؛ چنانکه در رساله همدانیه که محل ایراد شده در مقام ذکر ضرورت گفته ایم آنچه مضمون آن است که اگر زمان اقتضا نکرد که ایشان معروف و مشهود باشند تا آخر عبارات. و همچنین در ابتدای سخن گفته ایم که او حاکم است. و همچنین در ادله اگر نظر کنی می فهمی این مطلب را که این ادله را شخص برای وحدت یک فقیه نمی آورد و شک نیست که حاکم آن نایب خاص است، نهایت صلاح در این ندیده ایم که بگوئیم مقام او چیست. خلاصه پس مطلب ما در آن مقام آن شخصی است و امروز هم کسی ادعای این مقام را نکرده، ما هم او را نشناخته ایم. و اما در ظاهر میان علما هم بسا می گوئیم ناطق یکی است و مراد این است که حامل علم شیخ مرحوم اعلی اللَّه مقامه یکی است، چرا که شیخ مرحوم یک نفر عالم بوده اند و یک نفر نایب دارد و امام

می فرماید که خدا عالم را نمی برد مگر اینکه نایبی برای او می گذارد و خود او هم ملهم می شود که نایبش کیست، پس از شیخ، سید مرحوم در سلسله نایب ایشان بود و بعد از سید مرحوم، آقای مرحوم اعلی اللَّه مقامه بودند و خود ایشان هم اظهار می فرمودند که یک نفر نایب دارند و این سخن نه از این جهت ایشان را از ابدال می دانیم بلکه ایشان ادعای زیاده از علم نفرمودند و لکن چون نشر امر و اظهار فضایل با وحدت ناطق بهتر می شد و اختلاف کمتر می شد و ظاهر هم همه جا بر طبق باطن است، این جا امر این طور شده است که سلسله مخلصین ایشان علم ایشان را از یک نفر باید اخذ کنند با اینکه در سلسله الحمدللَّه علماء بسیارند و هر یکی در فن خود بلکه فنون ماهر و استادند مع ذلک آنکه علم شیخ مرحوم را دارد یک نفر است و از جهت اینکه او دوست خداست و دوست ائمه هدی دوستی او واجب است و دشمنی او حرام و چون که او حامل این علم است پس باب این علم اوست و خداوند چنین مقدر فرموده است که هر چیز را از بابش بگیرند و اگر از غیر باب او بگیرند به مطلب نمی رسند.

این بود خلاصه سخن و برهان. این مطلب را از کتاب اسحاقیّه و همدانیه، به طلب بلکه عرض می کنم برهان نمی خواهد. مگر عاقل هرگز شبهه کرده است که آقا باید یک نفر باشد و بزرگ یک نفر باید باشد. و اما آنچه گفته شده است و بعض سائلین اشاره به آنها کرده اند از ردها که هر کس کرده است آنها در نزد من جواب ندارد، چرا که از لحن اقوال بر می آید که گویندگان اهل فن نبوده اند و با کسی که اهل فن نیست انسان چه سخن می تواند بگوید مثلا می گوید: این سخن خلاف ضرورت است معلوم می شود که قائل این سخن از اصول سررشته ندارد و معنی ضرورت است را نفهمیده و معاقد اجماعات اصحاب را در اصول و فروع اطلاع ندارد. من با او چه بگویم کدام ضرورت برپا شده که عالم باید ده نفر باشد یا یک نفر بلکه کدام ضرورت برپا شده است که نقباء و نجباء باید متعدد باشند. در کتب خود مشایخ که مروج امر نقباء و نجباء هستند اختلاف در عدد ایشان است و شیخ مرحوم با آن علم و شأن چیزی نفرموده اند چه جای سایرین، بلی ضرورت برپاست که بزرگانی هستند نوعاً و همچنین ضرورت برپاست که روات اخباری هستند، دیگر در هر عصر یک نفرند یا دو تا یا ده تا، چه دخل به ضرورت اسلام

دارد؟ مردم هم که بیچاره عوامند. سخنی می شنوند و به حسن ظن قبول می کنند. آن وقت بر مسلمی رد می کنند و محض تعدد علماء از صدر سلف تاکنون دلالت بر ضرورت نمی کند دلالت براینکه تا حال چنین شده است بعد نمی دانیم چه بشود، با اینکه ما قائل نشدیم به اینکه نقباء متعدد نیستند یا نجباء و علماء متعدد نیستند بلکه در رسایل دیگر مفصل نوشته ام و حدیث دلالت می کند که با هر امام دوازده نفر یا سی نفر نقیب است و هفتاد نجیب یا صد نجیب و حدیثی هم دلالت دارد بر جماعت دیگر از کاملین که حال حالت ذکر اسامی ایشان را ندارم و صوفیه هم جمعی را می شمرند ولی محل اطمینان نیست قول ایشان. خلاصه که کسی منکر تعدد ایشان نیست و منکر علماء و فقها هم نیست. ایشان هم هستند و لکن نایب خاص امام یک نفر است و در سلسله ما حامل علم شیخ هم یک نفر است». ⁽¹⁾

و در: «رساله در جواب یکی از رفقای نائین»: «امام ما را حکم فرموده که به راویان اخبار رجوع کنیم نه یک راوی و در سایر عبارات این کتاب هم اگر نظر کنی و بفهمی می بینی که اصل بنای آن بر این است که کاملین متعددند و ایشان امروز ظاهر هم نیستند و ما نگفته ایم که کامل یکی است و نگفته ایم که هر کس ایشان را امروز نشناسد کافر است و نگفته ایم رجوع به یک عالم یا فقیه باید بکنند و تقلید او را بکنند و همه این کلام حق است و صدق ولی هیچ نفی نفرموده اند این حرف را که امام یک نفر نایب خاص دارد که فیوض از امام به واسطه او به خلق می رسد. ابداً چنین نفیی نشده بلکه در همان رساله اثبات فرموده اند وجود او را ولی بطور اشاره به جهت اینکه صلاح در اظهارش نبوده در آن مقام که می فرماید: نقباء و نجباء همیشه هستند بعد می فرماید: «فمن لم یعرف أنّ فی الشیعة فی کلّ عصر مؤتمّاً حقیقتاً بالإمام و هو مشایع حقیقی له، فقد ضلّ فی معرفة إمامه إذ قال بإمام بغیر مأموم». ولی این اشاره است نه تصریح و محتمل است که مقصود از مؤتمّ همه نقباء و نجباء باشد ولی اهل اشاره مراد را می فهمند، خلاصه پس من مؤمنم به

آنچه در این رساله فرموده اند و خدا لعنت کند هر کس را که خلاف این عقیده اش باشد و مؤمنم به سایر فرمایشات ایشان و خدا لعنت کند هرکس را که خلاف آنها بگوید. پس باز به جهت تأکید عرض می کنم که از برای امام نایب خاصی است به همان تفصیل که سید مرحوم علیه السلام در «حجة البالغه» فرموده اند و همیشه هم هست و هرگز نیست که نایب خاص نباشد ولی می شود ظاهر و مشهود باشد؛ مثل اینکه در اول غیبت بود و می شود خائف و مقهور باشد مثل امروز و چون مقهور است معرفت شخصیه اش بر همه کس واجب نیست ولی اگر ظاهر شد معرفتش واجب و اطاعتش حتم می شود بر همه کس.

چنانچه امام فرمود: «سلمان باب اللَّه، من عرفه کان مؤمناً و من أنکره کان کافراً» و در فرمایشات مرحوم آقا هم دانستی که ابداً تعارضی نیست که نفی می فرمایند مرادشان وحدت فقیه است و عالم و آنجا که اثبات می فرمایند مرادشان نایب خاص است و در فرمایشات سید مرحوم هم همینطور است و در تحسر و غم ما همین بس است که در این مسئله تا حال می بایست با مخالفین رد و بحث کنیم، حال با موافقین باید سخن گفت:

«عصمنااللَّه من الزّلل وآمنّا من الخلل».

هذا جنای و خیاره فیه و کلّ جان یده إلی فیه

حال این نایب خاص را دلت می خواهد بگو ناطق، دلت می خواهد بگو صامت، اگر گفتی صامت یعنی صامت امام است اگر گفتی ناطق یعنی نسبت به سایرین ناطق است و او است ناطق لاغیر. بلی در حوزه نجباء نجیب کلی را نایب خود فرموده است ولی او نایب ناطق است و شاید یک نفر باشد چرا که مکرر می فرمودند نجباء هم قطبی دارند و در میان سایر علماء مرحوم آقا علیه السلام می فرمایند یک نفر نایب خود می کند یا بیشتر. پس احتمال یکی و بیشتر می رود ولی ناطق واقعی همان است در شیعه لاغیر؛ بلکه ناطق واقعی امام است ولی چون نطق آن سرور به شیعه نمی رسد پس این شیعی واسطه است.

حال تو را به خدا انصاف ده که این مسأله مخالف با چه مذهب و ملت است که گاهی کفرش می خوانند گاهش ردش می کنند اگر چه دست خداوند بالای حق است و الحمدللَّه تاکنون هیچ ردی و بحثی بر سخن من وارد نیامده است و هرکس ردی کرده خودش

چیزی خیال کرده یا از زبان جاهلی لفظی شنیده و رد کرده نه براین مطلب.

گاهی رد می کند براینکه قائلی بگوید یک فقیه باشد همه مردم تقلید او را کنند، مسلم است که این سخن مردود است. گاهی رد می کنند بر قائلی که بگوید که این شخص مثل امام است و امام سیزدهم است و مسلم است که چنین قائلی مردود است بلکه کافر است. گاهی می گویند که فلان گفته مردم همه باید تقلید این شخص را امروز بکنند و روایت همه احکام را از او کنند و مسلم این قول مردود است و خدا اجلّ از این است که شخص را غایب کند آنگاه معرفت او را بر مردم لازم کند و طاعت او متحتم فرماید.

خلاصه اعتقاد من این بود که نوشته ام اگر خلاف این را از من روایت کنند خطاست و اگر از نوشتجات من خلاف این را فهمیدند مراد من آن نیست بلاشک» ⁽¹⁾

و در: «رساله در نصیحت اخوان رفسنجان» می نویسد: «بدانید ای برادران من که از آن زمان که امام علیه السلام امر فرمود به سمری که نص صریح نکند، نص منقطع است. پس عالم سابق بر لاحق نص نمی کند و اگر احیاناً از مشایخ ما درباره یک دیگر کلماتی می بینید اینها قرائنی است و اشاراتی که محض مرحمت فرموده اند و بعد از آنکه ما سایر آثار نیابت را از لاحق دیدیم این اشارات آیت صدق دعوای ما درباره ایشان شد نه نصّ، چراکه نص این است که صراحتاً بفرمایند فلان نایب من است و چنین نصی نشنیدیم بفرمایند. حتی مرحوم آقا علیه السلام می فرمودند: خواستم نایب خود را معین کنم دیدم سید مرحوم و شیخ مرحوم اعلی اللَّه مقامها نکردند منهم نکردم و هم چنین سید مرحوم اعلی اللَّه مقامه نوشته اند که بعد از سمری نص را به صفت می کنند». ⁽²⁾

و در: «رساله بهبهانیه» می نویسد: «ولی بعد از ائمه هدی و آن حضرت کسی اشرف نیست و همه معصومند و مطهر، دوست می داریم پیروان و شیعیان ایشان را و دشمن می داریم مخالفان و دشمنان ایشان و دشمنان شیعه ایشان را و شهادت می دهیم که معاد حق است و صدق و جمیع خلق با بدن های جسمانی خود روز قیامت محشور می شوند

و حساب حق است و صراط حق و نشر کتب حق است و جنت و نار حق و صدق است و جمیع آنچه فرموده اند و ضرورت اسلام یا مذهب بر آن قایم است حق می دانم و مخالف ضرورت را باطل می دانم، در جزئیات و کلیات و دوست می دارم دوستان خدا را و دشمن می دارم دشمنان خدا را، این است عقیده من و مذهب من و دین پدر من و مشایخ من و بر این است مولا و متبرای من هر کس عقیده او همین است که عرض شد او را دوست می دارم و هر کس عقیده او خلاف این است او را دشمن می دارم». ⁽¹⁾

و در کتاب: «مجمع الرّسائل فارسی، رساله در سلوک» می نویسد: «رکن رابع اصل غرض است و این اسم اعظم است و سایر شروط ایمان از فروع و اصول همه متفرع بر همین است. پس علت غائی ملک همین است لاغیر و چون دانستیم این را، بایست عزم را بر تحصیل دوستی دوستان خداوند و دشمنی دشمنان جزم نمائیم و در این باب تکاهل نورزیم و این سابق بر همه اعمال است ...» ⁽²⁾

و حاج زین العابدین کرمانی در کتاب: «مجمع الرسائل فارسی» در جواب آقا میرزا احمد شیخ الاسلام می نویسد: «در کتاب العبین از یکی از آن دو بزرگوار که مراد حضرت باقر و حضرت صادق علیهما السلام باشند نقل شده که فرمود: خالی نمی ماند زمین از چهار نفر از مؤمنین و گاه بیشتر می شوند و کمتر از چهار نفر نمی شود و این به جهت این است که فسطاط، قائم نمی شود مگر به چهار طناب و عمود در وسط آن. و از حضرت صادق علیه السلام روایت شده است در صفت خلقت امام تا اینکه می فرماید: همین که متولد می شود حکمت عطا کرده می شود و بر بازوی راست او نوشته می شود: وَتَمَّتْ کَلِمَةُ رَبِّکَ صِدْقاً وَعَدْلًا لَامُبَدِّلَ لِکَلِمَاتِهِ وَهُوَ السَّمِیعُ الْعَلِیمُ. ⁽³⁾

پس هر گاه که امر امامت به او می رسد اعانت می فرماید او را خداوند به سیصد و سیزده ملک به عدد اهل بدر، پس با او هستند و با اوست هفتاد نفر مرد و دوازده نفر نقیب، پس هفتاد نفر را به آنان می فرستد که بخوانند مردم را به آنچه در اول خوانده شدند و قرار می دهد خداوند برای او در هر

موضعی، مصباحی که به آن اعمال ایشان را ببیند و نیز از آن حضرت- صلوات اللَّه علیه وآله- روایت شده است که فرمود: شب دوازده ساعت است و روز دوازده ساعت و آن قول خدای عزوجل است: بَلْ کَذَّبُوا بِالسَّاعَةِ وَأَعْتَدْنَا لِمَنْ ... نقباء دوازده نفر نقیبند و به درستی که علی ساعتی است از دوازده ساعت و آن قول خدای عزوجل: «بل کذبو بالساعة واعتدنا لمن کذب بالساعة سعیر». ⁽¹⁾و داخل شد بر آن حضرت مردی که او را یزید بن خلیفه می گفتند فرمود به او: تو کیستی؟ عرض کرد: از طایفه حارث بن کعب (حرث- خ ل) هستم. راوی گوید، فرمود: اهل بیتی نیست مگر اینکه در میان ایشان یک نجیب یا دو نجیب هست و تو نجیب حارث بن کعب هستی. و از آن حضرت شنیده شد که می فرمود: بشارت ده مخبتین را به جنت. «برید بن معاویه عجلی و ابوبصیر لیث بن البختری المرادی و محمد بن مسلم و زراره چهار نفر نجباء هستند که امین خدایند بر حلال و حرام اگر این جماعت نبودند آثار نبوت منقطع می شد. و نیز در حدیث طویلی فرمود که اگر نبودند در زمین مؤمنین کاملین در این وقت خداوند ما را بالا می برد به سوی خود و انکار می کردید شما زمین را و انکار می کردید آسمان را بلکه به حق آن کسی که نفس من در دست او است که در زمین در اطراف آن مؤمنینی هستند که نیست قدر دنیا کلش در نزد ایشان به قدر بال بعوضه. عرض می کنم و در شأن ابواب و نواب ایشان اخبار بسیار وارد شده است و فضل ایشان از حد احصاء خارج است و معدودی از اخبار را ذکر می کنم. پس از حضرت صادق علیه السلام روایت شده است در حدیثی که لابد با هر امامی بابی است، در هر عهد و زمانی از عهد آدم تا ظهور مهدی و در حدیث دیگر فرمود که برای ائمه دوازده باب قرار داده که مؤمنون از آن در داخل شوند به علم امام، پس هر که انکار کند بابی را منکر امام شده است و خداوند ابا فرمود که قبول کند از منکر باب، صرف و عدلی را.

و از مفضل بن عمر از آن حضرت روایت شده است که فرمود: ابواب ما اوّل ایشان مثل آخرشان است و آخرشان مثل اوّلشان، در فضیلت و منزلت یکی هستند و ایشانند

دلالت کنندگان مرشیعیان مؤمن ما را به سوی خداوند و به سوی ما و ایشان از نوری از روح القدس هستند که آن روح پیغمبر- صلی اللَّه علیه وآله- است که از او است بدء ایشان و به سوی او است معاد ایشان و هر که انکار کند یکی از ایشان را کل ابواب را انکار کرده، به جهت اینکه هر که ایستادگی نکند در آنچه خداوند امر فرموده درباره ابواب او دینی برای او نیست و هر که منکر شود باب را کافر به خداوند واحد قهار شده است و نیز از آن حضرت روایت شده است، در حدیثی درباره ابوخالد کابلی- اعلی اللَّه مقامه- که حضرت سیدالعابدین به او فرمود که توئی باب من که بیرون می رود علم خداوند که از پدران خود روایت کرده ام از تو و چنین خداوند تو را اختیار فرموده و تو را مجمع علم من قرار داده و موضع سرّ من و باب از من برای هر که توحید خداوند را نموده و ما را به حق معرفت شناخته. و نیز از آن حضرت روایت شده است، از حضرت امیر علیه السلام که به سفینه مولای امّ سلمه فرمود: پرکند خداوند تورا علم جمّی تامشاش تو وتوئی کشتی خداوندکه مشحون است وتوئی باب از برای من وبرای پسرم حسن بعد از سلمان. و حضرت سیدالعابدین علیه السلام به ابوخالد فرمود: بشارت باد تو را ای ابوخالد تو و اتباع تو نور خداوند هستند در ظلمات زمین و توئی باب هدایت، شک نمی کند در تو مگر هر که در ما شک کند.

و از مفضل بن عمر روایت شده است از حضرت صادق، از حضرت علی بن الحسین علیهما السلام که به ابوخالد فرمود:- بعد از آنکه اذن دخول خواست- که داخل بشو ای کنکر ⁽¹⁾⁽²⁾که به حق خداوند هر آینه تو اعلم هستی به علم نبوت و امامت و اهدی هستی از هادی به طرف کوفه و به درستی که توئی باب هدی و رشاد بدان کند خداوند در تو. و از حضرت باقر محمد بن علی علیه السلام روایت شده است که فرمود یحیی بن ام الطویل باب هدایت بود و باب پدرم علی بن الحسین علیهما السلام بود و باب من بعد از او عطا کرده بود خداوند علم ما اهل بیت را به او و اختیار فرموده بود او را به علم خود که باب باشد میان ما و میان شیعه ما از جمیع خلق خداوند، ملامت هیچ ملامت کننده در او اثر نکرد تا آخر حدیث شریف. و نیز حضرت صادق علیه السلام فرمود: که ابوخالد کابلی باب هدایت بود و محدث بود. راوی عرض کرد جُعِلْتُ فَداک که با او حدیث می کرد؟ فرمود: محدث او

انبیاء بودند وائمه و ابواب پیش از او.

و نیز درباره مفضل بن عمر فرمود: الولد بعد الولد و اوست صندوق علم من و حجت من و باب من و موضع سر من و جهر من و همچنین پس او. و از محمد بن سنان که خود او نیز موافق روایت ابن شهر آشوب باب حضرت صادق علیه السلام شمرده شده از حضرت امام موسی کاظم علیه السلام نقل کرده که فرمود: محمد بن مفضل مثل مفضل است و برای ما قائم مقام پدرش هست و اوست صادق در روایت از ما و داعی به سوی ما و اداکننده از ما و اوست باب من و حجت من بر هر مؤمن و مؤمنه هر که به او مخالفت کند با من مخالفت کرده و هر که معصیت او را بکند مرا معصیت کرده. و از علی بن احمد بزاز نقل شده که داخل شدم بر سیدّ خود ابی الحسن موسی بن جعفر علیهما السلام به قصد اینکه شکایت کنم از محمد بن مفضل. پس ابتدا فرمود: محمد بن مفضل حامل مکنون علم ما است و دیان مؤمنین است و باب میان من و ایشان، پس اگر شکایت از او کنی پس به تحقیق که شکایت از من کرده ای. عرض کردم: استغفراللَّه ولااعود یا سیدی ابداً.

و نیز از محمد بن سنان نقل شده که سؤال کردم از آن حضرت، از محمد بن مفضل که آیا از قدیم خداوند او را باب شما گردانیده و قرار داده است و او را به پدرش مفضل بخشیده و او را باب تو در هدایت قرار داده و نیز بعد از مفضل چنین قرار داده؟ فرمود: ای محمد به تحقیق که خداوند اختیار فرموده ابواب ما را از وقتی که ما را اختیار فرموده و فضیلت داده ایشان را به آنچه ما را فضیلت داده و بیرون نمی رود از ما به سوی مؤمنین علمی و نه حکمی مگر از ایشان و محمد باب من است و مجمع سر من، بر نفع اوست آنچه بر نفع من است و بر ضرر اوست آنچه بر ضرر من است تا اینکه محمد بن سنان می گوید: رفتم نزد محمد بن مفضل و حدیث را تا آخر برای من از غیب گفت، عرض کردم: ای باب هدی عظیم نمی آید بر من اینکه خبر می دهی و حال اینکه امام موسی علیه السلام فرمود: لک ماله و علیک ماعلیه».

عرض می کنم درست در این اخبار نظر کن وکلیت و عظمت شأن ایشان را ببین که با اینهمه روات و نقله آثار از ایشان می فرماید که بیرون نمی رود از ما به سوی مؤمنین علمی و نه حکمی مگر از ایشان، پس معلوم است که درباره ایشان هم صدق می کند: «ان

لنا مع کل ولیّ اذُناً سامعة و عیناً ناظرة و لساناً ناطقاً». که واسطه هیچ فیضی و مؤدی هیچ امری از ایشان سو ای وسایط و سفرائی که خداوند برای ایشان اختیار فرموده نیست. و خلاصه ای از اخبار این فصل را در فصل دیگر بعد از بیان مقدمه ای عرض می کنم و از خداوند مسألت داریم که هرگز چیزی را به رأی و هوای خود نگوئیم ولاحول ولاقوة الا باللَّه العلیّ العظیم و صلّی اللَّه علی محمد و آله الطاهرین». ⁽¹⁾

«سرکار آقا ابوالقاسم خان ابراهیمی» در کتاب: «فهرست» می نویسد:

«در زمان غیبت امام علیه السلام و خاصه بعد از وفات حضرت علی بن محمد سمری دیگر نایب خاصی بر حضرت امام زمان- عجّل اللَّه فرجه- تعین نشد. و به علی بن محمد اجازه نفرمودند که نص بر نیابتی نماید و امر علی الظاهر راجع به علماء و فقهاء شیعه است که رجوع به ایشان باید بکنیم و اطاعت امر ایشان نوعاً لاعلی التعیین واجب است». ⁽²⁾

«البته حضرت امام زمان- عجّل اللَّه فرجه- هم ابواب و نوابی دارد همان طور که سایر ائمه داشتند و در زمان ظهورشان ابوابشان را به دوستان خود معرفی می فرمودند و امام زمان علیه السلام هم تا هفتاد سال بعد از غیبت، نواب خاص خود را معرفی می فرموده و نص بر آنها می فرمود و توقیع به نام آنها صادر می شد تا به علی بن محمد سمری رسید که نایب چهارم آن حضرت بود که توقیع به نام او صادر شد که تا شش روز دیگر از دنیا می روی، وصیت به سوی احدی مکن ... و در توقیع دیگر در جواب شیعیان نوشت: «و أمّا الحوادث الواقعة فارجعوا فیها إلی رواة احادیثنا». و امر راجع به روات اخبار شد. اما نه به این معنی که اصلا وجود بزرگان و ابواب و نواب منقطع شد. بلکه ابواب و نواب تشریف دارند». ⁽³⁾

«امام بی نایب نمی شود و خانه بدون باب معنی ندارد. بلکه می گوئیم امام بی مأموم نمی شود. مأموم امام امثال ماها نیستیم. زیرا ما ایتام اقتدا به امام ننموده ایم و مأموم واقعی کسی است که من کل حیث اقتدا به امام کرده و نماینده صفات امام شده باشد و اگر این

چنین اشخاص در ملک نباشند معلوم است که وجود امام العیاذباللَّه خاصیتی نبخشیده.

پس نعوذباللَّه وجود امام لغو شده است و این محال است که ملک خدا بی امام و پیشوا باشد و محال است که امام باشد و مظهر و نماینده نداشته باشد». ⁽¹⁾

«محال است زمین از وجود آنها (ابواب و نواب) خالی شود ولی معروف ما نمی شود و نص شخصی بر آنها نمی شود و غایب هستند مثل اینکه خود امام تشریف دارند اما غایب هستند». ⁽²⁾

«یک چنین شخصی که مقام و درجه او مانند سلطان است به فرمایش امام علیه السلام برای هر عصری سلمانی است در اصطلاح او را ناطق نامیده اند و آینه ناطق واحد هم هست؛ زیرا فرد اکمل در میانه متعددین و نقطه مرکز و قطب آنها یکی است و تعدد مرکز محال است و مرکز نقطه را گویند که نسبت او به جمیع اطراف محیط علی السّواء باشد بدون تفاوت و چنین نقطه در هر دایره که باشد منحصر به فرد است؛ زیرا آن نقطه به منزله قلب است که اول و اشرف و الطف و اکمل جمیع اعضاء بدن است». ⁽³⁾

«خلاصه آنکه مطلب مشایخ ما- اعلی اللَّه مقامهم- این بوده که ثابت نمایند در میانه بزرگان شیعه در هر زمانی یک همچو فرد کاملی هست که فوق همه آنها است و حاکم و رئیس و فرمانفرمای بر جمیع آنها است و اول کسی است در میانه رعیت که فرمان امام علیه السلام به او می رسد و از اراده امام علیه السلام او اول مطلع می شود». ⁽⁴⁾

«خلاصه مطالب ایشان (مشایخ و علمای شیخیه) اثبات وجود چنین کسی است در هر زمان و فرموده اند برای حضرت امام زمان- عجل اللَّه فرجه- یک همچونوکر مقرّبی که تمام امر و اراده و قدرت خود را در جمیع آنچه که خداوند محول به او فرموده به وسیله آن نوکر اجرا می فرمایند». ⁽⁵⁾

«امام را مشیت خدا و قدرت خدا و دست خدا در اجرای جمیع امور وجودیه و کونیه و شرعیه بدون استثنا می دانیم و امام را باب خدا و سبیل خدا و سبب اعظم جمیع امور عالم می دانیم و امام خلیفه خدا و صاحب ولایت عامّه مطلقه بر جمیع ما سوی اللَّه و شاهد و مطلع بر کل موجودات است. و مشایخ ما- اعلی اللَّه مقامهم- از ادلّه کتاب و سنت و عقل و اجماع و ضرورت مقام امام را به شرح فوق استنباط نموده اند و بیان فرموده اند و نسبت به شخص فوق الذکر که نایب خاص امام و ناطق واحد و باب امام است قائل هستند که نیابت مطلقه دارد از امام علیه السلام همانطور که شعله چراغ از آتش غیبی نیابت دارد. و محل بروز تمام صفات آتش است». ⁽¹⁾

اما رکن رابع که عرض شد همه دوستان آل محمد صلی الله علیه و آله و خاصه علمای اعلام و محدثین و فقها معرفت همه آنها از رکن رابع است و چه مانع است که معرفت عالم شیخی هم از رکن رابع باشد. ⁽²⁾

«معرفت اشخاص کاملین از نقبا و نجبا یا همان شخص اول آنها که ناطق آنها باشد و لو اینکه از کمال معرفت است اما برای ناقصین از رعیت امروز این نعمت حاصل نمی شود و نمی توانیم آنها را بشناسیم و کسی آنها را می شناسد که به مقام آنها رسیده باشد و همچو کسی هم اگر پیدا شد مثل آنها است و خود را معرفی به من و شما نمی کند یعنی ما او را هم نمی توانیم بشناسیم و برای امثال ما در این ایام همان معرفت نوعیه و حواله به غایب کافی است ...». ⁽³⁾

«البته بزرگان و کاملین در میانه تشریف دارند و معرفتشان هم واجب است اما ما آنقدر هنوز ناقصیم که نمی شناسیم کمااینکه معرفت خود امام هم واجب است امام از بی معرفتی و بی اعتقادی ماها ناچار غایب شده است و همه می دانید که اصل وجود امام برای این است که ظاهر باشد و تربیت فرماید و برای این نیست که غایب باشد و دسترسی به او نداشته باشیم، و پس معرفت اولیاهم به همین طور واجب است و تشریف هم

دارند و حتی در اخبار عددشان را هم فرموده اند». ⁽¹⁾

«لفظ ناطق درباره بعضی شیعیان هم یعنی کاملین و بزرگان ایشان مانند حضرت سلمان- رضوان اللَّه علیه- یا امثال آن بزرگوار هم که آئینه سر تا پا نمای امام علیه السلام هستند و مبلغ و مؤدّی از جانب او و باب امام علیه السلام هستند اطلاق می شود». ⁽²⁾

«لفظ ناطق البته ناطق حقیقی ائمه اطهارند- صلوات اللَّه علیهم- و بعد از ایشان انبیاء خدا- صلوات اللَّه- علیهم ناطق و مؤدّی از خداوند هستند و بعد از ایشان هم بزرگان و کاملین شیعه ناطق هستند. منتهی آن شیعه اعلم و اکمل و آنکه از همه جهت شخص اول آنها و باب اعظم امام علیه السلام است «ناطق حقیقی شیعیانی است که دون درجه اویند؛ زیرا بلا واسطه از امام علیه السلام می گیرد و به دیگران می رساند». ⁽³⁾

«و اینکه ملاحظه می شود مشایخ عظام- اعلی اللَّه مقامهم- اصرار زیاد در بیان اوصاف ایشان و مراتب و مقاماتشان و لزوم اطاعتشان فرموده اند برای این است که مردم معرفت نوع ایشان را پیدا کنند که اگر در وقتی شخص ایشان را دیدند بشناسند و جاهل نباشند». ⁽⁴⁾

«و اما آنچه که ملاحظه شده که مشایخ ما- اعلی اللَّه مقامهم- در کتب خود از لزوم معرفت این بزرگواران و وجوب طاعت ایشان و واسطه بودن ایشان بیان فرموده اند، مراد از آن وجوب معرفت نوعی است. با اینکه معرفت شخصیه امثال آن بزرگواران هم محال نیست، بلکه اگر خود را معرفی فرموده اند معرفت و اطاعتشان واجب هم هست کمااینکه شخص امام علیه السلام را هم در این زمان که زمان غیبت است اگر کسی ببیند محال نیست». ⁽⁵⁾

«و شیخ عبدالرضا ابراهیمی» در کتاب: «سیاست مدن» در جواب یکی از طلاب قم می نویسد: «معنی رکن رابع بطور اجمال معرفت شیعه است و اسم کسی نیست و

موضوع این معرفت همه شیعیان از عالی و دانی و عالم و جاهل و صغیر و کبیر می باشند و رجحان این معرفت به تفاوت افراد موضوع و انواع آن، از پایین ترین درجه انواع استحباب تا بالاترین درجه انواع وجوب فرق می کند ...». ⁽¹⁾

«بنابراین ارکان دین بدین شرح اند: رکن اول معرفت خداوند عالم است و متفرع بر آن وجوب اقرار به وحدانیت او در جمیع اسماء و صفات و افعال و عبارت ها است و اقرار به عدل فرع توصیه صفات است. رکن دوم معرفت حضرت پیغمبر است- صلی اللَّه علیه وآله- که حجت خداوند و قائم مقام او در همه عوالم است و متفرع بر آن وجوب دوستی او و اقرار به جمیع ما جاء به است از احکام شرایع و اخبار او از عوالم غیب که از آنجمله اقرار به رجعت و حشر و نشر و معاد و معراج و ثواب و عقاب خداوند عالم است. رکن سوم معرفت ائمه اثنی عشر صلوات اللَّه علیهم اجمعین که بعد از حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله حجج خداوندند در میانه ما و دوازدهمی ایشان- عجّل اللَّه فرجه و سهّل مخرجه- امام زمان و سلطان زمین و آسمان است الّا اینکه از نظرها پنهان است و روزی به امر خداوند عالم ظاهر خواهد شد و زمین را پر از عدل و داد خواهد فرمود و متفرع بر این اصل و جوب دوستی ایشان و اقرار به فضائل ایشان و حقیقت جمیع فرمایشات ایشان است. رکن چهارم معرفت شیعیان ایشان و دوستی آنها است که موضوع احکام خدا و رسول و ائمه طاهرین اند صلی الله علیه و آله بعضی به حکم ایشان حاکمند و بعضی محکوم و بعضی تابعند و بعضی متبوع، و حکّام و متبوعین بعضی ظاهرند و مشهور و بعضی خائفند و مغمور، هر یک به کاری مأمور و بر حسب حال استعداد اهل زمان علم خود را ظاهر می فرمایند و ابلاغ احکام خداوند عالم را می نمایند و آنها راویان اخبار و ناقلان آثار و حجج پروردگارند و هم از طرف حضرت صاحب الامر- عجل اللَّه فرجه- مأمور به رجوع به ایشانیم چنانچه در توقیع شریف است: «أمّا الحوادث الواقعة فارجعوا فیها إلی رواة احادیثنا فأنّهم حجتی علیکم وأنا حجةاللَّه ...». ⁽²⁾

مسئله دوم: با توجه به قبول تعریف مذکور، باب امام ثانی عشر، از آغاز غیبت کبری تاکنون، ظاهر است و معرفت به آن میسر!

«سرکار آقا» در کتاب «فهرست»، می نویسد: «و اما معرفت ابواب و نواب» و کاملین از شیعه در این ایام بر ما میسر نیست. و باب مخصوص ایشان در غیبت ایشان غایب است. همانطور که در حدیث مفصل فرموده اند، که باب ثانی عشر با غیبت ثانی عشر غایب می شود، و در سایر اخبار بیان شده». ⁽¹⁾

«خاصیتی امروز در اینکه کاملین معروف مردم باشند نیست، زیرا با معروف بودن یا باید اعمال قدرت بفرمایند و مردم را وادار به اطاعت و تسلیم نمایند که هنوز حکمت اقتضا نکرده و وقتش نرسیده و مؤمن و کافر هنوز جدا نشده اند و اگر شده بودند شخص امام علیه السلام ظاهر می شد و چون ظاهر نشده معلوم است که هنوز وقت اینگونه ظهور نیست و باید امر به ترتیب ظاهر باشد نه آنطور که در ظهور امام است». ⁽²⁾

«مشایخ اعلی اللَّه مقامهم در ضمن اینکه اثبات وجود ایشان را نموده اند و وجوب معرفت ایشان را در صورت امکان فرموده اند، بیان فرموده اند که ظهور ایشان و معروف بودنشان برای مردم بسته به مصلحت خلق است و هیچ مانعی هم نیست که اگر یک موقعی مصلحتی اقتضا کند، خداوند یکی از ایشان را معرفی فرماید و دلیلی نیست که خداوند هیچوقت ایشان را معرفی نفرماید بلکه در اصل خلقت ایشان را خلق فرموده است که معرفی فرماید نهایت در این زمان های غیبت که معرفی نفرموده می گوئیم مصلحت نبوده و مقتضی نبوده اگر یکوقتی مصلحت اقتضاء کند معرفی می فرماید باز اگر مصلحت تغییر کرد مخفی می شوند». ⁽³⁾

«پس منظور علماء و مشایخ اعلی اللَّه مقامهم و ما که تابع ایشانیم تقیه در این اظهارات نیست وحقیقت همین است که نقباء و نجباء و ابواب کلیه امروز ظاهر نیستند». ⁽⁴⁾

مسئله سوم: از نظرگاه شیخیه معرفت نوعی به نواب و ابواب امام غائب است آیا شخصی هم لازم است؟

«سرکار آقا» در کتاب «فهرست»، می نویسد: «مشایخ بیان فرموده اند که حجت های خدا در هر لباسی هم ممکن است باشند و الان که تشریف دارند و ما ایشان را نمی شناسیم در هر لباسی که میل دارند هستند شاید در لباس تاجری باشند شاید در لباس کاسبی یا زارعی باشند شاید در لباس اهل علم باشند و این لباس از همه لباسها بر ایشان مناسبتر است». ⁽¹⁾

«مراد از معرفت کاملین معرفت نوعیه است نه معرفت شخصیه». ⁽²⁾

مسئله چهارم: چنین معرفتی در صورتی که لازم باشد، به خاطر اینست که اگر کسی ادعای نایب امام و بابیت نمود ضابطه ای برای صحت قول او داشته باشیم

«سر کار آقا» در کتاب «فهرست»، می نویسد: «بلی اگر عالمی صاحب علم و عمل و کمال و صاحب تصرف در ملل باشد و همان صفاتی که برای نایب خاص امام فرموده اند یک وقتی در کسی دیدیم و ادعائی هم کرد و شکی بر ما باقی نماند، البته از او قبول هم می کنیم و چرا نباید قبول کنیم؟ ولی اینها فعلًا فرضهائی است که می کنیم و خود را مشق می دهیم که اگر یک وقتی شخصی نایب با علاماتی که فرموده اند و داشته ایم اظهار امر کرد و خداوند هم او را تأیید فرمود و کذب او را ظاهر نفرمود و بر ما یقین حاصل شد فوراً بپذیریم ان شاءاللَّه، پس بیانات مشایخ ما اعلی اللَّه مقامهم برای این است». ⁽³⁾

مسئله پنجم: آیا بزرگان شیخیه خود مدعی دارا بودن چنین مقامی هستند یا نه؟

«حاج محمد کریم خان کرمانی»، در کتاب «رساله سی فصل» می نویسد: «فصل دویم در جواب مسئله دویم که رکن رابع در این زمان مهم و مفترض الطاعه هستم این افترا را به دو لحاظ جعل کرده اند یکی به جهت رنجانیدن خاطر سلاطین و حکام و خواسته اند به ایشان برسانند که فلانی خود را مفترض الطاعه می داند و جمعی به او

گرویده اند و اگر بخواهند خروج بر سلطان کند جمیع مصدقین او اطاعت او را می کنند و خروج خواهد کرد و خود را رکن ایمان می داند و هر کسی معتقد به او نباشد کافر است و یکی به جهت رنجانیدن خاطر علما و سایر مؤمنان که فلانی خود را مفترض الطاعه می داند و اطاعت شما را لازم نمی داند و مردمی که اطاعت او نمی کنند ایشان را کافر می داند و خدای و احد و قهار می داند که این لفظها بر زبان من جاری نشده و از قلم من صادر نشده و إلی الآن متجاوز از صد و بیست کتاب من تصنیف کرده ام و همه حاضر است و این مطلب در هیچ یک از این کتاب ها نیست و مسلمی از من نشنیده، حال یا من دروغ می گویم یا آن مفتری و لعنت خدا و رسول و ملائکه بر کسی که دروغ گفته باشد و به لعنت کل خلق گرفتار شوم اگر خیال این ادعا را برای خود کرده ام. خدا حکم کند میان من و میان این افترا زنان و چگونه می شود که من این ادعا را کرده باشم یا نوشته باشم و حال این کتاب را بر خلاف آن بنویسم؟ هیچ عاقل این کار را می کند و خود را پیش دوست و دشمن کذاب قلم دهد؟

گذشته از این، از خدا و رسول و ائمه چگونه شرم نکنم و ادعای مقام ایشان را برای خود کنم، مگر به جز خدا و معصومین ممکن است که کسی مفترض الطاعه باشد. من در گرو معاصی خود می باشم و ترسانم از عقاب خدا و عتاب معصومین، چگونه خود را مفترض الطاعه می گیرم؟ و بودن من رکن رابع اگر مقصود از کاملین شیعیان باشد واللَّه خیال آن را نکرده ام و ادعای بودن از کاملین شیعه را با وجود معاصی و روسیاهی که دارم از اکبر معاصی می دانم برای خود، بلکه واللَّه ادعای تشیع را ندارم چرا که شیعه کسی است که شعاع امام باشد و در جزئی و کلی تابع امام و من عاصی و روسیاهم و امیدوارم که از دوستان شیعیان باشم و اگر مقصود فقاهت است اختصاصی به من ندارد و همه موالیان که فقیه اند و مجتهدند به آن اسم موسوم اند و همه به آن لحاظ که سابقاً نوشتم رکن رابع ایمانند و هر کسی که مجتهد نیست باید اخذ دین خود را از ایشان نماید و لکن ادعای این سخن را وسیله تهمت و افترا کرده اند و شاخ و برگ بر آن نهاده اند و اگر ایمان این رکن را ندارند پس ایشان چگونه ادعای اجتهاد دارند و می گویند که هر کس مجتهد نیست باید در مسائل فروع تقلید ما را کند، باری خدا حکم کند میان ما و میان این جماعت.

فصل سوم در جواب از مسئله سوم که گفته اند: رکن رابع یک شخص معین است در هر زمان. این هم افترائی عظیم است که برما بسته اند و اعتقاد ما آن است که رکن رابع ایمان علما و اکابر شیعه اند و ایشان در هر عصر متعددند و آنچه از احادیث برمی آید، در هر عصر ایشان بیش از هفتاد نفرند و حدیث آن در «عوالم» در جلد احوال ائمه است- سلام اللَّه علیهم- و کتب من و مشایخ من مشحون است به ادله تعدد آنها و اخبار روایت کرده ایم بر نفوذ آنها. آخر کتبی که من نوشته ام در میان خلق منتشر است، چرا به آنها رجوع نمی کنید که دیگر از این شبهات بر شما وارد نیاید؟ و چرا به تهمت زنان به کتب من و مشایخ من اجتماع نمی کنید؟ اعادی برای عوام فریبی این افترا را بسته اند که مردم را به وحشت اندازند و به این واسطه به ایشان برسانند که فلانی سایر علما را بر باطل می داند و خود را مرجع کل روی زمین می داند و هر کس او را نشناسد و اعتقاد به او نداشته باشد او را ضال و مضل می داند و خدایا تو را گواه می گیرم و پیغمبران و خلفای تو را که من چنین امری را خیال نکرده ام و چنانکه گفتم خود را در زمره شیعیان خالص نمی دانم بلکه اگر از جمله موالیان شیعیان کامل باشم به آن افتخار می کنم، من کجا و هوس لاله به دستار زدن. خدایا حکم کن میان ما و این جماعت.

و اما لزوم معرفت یک نفر از اشخاص رکن رابع، خدایا تو می دانی که اعتقاد ندارم و هر کس از دوستان چنین گوید او را برخطا می دانم و هر کس از دشمنان چنین افترائی برما بندد تو احکم الحاکمینی. بلی حرف من آن است که رکن رابع ایمان که فقها و علمای شیعه اند باید غیر فقها تقلید ایشان کنند و هر یک را که عالم و عادل و فقیه دانند هرکس تقلید هر یک از ایشان را می خواهد بکند مجزی است و مثاب است بلاشک. این دین من است که به این دین زنده ام و به این دین محشور می شوم ان شاء اللَّه. دشمن هر چه می خواهد بگوید، اگر من دین را برای خدا می خواهم باک ندارم از هرکه از این تهمتها و در راه خدا باید متحمل شوم و ان شاء اللَّه می شوم». ⁽¹⁾

«فصل چهارم در جواب مسئله چهارم که شیخ مرحوم و سید مرحوم اعلی اللَّه

مقامهما رکن رابع بوده اند هر یک در عصر خود، اما بودن ایشان رکن رابع به آن طور که گفتم که ایشان فقیه جامع الشرایط و جایز التقلید و عالمی از علما شیعه بودند شک و شبهه در آن ندارم و تحاشی از آن نمی نمایم و اقرار به آن دارم. خدا و خلق بدانند و ایشان را در عصر خود اعلم از کل می دانم، شاهد به غایب برساند و ایشان اعلم و اتقی و اورع و ازهد واصدق وافقه و اکمل از کل علمای معاصرین بوده اند و ایشان را چنین شناخته ام.

واما رکن رابع را در عصر ایشان مخصوص ایشان دانم حاشا و کلّا، منحصر به ایشان نبوده است بلکه اشخاص عدیده بوده اند و همه عالم و همه متقی و همه عادل و جایز التقلید و حامل دین و احکام آل صلوات اللَّه علیهم اجمعین و خدای یگانه گواه است که من ابداً این ادعا را از سید مرحوم نشنیده ام، با وجودی که نهایت محرمیت را به ایشان داشته ام و درباره شیخ مرحوم هم این ادعا را نشنیده ام ابداً و در کتب ایشان ندیده ام؛ بلکه کتب ایشان پر است از دلیل تعدد رکن رابع در هر عصر چنانکه شیخ مرحوم در کتاب رجعت به آن تصریح فرموده و سید مرحوم در شرح قصیده و غیر آن نوشته اند و حقیر هم در کتب خود حتی «ارشاد العوام» نوشته ام، آخر به این کتاب ها رجوعی کنید و جواب از این افتراها خود بدهید و این قدر مرا مشغول به جواب از این سخنان واهی نکنید؛ چرا که زبان بدگو و بدخواه دراز است و هر روز تهمتی و افترائی اختراع می کنند». ⁽¹⁾

«من امروز بابی مخصوص میان امام و خلق نمی دانم و از دین من نیست و مدعی را کذاب و مفتری می دانم و مرجع در زمان غیبت همین علما هستند و در اخبار ندیده ایم واحدی از علما روایت نکرده است که بابی در زمان غیبت خواهد آمد». ⁽²⁾

«سرکار آقا» در کتاب «فهرست»، می نوسید: «مراد ما و مشایخ ما اعلی اللَّه مقامهم این بوده که عالم شیخی یعنی آن باب و نایب خاص امام و همان شخص اول بعد از امام علیه السلام و همان «ناطق واحد» است، بخدا قسم که منظور این نبوده و نیست و تهمت و افترائی صرف است و هیچوقت همچو نیتی نداشته اند». ⁽³⁾

«واین شهرتی را هم که مخالفین ما می دهند که مسئله رکن رابع با بیان وحدت ناطق را شیخ مرحوم و سید مرحوم اعلی اللَّه مقامهما نفرموده اند دروغ محض است یا بی اطلاعی صرف». ⁽¹⁾

«به فرمایش سید مرحوم اعلی اللَّه مقامه برای ظهور و تشیید امر رکن رابع اسبابی خداوند قرار داده که ایشان از آن اسبابند این یک نعمت ابتدائی است و بخت خدا داد است و مرحمتی است». ⁽²⁾

«سابقین از علما به واسطه مشکلات و موانعی که داشته اند یا مصلحت در اظهار این معارف نمی دیدند و استعداد مردم کم بود و شیعیان در تحت تسلط دیگران بودند و تقیه زیاد داشتند به این تفصیل که مشایخ ما بیان فرمودند بیان نکردند و به اشاره گذراندند و بیشتر خود را مشخص به بیان احکام ظاهری پاکی و نجسی و خرید و فروش نمودند و در بیان حقیقت ولایت و معرفت اهتمام زیاد نشده، لاحقین هم به جهاتی که عرض شد خودداری کردند و خدا خواست که اظهار و ابراز این امر بزرگ منحصر به مشایخ ما اعلی اللَّه مقامهم گردید». ⁽³⁾

«و اما شخص ناطق واحد یعنی باب اعظم و نایب خاص امام علیه السلام را هیچ وقت مشایخ ما اعلی اللَّه مقامهم نفرموده اند که ایشانند یا غیر ایشان و فقط وجود چنین شخصی را در هر زمان به ادله زیادی که دارند اثبات می کنند، نه معرفت شخصی او را، زیرا مکلف به معرفت چنین شخصی به طور تعیین در زمان غیبت نیستیم، ولو آنکه حکم اولی خدا و رسول و تمامیت معرفت شناختن آن شخص است؛ همچنانکه معرفت امام زمان هم از حکم اولی است، اما امروز میسر نیست، همچنین معرفت ابواب و نواب امام هم امروز میسر نیست و نشاید. در صد جای کتب مشایخ ما اعلی اللَّه مقامهم به تصریح بیان شده و علمای ما اعلی اللَّه مقامهم خودشان راوی فرمایش حضرت صادق علیه السلام در همه جا هستند که می فرمایند: باب امام ثانی عشر با غیبت ثانی عشر غایب می شود پس چطور خودشان

چنین ادعا می کنند». ⁽¹⁾

«می گویند منظور شما این است که این صفت را بر مشایخ خودتان اثبات کنید و عالم خود را ناطق واحد می دانید و رکن رابع می گوئید. عرض می کنم واللَّه العظیم که مراد مشایخ ما اعلی اللَّه مقامهم این نبوده و قصد اشخاص ایراد و اعتراض بی جا و غرض ورزی است و می خواهند مردم را به اشتباه بیندازند و دشمنی بر ما زیاد بکنند». ⁽²⁾

«شیخ عبدالرضا ابراهیمی» می نویسد: «عرض می کنم ابداً چنین مرادی نداشته ام که این ناچیز و مشایخ من اعلی اللَّه مقامهم به مقام امثال حضرت سلمان العیاذ باللَّه رسیده ایم، اما خود این ناچیز که خود را در زمره علما نمی شمارم و اگر خاک راه بزرگان دین باشم افتخار می کنم و اگر چهار کلمه می نویسم خوشه ای از خرمن علم ایشان و مأخوذ از فرمایشات ایشان است که آنها هم مأخوذ از فرمایش خداوند و پیغمبر و ائمه اطهار علیهم السلام است و بدون شکسته نفسی عرض می کنم که از خود چیزی نمی دانم و خداوند را بر این عرض شاهد می گیرم.

و اما درباره مشایخم اعتقادم این است که از علمای بزرگ شیعه اند، ولی ابداً نگفته ام و ننوشته ام نه در این «کتاب درهای بهشت» و نه در هیچ کتاب دیگر که آن بزرگواران هم شأن شیعیان بزرگ امثال حضرت سلمان صلواة اللَّه علیه بوده اند». ⁽³⁾

ودر کتاب «پاسخی به کتاب مزدوران استعمار»، می نویسد: «اما آنچه زیر عنوان رکن رابع نوشته «آنها این رکن چهارم را به نام شیعه خاص نامیدند» و بعد از چند سطر نوشته «و سر بسته او را تا مقام پیغمبری هم بالا می برند» و بعد از چند سطر نوشته «شیخ احمد مدعی این مقام بود و پس از او سید کاظم هم چنین ادعا داشت» عرض می کنم خداوند آدم دروغگو را لعنت کند، کجا این ادعا را نموده اند؟ اگر در نوشته جات ایشان است نشان دهد، اگر نیست چرا تهمت می زند، آقای امیری شما که خودتان و پدرانتان از شیخیه بوده اید، آیا هیچ چنین چیزی شنیده اید یا در کتب مشایخ دیده اید؟ اگر مشایخ ما اعلی اللَّه

مقامهم علومی اظهار فرموده اند لازمه آن نیست که به مقام نبوت رسیده باشند». ⁽¹⁾

و در کتاب «تکریم الاولیاء» می نویسد: «اولًا کاملین از شیعه جماعتی هستند و منحصر به یکی از آنها نیست، ثانیاً اگر کسی توصیف جماعتی را بکند، این ادعای اینکه خودش از آن جماعت است نیست و اگر اینطور باشد هر کس ذکر فضائل ائمه اطهار علیهم السلام را بکند باید مثل شما به او تهمت نزنند که تو ادعا داری نعوذ باللَّه یکی از دوازده نفس مقدس هستی یا خود را در رتبه آن بزرگواران می دانی و در هیچ جای این کتاب و هیچ کتابی از کتاب هایشان ادعای نیابت خاصه امام عصر عجل اللَّه فرجه را نداشته اند، سهل است که ادعای نقابت و نجابت هم نداشته اند ولی پیش از شما هم این نسبت ها را به آن بزرگوار می داده اند و در اینجا عین فرمایش ایشان را در کتاب چهار فصل برای شما می نویسم که بگویند تا چه اندازه سخن شما دور از حقیقت است.

فرموده اند: و اگر مقصود از رکن رابع نقیب و نجیب است به طورهائی که وصف شده است در اخبار و در بعضی کتاب ها نوشته ام و مرا کسی از شما نقیب بگوید یا نجیب از او و اللَّه العظیم که بیزارم و ملعون است او، چرا که غلو است در شأن من و واللَّه من قابل آن مقامات نیستم و هرگز بر زبان من و بر قلم من و بر خاطر من جاری نشده است، و خدا مرا لعنت کند اگر چنین ادعائی کرده باشم یا داشته باشم و روز قیامت مخاصمه می کنم با کسی که این نسبت عظیم را به من بدهد و او ملعون و فاسق است در نزد من، تا آخر فرمایشات.

و اما آنچه بر میرزا علی محمد انکار فرموده اند این بوده که آن ملعون اول ادعای نیابت کرده بعد دید که احمق زیاد است ادعای امامت کرده و باز چون دیده از این مراتب مردم احمقترند ادعای نبوت کرده و مزخرفاتی به اسم بیان در مقابل قرآن آورده و شرع جدیدی در مقابل شرع حضرت پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله آورده و حال اینکه حضرت پیغمبر صلی اللَّه علیه و آله خاتم انبیاء است و شرع او خاتم شرایع است و حلال او تا روز قیامت حلال است و حرام او تا روز قیامت حرام و ائمه اطهار علیهم السلام دوازده نفرند، نه کمتر و

نه بیشتر و آخری آنها زنده و باقی است و روزی که خداوند اذن بفرمایند ظهور خواهد کرد و زمین را پر از عدل و داد می فرمایند و آن بزرگوار فرزند حضرت امام حسن عسکری علیه السلام است از بطن نرجس خاتون و نمی شود که پسر میرزا رضای بزاز شیرازی امام باشد و نفس ادعای نبوت و امامت در اوقات غیبت دلیل بربطلان ادعای مدعی است، چه لازمه آن انکار دین اسلام است و مذاهب شیعه و اگر این ادعاها را نکرده بود و اکتفا به ادعای بابیت کرده بود بطلان قولش از آن جمله نبود که گفته امام علیه السلام بابی دارد چون این مضمون احادیث و اخبار اهل بیت اطهار علیهم السلام است ولی بطلان قولش از آن جمله بود که ادعا کرده که خودش باب امام علیه السلام است. چون اولًا در همان اخبار که فرموده اند هر امامی بابی دارد در همان اخبار است که باب امام ثانی عشر با غیبت امام ثانی عشر غایب می شود و بنابراین هر کسی چنین ادعائی در زمان غیبت بکند دروغگو است.

و ثانیاً آنکه صاحب این مقام، آیات و علاماتی دارد که هر کسی بدون داشتن آیات و علامات ادعای این مقام را بکند یقیناً درغگو است و خداوند فرموده است: قُلْ هَاتُوا بُرْهَانَکُمْ إِنْ کُنتُمْ صَادِقِینَ: یعنی بگو دلیلتان را بیاورید اگر راستگویان هستید، و علامات صدق را برهان قرار داده است و از علامات صاحب این مقام این است که باید واقف بر جمیع علوم و اعلم علما و احکم حکمای روی زمین باشد و از علوم امام علیه السلام همه آنچه را که در خور فهم شیعه و در مقام شیعه است داشته باشد و صاحب تصرفات باشد و امام علیه السلام بردست او کرامات جاری فرماید و واسطه ایصال همه فیوض به کافه رعیت و عرض حاجات رعیت به امام علیه السلام باشد و هیچ یک از این علامات در آن بدبخت نبود، حتی سواد عربی هم نداشت و هیچ علمی نداشت که ابراز دارد و حتی احکام شرع حضرت پیغمبر صلی الله علیه و آله را درست نمی دانست و متشرع به شرع آن حضرت نبود و از دین اسلام مرتد شده بود و هیچ قدرت و تصرفی در ملک نداشت و هیچ کرامتی امام علیه السلام بردست او جاری نفرمود و به این ادلّه و ادله بسیار دیگر بود که مصنف کتاب مبارک «ارشاد العوام» در رسائل متعدده بر آن ملعون رد فرمودند و خود آن جناب هم ابداً دعوی این مقام را نداشت بلکه مقامات پائین تر مثل نقابت و نجابت را هم نداشتند و عین فرمایشات ایشان

را ملاحظه نمودید و نمی دانم شما را چه بر این داشته است که بر چنان عالم پرهیزگار و بزرگواری چنین تهمت هائی بزنید؟ یا از این جهت است که از باب عادت اهل روزگار به شنیده ها بی دلیل وبرهان، دین ورزیده اید وبا آن بزرگوار منافرت پیدا کرده اید و مثل بعضی حکام جور، اول تصمیم به محکومیت ایشان گرفته اید و بعد محاکمه را شروع کرده اید؟ یا آنکه اصل این مراسلات و سؤال و جواب ها از شما نیست و مصاحب سوئی دارید؟ که دشمن دوستان محمد و آل محمد صلی الله علیه و آله است و به تلقین او این مطالب را بدون آنکه تعمق و تدبیر در مطالب آن کتاب بکنید از باب جوانی و بی تجربگی اقدام به نوشتن این مطالب نموده اید و غافل از آن بوده اید که شیطان برای اضلال مؤمنین به همه لباسی در می آید و به نام خدا و رسول بر علیه خدا و رسول سخن می گوید و ساده دلان را فریب می دهد». ⁽¹⁾

ت: نقدی از نظرگاه تشیع

آنچه مسلم است، از نظر شیعه از جانب حضرت حجة بن الحسن عسکری علیه السلام، در دو توقیع مبارک به موضوع بابیت و تکلیف شیعیان در عصر غیبت کبری اشاره صریح و روشن شده است:

1- توقیع امام علیه السلام در جواب سؤالات «اسحاق بن یعقوب» که توسط «محمد بن عثمان عمروی» رحمة اللَّه علیه، تقدیم پیشگاه مبارک شده بود. و این توقیع در کتاب:

«الغیبة»، «شیخ الطائفه ابوجعفر محمد طوسی» از «ابن قولویه» و «ابوغالب زراری» از کلینی، از «اسحاق بن یعقوب» نقل شده است و «شیخ صدوق» در کتاب: «اکمال الدین» از «ابن عصام»، از «کلینی» روایت کرده است، و «شیخ طبرسی» در کتاب: «احتجاج» از «کلینی»، و او از اسحاق بن یعقوب روایت کرده است، که حضرت علیه السلام در پاسخ سؤالم از تکلیف شیعیان در غیبت کبری چنین مرقوم فرموده بودند.

«و أمّا الحوادث الواقعة فارجعوا فیها إلی رواة حدیثنا. فإنّهم حجّتی علیکم، و أنا حجة اللَّه علیهم».

(و اما حوادثی که برای شما پیش می آید، رجوع کنید به راویان حدیث ما، زیرا آنها حجت من بر شما هستند و من حجت خدا بر آنان می باشم.)

2- توقیع امام علیه السلام به چهارمین نائب خود «ابوالحسن علی بن محمد سمری» در آستانه مرگ اوست. که از «شیخ صدوق» ⁽¹⁾روایت نمودند که «حسن ابن احمد» مکتب گفت: در سالی که ابوالحسن علی بن محمد سمری وفات یافت، من در بغداد بودم. چند روز پیش از رحلتش بخدمت وی رسیدم. ایشان توقیعی که از ناحیه مقدسه صادر شده بود برای مردم چنین خواند:

بسم اللَّه الرّحمن الرّحیم یا علیَّ بْن محمّد السمری أعظم اللَّه أجر إخوانک فیک فإنّک میّت، ما بینک و بین ستّة أیّام فاجْمَعْ أمرک و لا توص إلی أحدٍ فیقوم مقامک بعد وفاتک، فقد وقعت الغیبة التامّة، فلا ظهور إلّا بعد إذن اللَّه تعالی ذکره، و ذلک بعد طول الأمد و قسوة القلوب و امتلاء الأرض جوراً، و سیأتی شیعتی من یدّعی المشاهدة، ألا فمن ادّعی المشاهدة قبل خروج السفیانی و الصیحة فهو کذّاب مفترٍ و لا حول و لا قوة إلّا باللَّه العلیّ العظیم.

(ای علی بن محمد سمری! خداوند پاداش برادرانت را در مرگ تو بزرگ گرداند؛ چرا که تو تا شش روز دیگر خواهی مرد. پس به کارهای خود رسیدگی کن و به هیچ کس به عنوان جانشین خود وصیت منما که غیبت کامل واقع شده است. من آشکار نمی شوم مگر بعد از اجازه پروردگار عالم و این بعد از گذشت زمان ها و قساوت دل ها و پر شدن زمین از ستم خواهد بودو عن قریب در میان شیعیان کسانی پیدا می شوند که ادعا می کنند مرا دیده اند. آگاه باش که هر کس پیش از خروج سفیانی و صیحه آسمانی ادعا کند که مرا دیده است، دروغگو است و افترا می بندد. و لا حول و لا قوة إلّا باللَّه العلیّ العظیم.

حسن بن احمد بن مکتب گوید، از روی این توقیع نسخه ها نوشتیم و از نزد وی بیرون آمدیم؛ چون روز ششم شد، نزد وی باز گشتیم، دیدیم در حال جان دادن است، به

او گفتند: جانشین شما کیست؟ گفت: خدا را امری است که خود رساننده آن است، و جان داد.

«مجلسی» در کتاب: «بحار الأنوار» ذیل این توقیع، عقیده شیعه امامیه را چنین نگاشته است: «لعلّه محمول علی من یدّعی المشاهدة مع النیابة و إیصال الأخبار من جانبه علیه السلام إلی الشیعة، علی مثال السّفراء لئلّا ینافی الأخبار التی مضت وسیأتی فیمن رآه علیه السلام- و اللَّه یعلم» ⁽¹⁾اینکه می فرماید کسانی پیدا می شوند و ادّعا می کنند مرا دیده اند شاید مقصود از روایت فوق کسانی باشند که ادعا می کنند حضرت را دیده و از جانب وی نیابت دارند، و می خواهند مانند سفراء اخبار آن حضرت را به شیعیان برسانند.

تا بدین ترتیب با اخباری که سابقاً گذشت که افراد زیادی حضرت را دیده اند، منافات نداشته باشد، عنقریب هم در باب کسانی که آن حضرت را در زمان های متأخر دیده اند بازخواهد آمدو خدای داند.

و از «شیخ محمد بن محمد نعمان» و «حسین بن عبیداله غضایری» در کتاب «غیبت» شیخ طوسی، روایت شده است: هنگامی که وفات ابوالحسن سمری فرا رسید، شیعیان نزد وی اجتماع نمودند و من از او پرسیدم: وکیل بعد از شما کیست و چه کسی باید جانشین شما باشد؟ او سخنی در این باره اظهار نداشت و گفت: «انّه لم یؤمربأن یوصی إلی أحد بعده فی هذا الشأن» ⁽²⁾من مأمور نیستم که کسی را بعد از خود به عنوان نایب امام به مردم معرفی کنم. و «امام صادق علیه السلام» فرمودند: «یغیب الباب الثانی عشر بغیبة الإمام الثانی عشر» غایب می شود باب ثانی عشر به غیبت امام دوازدهم. ⁽³⁾

بدین مبادی و اصول، در غیبت کبری، مقام بابیت مسدود، و رجوع به «علماء» در امر دین مفتوح گردید.

با این اعتقاد و با اینکه مشایخ شیخیه، احادیث مذکور را کراراً مورد تأکید خاص قرار داده اند و بی آنکه آن احادیث را تأویل و یا تعبیر و تفسیری کنند، یکباره از اصل موضوع بریده و عنوان بابیت می کنند؟!

برای توجه بیشتر و تأیید مطلب مذکور، نگاه مجددی به مطالب مندرج در آثار شیخیه- که مذکور افتاد- می اندازیم؛ تا نمونه هائی از این تضاد را در نظرات شیخیه بشناسانیم.

«سرکار آقا ابوالقاسم خان ابراهیمی» تصریح می کند: «و به علی بن محمد اجازه نفرمودند که نص بر نایبی نماید. و امر علی الظاهر راجع به علما و فقهاء شیعه است که رجوع به ایشان باید بکنیم». ⁽¹⁾

«... تا به علی بن محمد سمری رسید که نایب چهارم آن حضرت بود. توقیع به نام او صادر شد که تا شش روز دیگر از دنیا می روی، وصیت به سوی احدی مکن» ⁽²⁾: «و در توقیع دیگر در جواب شیعیان نوشت: «أمّا الحوادث الواقعة فارجعوا فیها إلی رواة حدیثنا، و امر راجع به روات اخبار شد». ⁽³⁾

و «حاجی محمد کریم خان کرمانی» تصریح می کند:

«من امروز بابی مخصوص میان «امام» و «خلق» نمی دانم و از دین من نیست. و مدعی را کذاب و مفتری می دانم. و مرجع در زمان غیبت همین علما هستند و در اخبار ندیده ام واحدی از علما روایت نکرده است که بابی در زمان غیبت خواهد آمد». ⁽⁴⁾

«ادعای نیابت خاصه در زمان غیبت امام علیه السلام خلاف طریقه و سیرت شیعه است. ابداً در آثار اهل بیت یافت نشده است که نایب خاصی در زمان غیبت خواهد آمد.». ⁽⁵⁾

«ابداً» در آثار اهل بیت دیده نشده است که درزمان غیبت نایب خاصی خواهد آمد». ⁽⁶⁾

تا جائی که «حاج محمد کریم خان» صریحاً می نویسد: «ابداً در آثار اهل بیت دیده نشده است که در زمان غیبت نایب خاصی خواهد آمد». ⁽⁷⁾پس از این بیان، سخن

«سرکار آقا» را چگونه باید فهمید که می نویسد: «خلاصه مطلب ایشان (مشایخ و علمای شیخیه) اثبات وجود چنین کسی در هر زمان فرموده اند. و برای حضرت امام زمان عجل اللَّه فرجه الشریف توجه یک همچو نوکر مقربی که تمام امر و اراده و قدرت خود را در جمیع آنچه که خداوند محول به او فرموده، به وسیله آن نوکر اجراء می فرمایند». ⁽¹⁾

ولی «حاج محمد کریم خان کرمانی» در رد ادعای بابیت علی محمد باب می نویسد: «اگر جاهلی بگوید که این نایب خاص است و این را امام به جهاد فرستاده اند، اولًا که نایب خاص نص خاص می خواهد ... اما طریق بخصوص برای اینکه این مرد نایب است که در زمان غیبت ممکن نیست؛ به جهت اینکه هیچ کس به خدمت امام نمی رسد». ⁽²⁾

و در عین حال مشایخ می نویسند و تأکید می کنند: «ابواب و نواب تشریف دارند» ⁽³⁾«امام بی نایب نمی شود. و خانه بدون باب معنی ندارد» ⁽⁴⁾«محال است زمین از وجود آنها (ابواب و نواب) خالی شود» ⁽⁵⁾«بلی اگر عللی صاحب علم و عمل و کمال و صاحب تصرف در ملک باشد و همان صفاتی که برای نایت خاص امام فرموده اند یک وقتی در کسی دیدیم و ادعا هم کرد و شکی بر ما باقی نماند البته از او قبول می کنیم و چرا نباید قبول کنیم». ⁽⁶⁾و «حاج عبد الرضا ابراهیمی» تصریح می کند:

«این بود آنچه که در این اوراق از حالات نواب خاصه امام علیه السلام که معروف و مشهور بودند، خواستم برای مزید بصیرت شما بنویسم و همیشه امثال این بزرگواران تا ظهور حضرت قائم عجل اللَّه فرجه در میانه خلق هستند». ⁽⁷⁾

ولی علی رغم نظریه مؤلف این کتاب، شیخیّه و حاج محمد کریم خان، این دو عقیده را متناقض یا متضاد یکدیگر نمی دانند.

و اگر چه در این خصوص اشاره صریحی نکرده اند، ولی از بررسی دقیق در آثار آنان چنین برمی آید که حلقه های متصل کننده ای بین دو عقیده مذکور، در نظر آنان خطور کرده است که می بایست جهت دستیابی با تحلیلی نهائی از تداوم بابیت در عصر غیبت کبری، آنها را مورد تحقیق قرار بدهیم:

1- اشاره و استناد به روایاتی است که در آن وجود ابواب امام را در همه زمان ها از ابتداء تا ظهور حضرت مهدی علیه السلام تصریح می کنند مانند: «و لابد من باب مع کل امام فی کل عهد و زمان من عهد آدم الی ظهور المهدی». در هر روزگار و زمان از خلقت آدم تا ظهور مهدی با هر یک از امامان بابی ضروری است. و حدیث: «لکلّ زمان سلمان» برای هر زمانی سلمانی است.

اگر در این احادیث، مراد از کلمه «باب» و «سلمان» را به معنای بابی در نظر آوریم که ابواب اربعه بودند، البته با توقیع امام به نائب چهارم متضاد خواهد بود. و در این تناقض ملزم به پذیرش یک جانب از آن هستیم. و اگر بخواهیم یک تلفیق اصولی به وجود آوریم، باید منظور از سلمان و یا باب در احادیث مذکور، علمای واقعی و راویان حدیث در نظر آید. که از یک سوی رابطه خلق و احکام هستند و از سوی دیگر واسطه فیض. چنانچه در حدیث منقول از امام حسن عسکری علیه السلام است که پدر بزرگوارش فرمود:

«لو لا من یبقی بعد غیبة قائمنا علیه السلام من العلماء الدّاعین إلیه، و الدّالّین علیه، و الذابّین عن دینه بحجح اللَّه و المنقذین لضعفاء عباد اللَّه من شباک إبلیس ومردته، ومن فخاخ النواصب، لما بقی أحد إلّاارتدّ عن دین اللَّه ولکنّهم الّذین یمسکّون أزمّة قلوب لضعفاء الشیعة کما یمسک صاحب السفینة سکّانها، أولئک هم الأفضلون عند اللَّه عزّوجلّ». ⁽¹⁾

و در این حدیث اشاره صریح به علما است و در حقیقت به علمایی است که از

حیث مراتب کمال، در مقام فیض و نشر معارف دین به عقل و به روح هستند، نه به معنی ابوابی که مستقیماً به حضور امام شرفیاب می شوند و فرمایش امام را مستقیماً به مردم می رسانند و در این مورد هیچ اختلافی بین علمای شیعه نیست.

2- در منابع مهم شیخیه، کلمه «کاملین»، «نقباء» و «نجباء» مرادف ابواب و نواب آمده است و احادیثی که اشاره صریح به رجوع مردم به جهت اکتساب حقایق عالیه دین، به بزرگان تقوی و علم دین شده است، مستمسکی برای اثبات مقام بابیت و نائبی آنان شده است. از آن جمله:

«یا جابر أوَ تدری ما المعرفة المعرفة إثبات التوحید اوّلًا، ثمّ معرفة الإیمان ثانیاً، ثم معرفة الأبواب ثالثاً، ثم معرفة إلامام رابعاً، ثم معرفة الأرکان خامساً، ثم معرفة النقباء سادساً، ثم معرفة النجباء سابعاً.»

نقباء در نظر شیخیه کسانی هستند که: «بعد از قطع این اسفار (اسفار چهارگانه و مشاهده این دیار خلقیت خود را فانی نماید و هستی خود را نیست کند، و از مقام فؤاد بگذرد، و در جمیع مراتب اسم خدا شود. ⁽¹⁾ولی نجیب کسی است که سفرهای چهارگانه را نموده باشد. پس از مقام خلق به سوی حق سفر کرده باشد و مزاج او معتدل شده باشد.

و طریقه او درست شده باشد و از اضداد این دنیا جدا باشد و از زمین ها مهاجرت کرده باشد و به آسمانها شارک شده باشد ...». ⁽²⁾بدین خاطر نجبا در مراتب پائین تری از نقبا قرار دارند. و نقبا و نجبا، در اصطلاح شیخیه «کاملین» هستند و «لفظ ناطق درباه بعضی شیعیان هم یعنی کمّلین و بزرگان ایشان مانند حضرت سلمان رضوان اللَّه علیه یا امّتان آن بزرگان هم که آئینه سرتا پا نمای امام علیه السلام هستند و مبلغ و مؤدی از جانب او و باب امام علیه السلام هستند، اطلاق می شود». ⁽³⁾

بنابراین شخص اول این کاملین: «باب اعظم امام علیه السلام است. او ناطق حقیقی شیعیانی

است که دون درجه اویند، زیرا بلاواسطه از امام علیه السلام می گیرد، و به دیگران می رساند». ⁽¹⁾

در این مرتبه از تحلیل موضوع مورد نظر، باید اذعان داشت که از نظر عقیده دینی شیعیان، اسلام، در هر زمان و عصری، افرادی که صاحب درجات عالیه سیر و سلوک بوده و به مقام والای ایمان نائل شده اند، امری واضح و روشن می باشد، و به هیچ وجه من الوجوه یک مبحث یا توجهی جدید بشمار نمی رود و شیخیه و کتاب های مشایخ آنان، بیش از یک ذره در برابر امواج خروشان از هزاران کتب و رساله و حکایت ها نمی باشد.

ولی نکته قابل تأمل و ممیز عقیده امامیه در عرض سیزده قرن پس از هجرت محمدی، با شیخیه در یک امر بیشتر نیست. و آن نقبا و نجبا (چه آشکار و چه پنهان) ابواب امام زمان در عصر غیبت کبری نیستند، زیرا بنا به نص، این باب در عصر غیبت مسدود شده است. و اکابر علمای امامیه از کلینی تا مقدس اردبیلی، و از مجلسی تا اکابر علمای قرن حاضر، با ایمان و اعتقاد به ارتقاء مؤمنان تا مقام نجبائی و نقبایی (البته کم و بیش با اختلاف نظر در تفسیر چنین مقاماتی)، و حتی ملاصدرا که خود روشنگر مراتب اسفار است، ارتقای مقام معنوی حتی تا تشرّف به حضور امام را به عنوان بابیت، به معنای مورد نظر بادرایت در روایات، قلمداد نکرده و نمی کنند. و با تصدیق و تأیید چنین درجاتی از مقامات معنوی را نه مؤلفان کتب اربعه شیعه و تدوین کنندگان فقه و مباحث اصول عقیده و نه محدثان و اهل عرفان و متکلمین شیعه. آن را دین خوانده اند و مسلم چنین ادعائی آنهم با تعبیرها و تفسیرهای متناقض، نمی تواند مستند به منابع عقاید شیعه تلقی شود. تعمق در احوالات کسانی که در غیبت کبری مشرف به حضور امام شده اند و مجلسی در بحار الأنوار به آن تصریح فرموده اند ⁽²⁾مبین این است که آنان با وجود دستیابی

به مقام والای ایمان و تشرّف به حضور امام، نه از بابیت امام در عصر غیبت دم زده اند و نه از اینکه معرفت نوعی چنین افرادی از اصول دین است. حال چگونه شیخ احمد، و یا سید کاظم رشتی، و دیگر مشایخ که حتی ادعای نجبائی نکرده اند و به اعتراف تمام آثار شیخیه به مقامات پائین تر از آن نائل نشده اند، چگونه کاشف این معانی گشته اند؟!

3- در مورد دوستی دوستان، و دشمنی دشمنان، که در اصطلاح مذهب امامیه به «تولّی و تبرّی» نامیده شده است، مسلماً یکی از موارد مهم ایمان به امامت و ولایت است که نه تنها با بابیت امام تفاوت اساسی دارد، بلکه از فروع امامت بوده و از مذهب ما نیست که آن را از اصول دین بشماریم و معاد را از فروع نبوت. ⁽¹⁾

4- در این خصوص که مسدود شدن نایب منصوص، دلیل آن نمی شود که مقام نیابت و بابیت مسدود باشد، باید به اطلاع رسانید که البته در توقیع های مبارکه، مسدود شدن بابیت و رجوع به علما و راویان حدیث، بطور اعم ذکر شده است، که هم منصوص را در بر می گیرد و هم غیر منصوص را و شیخ صدوق در «اعتقادات» فرموده اند که این ضروری دین امامیه است. ⁽²⁾

آنچه مسلم است شیخ احمد احسائی، در سیر و سلوک بوده مردی متقی متشرع، سرشار از ذوق و استعداد، صاحب مقامات معنوی، و مؤلف این کتاب هیچ جای شکی

ندارد که شیخ از زاهدان و عالمان تشیع است اما آیا توانسته است، حفظ اسرار سلوک و رموز فیض را تا آنجائی بنماید که به تصدیق ضمنی سالکان متشرع، اعتدال در شناخت و کشف را از کف ننهد وداعیه بیش از مراتب سیرش نداشته باشد، مسلماً از ظواهر امر چنین برمی آید که نه و تفصیل چنین مطلبی در این مقام و مکان نیست. خدایش رحمت کند.

5- و اما در مورد داعیه بابیت و معصومیت شیخ، که اگر چه مشایخ شیخیه صریحاً چنین ادعائی را تکذیب می کنند، و چنانچه گذشت برای او، حتی مقام نجبائی را اثبات نمی کنند، امانکاتی موردنظر مؤلف این کتاب قرار گرفته که به ذکر آن خود را ملزم می دانم:

اولًا: سید کاظم رشتی در کتاب «دلیل المتحیرین» درباره مقام شیخ، تصریح می کند:

«وحید عصر و یگانه دهر بود، اخذ کرده علوم را از معدنش، و برداشته است از سرچشمه اش، که از ائمه طاهرین است و این علوم در خواب های صادق و نوم های صالح از ائمه علیهم السلام به شیخ می رسید ... پس اوّلًا جناب امام حسن علیه السلام را در خواب دید و از طرف حضرت مؤید و توجه شده فیوضات کامله شامل حالشان گشت». ⁽¹⁾

مشایخ شیخیه در این خصوص، پیرامون علم شیخ ⁽²⁾قلم فرسائی ها کرده اند. و شیخ، خود در: «رساله رشتیه» ⁽³⁾ضمن شرح صفات ابواب امام زمان، یا به تعبیر او: قریه ظاهره، تلویحاً و در پرده، خود را صاحب منصب چنین مقامی خوانده، و سید کاظم در رساله:

«شرح آیة الکرسی» ⁽⁴⁾شیخ را «قریه ظاهره» به شمار آورده است. و از این جا است که می یابیم، اعتراضات علمای امامیه سر منشأ جدی بخود گرفته، و پس از چنین اعتراضاتی است که شیخ و سید، و بعدها مشایخ شیخیه، در صدد پاسخ و رفع اتهام، به طرح روپوشی بر آمده اند. ⁽⁵⁾

مؤلف این کتاب، اگر چه به دلائل وتعبیرها، بی اطمینان نیست، ولی ملاحظه یک شیوه مستمر ومداوم درطایفه شیخیه، تاحدودی اعتقادش را در مورد رفع انتقادات سست می کند.

از ملاحظه بیش از 400 کتاب مستند شیخیه، ملاحظه کردم، مشایخ شیخیه از پذیرفتن کوچکترین تا بزرگترین ایراد و انتقادی که به رویه و یا عقائد شیخ احمد شده است، ابا کرده اند و کاملًا در نپذیرفتن هر نوعی از آن اصرار و تعصب خاصی ابراز می دارند و به هیچ وجه به نکته ای برنخورده ام که تأیید کنند، یک انسان ممکن است خطا کند و خطای شیخ فلان و بهمان بوده است، به هیچ وجه. چنین شیوه و موضعی مستمر و مستحکم (اگر چه بظاهر بگویند: ما مدعی نیستیم شیخ مرحوم مقام بابیت و یا نقبائی را داشته اند) مستقیماً مبین این واقعیت است که در پس اندیشه و باورهای مشایخ و طائفه شیخیه، این اصل، اصلی مسلم و اجتناب ناپذیر ایمان شیخی است که شیخ هیچ خطائی نکرده، و هر چه گفته است: «از معدن علم ائمه» و خطای او، خطای ائمه، و خطای خداست. (چنانچه شواهدی را در بررسی نظریه اجماع علما به حجیت شیخ یادآوری کردیم). وآیا چنین باوری، معرف اعتقاد به نوعی معصومیت، و به هر حال بابیت نیست؟!

ثانیاً: در این خصوص که سید می نویسد که: «این علوم در خواب های صادق و نوم های صالح از ائمه هدی علیهم السلام به شیخ می رسید»، یک نکته بس ظریف وجود دارد که می بایست به آن توجه اساسی نمود.

با توجه به پژوهشهای مؤلف نسبت به «خواب های الهامی»، که آن را ناشی از تفضل الهی و مواهب ربانی می دانند، از لحاظ «علم اصول» و علمای اصولی، قول یا فعل یا تقریر معصوم در خواب، نظر به اصل و عدم حجیت ظن مطلق، حجت نیست، و قولی از اهل اسلام که حاکی از حجیت فعل و تقریر معصوم در خواب باشد، وقوف حاصل نشده است و این از اصول مسلم علمای امامیه اصولی است و ضروریات اصول است و

شیخیه حاج محمد کریم خانی، به استناد رویه اصولی شیخ و سید، و بر خلاف بعضی از تصورات، و حتی ردیه نویسان، مبنی بر اخباری دانستن طائفه شیخیه، کاملًا اصولی مشرب می باشند، تا آنجا که حاج محمد کریم خان کرمانی، صریحاً اذعان و اعتراف می کند که: «کتب علما و استدلالشان و احادیث و قرآن فهمیده نمی شود، مگر به علم اصول و اگر در بعضی مسائل ما با بعض ایشان مخالفت داشته ایم، با بعضی دیگر موافقت داریم، و خود علمای اصولیین کثّر اللَّه امثالهم هم با یکدیگر در مسائل اصول اختلاف دارند. حتی آنکه مسئله جزئی پیدا نمی شود که محل اختلاف نباشد و جمیعاً در جمیع مسائل اختلاف دارند. مگر بعضی ضروریات که اختلاف نمی شود ... و خود سید مرحوم و شیخ مرحوم و حقیر سراپا تقصیر اصولی هستیم نه اخباری». ⁽¹⁾

«واگر چنانچه نظریه بعضی از محققان را در مورد اخباری بودن شیخیه پذیرا شویم، و چنانچه مشایخ ما اعلی اللَّه مقامهم بیشتر ساعی شده اند و اعتقادمان این است که باید در جزئی و کلی پیروی ایشان کرد، و از خود مصلحت بینی ننمود ...» ⁽²⁾بنابراین، این کوشش مرحوم شیخ احمد که به تصریح حاج محمد خان کرمانی: «جمیع مسائل عقلیه را از ادله نقلیه استنباط نمود» ⁽³⁾، چگونه تعبیر، و متأسفانه باید بگویم: «دوباره سازی» می شود!

ث: جانشینی و انشعاب

حاج محمد کریم خان کرمانی تأیید می کند که: «بعد از فوت سید جلیل بنای تخمین قوتی گرفت، و جزم بر امر سید کردند. و از پی وحی ایشان بر آمدند و هر کس را محل مظنّه می بیند طلب علامت و کرامت می کند ...». ⁽⁴⁾

در حقیقت سید کاظم رشتی مسئله بابیت و ظهور امام را به نحوی به تلامذه خود آموزش داده بود که تمامی آنان در انتظار ظهور قریب الوقوع امام علیه السلام به سر می بردند و از

این لحاظ، خود را از زمره یاران حقیقی او به شمار آورده، برای دستیابی به مقام نیابت و بابیت و در جستجوی شیعه کامل و تعیین رکن رابع، عبادت کرده و دست به ریاضت می زدند و هر یک دیگری را سوگند می داد که اگز وسیله تشرف به حضور امام را و یا احیاناً از علائم ظهور امام آگاهی یافتند، ما را بی خبر نگذارید، در چنین لحظات خاصی که تلامذه سیدکاظم در آن طی طریق می کردند، حاج محمد کریم خان (شاگرد سید کاظم) بنا به مدارک و دلائلی، خود را جانشین مرحوم سید کاظم، که در نهاد آن داعیه رکن رابع و شیعه کامل بود، اعلام کرد. و مرحوم میرزا شفیع تبریزی، فرقه شیخیه دیگری بپا کرد و مدعی جانشنی سیدکاظم شد. ودر برابر فرقه شیخیه حاج محمدکریم خان موضع گرفت. ⁽¹⁾

سیدعلی محمد شیرازی، شاگرد دیگر سید کاظم رشتی، ادعای مقام بابیت امام زمان را نمود، و شاگردان دیگری به نام میرزا طاهر، شیخ مهدی قزوینی، سید ولی اللَّه، میرزا همدانی ... هر یک مقام بابیت و نائبی امام را مدعی شدند. و سر سلسله فرقه ای جدید گردیدند، تا آنجا که از میان شاگردان سید کاظم 38 نفر مدعی و بدعت گذار برخاستند.

از این افراد، دو نفر یعنی سید علی محمد شیرازی، و حاج محمد کریم خان، اولی به عنوان باب و بابیه و دومی به عنوان شیخ و شیخیه از موقعیت خاصی برخوردار شدند و غالب شاگردان سید کاظم یا مرید این و یا هواخواه آن گردیدند. و علیه هم و جامعه شیعه امامیه، حرف ها، کتاب ها، ماجراها بوجود آوردند. ⁽²⁾به گفته میرزا محمد تنکابنی،: «چه

بسیار تنازع و تشاجر فیما بین تابعین او و تابعین فقهاء پدیدار شد. و در میان شاگردان سید کاظم خلیفه او حاجی محمد کریم خان قاجار شد، و چه بسیار قتل و نهب و سب به واسطه او در ولایت کرمان اتفاق افتاد. و یکی از تلامذه او میر علی محمد شیرازی ... و برای او آنقدر کشتار و قتل و نهب و سبّ و خرابی بلدان اتفاق افتاد. که به وصف راست نمی آید ...». ⁽¹⁾

آری و بدین سان تعلیمات شیخ احمد و سید کاظم، مدعیان جدیدی را در محیط مذهبی ایران و عراق، محیطی آلوده به سیاست ها و تسلط بیگانگان بر حکومت های محلی، و رجال دولتی، و در حالی که در آن برهه تاریخی نفوذ احساسات شیعی، تنها بازمانده قدرت مردمی به شمار می آمد، بوجود آوردند. و از این طریق مورد حمایت و پشتیبانی بیگانگان قرار گرفت تا برای تشتت در افکار و در هم کوبیدن آخرین سنگر وطن و پناهگاه تحمل مبارزه با بیگانگان، بکار آید.

البته مؤلف این کتاب معتقد است که میرزا شفیع و فرزندانشان خاصه «ثقة الاسلام شهید»، بقدری در رفع هر نوع اختلاف بین شیخیه و دیگر فقها و علما با متانت و تأمل و آزادمنشی رفتار کردند، که عاقبت الامر در اثر چنین مساعدت هائی، اختلافات برداشته شد و همه هم صف در برابر بیگانه و اهل استبداد جهاد کردند و اهل خود را به اخذ موازین شرعی از مراجع تقلید تشویق می کردند و هیچ سعی و کوششی برای متمرکز ساختن نیروهای خود اعمال نکردند. ⁽²⁾و صریحاً و صرفاً خود را مانند شیخیه حاج محمد کریم خانی در اصول و فروع دین، «فرقه ناجیه» نخواندند!. ⁽³⁾

فصل دوم: بابیت، زمینه مهدویت

فصل دوم: بابیت، زمینه مهدویت

الف: اتکاء به شیخیه

«حاج میرزا جانی کاشانی» ⁽¹⁾

در شورش مازندران و محاصره قلعه شیخ طبرسی در سال 1264، حاجی میرزا جانی به همراهی حسینعلی، میرزا و صبح ازل و چند تن دیگر از مریدان بابیه، به مازندران رفته جهد کردند که خود را به اصحاب قلعه ملحق سازند. ولی موفق نشده، در آمل محبوس گردیدند، پس از استخلاص از حبس، به عنوان یکی از مخلصین درجه اول بابیه، در ماجراهای بابیه، نقشی اساسی ایفاء نمود. تا آنکه پس از ماجرای ترور ناصر الدین شاه، و دستگیری عده ای از بابیان، که از جمله آنان میرزا جانی کاشانی بود، در سال 1268، به بدترین صورت ممکن اعدام گردید. مراجعه کنید به کتاب: «نقطة الکاف» مقدمه: ادوارد براون، صفحات 52- 53 نب- نج. همچنین: «روضة الصفا»، ج 10، ص 544 به بعد، و «ناسخ التواریخ سلاطین قاجار»، ج 4، ص 30.

نظر آوریم.

میرزا جانی، تصریح می کند که:

1- «همین که نهصد و پنجاه سال از اول غیبت صغری گذشته آن سلطان فضال مرحوم شیخ احمد زین الدین الاحسائی را از میان شیعیان خود برگزیده و دیده دل آن صفوه اخیار را به نور معارف و فضائل خویش و آبا و اجداد طاهرین خود سلام اللَّه علیهم اجمعین روشن فرموده از اینجا بود که آن برگزیده موحدین می فرمودند: «سمعت عن الحجة» ...

2- «خلاصه مأمورش فرمودند به جذبات غیبی که ای فراش کارخانه محبت، هنگام ظهور شمس عدل ما نزدیک گردیده و دیده معرفت منتظرین ظهور حضرت ما در احتجاب و (چشم) ضعفا از احباب در خواب است و لهذا ترا مأمور نمودیم که سیر در بلدهای مسلمین نموده و اظهار علم توحید حقه و بیان معارف در شأن ولایت ما را نما.»

3- «در علم حکمت و سائر علوم، کتب ها نوشته و حضرت ایشان باب امام علیه السلام بودند. باب مخصوص آثاری نه نصی ...»

4- «در واقع خود می دانستند که مخصوص گردیده از قبل حجت علیه السلام ولکن به جهت عدم قابلیت خلق تصریح به مقام بابیت نفرمودند و به کنایات و اشارات لطیفه مطلب خود را به خلق القا می فرمودند ...»

5- «سید سند و نور احمد المعروف عند القوم به حاجی سید کاظم بوده وصی و قائم مقام خود فرموده و عالم فانی را وداع گفتند ...»

6- «خلاصه به برکت آن دو باب اعظم و آن نورین القمرین و کوکبین الدریین نفوس بسیاری عارف به علم توحید و معرفت به مظاهر حق گردیده و طبایع ایشان نضجی بهم رسانیده تا آنکه قابل قبول طلوع شمس حقیقت از مغرب ولایت گردند.»

7- «مرحوم سید اعلی اللَّه مقامه در اواخر عمر خود مکرر از قریب شدن اجل خویش خبر می دادند و اصحاب آن بزرگوار آه و ناله می نمودند و عرض می کردند که ای مولای ما نباشد روزی که شما نباشید و ما حیات داشته باشیم. آن عالی مقدار می فرمودند که آیا راضی نمی شوید که من بروم و حق ظاهر گردد ...»

8- «هر چند اصرار نمودند که علامت واضحی در حق ظهور بعد خود ذکر فرمایند قبول نفرمودند ولی به کنایات بسیاری از آثار آن نیر اعظم را بیان فرمودند. و در نوشتجات خود ذکر می کردند من جمله در «شرح قصیده» بیانات شافی کافی در حقیقت بابیت نموده اند. و در رساله «حجة البالغه» در علامات نائب امام علیه السلام موازینی ذکر فرموده اند که در حق احدی از اهل زمان بجز مدعی بعد از ایشان که شمس طالع از ارض فارسی (منظور علی محمد شیرازی- مؤلف) بوده باشد صدق نمی آید ...»

9- «بعد از آنکه نجم وجود آن سید بزرگوار غروب نمود، بعضی از اصحاب با صدق و وفای آن سرور نظر به فرمایش آن نیر اعظم در مسجد کوفه مدت یک اربعین معتکف گردیده و ابواب ماتشتهی الانفس را بر روی خود بسته و روی طلب بر خاک عجز و نیاز گزارده و دست الحاح بدرگاه موجد کلّ فلاح بر آورده و به لسان سرّ وجهر در پیشگاه فضل حضرت رب المتعال عارض گردیده که بارالها ما گم شدگان در وادی طلبیم و از لسان محبوب موعود به ظهور محبوبیم ...»

10- «نیز دعای با صدق و اخلاص نقطه انداز پرده دعوت به اجابت رسیده و در عالم اشراق به تجلی معرفت جمال غیبی آن شمس وحدت مرآت فؤادش متجلی گردیده و بیت طلوعش را که کعبه حقیقت بوده عارف شده و لهذا قدم طلب در سبیل وصالش گذارده و به سوی کشور شیراز جان افزا شتابیده ...». ⁽¹⁾

میرزا جانی کاشانی در ترسیم چنین سیری، محققان را متقاعد می کند که شیخیه در بطن خود، مستقیماً زمینه ظهور مدعیان بابیت و حتی قائمیت را فراهم ساخته بود و بدین لحاظ علی محمد شیرازی، می بایست تمام همّ خود را مصروف اثبات دعاوی خود، براساس رفتار و گفتارهای شیخ و سید، کند.

برای این منظور، بیانات و رفتارهای ابهام آمیز شیخ و سید کاظم رشتی، و عدم صراحت لهجه و نص صریح آنان نسبت به ادعای بابیت، مجالی مساعد برای علی محمدشیرازی بشمار می آمد تا با اتکاء و اثبات مقام بابیّت برای شیخ و سید، و مفتوح

شدن چنین بابی (به دست آنان) پس از غیبت کبرای امام، جرأت ادعای بابیت را در خود بیابد. بدین منوال که علی محمد شیرازی پس از دعوای قائمیت، شیخ و سید را مبشّر خود می خواند و از این طریق پیوستگی خود را با زمینه های شیخی امری ناگسسته تلقی می کند. و می نویسد:

«یا اهل الأرض انی قد نزلت علیکم الأبواب فی غیبتی ولا تتّبعوا لهم من المؤمنین إلّاقلیلًا ... ولقد أرسلت علیکم فی الأزمنة القریبة «کاظماً» فلا تتّبعوهما إلّاالمخلصون منکم، فمالکم یا اهل الکتاب الّا تخافوا من اللَّه الحق مولیکم القدیم؟ ... فیها أیّها المؤمنون اقسمکم باللَّه الحق، فهل وجدتم من هؤلاء الأبواب حکماً من اول حکیم اللَّه حکم الکتاب هذا فیغرنکم العلم بکفرکم فارتقبوا فانّ اللَّه مولاکم الحق معکم علی الحق رقیبا.» ⁽¹⁾

ایضاً در پاسخ علی محمد شیرزای به پرسش یکی از پیروان خود چنین می خوانیم:

وانّ ما کتب بانّ باب الإمام لابدّ أن یکون مرآتاً له فهو حق لاریب فیه کما انّ الإمام هو مرآت اللَّه جل جلاله وانّ ما کتب أن السید رحمة اللَّه علیه ما ادعی حکم الذی أنا ادعیت و لذا لم یظهر منه خوارق العادات فقد اشتبه الأمر علیک و سمعت قوله فی کثیر من الاوقات و ایّاک و اسم العامریة إنّنی أخاف علیها من فم المتکلّم. أما سمعت قوله فی حق من یجیی ء بعده بتلک الأشعار فی کثیر من الأوقات:

یا صغیر السنّ یا رطب البدن یا قریب العهد من شرب اللبن ⁽²⁾

(در خصوص طرح این مسئله که باب امام می بایست آئینه امام باشد باید بگویم که سخن درست و حقی است. چنانچه امام نیز باید که خود آینه خداوند جل جلاله باشد.

ولی نوشته بودی که «سید رشتی» همانند من مدعی بابیّت نبود. و از این روی کرامات و معجزاتی بدو منسوب نیست. باید بگویم چنین موضوعی کاملًا نادرست است. من خود کراراً از او شنیده ام که می گفت: نام «عامریه»، نام محبوبه، و اسم سرّ باطنی را بر زبان نیاور؛ زیرا که من از گوینده آن نسبت به محبوبه هراسانم.

و در موارد متعددی از او شنیده ام که می گفت: ای کسی که صغیر السن، لطیف البدن و قریب العهد به دوران شیر خوارگی است). ⁽¹⁾

تا آنجا که حسینعلی میرزا، در مقام اثبات دعاوی علی محمد شیرازی و در مقام رئیس بهائیان تصریح می کند که: «اکثر منجمان خبر ظهور نجم را (منظور علی محمد شیرازی- مؤلف) در سماء ظاهر داده اند. و همچنین در ارض هم نورین نیرین احمد و کاظم قدس اللَّه تربتهما». ⁽²⁾

و «شیخ احمد روحی» همعقیده با «میرزا آقاخان کرمانی»، و در مقام بیان عقیده با بیان و ازلیان می نویسد: «مثلًا در رتبه عقل ظهور خضر حقیقی و اسم سماوی و معلم اول الهی حضرت شیخ احمد احسائی و حضرت سید کاظم رشتی علیهما السلام بود که اصطلاحات علمیه و مطالب حکمیه این ظهور اعظم را به گوشها آشنا نمودند و ایشان به منزله نازل از بحر صادر بودند که مواد را استعداد حیات بخشودند ...» ⁽³⁾

بر این اساس، از نظر گاه بابیه شیخ و سید نه تنها به مقام بابیت نائل شده بودند، بلکه به عنوان مبشّران ظهور علی محمّد شیرازی مورد تجلیل و احترام بابیان و بهائیان هستند، در حالی که آنچه مسلم است شیخ احمد احسائی، در «رساله ملا محمد طاهر» ⁽⁴⁾و کتاب:

«شرح الزیارة» ⁽¹⁾و سید کاظم رشتی در «الرسائل» ⁽²⁾و «شرح القصیدة» ⁽³⁾صریحاً و جزماً عقیده خود را در خصوص قائمیت حضرت محمد بن الحسن عسکری علیه السلام اظهار و ابراز داشته اند.

برای نمونه به نوشته شیخ احمد احسائی در کتاب: «حیاة النفس» ذیل «باب چهارم در امامت» اشاره می کنیم:

«و واجب است بر هر مکلف که اعتقاد کند که قائم آل محمد، محمد بن الحسن عسکری علیه و علی آبائه الکرام السلام، حی موجود است اما نزد ما معاشر شیعه اثنا عشریه به جهت اجماع فرقه محقه بر وجود آن حضرت و اینکه ظاهر خواهد شد و پر خواهد کرد زمین را از عدل و قسط بعد از آنکه پر شده باشد از ظلم و جور و او فرزند ارجمند حضرت امام حسن عسکری علیه السلام غائب مفتقد منتظر مترقب است ....» ⁽⁴⁾

بهر حال این مسئله از بدیهّیات آثار شیخیه بوده است که اکابر علمای شیخیه در کربلا و تبریز و کرمان خاصه «حاج محمد کریم خان کرمانی» را واداشته تا پس از آگاهی از دعوی علی محمد شیرازی به عنوان مراجع شیخیان، به صورت بزرگترین معارض علی محمد شیرازی و بابیه دست به قلم گیرند. و زبان به اعتراض گشایند. ⁽⁵⁾

البته، عقاید بابیه یکباره و به صورت خلق السّاعه در دامن شیخیه نضج نگرفت.

علی محمد شیرازی در کودکی و نوجوانی، بنا به تصریح محمد نبیل زرندی در کتاب: «تلخیص تاریخ نبیل» ⁽¹⁾و میرزا ابوالفضل گلپایگانی در کتاب: «کشف الغطا» ⁽²⁾و اشراق خاوری در کتاب: «گنجینه حدود و احکام» ⁽³⁾و مقاله: «نفحات مشکبار» ⁽⁴⁾و رساله:

«ایام تسعه» ⁽⁵⁾و کتاب: «رحیق مختوم، ⁽⁶⁾و کتاب: «قاموس توقیع منیع» ⁽⁷⁾و عبدالحسین آواره در کتاب: «کواکب الدریه» ⁽⁸⁾و فاضل مازندرانی در کتاب: «اسرار الآثار خصوصی ⁽⁹⁾و کتاب ظهور الحق ⁽¹⁰⁾»، و احمد یزدانی در کتاب: «نظر اجمالی به دیانت بهائی ⁽¹¹⁾» و علی اکبر فروتن در کتاب «درس نهم اخلاق ⁽¹²⁾»، به سفارش و خواسته دائی خود در سن 6 تا 8 سالگی در مدرسه «قهوه اولیاء» شیراز، به مجلس درس شیخ عابد که از شاگردان شیخ احمد و شیخی مشرب بوده می رفته است. و مدت 5 سال به تحصیل قرائت و کتابت فارسی مشغول بوده است و سپس با توجه به تأثیراتی که «شیخ عابد» بر روح و فکر او بجای گذارده بود و علیرغم میل دائیش، در حالی که بیش از 20 سال از عمرش نگذشته بود، به کربلا رفت و به تصریح «فاضل مازندرانی»: «در محضر سید رشتی مسائل عرفانی و تفسیر و تأویل احادیث و آیات از طریق اثنی عشری و عرفانهای مربوط به شیخ

احسائی را بسیار شنیدند. و به فقه امامی از روش آنان ورود نمودند. و چنانچه از آثارشان مستفاد می گردد در مطالب و مآرب شیخ و سید بیش از همه امور دیگر وارد شدند و به آن مکتب نزدیک تر بودند». ⁽¹⁾

در همین ایام و در جائی که علی محمد شیرازی خود معترف است که: «ولقد طالعت سنا برق جعفر العلوی و شاهدت بواطن آیاتها ...» ⁽²⁾

(هر آینه کتاب سنا برق سید جعفر کشفی ⁽³⁾، را مطالعه نمودم و در عمق عباراتش نگریستم)، نسبت به آثار شیخ احمد و سید کاظم، با چه توجهی می نگریسته است.

چنین توجه و علاقه ای وافر، توأم با نهایت خضوع و احترام به سید کاظم رشتی را بخوبی می توان در آثار او جستجو کرد.

در پایان خطبه اول کتاب: «تفسیر سوره بقره» ⁽⁴⁾علی محمد شیرازی می نویسد:

«فسبحانک اللّهم انک لتعلم فی یوم الذی إذا أردت إنشاء ذلک الکتاب قد رأیت فی لیلتها بأنّ أرض المقدسة قد صارت ذرّة ذرّة و رفعت فی الهواء حتی جائت کلّها تلقاءبیتی ثم استقامت ثم جاء خبر فوت الجلیل العالم الخلیل «معلمی» رحمة اللَّه علیه من هنالک و قد أخبرت بعض الناس قبل الخبر بنومی فصلّی اللَّه علیه بجوده ...»

(در آن روزی که اراده کردم انشاءِ این کتاب را، شب آن در خواب دیدم، زمین مقدسه (کربلا) ذره ذره شده و در هوا بلند است و همه آنها آمده در برابر خانه ام ایستاده.

بعد خبر فوت دانشمند جلیل دوست و «معلم من»، (سید کاظم) رسید. پیش از رسیدن این خبر، خوابم را به برخی از مردم خبر دادم پس درود فرستد خدا بر او به جودش).

و در توقیعی که «فاضل مازندرانی در کتاب «اسرار الاثار» نقل کرده است، علی محمد شیرازی تصریح می کند: «و اما رأیت من آیات معلمی ...» ⁽¹⁾(و اما آنچه از آثار و کتابهای معلمم «سید کاظم» دیدم ...) تا آنجا که به نقل از کتاب: «ظهور الحق» علی محمد شیرازی پیش از دعوی با بیت، و پس از شنیدن خبر مرگ سید کاظم، به یکی از دوستانش نوشته است: «از قضیه عروج سید جلیل اعلی اللَّه مقامه که اشاره فرموده بودید، جمیع ارکان وجود قمیص حزن پوشانیده. اف علی عیش الدهر بعده. آه ثم آه من صعوده إلی الملأ الأعلی، لم یر الدهر فی أنفس الشیعة نفس مثله قط ...». ⁽²⁾

البته دیگر مآخذ غیربابی، مانند کتب شیخیه، به این مسئله که علی محمد شیرازی، تا زمان حیات سید کاظم، جزء شاگردان سید و از اصحاب شیخیه بوده است، شک و تردیدی روا نداشته اند و آنچه که مورد نقد و ایرادات «حاج محمد کریم خان کرمانی» در کتاب: «ازهاق الباطل» و رساله: «در رد باب مرتاب» .. می باشد، مربوط به جانشینی سید پس از فوت اوست و مرحوم «میرزا محمد تنکابنی» ضمن شرح خاطرات خود، تصریح می کند که: «در همان زمان که مؤلف کتاب در عتبات مشرف بودم و چند وقتی به درس حاجی سید کاظم تلمذ می نمودم. میر علی محمد هم به درس او می آمد و قلم و دواتی همراه داشت و هر چه سید کاظم می گفت از رطب و یا بس او در همان مجلس درس می نوشت ....» ⁽³⁾

در هر صورت علی محمد شیرازی، تا قبل از فوت سید کاظم، در کربلا بوده و تا «سیوطی» ⁽⁴⁾و «حاشیه ملا عبداللَّه» ⁽⁵⁾نیز بیشتر درس نخوانده که بنا به تصریح

«میرزا ابوالفضل گلپایگانی»، و نقل «شوقی افندی» در کتاب: «مطالع الانوار» ⁽¹⁾در آغاز ربیع الاول سال 1257 از کربلاء و نجف به شیراز برگشته است.

با توجه به اینکه وی در سال 1235 ه ق متولد شده است، هنگام بازگشت از کربلا، علی محمد شیرازی حدود 21 ساله بوده و از این رو یکی از اصحاب جوان و متعصب شیخیه، بشمار می رفته است. و با توجه به اینکه حمله «نجیب پاشا» به کربلا در سال 1258 ه. ق. و مرگ سید کاظم در سال 1259 ه ق، بوده است، معلوم می شود که:

1- علی محمد شیرازی در شرائطی از اوضاع کربلا بسر می برده و در درس سید شرکت می کرده است که کربلا محیطی پرآشوب و سید و مریدانش در نهایت اختلاف با علماء و اوج کشاکش با مردم شیعه عراق و ایران بوده اند.

2- سن علی محمد شیرازی در آن هنگام بیش از 21 سال نبوده (متولد 1235 ه. ق.) و این مقدار سن مقتضی حالتی عصبی، و در عین حال حساس و متعصب در برابر رد حملات شدید حوزه های دینی، به رویه سید و مریدانش بوده است.

با توجه به این مقدمات و دسترسی به شناخت کلی از علایق خاص علی محمد شیرازی به شیخیه، لازم است که به دو نکته اساسی توجه نمائیم:

اولًا: اگر چه بیشتر گروندگان اولیه علی محمد شیرازی از تلامذه سیدکاظم بودند و خود او هم د رکتاب: «بیان فارسی» ⁽²⁾به آن تصریح می کند، با این همه بیشتر معارضه کنندگان و مخالفان جدی او نیز، از تلامذه شیخ احمد و سیدکاظم به شمار می روند.

به استثنای حاج محمد کریم خان و شیخیه کرمان مرحوم «میرزا شفیع، ملا محمد

حمزه شریعتمدار کبیر مازندرانی، و ملاحسین گوهر، ملا مرتضی علم الهدی، و ملا محمد تقی مامقانی و ...» که هر یک از اجلّه تلامذه سیدکاظم بودند، با بابیه علی محمد شیرازی با شدت نیرو، و به قدرت لسان و قلم، مخالفت و مبارزه کردند و این می رساند که اگر چه رویه شیخ و سید نوید بخش ظهور چنین پدیده هائی بود، ولی به هیچ وجه من الوجوه نمی توان شیخ احمد یا سید کاظم را، به زعم بهائیان مؤید افکار علی محمد شیرازی در ادعای بابیت و قائمیت و بعدها نسخ شریعت مقدسه اسلام و ظهور دعوی جدید دانست. شیخ احمد احسائی، و سید کاظم رشتی در جمیع تألیفات و وصایا و آثارشان، به خاتمیت و انقطاع سلسله نبوت و رسالت به حضرت رسول محمد بن عبداللَّه صلی الله علیه و آله و عدم نسخ شریعت محمدی و تعالیم قرآن الی یوم القیامه، و قائمیت حضرت ابوالقاسم حجة بن الحسن عسکری، یازدهمین فرزند علی بن ابی طالب علیهما السلام و انتظار ظهور آن حضرت پس از آنکه زمین را جور و ستم فرا گرفته و عدل گستری و دادگری را روی زمین می گستراند و او نمی میرد تا آنگاه که بت پرستی را از جهان براندازد و بهرحال تمام آنچه را که شیعه امامیه از طریق حدیث در اصل امامت و غیبت و ظهور امام منظور داشته، معتقد و مسلم مؤمن و کتباً اعتراف کرده اند و از این لحاظ هیچ نکته مبهمی وجود ندارد که شیخیه به استثنای دعاوی علی محمد شیرازی، معترف به این اصول مسلم بوده و منکر آن را منکر ضروری دین خوانده و او از نظر شیخیه مرتد و مستوجب کیفر است.

ثانیاً: اگر چه ذکر مسئله سوابق تحصیلی و اکتسابات علی محمد شیرازی به منظور ارتباط شیخیه با دعوای بابیه عنوان گردید، معذالک دو نکته بس ظریف در این مسئله، در رابطه با عقاید بهائیان مورد توجه است، که دقت بر آن حائز اهمیت است.

نکته اول: مدارک مذکور در خصوص درس خواندگی، بخوبی نشان می دهد که اهم مراجع رسمی بهائیان به طی مدارج تحصیلی علی محمد شیرازی اذعان و تصریح کرده اند ومسلم از این لحاظ و به گفته مرحوم عبدالحسین آیتی در کتاب: «کشف الحیل» ⁽¹⁾:

«لاریب فیه و خود بهائیان هم تا این درجه اعتراف دارند.» ⁽¹⁾

با این همه علی محمد شیرازی در کتاب: «صحیفه عدلیه» ضمن وصف حالات و مقامات خود می نویسد: «در اعجمین نشو و نما نمود و در این آثار حقه نزد احدی تعلیم نگرفته بل «امی صرف» بوده ...» ⁽²⁾و «عباس افندی» در کتاب: «خطابات مبارکه» جزماً می نویسد: «جمیع مظاهر الهیه چنین بوده اند، حضرت ابراهیم و حضرت موسی و حضرت مسیح و حضرت محمد و حضرت باب و حضرت بهاءاللَّه در هیچ مدرسه ای داخل نشدند» ⁽³⁾و در کتاب: «مفاوضات» می نگارد: «در میان طائفه شیعیان عموماً مسلم است که حضرت ابداً در هیچ مدرسه ای تحصیل نفرموده اند. و نزد کسی اکتساب علوم نکرده اند و جمیع اهل شیرازگواهی می دهند. با وجود این به منتهای فضل بغتتاً در میان خلق ظاهر شده اند.» ⁽⁴⁾

فاضل مازندرانی که به چنین تناقضی صریح بین آثار علی محمد شیرازی خصوصاً وبهائیان عموماً توجه کرده است، سعی در تعبیر و تأویل جملات نموده و در شرح کلمه «امی» عذر بدتر از گناهی آورده، و اذعان می دارد: «چون تلمذ سید باب، به صغر سن در مکتب شیراز، نزد معلمی کامل، به وضع و مقدار در خورآن ایام «مسلم» در تاریخ و حضور چندی در محضر درس حاجی سید کاظم رشتی به کربلاء در ایام شباب نیز «مصرح» در «کلمات خودشان» است و آثار خطی به غایت زیبایشان در دسترس عموم می باشد؛ مرادشان از «امیت» این است که تحصیلات علمیه به ترتیب و تدرج، از مقدمات به درجات عالیه، به نوعی که معمول و متداول ایام بود، مانند شیخ احسائی و سید رشتی و علماء اصحابشان و غیرهم از علما ننمودند و این را «به تشبیه» و «تقریب» به حال جد امجد اعلای خود امیت گفتند». ⁽⁵⁾

نکته دوم: علی محمد شیرازی، نه تنها برای آموختن مقدمات کتابت و قرائت و بعدها اکتساب معارف دینی، آنهم غالباً به شیوه شیخیه، اشتغال داشته است بلکه برای کسب مواهب معنوی، به انجام «ریاضت» و ذکر و اوراد طریقه شیخیه روی آورده بود.

«شیخ احمد روحی» و «میرزا آقا خان کرمانی» در این خصوص تصریح کرده اند که علی محمد شیرازی در ایامی که هوای بوشهر بسیار گرم بوده و آب در کوزه می جوشیده است، از صبح تا شام بر بالای بام خانه می ایستاده و رو به آفتاب اوراد و اذکار می خوانده است. ⁽¹⁾و تاریخ «نبیل زرندی» به تصدیق همین موضوع، تصریح می کند که: «حضرت باب غالب اوقات در شهر بوشهر به تجارت مشغول بودند و با آنکه هوا در نهایت درجه حرارت بود هنگام روز بالای بام تشریف می بردند و به نماز مشغول بودند آفتاب در نهایت حرارت می تابید .... از هنگام فجر تا طلوع آفتاب و از ظهر تا عصر به عبادت می پرداختند.

حضرت باب در هنگام طلوع آفتاب به قرص شمس نظر می فرمودند و مانند عاشقی به معشوق خود به او توجه کرده با لسان قلب با نیر اعظم به رازونیاز می پرداختند ....

مردم نادان و غافل چنان می پنداشتند که آن حضرت آفتاب پرست هستند». ⁽²⁾

این مسئله نه تنها از نظر دو مأخذ بابی و بهائی مورد تأیید قرار گرفته بلکه مدارک موثق موجود غیربابی و بهائی در همان ایام، ریاضت کشی علی محمد شیرازی را متذکر شده اند.

مرحوم «رضا قلیخان هدایت» می نویسد: «روزها در آن آفتاب گرم که حدتی به شدت دارد سر برهنه ایستاده به دعوت عزائم عزیمت تسخیر شمس داشتی ...» ⁽³⁾و «اعتضاد السلطنه» می نویسند: «گویند وقتی برای تهذیب و تکمیل نفس در ابوشهر بر بامها بر می آمد و در برابر آفتاب با سر برهنه می ایستاد و اوراد مجعوله می خواند ...» ⁽⁴⁾

تا آنجا که به تأیید آواره بهائی در کتاب «کواکب الدریه»، «علی محمد شیرازی در بوشهر، به سبب همین گوشه گیری و بام نشینی و وردخواندن و ذکر گفتن به «سید ذکر» شهرت یافت. و از همان اوان به گردآوری و رونویسی مناجاتها و ادعیه اسلامی پرداخت و کم کم دعا نویس و مناجات پرداز شد ...» ⁽¹⁾

ولی بهائیان چون یافتند، تأیید بر عمل ریاضت کشی علی محمد شیرازی مخالف دعوی امیت، و من جانب اللهی است در بعضی از آثار خود چنین موضوعی را انکار کردند. چنانچه «میرزا جانی کاشانی» در کتاب: «نقطة الکاف» نوشت: «... اینکه مشهور شده که آن جناب متحمل ریاضات می شدند یا آن که خدمت پیری و مرشدی نموده باشد افترای صرف و کذب محض است». ⁽²⁾

چنین انکاری، ناشی از آن بود که با توجه به ملاحظه آثار و عقاید علی محمد شیرازی اصرار علی محمد شیرازی را در تداوم تسخیر شمس و ریاضت در هوای گرم بوشهر دلیل خبط دماغ و علیلی مغزش دانسته و به گفته مرحوم «میرزا رضا قلیخان هدایت» چنین معلوم گردید که: «تأثیر حرارت شمس رطوبت دماغش را به کلیه زائل و به بروز شمساتش نائل ساخت». ⁽³⁾

ب: دعوی بابیت

فاضل مازندرانی در کتاب: «اسرار الآثار» ذیل کلمه «بقر» به سوره بقره اشاره کرده و تصریح می کند که: «از مقام باب اعظم در اوائل اظهار مقامشان دو مجلد عربی در شرح تأویلی دو جزء از آن سوره صدور یافت. ⁽⁴⁾

آغاز کار نگارش تفسیر سوره بقره: «در شهر ذیقعده سال 1259 ه ق، مقارن رحلت سید رشتی و در روزی شد که شب دوشنبش رؤیای مرموز مدل بر فوت سید و تجلیل

مرکز علمیه اش در کربلا و انتقال آن به شیراز از مشرق انوار خود را مشاهده کردند و لاجرم شروع به افادات علمیه به عنوان تفسیر مذکور نمودند». ⁽¹⁾

با توجه به اینکه شش ماه پس از مرگ سید کاظم رشتی (در شب 5 جمادی الاول 1260 ه ق) علی محمد شیرازی دعوی خود را مبنی بر «بابیت» به ملا حسین بشرویه ئی، اظهار داشت، اقدام به انجام تفسیر سوره بقره که از اهم آثار مدعی بابیت بشمار می رود، فکر اظهار بابیت را بیش از یک سال قبل از اعلام به ملاحسین و درست در شرائطی که شاگردان سید کاظم هر یک به دنبال شناخت شیعه کامل و جانشینی سید کاظم، زمینه پدیدار شدن دعاوی جدیدی را تدارک می دیدند، مورد توجه علی محمد شیرازی قرار داشت.

البته به گفته «ادوارد براون» در مقدمه ای که بر کتاب «نقطة الکاف» نگاشته است:

«ادعای میرزا علی محمد شیرازی که وی باب و واسطه بین امام غایب و شیعیان است از نقطه نظر شیخیه چندان تازگی و غرابت نداشت» ⁽²⁾با این همه ملاحسین از علی محمد شیرازی درخواست دلیل می کند و علی محمد تفسیری بر سوره یوسف از زبان امام زمان حضرت حجة بن الحسن عسکری علیه السلام نگاشته و به ملاحسین ارائه می دهد.

آنچه در این تفسیر جلب توجه می کند، و در واقع مرتبط است با عقیده با بیان و بهائیان، اذعان به قائمیت حضرت حجة بن الحسن عسکری علیه السلام است. «اشراق خاوری» مبلغ و نویسنده بهائی در کتاب: «رحیق مختوم» به نقل از نسخه خطی تفسیر سوره یوسف، عبارات سرآغاز تفسیر را که مبین عقیده علی محمد شیرازی و از سوئی دیگر قبول تام ملاحسین بشرویه ئی است چنین ذکر می کند:

«اللَّه قد قدر ان یخرج ذلک الکتاب فی تفسیر أحسن القصص من عند محمد بن الحسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن أبی طالب علی عبده لیکون حجة اللَّه من عند الذکر علی العالمین بلیغاً ...»

همچنین علی محمد شیرازی در مواضع متعددی از کتاب: «تفسیر سوره یوسف»:

به قائمیت حضرت حجة بن الحسن عسکری علیه السلام، آشکارا اعتراف و اعتقاد خود را به وجود آن امام غائب ذکر کرده است. از آن جمله:

در سوره (58) گویند: «یا سیّد الأکبر ما أناشی ء إلّاو قد أقامتنی قدرتک علی الأمر، ما اتّکلتُ فی شی ءٍ إلّاعلیک و ما اعتصمت فی الأمر إلّاإلیک، و أنت الکافی بالحق و اللَّه الحقّ من ورائک المحیط، یا بقیة اللَّه قد أفدیت بکل لک و رضیت السبّ فی سبیلک و ما تمنّیت إلّاالقتل فی محبتک.

و در سوره (59) گوید: «یا أهل الأرض تاللَّه الحق إنّ هذا الکتاب قد ملأ الأرض و السّموات بالکلمة الأکبر للحجة القائم المنتظر بالحق الأکبر وأنّ اللَّه قد کان علی کلّ شی ء شهیدا.»

و در سوره (60) گوید: «یا عباداللَّه إسمعوا نداء الحجة من حول الباب انّ اللَّه ربّی قد أوحی إلی أناقد أنزلنا هذا الکتاب علی عبدک لیکون علی العالمین علی الحق بالحق نذیرا و بشیرا.»

و در سوره (66) گوید: «و ما هو إلّاعبدللحجة یدعو الناس لدین اللَّه الخالص».

و در سوره (76) گوید: «قل أنّ اللَّه فاطر السموات و الأرض من عند حجته القائم المنتظر و أنّه هو الحق و أنّی أنا عبد من عباده قد أسخر الملک لدولته فأسلموا أمر اللَّه.»

و در سوره (86) گوید: «ویقول المشرکون من أهل الکتاب ماکنت علی الأمر من عنده الامام حجة اللَّه الحق قد کفی باللَّه شهیدا بینی و بینکم و أنّ الحجة شاهد علیّ بالحق الأکبر».

و در سوره (98) گویند: «اقتلوا المشرکین و لا تذروا علی الأرض بالحق علی الحق من الکافرین دیّاراً، حتی ظهرت الأرض و من علیها لبقیّة اللَّه المنتظر واعلموا للَّه الحمد علی سبیل الباب محمودا.»

و در سوره (102) گوید: قاتلوا المشرکین کافّة کما یردون الذکر کافة و طیبوا الارض للحجة ...» ⁽¹⁾

و بر اساس همین دعوی است که فاضل مازندرانی آن را به «نداء به عنوان بابیّت

مرتفع نمود» ⁽¹⁾تعبیر می کند. زیرا به نوشته علی محمد شیرازی این تفسیر «من عند محمد بن الحسن ...» به سوی «عبده لیکون حجة اللَّه ..» است.

آثار اولیه علی محمد شیرازی، منطبق با مزاج شیخیه و مغایر با عقاید شیعه امامیه، مبنی بر دعوی بابیت بود، چنانچه در همان ایام در رساله: «صحیفه مخزونه» اعتراف می کند که: «ولقد اخرجها الحجة بقیة اللَّه صاحب الزمان علیه السلام إلی بابه الذکر». ⁽²⁾

و به نقل از فاضل مازندرانی در کتاب تفسیر سوره یوسف گفته بود:

«إعلموا یا أهل الأرض أن اللَّه قد جعل مع الباب (خود آن حضرت) بابین من قبل (شیخ و سید) لیعلّمکم أمره علی الحق بالحق من حوله علی الحق مشهودا و أنّ اللَّه قد قدر لکم فی الباب باباً (ملا حسین بشرویه) علی الإذن لیبلغکم إلی الباب بإذنه.» ⁽³⁾

ایضاً «اشراق خاوری» در کتاب: «محاضرات» ⁽⁴⁾و «علی محمد فرهوش» در کتاب:

«آئین باب» ⁽⁵⁾نیز قطعاتی از نوشته علی محمد باب را به نام «رساله بین الحرمین» ⁽⁶⁾که در پاسخ پرسشهای «میرزا محیط کرمانی» شیخی در همان آغاز سال دعوی بابیت (1260 ه. ق.) نوشته است. نقل کرده اند که همگی در تأیید اعتقادات شیعه امامیه نسبت به غیبت و ظهور حضرت حجة بن الحسن عسکری علیه السلام است. از آنجمله می توانیم این جملات علی محمد شیرازی را در کتب مذکور بخوانیم:

«وإنه لکتاب قد نزل من لدن بقیة اللَّه امام حق قدیم و أنّه لأمام حیّ عظیم إنّنی أنا عبد من بقیة اللَّه و أشهد بعد رسول اللَّه فی حکم الولایة و أشهد أنّ أسمائهم فی کتاب اللَّه علی و

الحسن و الحسین و علی و محمد و جعفر و موسی و علی و محمد و علی و الحسن و محمد لمسطور. یا أیّها الملأ أن اسمعوا حکم بقیة اللَّه من لدن عبده».

مضامین مذکور را به نحوی صریح تر از علی محمد شیرازی در نامه ای که به «محمد شاه قاجار» در اوائل سال 1264 ه ق، از زندان ماکو نوشت، و «شوقی افندی» آن را در پاورقی کتاب: «مطالع الانوار» ⁽¹⁾و «اشراق خاوری» در کتاب «رحیق مختوم» ⁽²⁾به آن تصریح کرده اند: چنین می خوانیم: «خدا را شاهد می گیرم به اینکه و حداینت او و نبوت او و ولایت خلفای رسول او ظاهر نمی شود مگر به مرآت چهارم. که پرتوی از سه مرآت قبلی است و خدا مرا از طینتی پاک آفریده و به این مقام رسانیده.» در این بیان علی محمد شیرازی، تعالیم شیخیه را در مورد مرآت چهارم یا رکن رابع بخوبی مشاهده می کنیم.

سپس ادامه می دهند: «بجان خودم سوگند اگر اطاعت فرمان حجة اللَّه که روح من و دیگر موجودات فدایش باد واجب نبود هر آینه ترا به این گفتار آگاه نمی ساختیم.»

و در همان زندان ماکو، رساله ای نگاشته است که «فاضل مازندرانی» در کتاب «ظهور الحق» ⁽³⁾به آن تصریح و از جمله نقل می کند که علی محمد شیرازی نوشته است:

«حیث اشار الحجة علیه السلام فی دعائه فی شهر رجب المرجّب: و بمقاماتک التی ...» ⁽⁴⁾

همچنین در پاسخ سؤالات یکی از پیروان خود، در زندان ماکو، به نقل از فاضل مازندرانی در کتاب: «ظهور الحق» می نویسد:

«وانّ ما کتب بانّ باب الإمام لابدّ ان یکون مرآته فهو حق لاریب فیه، کما انّ الامام هو مرآت اللَّه جلّ جلاله و انّ ما کتب ان السید رحمة اللَّه علیه ما ادعی حکم الذی انّ ادّعیت و لذا لم یظهر منه خوارق العادات فقد اشتبه الأمر علیک

وسمعت قوله فی کثیر من الاوقات. وایّاک و اسم العامریة إننّی أخاف علیها من فم المتکلم. اما سمعت قوله فی حق من یجتبی بعده بتلک الأشعار فی کثیر من الاوقات:

یا صغیر السنّ یارطب البدن یا قریب العهد من شرب اللّبن» ⁽¹⁾

با چنین تصریحی به بابیت سیّد کاظم رشتی و تمسک سید به شعر فوق از اشعار حلاج:

که علی محمد شیرازی آن را ملاک دعوی بابیت سید کاظم می داند و بواسطه تمثل به آن، بابیت خود را اراده کرده است. مع ذلک کتب بابیان، مراد سید کاظم را از ذکر اشعار مذکور، علی محمد شیرازی تلقی کرده اند که بنا به آنچه گذشت خلاف صریح، گفته علی محمد شیرازی است. خاصه آنکه حلاج این اشعار را خطاب به حضرت حجة بن الحسن عسکری علیه السلام در شرائطی از زمان اظهار داشته که حضرت بیش از 5 سال از عمرش نگذشته بود. در حالیکه علی محمد شیرازی در آن ایام 24 ساله بوده و این سن با تمثل به شعر حلاج چه نسبت و سازشی دارد که «میرزا جانی کاشانی» می نویسد: «در بعضی از اشعار به سن آن سید عالم (اشاره) نموده اند که یا صغیر السن ...» ⁽²⁾

بدین روال، و آنچه که مسلم است، علی محمد شیرازی از سال 1260 تا 1264 ه. ق، ادّعای بابیت امام زمان حضرت حجة بن الحسن عسکری علیه السلام را داشته است.

وی پس از اظهار دعوی بابیت به «ملاحسین بشرویه ئی» به زعم بهائیان ⁽³⁾و به تصریح «نبیل زرندی»: آهنگ سفر حج نمود، و به حروف حی که همگی از شاگردان سید کاظم رشتی و بابیت او را گردن نهاده بودند، دستور داد که در غیاب وی، در نقاط گوناگون پراکنده شوند و در همه جا بدون بردن نام و نشان بگویند که باب موعود با برهان متین

نکته قابل توجه این است که کتب تاریخ بهائیان ثبت کرده اند: علی محمد شیرازی در «مسجد الحرام» با «میرزا محیط کرمانی»، که او نیز از شیخیه و هوای دعوی را در سر می پرورانده، روبرو گشته و رساله «بین الحرمین» را در پاسخ پرسش های «میرزا محیط کرمانی» مبنی بر اثبات مقام بابیت خود و رفع شبهات میرزا محیط نگاشته است که با توجه به بررسی و مطالعه نسخه خطی مندرجات آن رساله و یا مندرج در کتاب «محاضرات» اشراق خاوری بهائی و «آئین باب» علی محمد فرهوش بابی، بخوبی معلوم می شود که صریحاً و به نحوی بسیار روشن و واضح، علی محمد شیرازی در این رساله که ویژگی فکری و دعاوی وی را در سفر حج! و یا هر جای دیگر در سال 1260- 1261 ه ق، نشان می دهد چیزی جز اثبات و مدح و اظهار ارادت به وجود حضرت قائم حجة بن الحسن عسکری علیه السلام، و دعوی بابیت خود چیز دیگری در بر نداشته است.

پس از سفر حج، در سال 1261 ه ق، علی محمد شیرازی وارد «بوشهر» و از آنجا ضمن نامه ای که به «ملاصادق خراسانی» که او نیز یکی مریدانش بشمار می رفت، خاطر نشان نمود که در اذان نماز جمعه، پس از ذکر شهادت ها، چنین بگوید: «اشهد أن علیا قبل نبیل باب بقیة اللَّه» ⁽¹⁾

«ملا صادق چنین کرد و بر اثر شورش و غوغائی که از این هرزه درائی و گستاخی برخاست او را گرفته تازیانه اش زدند و ریشش را سوزاندند و با قدوس ملا محمد علی بار فروشی و ملا علی اکبر اردستانی هر سه را مهار در بینی کرده و رویشان را سیاه نموده در کوچه گرداندند و سپس آنان را از شهر بیرون کردند. در سعدیه شیراز ایشان با سید باب که از حج برگشته بود ملاقات کردند. ملا صادق و قدوس از آنجا به قصد تبلیغ حاجی محمد کریم خان به کرمان رفتند» در «تاریخ نوجهانگیر میرزا» می نویسد: «از جناب علامی فهامی مجتهد العصر و الزمانی میرزا محمد جعفر تویسرکانی مسموع شد که در حین زیارت عتبات عالیات جمعی از مریدان او را دیدم که نقش نگین ایشان این بود که «لااله الا اللَّه علی محمد نائب اللَّه» ص 297 مراجعه شود به کتاب: «فتنه باب»، قسمت توضیحات آقای عبدالحسین نوائی ص 233».

ملّا صادق در اذان نماز جمعه شیراز، به چنین کاری مبادرت می ورزد و از این روی، به اعتراض و خشم مسلمانان دامن زد.

حکومت شیراز در آن ایام، با «نظام الدوله حسین خان آجودان باشی» بود.

ملا صادق، توسط حاکم شیراز دستگیر شد. تا هیاهوی اعتراض آمیز مردم شیراز فروکش کند. ولی ملا صادق در بازجوئی که از او بعمل آمد گناه عمل انجام شده را به گردن علی محمد شیرازی انداخت و خود از این مخمصه نجات یافت.

«نظام الدوله» علی محمد شیرازی را از بوشهر به شیراز احضار کرد.

پ) انکار بابیت

«نبیل زرندی» در ذکر وقایع حیات علی محمد شیرازی تأیید و تصریح کرده است که او پس از آنکه به دستور نظام الدوله، از بوشهر به شیراز آمد، در مجلسی با حضور «امام جمعه» و حاکم شیراز، مورد بازخواست و بازجوئی قرار گرفت.

در کتاب: «تلخیص تاریخ نبیل زرندی» ⁽¹⁾چنین عنوان شده است که در آغاز مجلس میان نظام الدوله و علی محمد شیرازی گفتگوی تندی رخ داد. ⁽²⁾

باب در جواب گفت: چون با من از در مطاوعت و متابعت بیرون شدی و جهان را مسخر کردم سلطنت دنیا را به تو خواهم داد. حسین خان گفت: من سلطنت نمی خواهم، همه آروزی من آن است که در رکاب تو شهید شوم و پادشاهی جاودان بدست آورم.

بالجمله چون حسین خان خاطر باب را از دهشت و انقلاب آسوده داشت، مجلس دیگر بیاراست و علمای بلد را جمع کرد. باب را گفت: حجت خویش را بر این مردم تمام باید کرد. آنگاه که علما طریق تو گیرند کار عامه سهل باشد.

پس میرزا علی محمد با دل قوی به مجلس علما در آمد و سید یحیی که از مریدان باب بود نیز حاضر گشت. چون آغاز سخن کردند، بی ترس و بیم، باب سربرداشت و گفت: چگونه شما از اطاعت من بیرون می روید و متابعت مرا فرض نمی شمارید؟ از آن پیغمبر که شریعت آن دارید، در میان شما جز قرآن معجزه ای باقی نمانده و اینک قرآن من فصیح تر از قرآن شما و نیکوتر از آن است و دین من ناسخ دین پیغمبر شماست. بی آنکه تیغ ها انگیخته گردد و خون شما، ریخته شود حفظ جان و مال خود را واجب شمارید و طریق خلاف و نفاق مسپارید.

چون سخن بدین جا رسید، علمای مجلس به همان قراری که با حسین خان گذاشته بودند، با او جوابی نگفتند. حسین خان گفت: خوب گفتی، بهتر آن است که مذهب خود را بنویسی تا هر کس خواهد بدان بنگرد و بگرود. پس قلم بگرفت و سطری چند بنوشت. علمای مجلس عبارت او را از قانون عربیت بیرون یافتند. حسین خان گفت: با این که هنوز لفظی چند را نتوانی تلفیق کرد، این چه ترهات است که خود را بر خاتم الانبیاء صلی الله علیه و آله فضیلت دهی و ترهات خود را بر کلمات خدای تعالی تفضیل نهی و حکم داد تا او را چوب زیاد زدند. زبان به توبه و انابه گشود فریاد برآورد و بر خود دشنامی چند داد و اظهار نادانی و پشیمانی کرد. آنگاه حکم داد تا صورت او را سیاه کردند و به مسجدی که شیخ ابوتراب به جماعت نماز می گذاشت بردند تا دست و پای او را بوسید. مراجعه شود به کتاب «فتنه باب» ص 15.

حسین خان: «به یکی از فراشّان امر کرد سیلی سختی به صورت حضرت باب بزنند. این سیلی به قدری شدید بودکه عمامه هیکل مبارک بر زمین افتاد. «شیخ ابوتراب امام جمعه شیراز» که در مجلس حاضر بود حسین خان را به این گونه رفتار سرزنش نمود و فرمان داد عمامه را بر سر باب گذاشتند.»

«امام جمعه شیراز»، پس از آنکه به میانجیگری برخاست و رفع عصبانیت ها نمود، از علی محمد شیرازی درباره ادعای بابیت پرسش کرد.

«نبیل زرندی» می نویسد: علی محمد شیرازی در پاسخ سؤال امام جمعه شیراز گفت: «من نه وکیل قائم موعود هستم و نه واسطه بین امام غائب و مردم هستم. امام جمعه گفت: کافی است». ⁽¹⁾و قرار گذارده شد، روز بعد، علی محمد شیرازی در «مسجد وکیل». و در حضور مردم شیراز، عقیده خود را در مورد دعوائی که به او نسبت می دهند،

علناً به اطلاع مردم برساند. ⁽¹⁾

«نبیل زرندی» تصریح می کند که: روز جمعه، علی محمد شیرازی بر فراز منبر رفت و چنین گفت:

«لعنت خدا بر کسی که مرا وکیل امام غائب بداند».

«لعنت خدا بر کسی که مرا باب امام بداند.»

«لعنت خدا بر کسی که بگوید من منکر وحدانیت خدا هستم.»

«لعنت خدا بر کسی که مرا منکر نبوت حضرت رسول بداند.»

«لعنت خدا بر کسی که مرا منکر انبیای الهی بداند.»

«لعنت خدا بر کسی که مرا منکر امامت امیرالمؤمنین و سایر ائمه بداند.» ⁽²⁾

علی محمد شیرازی در ابلاغیه ای (معروف به دعای «الف») که پس از جریان «مسجد وکیل» در سال 1261 ه ق، نگاشت و منتشر ساخت، و بعدها «فاضل مازندرانی» متن آن را در کتاب: «اسرار الآثار» ضمن تصریح به اینکه: «این ابلاغیه از آثار علی محمد شیرازی در مقابل اعتراض و افترای معاندین نشر داده اند». ⁽³⁾ثبت کرد که در تأیید مجدد «لعنت کردن» علی محمد شیرازی در قبال امر بابیت سندی است که در آن مناقشه نیست:

«بسم اللَّه الرّحمن الرحیم الحمد للَّه خلق السموات و الارض بأمره ... أللهم انّی أشهدک الان ... و بانک لتعلم أنک قد خلقت الکل بمشیّتک و هی أوّل کلمةٍ آمنت بک ... أللّهم ثبّت فؤادی فی حبّک فانی ما ادّعیت فی شأن إلّاطاعتک ولا أرجو أحدا سواک ... ولا اعتقد فی شأن إلّابما نزلت فی القرآن علی حبیبک محمد رسول اللَّه وخاتم النبیین من ولایة أئمة العدل وأتباعهم والاقتداء بآثار هم والبرائة من أعدائهم و الّذین یشکون فی فضلهم وانّک لتعلم یا الهی بانّ لأولیائک

فی کلّ شأن کانوا حفاظاً لدینهم و أوعیة لحکمهم عبادک الذین فرضت طاعتهم و محبّتهم ... وانّک قد تفضّلت علیّ ... من حقائق العلوم ما کان شأنک عند العطاء و الإجابة للمؤمنین بشأن الآیات و الدعوات ... بل انّ کل حقّ ینزل من عندک انّک تطلق علیه کلمة الوحی بما نزلت فی القرآن حیث قلت و قولک الحق و أوحینا موسی و من معه أجمعین و مثل ما أوحیت الی امّ موسی ثم إلی النحل ... و ما أنا ادّعیت کلمة الوحی ... و قالوا انّه أدّعی الولایة و اختیها قتلهم اللَّه بما افتروا ما ادّعیت ولا نطقت إلّاالعبودیة ... الذین یعتقدون فی الائمة دون العبودیة و ینسبون الی شیعتهم دون ذلک فجزائهم کان نار جهنم. انّ بعض الناس قد افتروا علی کلمة البابیة المنصوصة و ادّعوا الرؤیة لنفسی لعنهم اللَّه بما افتروا ماکان لبقیة اللَّه صاحب الزمان بعد الأبواب الأربعة باب منصوص و لانائب مخصوص و من ادّعی الرؤیة بدون بینة فرض علی الکلّ بان یکذّبوه و یقتلوه أللّهم انّی اشهدک بانّی ما ادّعیت رؤیة حجتک الحق ولا بابیة نفسه بنصّ من قبل وانّی لو نسبت إلی نفسی کلمة البابیة ماقصدت إلّاذکر کلمة الخیر، حیث قد قرئت فی حدیث أئمة العدل بانّ المؤمن لایوصف ... و أشهد أنّه قد اتبع وحیک وبلّغ رسالاتک وعرج بجسمه إلی السماء وجاهد فی سبیل محبتک حتی فاز بوجهک وأشهد أنّ حلاله إلی یوم القیامة، ولم ینسخ شریعته ولم یبدّل منهاجه، و من زاد حرفا أو نقص شیئاً من شریعته فیخرج فی الحین من طاعتک، و أنّ الوحی بمثل ما نزل علیه قد انقطع من بعده من عندک و إنّ کتابه مهیمن علی کلّ الکتب ... و حجتک الحیّ الّذی وجوده یبقی کلّ الخلق ویذکره بذکره کلّ الموجودات أن تحفظ غیبته و تقرب أیّامه .. قالوا بأنّه ادّعی الربوبیة و أعتقد بأنّ علیّاً عبدک و وصیّ نبیّک کان خالق الأشیاء و رازقهم، و أنکر معراج الجسمانی و حشر الجسد. إنی فسبحانک سبحانک إنّی بری ء من الذین یعتقدون بتلک الاحکام الباطله و إن ذکر کلمة اخری ارادما ذکر الصّادق حجتک فی دعائه حیث قال وقوله الحق و عرج روحه الی السماء و اشهد أنّ الیوم کان حجتک محمد بن الحسن صلواتک علیه و علی من اتّبعه .. و أشهد أنّ بعد الابواب اربعة لیس له باب قد ورد فی الحدیث. وأنّ له

فی أیام غیبته علماء مستحفظین .. و أشهد أنّ طاعتهم فرض ومودّتهم عدل و من أنکر أحداً منهم فقد کفر و کان من الخاسرین». ⁽¹⁾

عباس افندی در کتاب: «مقاله شخصی سیاح» کوشش کرده است، به نحوی اعترافات مذکور علی محمد شیرازی را در ابلاغیه الف، مبنی بر انکار بابیت، قلب کند. و در هاله ای از آن وارونه مطلب، توجیهی مغشوش القا کند.

در صفحه (3) کتاب مذکور می نویسد: «آغاز گفتار نمود و مقام بابیت اظهار و از کلمه بابیت مراد او چنان بود که من واسطه فیوضات از شخص بزرگواری هستم که هنوز در پس پرده غیبت است و دارنده کمالات بی حصر و حدّ به اراده او متحرکم و به حبل والایش متمسک و در نخستین کتابی که در تفسیر سوره یوسف مرقوم نموده در جمیع مواضع آن خطابهایی به آن شخص غائب که از او مستفید و مستفیض بوده نموده و استعداد در تمهید مبادی خویش جسته و تمنای فدای جان در سبیل محبتش نموده از جمله این عبارت است:

یا بقیة اللَّه قد فدیت بکلّی لک ورضیت السبّ فی سبیلک و ما تمنیت إلا القتل فی محبتک و کفی باللَّه العلیّ معتصماً قدیما.»

و در صفحه (7) از کتاب مذکور درباره انکار بابیت در مسجد وکیل شیراز می نویسد: «روزی او را در مسجد احضار و اصرار و اجبار بر انکار نمودند. بر سر منبر نوعی تکلم نمود که سبب سکونت و سکون حاضران و ثبوت و رسوخ تابعان گردید و همچه گمان بود که مدعی وساطت فیض از حضرت صاحب الزمان علیه السلام است. بعد معلوم و واضح شد که مقصودش بابیت مدینه دیگر است و وساطت فیوضات از شخصی دیگر که اوصاف و نعوتش در کتاب و صحائف خویش مضمر.»

بر این اساس، علی محمد شیرازی از مدینه دیگری که به عقیده عباس افندی و بهائیان میرزا حسینعلی بهاء، مدعی موعود و ظهور بعد از علی محمد شیرازی می باشد مقام بابیت داشته نه از حضرت حجة بن الحسن عسکری!

در حالی که تفصیل واضحات، و اظهر من الشمس است که علی محمد شیرازی در تفسیر سوره یوسف، تفسیر سوره بقره، تفسیر سوره کوثر، رساله بین الحرمین، و ابلاغیه الف، خطابش به امام قائم حضرت محمد بن الحسن عسکری علیه السلام یازدهمین فرزند علی بن أبی طالب علیه السلام است. و فاضل مازندرانی در کتاب: «اسرار الاثار» در مورد خصوصیت مشترک آثار اولیه علی محمد شیرازی صریحاً و کاملًا بر خلاف لفظ و قلم عباس افندی می نویسد: «بقیة اللَّه» از القاب امام دوازدهم اثنی عشریة قرار گرفت و در آثار اولیه نقطة البیان آمده مکرر ذکر یافت قوله: «إننّی أنا عبد من بقیة اللَّه الخ».

و در صحیفه بین الحرمین است قوله: «أن اسمعوا حکم بقیة اللَّه الخ» و در صحیفه مخزونه است قوله: «ولقد اخرجها بقیة اللَّه صاحب الزمان علیه السلام ای بابه الذکر». ⁽¹⁾

و در صفحه (70) کتاب مذکور، «فاضل مازندرانی»، پس از ذکر اقوال مختلفه باب در آثار اولیه، جزماً نتیجه می گیرد که: «مراد از بقیة اللَّه در آثار اولیه نقطة البیان همان مقام امامت و مهدویت موعوده منتظره سریه بود که در ایام بابیت او را موافقت و تأیید می نمود».

از این روی فاضل مازندرانی، مبلّغ مشهور بهائیان، بر خلاف عباس افندی، که با چنان تعبیرات وارونه، سعی در رفع تناقض دعوت و انکار بابیت کرده، «تقیه» را کلید چنین بن بستی در عقاید علی محمد شیرازی در نظر آورده و با تأیید و قبول اینکه آثار اولیه باب تماماً در مورد دعوی بابیت از جانب حضرت محمد بن الحسن عسکری است، پس از ذکر متن «ابلاغیه الف» می نویسد: «در این ابلاغیه که در سال دوم اظهار امر و بحبوحه تقیه و ایام اکتفا به اظهار مقام علم، محض فرو نشاندن مقاومت و معاندت ملاها صادر فرمودند». ⁽²⁾

چنین تعبیری از اظهار و انکار بابیت، نه تنها خلاف نظریه عباس افندی است، بلکه تمسک به تقیه را در غیر محل آن و بر خلاف نصوص کتاب «ایقان» حسینعلی میرزا مبنی بر «استقامت در امر» به کار برده است.

حسینعلی میرزا در اثبات حقانیت دعاوی علی محمد شیرازی، به دلیل استقامت اشاره کرده و می نویسد: «و دلیل و برهان دیگر که چون شمس بین دلائل مشرق است استقامت آن جمال ازلی است بر امر الهی که با اینکه در سن شباب بودند و امری که مخالف کل اهل ارض از وضیع و شریف و غنی و فقیر و عزیز و ذلیل و سلطان و رعیت بود با وجود این، قیام بر آن امر فرمود چنانچه کل استماع نمودند و از هیچکس و هیچ نفس خوف ننمودند و اعتنا نفرمودند ...» ⁽¹⁾

و در خصوص «تقیه»، به اجمال به ذکر این بیان علی محمد شیرازی، اکتفا می کنیم که: «واحذر من التقیة و راقب فی التقیة الاتری لنفسک خوفاً ولو کنت فی تلک الارض ...» ⁽²⁾

بهر حال آنچه که مسلم است، دعوی بابیت علی محمد شیرازی، و سپس انکار دعوی است. با این همه وی در برخورد با جامعه مسلمانان، به انکار بابیت و هر نوع ادعائی و جهت حفظ مریدان خود به ترویج دعوی بابیت مبادرت ورزید. ⁽³⁾و از این جهت، آثار و شیوه های رفتاری او، باب هر نوع سوء ظنی را در تحلیل نهائی شخصیت و آثار وی گشود.

با چنین زمینه ای و در حالی که زیر نظر حاکم فارس مورد مراقبت قرار داشت بنا به تأیید «آواره» در کتاب: «کواکب الدریه» و عباس افندی در کتاب مقاله شخصی سیاح، به درخواست سید یحیی دارابی تفسیر بر سوره کوثر نگاشت، که چنانچه متذکر شدیم از یک سوی به اثبات امامت و حیات و غیبت و طول عمر حضرت حجة بن الحسن عسکری علیه السلام پرداخته و از سوی دیگر به نیابت و بابیت غیر منصوصه خود، قلم فرسائی ها نموده است. تا اینکه بنا به تصریح آواره به نقل از نامه ای که علی محمد شیرازی به میرزا آقاسی نگاشته است: «در نیمه دوم سال 1262 ه ق ترسان و گریزان عازم اصفهان گردید و بین راه نامه ای به معتمد الدوله منوچهر خان گرجی ⁽⁴⁾حاکم اصفهان نگاشت و از او

خواست تا برایش منزلی مهیا کند». ⁽¹⁾

ولی به گفته مرحوم میرزا قلیخان هدایت در کتاب: «روضة الصفا» و مرحوم اعتضاد السلطنه در کتاب فتنه باب: «معتمد الدوله منوچهر خان گرجی که در آن وقت حکومت اصفهان داشت، گمان کرد که شاید میرزا علی محمد یکی از بزرگان دین باشد ... خواست او را ببیند. چند نفر سوار فرستاد که اگر توانند او را از بند رها کنند و پنهانی به اصفهان رسانند. وقتی سوارهای معتمد الدوله به فارس رسیدند که در آن بلاد ناخوشی و با، شدت داشت و مردم آشفته خاطر بودند بی زحمت باب را برداشتند و به اصفهان آوردند». ⁽²⁾

معتمد الدوله به گفته میرزا جانی کاشانی در کتاب: «نقطة الکاف»: «به مقتضای حکمت به امام جمعه اصفهان پیغام نمود، که مدعی باب امام علیه السلام تشریف آورده، آدم بفرست به خدمت ایشان و وعده بخواهید تا به منزل شما تشریف فرما شوند. سرکار امام نیز چنان نمود». ⁽³⁾

معتمد الدوله به تأیید شوقی افندی در کتاب: «قرن بدیع» ارمنی نژاد و نامسلمان بود ⁽⁴⁾و به گفته عباس افندی از علی محمد شیرازی سؤال از نبوت خاصه نمود ⁽⁵⁾و علی محمد «جوابی در اثبات نبوت خاصه در همان مجلس مرقوم شد» که به تصریح شوقی افندی پس از نگارش آن تحت تأثیر واقع شده به دیانت اسلام گرویده. ⁽⁶⁾و به روایت نبیل زرندی: به صدای بلند اعتراف نمود که تا آن زمان به دین اسلام ایمان قلبی نداشته است». ⁽⁷⁾

عباس افندی می نویسد: «معتمد امر فرمود که جمیع علماء جمع شوند و در یک محضر با او مناظره نمایند و سؤال و جواب عیناً بدون تحریف به وساطت کاتب مخصوص خویش ثبت شود تا به طهران ارسال شود و آن چه امر و اراده پادشاهی بر آن قرار گیرد مجری شود». ⁽¹⁾

ولی مؤلفان بابی و بهائی چنین وانمود کرده اند که: «علما این قضیه را وهن شریعت شمرده نپذیرفتند ...». ⁽²⁾و به گفته آواره: «عدم پذیرفتن علماء بدین خاطر بود که: در صورت غلبه جامعه دیانت را از مجاب ساختن جوانی عامی فخری نیست و در صورت مجاب شدن وهنی بزرگ روی خواهد داد. ⁽³⁾»

با این همه در مجلس معتمد الدوله، امام جمعه و آقا محمد مهدی فرزند مرحوم حاجی ابراهیم کلباسی و میرزا حسن فرزند مرحوم ملا علی نوری شرکت کردند.

معتمد الدوله می خواست با تشکیل مجلسی و با شرکت اکثر علمای متشخص اصفهان، گفتگوئی را میان علی محمد شیرازی و علمای اعلام به راه اندازد و از این طریق موقعیت علی محمد شیرازی را به نحوی تثبیت و در صورت امکان فضل و کمال علی محمد را به مهر علمای اصفهان ممهور ساخته و به تصریح عباس افندی: «به طهران ارسال شود.» ولی با عدم شرکت جماعت علما این کار میسر نشد و فتنه ای را که می رفت به دست علی محمد شیرازی و قدرت سیاسی و نظامی معتمد الدوله که مسلم حسن نظر خاص وی به علی محمد شیرازی و ظن نظر او به اسلام و علمای اصفهان معلوم همگان شده بود و به گفته مرحوم اعتضاد السلطنه «معتمد الدوله با او متحد بود، تخریب حال او نمی نمود.» ⁽⁴⁾برپا نگردید و به این دید اگر جمله عباس افندی را از نظر بگذرانیم البته بیان صحیحی خواهد بود که: «علما این قضیه را وهن شریعت شمرده نپذیرفتند.» ⁽⁵⁾

با وجود این شرکت سه مجتهد و حکیم مذکور، حداقل مجالی بود برای دستیابی به

موقعیتی کم. ولی سرآغاز دستیابی به موقعیت های بیشتر.

میرزا جانی کاشانی می نویسد: «آقا محمد مهدی بن مرحوم حاجی کلباسی و میرزا حسن بن مرحوم ملا علی نوری حضور داشتند. هر یک مسئله ای سؤال نمودند در علم توحید و حکمت ... جواب شافی و کافی دادند. ⁽¹⁾در حالی که عباس افندی تصریح نمی کند که علی محمد شیرازی در برابر پاسخ های دو حکیم مذکور، جواب شافی و کافی داده اند. آنچه که ایشان در کتاب مقاله شخصی سیاح آورده اند این است که: «مجلس به سؤال بعضی مسائل از فن اصول و توضیح و تشریح اقوال ملاصدرا منتهی شد و چون نتیجه ای از این مجلس به جهة حاکم حاصل نشد ... ⁽²⁾» بر این اساس اگر جواب سؤالات کافی و شافی بود، مجلس بی نتیجه نمی ماند.

اتفاقاً آواره تصریح کرده است که مناظره آقا محمد مهدی کلباسی و آقا میرزا حسن نوری من غیر رسم بود. ⁽³⁾و آنچه که در این مذاکره من غیر رسم مطرح شده است به نقل از «اعتضاد السلطنه» وقایع نگار ایام ناصری، چنین بوده است:

«باب به مجلس در آمده اول مرتبه آقا محمد مهدی آغاز سخن کرد و باب را گفت که؛ آن مردم که طریق شریعت سپرند، بیرون از دو فرقه نباشند، یا مسائل شرعیه خویش را از اخبار و احادیث استخراج و استنباط فرمایند و اگر نه، مقلد مجتهدی باشند.»

باب در جواب گفت: «که من تقلید کسی نکرده ام و نیز هر کس باظنّ خویش عمل کند حرام دانم.»

«آقا محمد مهدی گفت: امروز باب علم مسدود است و حجت خدای غائب باشد.

بی آنکه امام وقت حاضر شود و مسائل حقه را از زبان وی بشنوی چگونه به مطلبی به گروی و به راستی عمل نمائی؟ با من بگوی این علم از کجا اندوختی و این یقین از که آموختی؟»

«باب در جواب گفت: «تو متعلم و کودک ابجد خوانی. مرا مقام ذکر و فؤاد است.

ترا نرسد که با من محاجه نمائی.»

«چون مناقشه ایشان به این جا رسید، آقا محمد مهدی خاموش شد و میرزا حسن که در فنون حکمت خاصه در مؤلفات ملا صدرا مسلط بود به سخن درآمده به وی گفت:

«بدین سخن که گفتی تأمل کن. ما در اصطلاح خویش از برای ذکر و فؤاد مقامی نهاده ایم که هر کس بدانجا رسد به تمام اشیاء همراه باشد و هیچ شیئی از وی غائب نماند و هیچ نباشد که نداند. آیا تو نیز مقام ذکر و فؤاد را چنین شناخته ای و احاطت وجود شما بر اشیاء چنین است؟ میرزا علی محمد بی لغزش خاطر و لکنت زبان گفت: چنین است، می خواهی بپرس.»

«میرزا حسن گفت: از معجزات انبیا و ائمه هدی یکی طی الارض است. بگوی تا بدانیم که زمین چگونه در نوردد. مثلًا حضرت جواد علیه السلام قدم از مدینه برداشت و در طوس گذاشت. مسافتی که از طوس تا مدینه بود به کجا شد؟ آیا زمین میان این دو شهر فرو رفت یا مدینه به طوس متصل گردید؟ چون امام علیه السلام به طوس رفت دیگر باره زمین بر آمد و این نتواند بود. چه بسیار شهرها از مدینه تا طوس باشد، پس همه باید خسف شود و جانداران همه تباه شوند و اگر گوئی زمینها با هم متراکم شدند و تداخل کردند این نیز ممکن نخواهد شد. چه بسیار شهرها باید محو شود و مدینه به طوس منتقل شود و حال آنکه هیچ قطعه ای از زمین دگرگون نشده و از جای خود جنبش نکرد

و اگر گوئی: امام طیران نموده و از مدینه تا طوس با جسم بشری رفت. این نیز با براهین محکم راست نیاید و همچنان بگوی که چگونه امیر المؤمنین علی علیه السلام در یک شب و یک حین در چهل خانه مهمان شد؟ اگر گوئی علی نبود و صورتی نمود نپذیرم. زیرا که خدای و رسول دروغ نگویند. علی علیه السلام شعبده نکند. و اگر به راستی او بود چگونه بود؟ و همچنان در خبر است که آسمانها در زمان سلطان جابر به سرعت سایر باشد و در روزگار ائمه هدی بطی ء سیر دارد. اول آنکه از برای آسمان دو سیر چگونه تواند بود؟ دیگر آنکه سلاطین بنی امیه و بنی عباس با ائمه معاصر بودند. پس باید آسمان را بطی ء سیر و سرعت سیر در یک زمان باشد. این سر را نیز مکشوف دار.

باب در جواب گفت: اگر خواهی این مشکلات را شفاهاً بگویم و اگر نه بنویسم.

میرزا حسن گفت: مختار هستید. باب قلم و کاغذ برداشت به نوشتن مشغول شد. در آن هنگام شام حاضر کردند. او سطری چند بنگاشت، میرزا حسن برداشته و نگاه کرد و گفت: گویا خطبه ای عنوان کرده ای و حمدی و وردی آورده ای و مناجات به درگاه قاضی الحاجات نموده ای و به مطلب، خود را هیچ آشنا نکرده ای. سخن در اینجا ناتمام مانده هر یک از دایره جمع به جایی رفتند.» ⁽¹⁾

انجام چنین مذاکره و مهمانی را هم از زبان عباس افندی خواندیم و دانستیم که:

«نتیجه ای از این مجلس به جهة حاکم حاصل نشد. حکم شدید و فتوای قوی علمای اعلام را مجری نگشت». ⁽²⁾

در همین ایام ملا محمد هراتی که از مریدان باب بود، رساله فروغ عدلیه علی محمد شیرازی را از عربی به فارسی ترجمه می کرد و این به اجازه علی محمد شیرازی بود. ولی کار خود را به انجام نرسانیده خوف شدید بر او مستولی گشت و از علی محمد شیرازی کناره گرفت، زیرا احساس کرد که علی محمد شیرازی کاملًا بر خلاف اسلام طی طریق می کند. تلخیص تاریخ نبیل زرندی، ص 192.

علمای اصفهان، از حمایت روزافزون معتمدالدوله و اعمال ونیات وی که می خواست به وسیله علی محمد شیرازی یک سری اقدامات ضد شیعی و ضد علمای اصفهان به راه اندازد. و در این راه علی محمد شیرازی از هر نوع همکاری دریغ نداشت، نامه ای به حاجی میرزا آقاسی صدراعظم وقت نگاشته خواستار رفع توطئه ای شدند که زیر پوشش اسلام، گاهی بابیت، زمانی توبه و انکار دعوی بابیت در حال نضج گرفتن بود.

حاجی میرزا آقاسی با توجه به کسب اطلاعات مربوط به مریدان علی محمد شیرازی در دیگر مناطق و عقایدی که از جانب آنان منتشر شده و بررسی آثار علی محمد شیرازی در 11 محرم 1262 ه ق نامه ای در پاسخ اعتراض علمای اصفهان نگاشت و در آن چنین خاطر نشان ساخت:

«خدمت علمای اعلام و فضلای ذوی العزّ و الإحترام مصدع می شود که در باب شخص شیرازی که خود را باب و نایب امام نامیده نوشته بودند که چون ضالّ مضلّ

است، بر حسب مقتضیات دین و دولت لازم است مورد سیاست اعلیحضرت قدر قدرت قضا شوکت شاهنشاه اسلام پناه روح العالمین فداه شود تا آینده را عبرتی باشد. آن دیوانه جاهل جاعل دعوی نیابت نکرده بلکه دعوت نبوت کرده زیرا که از روی کمال نادانی و سخافت رأی، در مقابل با آنکه آیه شریفه: فَأْتُوا بِسُورَةٍ مِنْ مِثْلِهِ دلالت دارد که مقابله یک سوره اقصر محال است. کتابی از مزخرفات جمع کرده و قرآن نامیده و حال آنکه لَئِنِ اجْتَمَعَتِ الْإِنسُ وَالْجِنُّ عَلَی أَنْ یَأْتُوا بِمِثْلِ هَذَا الْقُرْآنِ لَایَأْتُونَ بِمِثْلِهِ وَلَوْ کَانَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ ظَهِیراً ⁽¹⁾

چه رسد به قرآن آن نادان که بجای کهیعص مثلًا کاف، ها، جیم، دال، نوشته و بدین نمط، مزخرفات و اباطیل ترتیب داده، بلی حقیقت احوال او را من بهتر می دانم که چون اکثر این «طایفه شیخی» را مداومت به چرس و بنگ است، جمیع گفته ها و کرده های او از روی نشأه حشیش است که آن بد کیش به این خیالات باطل افتاده و من فکری که برای سیاست او کرده ام این است که او را به ماکو فرستم که در قلعه ماکو حبس مؤبّد باشد. اما کسانی که به او گرویده اند و متابعت کرده اند مقصرند، شما چند نفر از تابعین او را پیدا کرده به من نشان بدهید تا آنها مورد تنبیه و سیاست شوند. باقی ایام فضل و افاضت مستدام باد.» ⁽²⁾

معتمد الدوله، علی محمد شیرازی را: «با جمعی سواران خاص خویش از اصفهان به خارج فرستاد و چون به مورچه خوار رسیدند به پنهان امر رجوع به اصفهان فرمود و در خلوت سرپوشیده خویش مأمن و مأوی داد و جز خواص تابعان و معتمدان معتمد نفسی از باب مطلع نبودند.» ⁽³⁾

پس از چند ماه، معتمد الدوله درگذشت و گرگین خان برادرزاده وی حاکم اصفهان شد و جریان عدم اجرای دستور مرکز بوسیله معتمد الدوله را به اطلاع میرزا آقاسی رسانده حاضر نشد علی محمد شیرازی را در اصفهان نگه دارد.

از این رو گرگین خان علی محمد شیرازی را به دست مأمورین دولتی داد و باب در معیت سربازان شاهسون به ریاست بابابیک بیات ماکوئی از راه کاشان به طرف تهران گسیل شد. در کاشان حاجی میرزا جانی مؤلف کتاب معروف «نقطة الکاف» (به زعم ادوارد براون!) با دادن صد تومان رشوه باب را شب به خانه مهمان کرد. فردا صبح دوباره به راه افتادند تا نزدیک قصبه کُلَین آمدند. از آنجا سید اجازه ورود به طهران خواست ولی محمد شاه به دستور حاجی اجازه نداد و به باب نامه ای نوشت که مختصراً این است:

«چون موکب همایون در جناح حرکت از طهران است و ملاقات بطور شایسته ممکن نه، شما به ماکو رفته چندی در آنجا توقف و استراحت کنید و به دعاگوئی دولت قاهره مشغول شوید و مقرر داشتیم که در هر حال مراعات و توقیر نمایند و چون از سفر برگردیم شما را مخصوص خواهیم خواست.»

محمد بیک چا پارچی که مأمور بردن باب به ماکو بود دستور داشت که او را از خارج شهرها به ماکو برساند. او هم به همین جهت نگذاشت که باب از داخل قزوین و زنجان عبور کند. بالاخره باب را به ماکو رساند و در همین ماکو یا به قول سید باب «ارض باسط» است که بیان فارسی و عربی نوشته شده. از شعبان 1263 تا جمادی الاولی 1264 باب درماکو بود. ولی چون مریدان او کتباً یا شخصاً با او مراوده داشتند، وی را به قلعه «چهریق» که باب آن را به تطبیق عددی ابجدی «جبل شدید» نامیده بردند. از این تاریخ تا هنگام قتل شعبان 1266 وی در چهریق محبوس بود. (مگر حین محاکمه در تبریز) و تنها کسی که همیشه با او بود آقا سید حسین یزدی کاتب بود. ⁽¹⁾

فصل سوم: قائمیت زمینه من یظهره اللّهی

الف) شناخت قائم

در جوامع حدیث شیعه و معارف منقول و معقول تشیع، عقیده به ختم امامت، با یازدهمین فرزند علی بن ابی طالب علیه السلام یکی از اصول مسلم و از ضروریات ایمان به امامت اصل پنجم از اصول دیانت است.

ثقة الاسلام کلینی در کتاب: «الاصول من الکافی» شیخ صدوق در کتاب: «إکمال الدین، علل الشرایع، معانی الأخبار، خصال، أمالی، عیون اخبار الرضا»، شیخ ابوجعفر محمد بن الحسن طوسی، در کتابهای: «الغیبة، مختصر مصباح و مصباح المتهّجد، أمالی»، سید بن طاووس، در کتابهای: «اقبال، طرائف، فرج المهموم فی معرفة الحلال و الحرام من النجوم، ربیع الألباب، مصباح الزائر، کشف الیقین»، شیخ طبرسی در کتابهای:

«احتجاج، مجمع البیان، اعلام الوری»، محمد بن ابراهیم نعمانی در کتاب: «الغیبة»، شیخ مفید در کتاب: «اختصاص» و «الإرشاد»، بهاء الدین اربلی موصلی در کتاب: «کشف الغمة». شهید اول در کتاب: «دروس»، شلمغانی در کتاب: «الغیبة» ابن قولویه در کتاب:

«کامل الزیارة»، محمد بن حسن صفار در کتاب: «بصائر الدرجات» قطب الدین راوندی در کتاب: «خرایج» سید علی بن عبدالحمید در کتاب: «الأنوار المضیئة» از طریق ذکر احادیث و شرح و بررسی آنها صریح و روشن، آشکار می سازند که در عقیده مذهب شیعه امامیه، امام دوازدهم: نامش: محمد علیه السلام، کنیه اش: ابوالقاسم و مادرش: نرجس

خاتون، پدرش امام حسن عسکری (8 ربیع الثانی 232- 8 ربیع الاول 260 ه ق) متولد (15 شعبان سال 255 ه ق) نوه امام هادی (15 ذی حجه 212- 3 رجب 254 ه ق) سومین فرزند امام محمد تقی الجواد (10 رجب 195- آخر ذی القعده 220 ه ق) چهارمین فرزند امام علی بن موسی الرضا (11 ذی القعده 148- آخر صفر 203 ه ق) پنجمین فرزند امام موسی الکاظم (7 صفر 128- 25 رجب 183 ه ق) ششمین فرزند امام جعفر صادق (17 ربیع الاول 83- 25 شوال 148 ه ق) هفتمین فرزند امام محمد باقر (1 رجب 57- 7 ذیحجه 114 ه. ق) هشتمین فرزند امام علی بن حسین زین العابدین (5 شعبان 38- 12 محرم 95 ه. ق) نهمین فرزند امام حسین (3 شعبان 104 محرم 61 ه ق) یازدهمین فرزند علی بن ابی طالب صلی الله علیه و آله (13 رجب، 30 سال بعد از عام الفیل- 21 رمضان 40 ه ق) که تا سال 331 ه ق در غیبت صغری بسر می برده و در این ایام توسط عثمان بن سعید عمروی ابو جعفر محمد بن عثمان- ابوالقاسم حسین بن روح نوبختی- ابوالحسن علی بن محمد سمری. نواب منصوص و خاص وی با شیعیان در ارتباط بوده تا اینکه غیبت کبری وی از سال 331 ه ق آغاز گردید و او همچنان پس از غیبت کبری زنده و شیعیان در انتظار ظهور وی بوده تا مجری عدل الهی در زمین گردد.

این است شناخت و معرفت شخصی «قائم آل محمد علیه السلام: «مهدی»، «مهدی موعود»، «صاحب الزمان»، «صاحب الامر»، «خلف الصالح»، «حجت»، «حجة اللَّه»، «امام غائب»، «امام منتظر»، «امام اثنی عشر»، «حضرت حجة بن الحسن العسکری علیه السلام»، در معارف معقول و منقول تشیع و لا غیر. ⁽¹⁾

چنین شناختی از امام دوازدهم، که مسلم روایات و مراجع اصلی عقیده شیعی است در مواضع متعدد در مورد تأیید و تصدیق علی محمد شیرازی و بعدها دیگر مدعیان ازلیت و بهائیت قرار گرفته است.

مدارکی که چنین اعترافی را بیان می دارد ذیلًا به استحضار می رساند:

1- علی محمد شیرازی در کتاب: صحیفه عدلیه ⁽¹⁾می نویسد: «ثالث معرفت ابواب است و در این مقام فرض است بر مکلف، اقرار به وصایت امیرالمؤمنین علیه السلام نماید ...

رابع معرفت امامت است و در این مقام بر کل موجودات فرض است معرفت دوازده نفس مقدس که قائم مقام ولایت مطلقه بوده باشند .. الحسن بن علی و الحسین بن علی و علی بن الحسین و محمد بن علی و جعفر بن محمد و موسی بن جعفر و علی بن موسی و محمد بن علی و علی بن محمد و الحسن بن علی و الحجة القائم محمد بن الحسن صاحب الزمان و الفاطمة الصدیقة صلوات اللَّه علیهم اجمعین. و این شموس عظمت و نجوم عزت در هر شأن قائم مقام رسول اللَّه صلی الله علیه و آله بوده اند.»

در صفحه 38 کتاب مذکور، تصریح مجدد می کند که: «دعائی که در باب خامس ذکر می شود، جامع جمیع مراتب اعتقاد است که عبد بعد از قرائت آن عمل به اصول دین خود نموده کافی است این دعا کل را در مقام اعتقاد.»

در باب خامس، علی محمد شیرازی متن دعای مذکور را که به گفته ایشان جامع جمیع مراتب اعتقاد است چنین می نگارد:

«وأشهد الأوصیاء محمد صلی الله علیه و آله بعده علیّ ثمّ بعد العلیّ الحسن ثم بعد الحسن الحسین ثم بعدالحسین علی ثم بعد علیّ محمد ثم بعد محمد جعفر ثم بعد جعفر موسی ثم بعد موسی علی ثم بعد علی محمد ثم بعد محمد علی ثم بعد علی الحسن ثم بعد الحسن صاحب العصر حجتک وبقیّتک ... وأشهد أن قائمهم صلواتک علیه حجّتک امامی الحق.»

2- در کتاب: «تفسیر سوره یوسف» ⁽²⁾و نقل آن در کتاب «رحیق مختوم» ⁽³⁾تألیف اشراق خاوری، علی محمد شیرازی صریحاً ادعا کرده است که تفسیر مذکور را از ناحیه حضرت قائم علیه السلام آورده است!:

«اللَّه قد قدر أن یخرج ذلک الکتاب فی تفسیر أحسن القصص من عند محمد بن حسن بن علی بن محمد بن علی بن موسی بن جعفر بن محمد بن علی بن حسین بن علی بن ابی طالب علی عبده لیکون حجة اللَّه من عند الذکر علی العالمین بلیغاً».

3- در کتاب: «دلائل سبعه» علی محمد شیرازی دعای افتتاح را از حضرت قائم علیه السلام با سر آغازی چنین نقل می کند: و از آن جمله است کلام خود آن حضرت در دعای شبهای ماه مبارک رمضان:

«الّلهُمَ اجْعله الدّاعِیَ إلی کِتابِکَ وَالقائِمَ بِدِیِنِکَ».

4- در کتاب تفسیر سوره بقره علی محمد شیرازی به نقل از کتاب اسرار الآثار ⁽¹⁾فاضل مازندرانی چنین تصریح می کند:

«ولقد قال الحسن أبوالحجة فی تفسیره لهذه الایة ...»

وایضاً در تفسیر مذکور، ذیل آیه وَللَّهِ الْمَشْرِقُ وَالْمَغْرِبُ ⁽²⁾

می نویسد:

«والمغرب القائم محمد بن الحسن صاحب العصر» و ذیل آیه: أُوْلَئِکَ عَلَی هُدیً مِنْ رَبِّهِمْ می نگارد: «والایمان بما انزل اللَّه فی ولایة علی و الحسن و الحسین ... و علی و الحسن و محمد الغائب المنتظر».

5- در کتاب: «تفسیر سوره کوثر» ⁽³⁾که آن را به درخواست «یحیی دارابی» نوشته است، علی محمد شیرازی می نویسد:

«فلاشکّ فی وجود امام القائم الغالب المستور ... و أنّ المنکرین من المسلمین ساقطون أقوالهم عن درجة الإعتبار، وأمّا المسلمون الموصول من فرقة الإثنی عشریة فقد ثبت عندهم یوم ولادته.»

و در مطلع 14 از قسمت دوم، تفسیر مذکور حدیثی را از حضرت قائم چنین نقل

می کند: فی ذکر ما قال بقیة اللَّه علیه السلام لعلی بن ابراهیم: «أنا المهدی، أنا قائم الزّمان، أنا الذی أملأها عدلا کما ملأت ظلماً وجوراً.»

و سپس اذعان می دارد که: «واعرف أنّه خَلَفٌ صالح کُنّی بأبی القائم وأنّه القائم بأمراللَّه ... ولا احبّ أن أذکر اسمه إلّابما قال الإمام علیه السلام: م ح م د ...»

در مطلع چهارم از قسمت دوم تفسیر مذکور، علی محمد شیرازی حدیثی را از امام حسن بن علی علیه السلام مورد تأیید قرار می دهد که آن حضرت به اعتراض مردم نسبت به انجام قرارداد صلح با معاویه فرمود:

«أما علمتم أنّه مامنّا أحدٌ إلّا و یقع فی عنقه بیعة لطاغیةِ زمانه إلّاالقائم، الّذی یصلّی روح اللَّه عیسی بن مریم علیه السلام خلفه، فإنّ اللَّه عزّوجلّ یُخفی ولادته، و یغیب شخصه، لئلّایکون لأحدٍ فی عنقه بیعة إذا خرج. ذلک التاسع من ولد أخی الحسین بن سیدة الإماء، یطیل اللَّه عمره فی غیبته، ثم یظهره بقدرته فی صورة شابّ دون أربعین سنة، ذلک لیعلم أنّ اللَّه علی کلّ شی ء قدیر». ⁽¹⁾

6- در کتاب: «قسمتی از الواح» ⁽²⁾، دستخطی از علی محمد شیرازی عیناً: گراور شده است که مبین نگارش آن در آخرین روزهای سال 1264 ه ق می باشد. در این نوشته علی محمد شیرازی تصریح می کند:

«وأنّ محمداً عبدک ورسولک قد أرسلته الی العالمین بشیراً، وأشهد أنّ علیاً و فاطمة و الحسن و الحسین و علیاً و محمداً و جعفراً و موسی و علیاً و الحسن و محمداً صلوات اللَّه علیهم اولیائک فی کلّ شأن».

7- جابربن عبداللَّه انصاری، در ذکر حدیث لوح که آن را ثقة الاسلام کلینی در کتاب کافی و شیخ طوسی در کتاب: الغیبة و شیخ صدوق در کتاب: کمال الدین از حضرت امام جعفرصادق علیه السلام به روایت ابی بصیر ثبت کرده اند و شیخ احمد احسائی در کتاب: شرح الزیاره ⁽³⁾

ضمن شرح اوصیاء پیامبر خدا، و اینکه ائمه دین دوازده نفرند، مورد تأیید و صحت آن را مورد تصدیق قرار داده است. یکی از موارد مسلم شناخت قائم علیه السلام از نظر منابع معتبر عقاید امامیه اثنی عشری می باشد.

متن حدیث:

«عن أبی بصیر، عن أبی عبداللَّه علیه السلام قال: قال أبی لجابر بن عبداللَّه الأنصاری:

أن لی إلیک حاجة فمتی یخفّ علیک أن أخلوبک فأسئلک عنها؟ فقال له جابر: أیّ الأوقات أجبته. فخلّی به فی بعض الأیّام فقال له: یا جابر أخبرنی عن اللّوح الذی رأیته فی ید أمّی فاطمة بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله و ما أخبرتْک به أمّی أنّه فی ذلک اللّوح مکتوب، فقال جابر: أشهد باللَّه أنّی دخلت علی أمّک فاطمة فی حیاة رسول اللَّه صلی الله علیه و آله فهنّئتها بولادة الحسین علیه السلام فرأیت فی یدها لوحاً أخضرّ، فظننت أنّه من زمرّد، و رأیت فیه کتاباً أبیض شبه لون الشمس فقلت لها: بأبی أنت و أمّی یا بنت رسول اللَّه صلی الله علیه و آله: ما هذا اللوح؟ فقالت: هذا لوح هداه اللَّه إلی رسوله، فیه اسم أبی و اسم بعلی و اسم ابْنَیَّ و اسم الأوصیاء من ولدی، و أعطانیه أبی لبشّرنی بذلک، قال جابر: فسئلتها أن تدفعه إلیّ لأنظر مافیه، فدفعتْه إلیّ، فسررت به سروراً عظیماً؛ فقلت: یا سیّدة النّساء هل تأذنی أن أکتب نسخته؟ فقالت: افعل، فأخذته و نسخته عندی، فقال أبی علیه السلام: یا جابر، فهل لک أن تعرضه علیّ؟ فقال: نعم، فمشی أبی إلی منزل جابر، فأخرج صحیفة من رقّ، فقال: یا جابر أنظر فی کتابک لأاقرئه علیک، فنظر جابر فی نسخته فقرأه أبی فما خالف حرف حرفاً، فقال جابر: فأشهد باللَّه أنّی هکذا رأیته فی اللوح مکتوبا».

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

«هذا کتاب من اللَّه العزیز الحکیم لمحمد نبیّه و نوره و سفیره و حجابه و دلیله، نزل به الروح الأمین من عند ربّ العالمین: یا محمد عظّم أسمائی،

واشْکر نعمائی و لاتجحد آلائی، إنّی أنا اللَّه لا إله إلّا أنا قاصم الجبّارین، و مدیل المظلومین و دیّان یوم الدین، إنّی أنا اللَّه لااله إلّا أنا فمن رجا غیری فضل أو خاف غیر عدلی عذّبته عذاباً لا أعذّبه أحداً من العالمین، فإیّای فاعبد، وعلیّ فتوکّل، إنّی لم أبعث نبیّاً فأکملت أیامه، وانقضت مدته، إلّا جعلت له وصیّاً، وإنّی فضّلتک علی الأنبیاء وفضّلت وصیّک علیّاً علی الأوصیاء وأکرمتک بشبلیک وسبطیک الحسن و الحسین، فجعلت حسناً معدن علمی بعد انقضاء مدّة أبیه، وجعلت حسیناً خازن وحیی، وأکرمته بالشّهادة، وختمت له بالسّعادة، فهو أفضل من استشهد، و أرفع الشهداء درجته إلیک جعلت کلمتی التامّة معه وحجّتی البالغة إلیک عنده، بعترته أثیب وأعاقب. أوّلهم علیّ سیّد العابدین وزین أولیائی الماضین، وابنه شبه جدّه المحمود محمّد الباقر لعلمی، والمعدن لحکمتی، سیهلک المرتابون فی جعفر، الرادّ علیه کالرّاد علیّ، حقّ القول منّی لأکرمنّ مثوی جعفر ولأسرّنّه فی أشیاعه وأنصاره، انْتحبتْ بعد موسی فتنة عمیاء حندس، لأنّ خیط فرضی لاینقطع وحجتی لا تخفی، وأنّ أولیائی یسقون بالکأس الأوفی من جحد منهم واحداً فقد جحد نعمتی، ومن غیّر الآیة من کتابی فقد افتری علیّ، ویل للمفترین الجاحدین عند انقضاء موسی عبدی وحبیبی وخیرتی علیّ ولیّی وناصری، و من أضع علیه أعباء النبوّة وامتحنه الإضلاع بها، تقتله عفریت مستکبر، یدفن فی المدینة التی بناها العبد الصالح إلی جنب شرّ خلقی، حق القول منّی لأسرّنّه بمحمد ابنه وخلیفته من بعده و وارث علمه، فهو معدن علمی و موضع سرّی وحجتی علی خلقی، لایؤمن عبد به إلّاجعلت الجنة مثواه، وشفّعته فی سبعین من أهل بیته، کلّهم قد استوجبوا النّار، وأختم بالسّعادة لابنه علیّ ولیّی وناصری والشاهد فی خلقی وأمینی علی وحیی أخرج منه الداعی إلی سبیلی والخازن لعلمی،

الحسن، وأکمل ذلک بابنه محمد رحمة للعالمین، علیه بهاء موسی وکمال عیسی وصبر أیّوب، فتذل أولیائی فی زمانه، و تتهادی رؤسهم کما تتهادی رؤس الترک والدیلم فیقتلون ویحرّقون ویکونون خائفین ومرعوبین وجلین، وتصبغ الأرض من دمائهم، ویفشو الویل والرّنة فی نسائهم، أولئک أولیائی حقّاً، بهم أدفع کلّ فتنة عمیاء حندس، وبهم أکشف الزّلازل، وأدفع الآصار والأغلال، أولئک علیهم صلوات من ربّهم ورحمة وأولئک هم المهتدون».

«از ابی بصیر، از حضرت صادق علیه السلام روایت شده است که: پدرم امام محمد باقر علیه السلام به جابربن عبداللَّه انصاری فرمود: مرا به تو حاجتی است، هر وقت بر تو سنگین نباشد با تو خلوت کنم، و از تو بپرسم، جابر گفت: هر وقت میل داری، پس روزی با جابر خلوت کرد، و فرمود: مرا خبر ده از لوحی که در دست مادرم فاطمه علیها السلام دیدی، و آنچه او به تو خبر داد، که در آن لوح نوشته، پس جابر گفت:

خدا را گواه می گیرم که من داخل شدم به خانه فاطمه، زمانی که پیغمبر زنده بود، پس او را برای تولد حسین علیه السلام شاد باش گفتم، پس در دستش لوح سبزی دیدم که گمان کردم از زمرد است و در آن نوشته سفید رنگی دیدم مانند رنگ آفتاب، گفتم: پدر و مادرم به قربانت ای دختر پیغمبر، این لوح چیست؟ گفت: این لوح را خدا به پیغمبرش هدیه فرستاده، که در آن نام پدرم و شوهرم و دو فرزندم و اوصیائی که از اولاد من هستند می باشد، پس به من عطا فرمود پدرم که مرا به آن مژده دهد، پس از او خواستم که به من دهد که در آن نگاه کنم، پس به من داد و از این مرحمت فراوان خرسند شدم، پس عرض کردم: آیا اجازه می دهی که نسخه ای از آن بنویسم؟ فرمود: بنویس، پس گرفتم نسخه آن را و اکنون نزد من است. پدرم فرمود: ای جابر آیا می شود به من نشان دهی؟ عرض کرد: آری، پس پدرم با او به منزلش رفت. جابر صحیفه ای از پوست بیرون آورد. پدرم فرمود: تو نگاه کن تا من بخوانم، در نسخه خودش نگاه می کرد، پدرم از بر می خواند، یک حرف کم و زیاد نبود، جابر گفت: خدا گواه است همین طور در لوح نوشته دیدم».

بسم اللَّه الرحمن الرحیم

«این کتابی است از خدای عزیز حکیم، برای محمد پیغمبر خدا و نور و سفیر و حجاب و دلیل او، فرود آورد آن را روح الامین از نزد پروردگار عالمیان ای محمد، بزرگ بدان نامهایم را، و سپاس گو نعمت هایم را، و انکار نکن بخشش هایم را، من خدائیم که جز من خدائی نیست، هر کس که امید به غیر فضل من داشته باشد، یا از غیر عدل من بترسد، او را عذابی کنم که هیچ کس را نکرده باشم، پس مرا پرستش کن و به من توکل دار، من نفرستادم پیغمبری را مگر اینکه پس از کمال روزگار، و گذشتن مدتش، وصیی برای او قرار دادم و من ترا بر همه پیغمبران برتری دادم و علی وصی ترا بر اولیای آنها، و تو را گرامی داشتم به دو فرزند زاده ات حسن و حسین، پس قرار دادم حسن را معدن علم خودم بعد از پدرش، و حسین را خزینه دار وحی خود گردانیدم و او را گرامی داشتم به شهادت و زندگیش را با سعادت به آخر رسانیدم، پس او افضل از همه شهدا و بلند مرتبه است. قرار دادم کلمه نامه خودم را با او، حجّت بالغه من به سوی تو نزد او است. به عترت او ثواب و عقاب به نیکوکار و بدکار دهم، اول از عترت او علی سید عابدین است و زینت اولیای گذشته من است و فرزند او شبیه جدش پیغمبر محمد شکافنده علم من است. و معدن حکمتم، هلاک شوند آنان که درباره جعفر به شک افتند، آنکه او را رد کرد مرا رد کرده است. درست می گویم که جایگاه جعفر را گرامی خواهم داشت و او را خوشحال کنم در شیعه و یارانش، انتخاب می کنم پس از او موسی را که در زمان او فتنه عمیاء تاریک است، زیرا رشته فرض من بریده نمی شود و حجتم پنهان نمی ماند و اولیای من از جام اوفی می نوشند، هر کس یکی از آنها را انکار کند انکار نعمت من کرده و کسی که تغییر دهد یک آیه از کتابم را بر من افترا زده وای به افترا زنندگان، پس از گذشتن موسی بنده و حبیب و برگزیده ام علی است، که ولیّ و ناصر من است و کسی است که اعباء نبوت را بر او می گذارم و به آن آزمایشش می کنم، او را عفریت و گردنکشی می کشد و در شهری که بنده شایسته ای ساخته است دفن می شود، نزد بدترین خلق من، (مقصود هارون است که حضرت رضا علیه السلام قبرش آنجا است) درست می گویم که او را خوشحال می کنم به محمد فرزند و خلیفه

بعد از او و وارث علمش، پس از او معدن علم و جایگاه سر من است و حجت است بر خلقم، آن کس که به او ایمان آورد بهشت جایگاه اوست و در هفتاد تن از کسانش که سزاوار آتشند شفاعتش را می پذیرم و به سعادت ختم می کنم برای فرزند او علی، ولیّ و ناصر من است، و شاهد در خلقم و امین و حیم، و از او بیرون آرم، آن کس که دعوت کننده به سوی من و خازن علم من است: حسن و کامل می کنم آن را به فرزند او محمد که رحمت است بر جهانیان: محمد فرزند حسن دارای نورانیت موسی و کمال عیسی و صبر ایوب است. دوستان من در زمان او ذلیل می شوند و سرهاشان را مانند سرهای ترک و دیلم به هدیه می فرستند. کشته می شوند و آنها را می سوزانند، آنها ترسناک و خائفند، زمین از خونشان رنگین و ناله و واویلا در زنانشان آشکار می شود.

آنهایند دوستان حقیقی من بواسطه آنها فتنه تاریک را دفع می کنم و لرزشها را بر می دارم و بارها و زنجیرهای سنگین را دور می کنم بر آنها است درود و رحمت پروردگارشان و آنها هدایت شدگانند».

علی محمد شیرازی حقیقت و صحت حدیث مذکور را در کتاب: «دلائل سبعه» ⁽¹⁾مورد تأیید قرار داده و تصریح می کند که: «و از آن جمله حدیث لوح فاطمه است که در کتب حدیث مسطور است- إلی ان قال:- و أکمل ذلک بابنه «م ح م د» رحمة للعالمین علیه کمال موسی و بهاء عیسی و صبر أیّوب و بذل اولیائه فی زمانه ...» و در رساله ای که علی محمد شیرازی در انتقاد از حاج کریم خان کرمانی نوشته و فاضل مازندرانی عباراتی از آن را در کتاب «ظهور الحق» ⁽²⁾مورد استناد قرار داده، چنین تأکید می کند: «و من اشاره می نمایم به صحیفه ای که شیخ احمد احسائی در شرح الزیاره خود ذیل عبارت «اوصیاء رسول اللَّه» نگاشته و آن معروف به حدیث لوح فاطمه است و آن را جابربن عبداللَّه انصاری روایت کرده بدین صورت ... و أکمل ذلک بابنه محمد رحمة لعالمین علیه کمال موسی و بهاء عیسی و صبر ایوب فتذلّ أولیائی فی زمانه ...».

از سوی دیگر سرشناسان بابیه مانند «شیخ احمد روحی» و «میرزا آقا خان کرمانی» در کتاب هشت بهشت ⁽¹⁾و میرزا جانی کاشانی! در کتاب: نقطة الکاف ⁽²⁾به اصالت حدیث مذکور اعتراف کامل و جامع شده است.

از سوی دیگر میرزا حسینعلی در کتاب ایقان ⁽³⁾حدیث لوح را چنین مورد تأیید قرار داده: «چنانچه در کافی در حدیث جابردر لوح فاطمه در وصف قائم می فرماید: علیه کمال موسی و بهاء عیسی و صبر ایوب فیذلّ أولیائه فی زمانه و ...»

و تأکید مجدد شوقی افندی در کتاب قرن بدیع ⁽⁴⁾مبنی بر اینکه: «مدلول حدیث جابر که در تفسیر کافی راجع به علائم و اشارات ظهور قائم مذکور و می فرماید یذلّ أولیائه فی زمانه و ... و حضرت بهاء اللَّه صحت آن را در کتاب مستطاب ایقان تأیید فرموده اند» می تواند مؤید بهائیان بشمار آید، تا آنجا که میرزا ابوالفضل گلپایگانی در کتاب: فرائد ⁽⁵⁾قلم را از حدیث لوح فراتر برده، و پس از ذکر حدیث می نویسد: حدیث لوح فاطمه از احادیث معتبر منقوله قدسیه است که شیخ کلینی رحمة اللَّه علیه کتاب کافی را به ذکر این حدیث مزین داشته.»

و به همین روال، می توان به تصریحات «اسلمنت» در کتاب: بهاء اللَّه و عصر جدید ⁽⁶⁾و میرزا محمد افشار در صفحه 99 کتاب: بحرالعرفان ⁽⁷⁾مراجعه نمود.

8- عباس افندی در شرح باب 12 از رؤیای یوحنا ⁽⁸⁾که در آن بیان شده است:

علامتی عظیم در آسمان ظاهر شد زنی که آفتاب را در بر دارد و ماه زیر پاهایش و بر

سرش تاجی از دوازده ستاره است، می نویسد: این زن آن عروس است که شریعة اللَّه است که بر حضرت محمد نازل شد و آفتاب و ماه که در بر و زیر قدم دارد دو دولت است که در ظل آن شریعت است: دولت فرس و دولت عثمانی؛ زیرا علامت دولت فرس آفتاب است و علامت دولت عثمانی هلال است که ماه است این آفتاب و ماه رمز از دو دولت است که در ظل شریعة اللَّه است و بعد می فرماید که بر سرش تاجی از دوازده ستاره است و این دوازده ستاره عبارت از دوازده ائمه است که مروج شریعت محمدیه بودند و مربیان ملت که مانند ستاره در افق هدایت می درخشیدند بعد می فرماید: و آبستن بوده از درد زه و عذاب زائیدن فریاد بر می آورد. یعنی این شریعت در مشکلات عظیمه افتد و زحمات و مشقات عظیمه کشد تا ولدی کامل از این شریعت حاصل گردد. یعنی ظهور و بعد موعود که ولدی کامل است در آغوش این شریعت که مانند مادر است پرورش یابد و مقصود از این ولد حضرت اعلی و نقطه اولی است که فی الحقیقه زاده شریعت محمدیه بود یعنی حقیقت مقدسه که طفل و نتیجه شریعة اللَّه که مادر است و موعود آن شریعت است .... ⁽¹⁾

بر این اساس:

1- منظور از زن آبستن: شریعت مقدسه است.

2- منظور از آفتاب و ماه: دو دولت ایران و عثمانی است.

3- منظور از دوازه ستاره: دوازده امام شیعه.

4- منظور از فرزند زائید از آن زن: علی محمد شیرازی است.

بدین جهت، و با توجه به تصریح عباس افندی در کتاب «مکاتیب» ⁽²⁾مبنی بر اینکه:

«دوازده اکلیل دوازده امامند که مانند حواریین تأیید دین اللَّه نمودند و ولد مولود جمال معبود است.» مسلم می شود که از نظر گاه عباس افندی، علی محمد شیرازی، نه جزء دوازده امام بوده و نه امام دوازدهم است، بلکه ولد موعود آن زن آبستن (شریعة اللَّه)

می باشد که بر خلاف روش ائمه دوازه گانه به ترویج اسلام مبادرت نورزید، و شریعت و دیانت جدیدی را ضمن نسخ اسلام ارائه نمود!

ب) غیبت قائم

پس از مرگ ابوالحسن علی بن محمد سمری چهارمین نایب امام محمد بن الحسن عسکری علیه السلام، و انسداد باب نیابت خاصه بنا به نص صریح آخرین توقیع مبارکه، در سال 331 هجری قمری، غیبت کبرای مهدی امام اثنی عشر علیه السلام، آغاز گردید.

اعتقاد به غیبت کبرای امام با همان کیفیت جهانی، اساس انتظار ظهور منجی اسلام و بشریت در مذهب تشیع است.

چنین پذیرشی، اساسی ترین منابع اصلی روایت و اصول عقاید شیعه را در قلمرو غیبت قائم علیه السلام، متوجه دو مسئله مهم یعنی: حکمت غیبت، و چگونگی طول عمر امام در طول غیبت، نموده است. که جهت دستیابی به شناخت تفصیلی آن، لازم است به منابع مذکور در بحث شناخت قائم علیه السلام مراجعه گردد.

آنچه در این وادی، مورد نظر مؤلف می باشد، بررسی و آشنائی با موضع آثار بهائیت در قبال پذیرش های مسلم شیعه و روایات متواتر شیعه می باشد.

کتب بهائیان در قبال مسئله: غیبت قائم علیه السلام، نواب اربعه در غیبت صغری، تحقق غیبت کبری از سال 331 ه. ق، امام حیّ در ایام غیبت از موضعی مشخص و روشن برخوردار است، که لازم است ذیلًا بی هیچ دخل و تصرفی به قسمتی از تصریحات مسلم زعمای بابی و بهائی که مبین عقایدشان است، اشاره کنیم:

علی محمد شیرازی در کتاب: صحیفه عدلیه ⁽¹⁾می نگارد: «و بعد از آنکه اهل دین به اول سنه بلوغ رسیده، غیبت از برای حجت خود امر فرموده و خلایق را، حتم به اتباع حجت خود فرموده ...» و در صفحه 28 کتاب مذکور تصریح می کند: «و امروز به اراده بقیة اللَّه امام عصر علیه السلام است وجود حکما وقع علیه اسم الشی ء ...»

در کتاب اسرار الآثار ⁽¹⁾فاضل مازندرانی از تفسیر سوره کوثر علی محمد شیرازی چنین می خوانیم:

«فاعرف إنّ له کان غیبتان باذن اللَّه، و قد حضر مابین طلعته خلق و لایعلم عدّتهم إلّا من شاء اللَّه و إنّ فی الغیبة الصغری له وکلاء معتمدون و نوّاب مقرّبون و إنّ مدّتها قضت فی سبعین سنة وأربعة وعدّة أیام معدودة، و إنّ فی تلک أیام نوّابه- روحی فداه- عثمان بن سعید العمری، و ابنه ابی جعفر محمد بن عثمان، و الشیخ المعتمد به الشیخ أبوالقاسم الحسین بن روح، ثم علی بن محمد السمری و إنّهم کانوا فی غیبته الصغری محال الأمر و مواقع النهی».

پس بدان که محققاً برای او (مهدی علیه السلام به اذن خدا دو غیبت بود و در این غیبت ها گروهی مردم به حضورش بار یافتند و تعداد آنان را جز کسی که خدا خواهد نمی داند و همانا در ایام غیبت صغری برای او وکلائی مورد اعتماد و نوابی مقرب بودند و مدت غیبت صغری هفتاد و چهار سال و چند روز طول کشید و به درستی که در این ایام، نواب امام که روحم فدایش باد عثمان بن سعید عمری و پسرش ابوجعفر محمد بن عثمان و شیخ مورد اعتماد؛ ابوالقاسم حسین بن روح و علی بن محمد سمری بودند و همانا این اشخاص در غیبت صغرای امام، مقام امر و نهی شیعه را داشتند.)

در ابلاغیه الف ⁽²⁾

علی محمد شیرازی تصریخ می کند:

«وأشهد أنّ بعد الأبواب الأربعة لیس له باب قد ورد فی الحدیث وإنّ له فی أیام غیبته علماء مستحفظین، وأشهد أنّ طاعتهم فرض و موّدتهم عدل، و من أنکر أحداً منهم فقد کفر وکان من الخاسرین».

و شهادت می دهم که بعد از ابواب چهارگانه برای امام زمان نایب و باب دیگری نیست چنانکه در حدیث وارد است ... و همانا در ایام غیبت او علمائی هستند که نگهبان

دینند ... شهادت می دهم که طاعت و پیروی ایشان واجب است و دوستی آنها طریقه میانه و اعتدال می باشد و هر کس یکی از ایشان را منکر شود پس کافر شده و از مردم زیانکار خواهد بود.

و در جای دیگر از همین «ابلاغیه» می نویسد:

«وحجّتک الحیّ الّذی وجوده یبقی کلّ الخلق، و یذکره بذکره کلّ الموجودات ان تحفظ غیبته و تقرّب أیّامه، و أشهد أنّ الیوم کان حجّتک محمد بن الحسن صلواتک علیه و علی من اتبعه».

خدایا حجت زنده خودت را که به وجودش همه آفریدگان برقرارند و به یادش همه متذکرند در غیبتش دور از بلا نگهدار و ایام ظهورش را نزدیک فرما ... و شهادت می دهم که امروزه حجت تو حضرت محمد بن الحسن است که درود تو بر او و پیروانش باد.

در تفسیر سوره بقره علی محمد شیرازی ذیل آیه وَإِذْ نَجَّیْنَاکُمْ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ یَسُومُونَکُمْ .... می نویسد:

«إنّ آل اللَّه سلام اللَّه علیهم فی رتبة جسمهم الظاهرة أقوی جسمهم من أفئدة أهل الجنان، لولا یقتلهم أحد لا یموتون لأنّ اجساد هم کانت و لا یجری التغیّر لهم کمایکون الحجة محمد بن الحسن علیه السلام حیّاً». ⁽¹⁾

همانا اهل بیت علیه السلام در رتبه ظاهری جسمانی، بدنشان از دلهای بهشتیان نیرومندتر است چنانچه اگر کسی آنان را نمی کشت نمی مردند زیرا که به راستی بدن آنان در حال اعتدال است و دگرگونی در آن راه ندارد همانگونه که حضرت حجت محمد بن الحسن علیه السلام زنده است.

در تفسیر و العصر چنین آمده:

«انه روحی فداه لولا یظلم علیه احد لم یتغیر جسده فی هذه الدنیا لأنّه کان معتدلا بغایة الإعتدال ... و لذا ان الحجة علیه السلام کان حیّاً ما قضی علیه من الشؤنات المعدودة و انه روحی فداه لولا یظلمه احد لم یتغیره فی قدیم الدهور» ⁽¹⁾

همانا او (مهدی) روحم فدایش باد اگر کسی بر او ستم نکند بدنش در این حیات دنیوی دگرگون نخواهد شد؛ زیرا که او در نهایت اعتدال بسر می برد ... و بنابراین حضرت حجت علیه السلام زنده می باشد و کارهای دنیوی بر او مؤثر نیفتد و همانا او که روحم فدایش باد اگر کسی بر او ستم نکند به گذشت روزگاران دراز، دگرگونی نپذیرد.

از سوی دیگر عباس افندی می نویسد: «مظاهر مقدّسه الهیه مصدر معجزاتند و مظهر آثار عجیبه، هر امر مشکلی و غیر ممکنی از برای آنان ممکن و جایز است زیرا به قوتی خارق العاده از ایشان خارق العاده صدور یابد و به قدرتی ماوراء طبیعت تأثیر در عالم طبیعت نمایند». ⁽²⁾همچنین در کتاب: مکاتیب می نگارد: «مظاهر مقدسه الهیه مزاجی در نهایت اعتدال داشته اند و صحت و سلامتی بی منتها، و بنیه ای در نهایت قوت و قوائی در غایت کمال و حواس ظاهره و باطنه ای فوق العاده شدید». ⁽³⁾

ابوالفضل گلپایگانی در پاسخ نورالدین هندی از عمر دراز نوح می نویسد: «پس روشن است هر کس که به درستی و حقانیت رسالت نبی معظم اسلام متعقد باشد و قرآن کریم را کتاب آسمانی بداند به ضرورت بایستی به تمام آنچه در این کتاب بزرگ آمده و به درستی آنها عقیده مند گردد، چه آن مضامین به فهم مردم نزدیک یا بعید باشد، به شرط آنکه عقل سلیم و برهان صحیح بر امتناع آن گواهی ندهد. کسی که کمترین آشنائی به موازین عقلی و براهین منطقی داشته باشد می داند که علت انکار طول عمر، استبعاد عادی است نه امتناع عقلی؛ زیرا کمترین دلیل قطعی بر عدم امکان عمر دراز بیشتر از آنچه در این اعصار دیده می شود نیست .... و عاقل خردمند به مجرد استبعاد بر خلاف حکم قرآن شریف سخن نمی گوید؛ زیرا که قرآن کتابی است جدی و قاطع و هرگز شوخی بردار

نیست. (ترجمه از متن عربی).» ⁽¹⁾

با این همه تصریحات و از سوی دیگر صراحت روایات موثق شیعه، مبنی بر غیبت قائم آل محمد (عج) «حسینعلی میرزا» جهت رفع تباین وتناقض موجودمیان دعوی قائمیت واعترافات واسناد موجود، راه حلی به نظرش رسیده که به عقیده مؤلف نه تنها رافع تناقض نیست بلکه برملا کننده نیرنگ هائی است که در پس دعوی جدید، موجود بوده است.

حسینعلی میرزا در کتاب اقتدارات ⁽²⁾می نویسد: «هزار سال أو أزید، جمیع فرق اثنی عشر، نفس موهومی را که اصلًا موجود نبوده، مع عیال و اطفال موهومه در مدائن موهومه محل معین نمودند و ساجد او بودند» و در صفحه (269) کتاب مذکور تصریح دیگری می کند که: «حزب شیعه که خود را از فرقه ناجیه مرحومه می شمردند و افضل اهل عالم می دانستند روایاتی نقل نمودند که هر نفسی قائل شود به اینکه موعود متولد می شود کافر است و از دین خارج. این روایات سبب شد که جمعی را من غیر تقصیر و جرم شهید نمودند، تا آنکه نقطه اولی روح ماسواه فداه از فارس، از صلب شخص معصوم متولد شدند و دعوی قائمی نمودند اذا خسر الذین اتّبعوا الظنون والأوهام ...»

از سوی دیگر عباس افندی در لوحی خطاب به فاضل شیرازی مینویسد: «در خصوص امام ثانی عشر استفسار نموده بودید این تصور از اصل، در عالم جسم وجود نداشته بلکه حضرت امام ثانی عشر در حین غیب بود، اما در عالم جسد تحققی نداشت، بلکه بعضی از اکابر شیعیان در آن زمان محض محافظت ضعفای ناس چنین مصلحت داشتند که آن شخص موجود در حین غیب را چنین ذکر نمایند که تصور شود که در حین جسم است.» ⁽³⁾

«شوقی افندی» نیز به تبعیت از میرزا حسینعلی و عباس افندی می نویسد: «فرزندی ذکور یا اناث برای آن حضرت امام حسن عسکری سراغ نداریم ولی در کتب شیعه اثنی عشری به صرف استناد به قول حلیمه ی حکیمه فرزند محمد نام برای آن حضرت نوشته اند و او را غایب می دانند ...» قاموس توقیع منیع، ج 1، ص 456، همین مضمون را کمال الدین بخت آور، مبلّغ بهائی در کتاب: تاریخ و عقاید، صفحه 368 عنوان کرده است.

بر این اساس عباس افندی و حسینعلی میرزا یکباره اساس عقیده شیعه را در خصوص امام ثانی عشر موهوم جلوه داده تا به زعمشان تناقضات موجود میان روایات مهم شیعه و دعوی علی محمد شیرازی را با اظهاراتی مرتفع سازند که خود مبین تضادی آشکار بین این اظهارات و تصریحات علی محمد شیرازی و دیگر اظهارات مضبوط خودشان در باب شناخت و غیبت قائم علیه السلام ... می باشد.

با اتخاذ چنین شیوه ای بی اساس حتی از نظر منابع فکری بابیت و بهائیت، معلوم نیست که حسینعلی میرزا، و عباس افندی و دیگر مبلغان بهائیت چگونه می خواهند از طرح مسئله قائمیت در تشیّع بابیت و دعوی قائمیت علی محمد شیرازی را اثبات کنند؟ ⁽¹⁾

به هر حال با چنین سخنانی بایست دید، اصالت نواب اربعه در غیبت صغری که مسلم روایات و تواریخ شیعه بوده است، از نظرگاه حسینعلی میرزا چگونه مورد شناسائی قرار گرفته است؟ ..

اشراق خاوری در کتاب رحیق مختوم ⁽²⁾از حسینعلی میرزا نوشته هائی را نقل کرده که ضمن آن نظریه حسینعلی میرزا را درباره نواب اربعه چنین می خوانیم:

«ابوابشان، یعنی ابواب اربعه، سبب و علت گمراهی گشتند. اگر آن حرف های کذبه از آن مطالع کذب ظاهر نمی شد نقطه وجود روح ماسواه فداه شهید نمی گشت».

بر این اساس ابواب اربعه نیز اساساً مطالع کذب و موجد گمراهی بودند در حالی که علی محمد شیرازی در کتاب: بیان فارسی ⁽³⁾مقام والای نواب اربعه را مورد تجلیل و احترام قرار داده تا آن جا که در صفحه 288 تصریح می کند که: «چنانچه امروز اگر مؤمنی عامل هست، به قول اهل بیت و ابواب اربعه است، در غیبت صغری که بعد از آن آنچه

از ایشان رسیده کسی نتوانست تغییری و تبدیلی دهد به حق». و در کتاب صحیفه عدلیه از علی محمد شیرازی چنین می خوانیم: «اگر کسی عمل کرده باشد به دین حضرت رسول در منتهای مقام عمل و اقرار به ولایت اهل بیت عصمت سلام اللَّه علیهم آورده باشد ولکن اعراض از حکم حسین بن روح- رحمة اللَّه علیه- که یکی از وکلای ایام غیبت صغری بوده نموده باشد، شکی نیست که عملهای او کلًا هباء منثوراً است.» ⁽¹⁾

با این همه حسینعلی میرزا و بی آنکه توجه کند چگونه با کشیدن خط بطلان بر آثار مکتوب علی محمد شیرازی در صدد اثبات ارزش الهی آثار علی محمد شیرازی و دعوی قائمیت وی برآمده است.

جعفر برادر امام حسن عسکری علیه السلام وعموی حضرت محمد بن الحسن العسکری علیه السلام را که در زمان غیبت صغری به عقیده منابع مسلم شیعه، به کذب دعوی امامت کرده و از این روی به کذّاب مشهور گردید مورد تأیید قرار داده تا به زعمشان موجودیت حضرت قائم علیه السلام را موهوم جلوه دهد!

ایشان در لوحی مندرج در کتاب: «مائده آسمانی ⁽²⁾بر خلاف جمیع منابع مسلم تاریخ و روایات تشیع می نویسد: «از حضرت جعفر سؤال نمودند آیا از برای حضرت عسکری اولاد ذکوری موجوداست؟

آن مظلوم ابا نمود و فرمودند: طفلی بود و فوت شد. صاحبان غرض او را طرد و لعن نمودند و کذابش گفتند».

درحالیکه علی محمد شیرازی در مطلع دوم از قسمت هفتم کتاب: تفسیر سوره کوثر ⁽³⁾با جعفر مخالفت و توقیع حضرت قائم علیه السلام را که در رد جعفر صادر فرموده است ذکر و مورد تأیید قرار می دهد.

از سوی دیگر عباس افندی بی آنکه متوجه دفاعیات پدرش در مورد جعفر کذاب

لوحی به خط علی محمّد شیرزای است که در صفحه 15 کتاب: «قسمتی از الواح خط نقطه ای اولی و آقا سیّدحسین کاتب» مندرج است. در این لوح، علی محمّد شیرازی ضمن مناجات با خدا و گواهی بیگانگی او می گوید دین آن است که تو شریعت قرار دادی و کتاب آن است که نازل نموده ای و رسولان آنهایند که فرستاده ای و حلال آن است که حلال ساخته ای و حکم آنکه امر نموده ای و نهی آن است که نهی فرموده ای و تو حکم می کنی و بر تو حکم نشود.

و در پایان ذکر رسالت محمّد صلی الله علیه و آله و ولایت ائمّه و صلوات بر آنها و ذکر مظاهر بیت الحرام و اسماء حسنی و امثال علیا نموده است.»

لوح مذکور که در آخرین روزهای سال 1264 ه. ق. نگاشته شده است. مبین روشن و آشکاری است که علی محمّد شیرازی به اسلام و ائمّه دوازده گانه که آخرین آنها حضرت محمّدبن الحسن عسکری است، در سال مذکور ایمان داشته و به آن اعتراف می کرده است.

ص 206 کتاب

باشد، به نقل از کتاب: تاریخ صدر الصدور ⁽¹⁾مطالبی نگاشته است که در رد بیان حسینعلی میرزا اکتفاء به آن، بحث و نقد را کفایت می کند.

ایشان در مأخذ مذکور می نویسند: «شیعیان بعد از امام حسن عسکری سه قسم شدند: قسمی به امامت جعفر نادان تشبث نمودند و او را تهنیت و تبریک به امامت کردند ...»

نکته دیگر این است که اگر حسینعلی میرزا چنانچه در جزء هفتم کتاب: مائده آسمانی ⁽²⁾و در تصریحی دیگر در کتاب اسرار الاثار فاضل مازندرانی ⁽³⁾صدق و مظلومیت جعفر را پذیرفته اند؛ چرا دعوی امامت وی را به عنوان دوازدهمین امام گردن ننهاده و علی محمد شیرازی را امام دوازدهم و قائم اسلام می داند؟!

پ) دعوی قائمیت

بنا به عقیده میرزا جانی کاشانی در کتاب: نقطة الکاف ⁽⁴⁾همزمان با حرکت دادن مدعی بابیت از زندان ماکو به قلعه چهریق بود که علی محمد شیرازی دعوی قائمیت آل محمد صلی الله علیه و آله را اظهار داشت! تقویم چنین ادعائی حدوداً مصادف بوده است با ماه صفر سال 1264 ه. ق، یعنی چهار سال پس از آغاز دعوی بابیت قائم آل محمد علیه السلام که تا شعبان 1266 ه. ق. یعنی حدود دو سال و نیم که سالهای آخر عمر علی محمد شیرازی بوده است به طول انجامید. چنانچه خود نیز در کتاب پنج شأن به تقویم دعاوی خود چنین ادعا کرده است:

«وإننی أنا قد اظهرت نفسی فی الأبواب فی أربع سنین و ینبغی أن توجد لکل حرف مرآت لتکونن مظهر تلک الحروفات لأنّی بعد ما اخلصت ذلک القمیص و اظهرت نفسی باسم المقصودیة الموعودیة لابد ان یلبسنّها من هیکل ها فانظر کیف جاء صاحبه».

وبا توجه به اینکه علی محمد شیرازی بنا به تصریح خودش در صفحه 14 کتاب مذکور، 31 ساله بوده که دست به نگارش پنج شأن مشغول داشته است. ⁽¹⁾می توان نتیجه گرفت که قول میرزا جانی کاشانی در تعیین تاریخ دعوی قائمیت کاملًا صحیح و درست می باشد.

بدین لحاظ علی محمد شیرازی حتی قبل از نگارش کتاب: پنج شأن با ارسال نامه هائی به سوی مریدان خود، پایان یافتن مقام بابیت و دعوی امام دوازدهم و قائم آل محمد را بشارت می داده است.

میرزا جانی کاشانی در کتاب: نقطة الکاف ⁽²⁾می نویسد: «اما کیفیت ظهور قائمیت آن حضرت آن بود که توقیعی به جهت جناب عظیم ⁽³⁾مرحمت نمودند و فرمودند: «إنّ یا علی أنا قد اصطفیناک بأمرنا و جعلناک ملکاً تنادی بین یدی القائم بأنّه قد ظهر بأذن ربه ذلک من فضل اللَّه علیک و علی الناس لعلهم یشکرون ...»

نکته مهم در حاشیه چنین دعوتی، توجه به اعترافات شوقی افندی در کتاب: قرن بدیع می باشد که اذعان داشت: «فرازهای مهیج کتاب تفسیر سوره یوسف علی محمد شیرازی بود که جنگجویان طبرسی و نیریز و زنجان را به آن نبردها واداشته بود» ⁽⁴⁾و در فصول گذشته از کتاب تفسیر سوره یوسف علی محمد شیرازی یادها کردیم که در این تفسیر دعوی بابیت واثبات قائمیت و غیبت حضرت محمد بن الحسن العسکری می باشد.

از این رو، وقایعی که توسط مریدان علی محمد شیرازی در خارج از قلاع ماکو و چهریق می گذشت، مبتنی بر دفاع از دعوت بابیت علی محمد شیرازی بوده است، چنانچه آواره در کتاب، کواکب الدریة ⁽⁵⁾صریحاً می نویسد: ملا حسین بشرویه ئی در

گیرودار وقایع مازندران نماز جماعت برپا می ساخته است و به گفته فاضل مازندرانی در کتاب: ظهور الحق در ایام مذکور و در مقام اعتراض به مهاجمین ملاحسین بشرویه ئی می گفته است: «مگر ما حلال خدا را حرام یا حرامی را حلال کرده ایم؟» و ایضاً در کتاب:

کواکب الدریه. ⁽¹⁾می خوانیم که «حجت زنجانی نیز در جنگ زنجان هر روز نماز جماعت می خوانده» و سید یحیی دارابی در آغاز وقایع نیریز، به مأخذ صفحه 204 از جلد اول کواکب الدریه گفته بود: «مگر کدام حلالی را حرام کرده و کدام حرامی را حلال شمرده ام که مرا باعث ضلال می دانید.»

با چنین زمینه ای که در واقع مبین اعتقاد به اسلام و قائمیت یازدهمین فرزند علی بن ابی طالب است، دعوی قائمیت علی محمد شیرازی به گوش مریدان رسید!

ملا عبدالخالق یزدی که از گروندگان اولیه علی محمد شیرازی بود، و از نظر گاه بابیه مقام بزرگی داشته است و علی محمد شیرازی در نامه ای که به محمد شاه قاجار نوشت، مقام ملا عبدالخالق یزدی را چنین توصیف نمود «که از آنجائی که خداوند در دنیا از برای هر امری دو شاهد قرار داده عرفا و علمای دوست بسیارند. ولی آنهائی که معروف حضورند طلبیده مثل جناب آقا سید یحیی و جناب آخوند ملا عبدالخالق و از بینات این امر سؤال فرموده تا آنکه آیات و نوشتجات را به حضور آورده کما هو حقه بیان نمایند ....

این هر دو یکی قبل از ظهور امر مرا شناخته و یکی بعد از ظهور امر و هر دو از خَلق و خُلق من مطلعند». ⁽²⁾

و حسینعلی میرزا در جزء هفتم کتاب: مائده آسمانی ⁽³⁾می نویسد: «حضرت اعلی روح ماسواه فداه بر اثبات حقیقتشان در آخر تفسیرها ⁽⁴⁾به شهادت دو عالم استدلال

فرموده اند: ملا عبدالخالق و حاج ملا محمد علی برقانی قزوینی می فرمایند قوله جل و عز و کفی بشهادتهما فی حق علی ذلک الامر شهید انتهی».

علی محمد شیرازی به چنین فرد متشخص در میان بابیه، توقیعی می نویسد، که ضمن آن دعوی قائمیت خود را چنین اعلام کرده بود: «إنّنی أنا القائم الّذی أنتم بظهوره توعدون». بنا به ذکر تاریخ نبیل زرندی و فاضل مازندرانی در صفحه 173 کتاب: ظهور الحق، ملا عبدالخالق یزدی، چون توقیع دعوی قائمیت علی محمد شیرازی را خواند نامه مذکور را به زمین انداخت و فریاد زد که ای داد پسرم به ناحق کشته شد.

حسینعلی میرزا در این خصوص به نقل از کتاب: قاموس توقیع ⁽¹⁾می نویسد:

«ملا عبدالخالق از مشایخ شیخیه بود در اول امر که نقطه اولی روح ماسواه فداه در قمیص بابیت ظاهر، اقبال نمود و عریضه معروض داشت از مصدر عنایت کبری ذکرش نازل و بر حسب ظاهر کمال عنایت نسبت به او مشهود. تا آن که لوحی مخصوص او ارسال فرمودند. در او این کلمه علیا نازل قوله تعالی إنّنی أنا القائم الحق الذی أنتم بظهوره توعدون. بعد از قرائت صیحه زد و به اعراض تام قیام نمود و جمعی در ارض طاء (طهران) به سبب او اعراض نمودند.» چنانچه بنا به تصریح کتاب: تاریخ نبیل زرندی ⁽²⁾ملا محمد تقی هراتی، ملا محمد علی براقانی و ملا جواد ولیانی .... پس از شنیدن دعوی قائمیت علی محمد شیرازی اعراض کامل ابراز داشتند.

چنین دعوتی را بر خلاف تمام آنچه را که تا سال (1264 ه ق) نوشته و گفته و القاء کرده بود، اظهار داشت و حتی به آن هم بسنده نکرده و در موارد متعددی از کتاب بیان، خاصه در باب السابع من الواحد الثانی مدعی نبوت و رسالت شد و به دلیل دعوی ظهور مستقل خود که آن را در ردیف ظهورات پیامبران گذشته در نظر می آورده است، به نسخ قرآن و اسلام حکم داد و میرزا جانی کاشانی تحت عنوان نسخ دین حضرت قائم جمیع ادیان را چنین نوشت: «و اینکه می گویند «حلال محمد حلال إلی یوم القیامة و حرامه حرام إلی یوم القیامة» صحیح می باشد». ولی مراد از قیامت نه قیامت کبری است، بلکه

مراد از قیامت قیامت قائم می باشد. ⁽¹⁾و دقیقاً: بدین مناسبت است که عباس افندی در کتاب مفاوضات ⁽²⁾و کتاب: مکاتیب ⁽³⁾علی محمد شیرازی را پیغمبر دانسته است و تعجب بیشتر در این است که حسینعلی میرزا در کتاب ایقان برای رفع تباین دعوی بابیت و قائمیت علی محمد شیرازی او را از ابتدای امر امام زمان دانسته و فاضل مازندرانی در صفحه 173 کتاب: ظهور الحق، عقیده مذکور را جزء عقاید بهائیان قلمداد کرده است و به این دلیل تمامی آثار علی محمد شیرازی از نظرگاه بهائیان بنا به نص و تصریح حسینعلی میرزا دروغ محض بوده و آنچه را که در لباس بابیت به دفاع از قائمیت محمد بن الحسن العسکری اظهار داشته بی اساس و واهی بشمار می آید.

از این روی، در برابر بهائیت دو مسئله مهم قرار گرفت یکی از منابع موثق شیعه و دیگری تناقضات موجود در آثارشان.

حسینعلی میرزا، برای منابع موثق شیعه چنانچه در مبحث: «غیبت قائم» نگاشتیم راه حلی بجز آنکه اساساً به زعم او ریشه تمام منابع موثق شیعه را در باب قائم آل محمد، بی هیچ دلیل و مدرکی ذهناً بسوزاند، چاره ای دیگر نمی دید، بدین خاطر در کتاب:

اشراقات ⁽⁴⁾در برابر شبهات مربوط به عدم تطابق منابع موثق شیعه با دعوی علی محمد شیرازی که بعدها اساس دعوی خدائی او شد! می نویسد: «راضی نشوید مجدداً ناحیه کذبه و بئر موهومه و جابلقا و جابلصای ظنونه بمیان آید و ناس بیچاره را گمراه سازد به افق اعلی ناظر باشید.»

و عباس افندی به نقل از کتاب: مصابیح هدایت ⁽⁵⁾می نویسد: «در خصوص امام ثانی عشر استفسار نموده بودید، این تصور از اصل در عالم جسم وجود نداشته ...» و در واقع کتابهای تفسیر سوره بقره، صحیفه عدلیه رساله بین الحرمین، رساله مخزومه و ... علی

محمد شیرازی که اساس گرویدن بعضی از شاگردان سید کاظم رشتی به او گردید و چنانچه گذشت به تصریح شوقی افندی موجد و موجب وقایع قلعه طبرسی نیریز و زنجان .... شد. حاوی مطالبی بی اساس و واهی یا به عبارت دیگر حوادث چهارسال اول زندگانی علی محمد شیرازی معلول نشر مطالبی بود که به اعتراف میرزا حسینعلی و عباس افندی حقیقت نداشت و حتی مطالب کاذبانه به شمار می آمد و به اعتقاد و اعتراف علی محمد شیرازی در باب سابع، علی محمد شیرازی در زمان دعوی قائمیت درست به این نتیجه رسید که دعوی بابیت او دروغ بوده.

قائم آل محمد او است! و حسینعلی میرزا وعباس افندی به این حقیقت دستیابی پیدا کردند که چنانچه شخص علی محمد شیرازی در «باب السّابع من الواحد الثانی» کتاب:

«بیان فارسی» اظهار و اعتراف کرده بود؛ از همان شب پنجم جمادی الاولی 1260 ه ق به مقام نبوت و رسالت نایل و سرآغاز نسخ قرآن و اسلام بوده. دعاوی بابیت و قائمیت از همان سال نخست دعوی بابیت، بی اساس و دروغ بوده است و اساساً به زعمشان ابواب و نواب و قائمیت در تشیّع معلول روایات کذب و نوابی کاذب بوده است!

با این همه بهائیت به طی سریع چنین مدارجی اکتفاء نکرد و تصریحات علی محمد شیرازی را که در کتاب: «لوح هیکل الدین» ⁽¹⁾

للثمرة بسم اللَّه الازل الازل انّنی انا اللَّه لااله الا انا الوحاد الوحید اننی انا اللَّه لااله الا انا الاحاد الاحید اننی انا اللَّه لااله الا انا الصماد الصمید اننی انا اللَّه لا اله إلا انا الفراد الفرید اننی انا اللَّه لا اله الا انا السراج السریج اننی انا اللَّه لا اله الا انا الجذاب الجذیب اللَّه اکبر تکبیراً کبیراً هذا کتاب من عند اللَّه المهیمن القیوم الی اللَّه المهیمن القیوم، اللَّه اقدس بسم اللَّه الرحمن الرحیم بسم اللَّه الاله ذی الالهین قل اللهم انک انت سبحانک السموات و الارض و بینها .... بسم اللَّه الا منع الاقدس سبحانک اللهمّ یا الهی لاشهدنک و کل شی ء علی انک انت اللَّه لا اله الا انت!

«اینکه نوشته همان حضرت باب که شما او را رب اعلی می دانید از این کلمه معلوم

می شود که شما رب اعلی نمی دانید و یا تقیه نموده اید مثل مرشدین شما که در بعضی از مواضع انکار می نمایند و تبرّی می جویند و به اطراف پشته پشته کتب مجعوله در اثبات حقیقت خود می فرستند و شما و کل من فی السموات و الارض جمیعاً بدانند.

انا کنا موقناً معترفاً مذعناً ناطقاً ذاکراً قائلًا منادیاً مضجاً مصرخاً مصیحاً متکلماً مبلغاً معجاً باعلی الصوت بانه هورب الاعلی و سدرة المنتهی و ملکوت العلی و جبروت العلیاء ولاهوت البقاء و روح البهاء و سرالاعظم و کلمة الاتم و مظهر القدم و هیکل الاکرم و رمز المنمنم و رب الامم و البحر المعظم و مطلع الصمدیة لولاه ماظهر الوجود و ماعرف المقصود و ما برز جمال المعبود تاللَّه باسمه قد خلقت السماء و مافیها و الارض وما علیها و به موجت البحار و جرت الانهار و اثمرت الاشجار و به حققت الادیان و ظهر جمال الرحمن فواللَّه لویصفه الی آخر الذی لاآخر له لن یسکن فؤادی من عطش حب ذکر أسمائه و صفاته فکیف نفسه المقدس العزیز الجمیل».

و عباس افندی در کتاب: تاریخ صدر الصدور ⁽¹⁾مقام علی محمد شیرازی را طبق سیاق جمله ذیل: «الوهیت شهودی» خواند: «مقام حضرت اعلی الوهیت شهودی .... و رتبه این عبد عبودیت حقیقی و هیچ تفسیر و تأویل ندارد.»

و از این روی بر همه تصریحات بابیت و بهائیت که علی محمد شیرازی: باب، قائم، پیامبر بوده است خط بطلان کشید.

چنین راهی که بابیت و بهائیت طی کرد، کاملًا با عقیده تشیع و عقل سلیم و فطرت پاک منطبق است که بنا به اعتقاد با بیان و بهائیان علی محمد شیرازی نه «باب» بود نه «قائم» و نه «پیامبر» و «صاحب شریعت».

ولی در مورد خدائی او نظری ندارد. زیرا جهت معرفی خصوصیات روحی وخبط دماغ علی محمد شیرازی و عفت قلم بابیان و بهائیان ادعای نهائی، مبنی بر خدائی علی محمد شیرازی را می پذیرد! ...

ت) مبشر من یظهره اللَّه

علی محمد شیرازی، ظهور خود را، در ردیف ظهورات سابقه، مانند حضرت موسی، حضرت عیسی، و حضرت محمد بن عبداللَّه صلی الله علیه و آله قرار داده! و معتقد است که با ظهورش دین جدیدی به نام بیان تحقق پذیرفته است.

کیفیت چنین ادعائی از نظر علی محمد شیرازی در باب السابع من الواحد الثانی از کتاب بیان فارسی ⁽¹⁾چنین مورد شناسائی قرار گرفته شده است:

«الواحد الثانی فی بیان یوم القیمة»، خلاصه این باب آنکه «مراد از یوم قیامت ظهور شجره حقیقت است و مشاهده نمی شود که احدی از شیعه یوم قیامت را فهمیده باشد بلکه همه موهوماً امری را توهم نموده که عنداللَّه حقیقت ندارد و آنچه عنداللَّه و عند عرف اهل حقیقت مقصود از یوم قیامت است این است که از وقت ظهور شجره حقیقت در هر زمان به هر اسم الی حین غروب آن یوم قیامت است؛ مثلًا از یوم بعثت عیسی تا یوم عروج آن قیامت موسی بود که ظهور اللَّه در آن زمان ظاهر بود به ظهور آن حقیقت که جزا داد هر کس مؤمن به موسی بود به قول خود و هر کس مؤمن نبود جزا داد به قول خود زیرا که ما شهد اللَّه در آن زمان ماشهداللَّه فی الانجیل بود، و بعد یوم بعثت رسول اللَّه تا یوم عروج آن قیامت عیسی بود که شجره حقیقت ظاهر شده در هیکل محمدیه و جزا داد هر کس مؤمن به عیسی بود و عذاب فرمود به قول خود هر کس که مؤمن به آن نبود و از حین ظهور شجره بیان الی ما یغرب قیامت رسول اللَّه است که در قرآن خداوند وعده فرموده که اول آن بعد از دو ساعت و یازده دقیقه از شب پنجم جمادی الاول (صح الاولی) سنه هزار و دویست و شصت که سنه هزار و دویست و هفتاد بعثت می شود اول یوم قیامت قرآن بوده و الی غروب شجره حقیقت قیامت قرآن است زیرا که شی ء تا به مقام کمال نرسد قیامت آن نمی شود و کمال دین اسلام الی اول ظهور منتهی شد و از اول ظهور تا حین غروب آغاز شجره اسلام آنچه هست ظاهر می شود. و قیامت بیان در ظهور من یظهره اللَّه هست زیرا که امروز بیان در مقام نطفه است و در اول ظهور من

یظهره اللَّه آخر کمال بیان است. ظاهر می شود که ثمرات اشجاری که غرس کرده بچیند چنانچه ظهور قائم آل محمد بعینه همان ظهور رسول اللَّه هست ظاهر نمی شود الا آنکه اخذ ثمرات اسلام را از آیات قرآنیه که در افئده مردم غرس فرموده نماید و اخذ ثمره اسلام نیست الّا ایمان به او و تصدیق به او و حال که ثمره بر عکس بخشید و در بحبوحه اسلام ظاهر شده و کل به نسبت او اظهار اسلام می کنند و او را به غیر حق در جبل ماکو ساکن می کنند.»

بر این اساس علی محمد شیرازی معتقد است: هر ظهوری قیامت ظهور قبلی است:

و شی ء تا به مقام کمال نرسد قیامت آن نمی شود.

بنابراین قیامت دیانت یهود که آن بلوغ و کمال دیانت یهود است، همانا ظهور عیسی بوده است و قیامت و کمال دین عیسی در ظهور محمد صلی الله علیه و آله و قیامت و کمال دین محمد در ظهور علی محمد شیرازی یا صاحب بیان است و قیامت و کمال دین بیان به زعم علی محمد شیرازی و بر اساس سند مذکور در ظهور من یظهره اللَّه خواهد بود!

بدین منوال و همانطور که ادوارد براون تصریح کرده است: «در کمال وضوح مستفاد می شود که باب خود و «من یظهره اللَّه» را دو ظهور مستقل در ردیف ظهورات سابقه تصور می کرده است». ⁽¹⁾

از این روی، علی محمد شیرازی، خود را مبشر من یظهره اللَّه دانسته و در باب شانزدهم از واحد دوم از کتاب: بیان فارسی جهت مریدان خود چنین می نویسد: «وصیت می کنم اهل بیان را که اگر در حین ظهور من یظهره اللَّه کل موفق به آن جنت عظیم و لقای اکبر گردید. طوبی لکم ثم طوبی لکم ثم طوبی لکم.»

پس اهل بیان می بایست، در انتظار ظهور من یظهره اللَّه بنشینند و به محض ملاحظه چنین ظهوری دست اطاعت به سویش دراز کنند از این جهت و چنانچه علی محمد شیرازی خود تصریح می کند: بیان میزان حق است الی یوم من یظهره اللَّه و هر نفسی که

مؤمن به من یظهره اللَّه گردد مؤمن به بیان بوده؛ زیرا به عقیده علی محمد شیرازی: احکام کثیره در بیان وضع شده است برای احترام و تذکر من یظهره اللَّه.

با چنین مقدماتی باید موعد ظهور من یظهره اللَّه و حقیقت مقام چنین ظهوری را از نظرگاه علی محمد شیرازی مورد شناسائی قرار دهیم.

موعد ظهور من یظهره اللَّه، صریحاً در باب هفدهم از واحد دوم کتاب بیان فارسی چنین تعیین شده است: «اگر در عدد غیاث ظاهر گردد و کل داخل شوند احدی در نار نمی ماند و اگر الی مستغاث رسد و کل داخل شوند احدی در نار نمی ماند الا آنکه کل مبدل می گردد به نور.»

مطابق عدد ابجد کلمه غیاث ظهور من یظهره اللَّه 1511 سال بعد از ظهور بیان می باشد و یا مطابق عدد مستغاث 2001 سال پس از ظهور بیان خواهد بود و مطابق باب 13 از واحد سوم از کتاب: بیان فارسی علی محمد شیرازی در پیش خود موعد ظهور من یظهره اللَّه را قریب دو هزار سال بعد از عصر خود فرض می کرده است.

حقیقت مقام چنین ظهوری از نظر گاه علی محمد شیرازی در مواضع متعددی از کتاب بیان فارسی چنین توصیف شده است:

من یظهره اللَّه:

احق است از کل شی ء به کل شی ء از نفس کل شی ء.

و ماسو ای او ملک او هستند.

و اوست قائم به نفس خود باللَّه و کل شی ء قائم به اوست.

باب اول جنت و اسم اعظم ظاهر به الوهیت است

فضل کل امکان از شبح جود اوست

مبدأ اسماء و صفات الهی است

و ...»

و به خاطر ظهور چنین خدائی است که به زعم علی محمد شیرازی در کتاب بیان:

کل ظهورات و ظهور قائم آل محمد از برای من یظهره اللَّه خلق شده.

این است معنی قائمیت زمینه من یظهره اللَّه از نظر بهائیان!

ث) انکار دعاوی

آنچه که مورد تأیید مورخان عصر قاجاری است، دستگیری علی محمد شیرازی و تبعید او به ماکو و چهریق موجد بروز واکنش های مختلفی گردید.

مرحوم رضا قلیخان هدایت در کتاب: روضة الصفای ناصری چنین می نویسد:

«چون حدیث خلایق در اقرار و انکار سید باب در افواه افتاد به اشارت شاهنشاه حقایق آگاه محمدشاه که پیوسته با ارباب حال و اصحاب کمال توجهی کامل داشت و فی الحقیقه شهریاری شریعت دوست و حقیقت جوی بود و به تحقیق امورات می پرداخت، در حینی که ولایات آذربایجان خاصه نواب شاهزاده معظم و ولیعهد مکرم بود و حضرتش در دارالسلطنه تبریز اقامت می فرمود سید باب را از چهریق به تبریز آوردند و در مقام تحقیق قال و حال او برآمدند چه که از نوشتجات او رساله ها و خطابه ها در دست مردم افتاده بود و برخی آنرا تالی فرقان مجید و بعضی ناسخ قرآن حمید می شمردند و گروهی ازمعتقدینش اورا نایب امام حجت وفرقه ای امام غایب وزمره ای رسول خاتم می خواندند، لهذا بر حسب امر همایون اعلی او را به مجلس خاص حضرت ولیعهد دولت ابد مهد آورده علمای اعلام و فقهای اسلام حاضر شده با سید به ملاقات و مقالات پرداختند.» ⁽¹⁾

اذعان به این مسئله که ظهور حوادثی ناشی از انتشار عقاید علی محمد شیرازی انگیزه اصلی صدور فرمانی مبنی بر مذاکره و ملاقات علمای اسلام با علی محمد شیرازی، از جانب محمد شاه قاجار گردیده است، نسبتاً مورد قبول همه محققان است.

مرحوم حسن نیکو در کتاب فلسفه نیکو به این مسئله چنین اشاره می کند:

«چندانکه در توده ملت و عوام ازدحامی پدیدار شد و جنبش و قیامی نمودار گشت، که کرسی حکومت و اریکه سلطنت را تکان داد. از این رو حکومت را مجبور نمود که باب ملایمت را به روی باب بگشاید و چهره تفحص و مسالمت را به سوی او بنماید و مجلس بزرگی بیاراید وی را با رئوس علمای اسلام جمع کند ... ⁽²⁾»

اتخاذ چنین تدبیری کاملًا منطقی و اصولی بود و حتی بعدها به گفته مرحوم اعتضاد السلطنه: «وقتی که میرزا تقی خان امیرنظام، به خاطر دفع فتنه های بابیه، به عرض ناصرالدین شاه قاجار رسانید که باید علی محمد شیرازی اعدام گردد، پادشاه وقت صریحاً اذعان داشته بود که این خطا از حاجی میرزا آقاسی افتاد که حکم داد او را بی آنکه به دارالخلافه آورند بدون تحقیق به چهریق فرستاده محبوس بداشت، مردم عامه گمان کردند که او را علمی و کرامتی بوده، اگر میرزا علی محمد باب را رها ساخته بود تا به دارالخلافه آمده با مردم محاورت و مجالست نماید، بر همه کس مکشوف می گشت که او را هیچ کرامتی نیست. ⁽¹⁾»

بدین روال، مسلم و معلوم می شود که حکومت در دارالخلافه پس از شیوع اقرارها و انکارها متمسک به شیوه مرضیه گردیده و خطاب به ناصرالدین شاه که در آن ایام بر منصب مقام ولایت عهدی بسر می برد، دستور برپائی مجلس گفتگوی روحانیون با علی محمد شیرازی را در سال 1264 ه ق، صادر کرد.

متن این امریه، که میرزا آقاسی صدراعظم به صورت عریضه ای به ولیعهد وقت نوشته است، مرحوم میرزا محمد تقی لسان الملک در کتاب: ناسخ التواریخ، چنین آورده است: «... بعضی از مردم نادان که نیک را از بد و پنجاه را از صد ندانند و بر زیادت ازین هر مرد را که مال نباشد و به کار حرفت و صناعت نیز همت نبندد و در راه دین تحصیل یقین نکرده بود در طلب فتنه و غوغا باشد و همی خواهد که کار دین و دنیا دیگرگون شود بلکه در میانه به نوائی برسد و از این گونه مردم از دور و نزدیک فریفته میرزا علی محمد باب شده اند و ابواب اغوا و ضلالت بازداشته اند هم اکنون بفرمای تا او را از چهریق به درگاه آرند و علمای آن بلده را انجمن کن تا سخن او را اصغا فرمایند و مکنون خاطر او را بازدانند». ⁽²⁾

منابع موثق بهائیان، تشکیل مجلس گفتگوی علمای تبریز با علی محمد شیرازی را

تصدیق کرده اند و عباس افندی در کتاب: «مقاله شخصی سیاح» ⁽¹⁾و میرزا جانی کاشانی در کتاب: «نقطة الکاف» ⁽²⁾و میرزا ابوالفضل گلپایگانی در کتاب: «کشف الغطاء» ⁽³⁾و شوقی افندی در کتاب: «قرن بدیع» ⁽⁴⁾از یک سوی و از سوی دیگر مرحوم «ملّا محمدتقی مامقانی»، مرحوم رضا قلیخان هدایت در کتاب: «روضة الصفا» ⁽⁵⁾و مرحوم میرزا محمد تقی لسان الملک سپهر در «ناسخ التواریخ- سلاطین قاجاریه» و میرزا محمد تنکابنی در کتاب «قصص العلماء» ⁽⁶⁾و اعتماد السلطنة در کتاب «منتظم ناصری- تاریخ قاجاریه». ⁽⁷⁾.. به ذکر نام شرکت کنندگان مبادرت ورزیده و از موضوعات مورد مذاکره در مجلس ولیعهد فرازهائی را نقل کرده اند که در هر صورت مؤید تحقق مجلس مذکور در اوان سال 1264 ه. ق است.

مرحوم میرزامحمد مهدی خان زعیم الدوله ⁽⁸⁾

«جدّ و پدر مؤلف از جمله علمائی بودند که در محضر مشهور استنطاق باب در تبریز در سنه 1263 قمری در حضور ناصرالدین میرزا و ملا محمود نظام العلماء و ملا محمد مامقانی و میرزا علی اصغر شیخ الاسلام و غیر هم حضور داشته اند .... «مجله یادگار» سال پنجم صص 89- 91، همچنین مراجعه شود به کتاب: تاریخ جرائد و مجلات ایران، تألیف: سید محمد صدر هاشمی، ج 2، ص 228.

چنین آورده است:

1- ملا محمد مامقانی ⁽¹⁾

2- حاج ملا محمود نظام العلماء ⁽²⁾

3- حاجی میرزا علی اصغر شیخ الاسلام

4- میرزا محسن قاضی

5- حاج میرزا عبدالکریم ملاباشی

6- میرزا حسن زنوزی ملا باشی

و مرحوم رضا قلی خان هدایت از شرکت:

7- حاجی مرتضی قلی مرندی علم الهدی که یاد کرده است. ⁽³⁾

البته مرحوم ملا محمد تقی حجت الاسلام نیّر ⁽⁴⁾

رساله او که در شرح حال علی محمد شیرازی و مجلس ولیعهد است، نیری آنرا به امر ناصرالدین شاه قاجار نوشته است. شوال، 1306 ه ق.

از سوی دیگر و به استثنای ناصر الدین میرزای ولیعهد، مرحوم «زعیم الدوله» از حاضرین رجال حکومتی، مرحوم «محمد خان زنگنه امیر نظام» «میرزا فضل اللَّه علی آبادی» «نصیر الملک» وزیر داخله، «میرزا جعفر خان معیر الدوله»، کفیل وزارت خارجه،

«میرزا موسی تفرشی»، کفیل وزارت مالیه، «میرزا مهدی خان بیان الملک» خفیه نویس (رازدار) وزیر کشور را نام برده است.

نکته قابل توجه در این است که علمای حاضر در مجلس ولیعهد بنا به دعوت ناصرالدین میرزا غالباً از علمای شیخیه و تلامذه سید کاظم رشتی بودند و به تصریح مرحوم ملامحمد تقی حجة الاسلام نیر: «حسب الامر ابلاغی به عامه معتمدین علمای بلد نوشته و ایشان را تکلیف به حضور مجلس محاوره با مشارالیه کردند. هیچیک از علمای شهر اقدام به این امر نکردند و متشبث به بعضی اعذار شدند ...»

«احمد کسروی» نیز در این خصوص می نویسد: «مجتهد بزرگ تبریز در این هنگام میرزا احمد می بود که سر دسته متشرعان شمرده می شد. و او به این نشست نیامد» ⁽¹⁾و بدین لحاظ نمی بایست «اعتضاد السلطنه» از این عمل ناصر الدین میرزا تعجب کرده و به استفهام بنویسد: «نمی دانم شاهنشاه جهان پناه چه حکمتی دیدند که در آن مجلس حکم به احضار جمعی از شیخیه فرمودند. ⁽²⁾»

آنچه مسلم است به استثنای علت بی اعتنائی علماء به نشست، با جوانی که با آثارش آشنا بودند می توان سه عامل دیگر در مورد شرکت علمای شیخی در نظر آورد:

1- علمای درباری تبریز، غالباً از علمای شیخی مسلک بودند، که تا آن زمان هم از علائق دربار قاجار نسبت به شیخ احمد بهره می جستند.

2- ناصرالدین میرزا در عنفوان جوانی تحت تأثیر معلمش ملا محمود نظام العلماء توجهی به شیخیه داشت.

3- ممکن است چنین می اندیشید که: دعوی بابیت و قائمیت علی محمد شیرازی ناشی از نشر معارف احمد احسائی، و سید کاظم رشتی است و از این لحاظ علمای شیخیه به اصطلاحات و عقاید شیخ و سید آشنائی داشته از این جهت می توانند با کسی که خود را به چنین معارفی متکی می دانست در مقام مباحثه و گفتگو آیند.

به هر حال، سه سند کاملًا رایج و معتبر، از جریان گفتگو و مباحثه علماء با علی

محمد شیرازی در مجلس ولیعهد به دست ما رسیده است:

اول: و آن شرح مباحثه علما با علی محمد شیرازی است که ملا محمود نظام العلما حاضر در مجلس آن را تنظیم و به دست مورخان ناصری داده است که عیناً از روی دستخط نظام العلما مرحوم میرزا رضا قلیخان هدایت در کتاب: روضة الصفا- ناصری آنرا ثبت کرده و میرزا محمد تقی لسان الملک در کتاب «ناسخ التواریخ- قاجاریه» و مرحوم اعتضاد السلطنه در کتاب: «فتنه باب» و مرحوم میرزا محمد تنکابنی در کتاب «قصص العلماء» به فرازهائی از آن اشاره و ذکر کرده اند که ما ذیلًا آنرا جهت استفاده خوانندگان محترم از کتاب: روضة الصفا نقل می کنیم:

«با سید کمال احترام بظهور آورده در هنگام جلوس در مجلس حضور حضرت شاهزاده معظم ولیعهد مکرم او را بر خود مقدّم نشانیدند و حضرت ولیعهد با وی توجه و التفات فرموده پس از مدتی جناب نظام العلما افتتاح باب سؤال کرده به باب گفت که حکم اعلیحضرت شاهنشاهی چنان است، شما ادعای خود را در حضور علمای اسلام بیان نمائید تا تصدیق و تکذیب آن محقق گردد و اگر چه من از اهل علم نیستم و مقام ملازمت دارم و خالی از غرضم، تصدیق من خالی از وقعی نخواهد بود و مرا از شما سه سؤال است: اولًا این کتبی که بر سنت و سیاق قرآن و صحیفه و مناجات در اکناف و اطراف ایران منتشر شده از شماست و شما تألیف کرده اید یا به شما بسته اند؟ سید باب در جواب گفت که؛ از خدا است: نظام العلما گفت: من چندان سواد ندارم، اگر از شماست بگوئید و الّا فلا، سید گفت: از من است نظام العلما گفت: معنی کلام شما که گفتید از خداست این است که زبان شما مثلًا شجره طور است.»

روا باشد انا الحق از درختی چرا نبود روا از نیک بختی

این همه آوازها از شه بود گر چه از حلقوم عبداللَّه بود

سید باب گفت: رحمت به شما. نظام العلما گفت: شما را باب می گویند، این اسم را که به شما گذاشته و کجا گذاشته اند و معنی باب چه چیز است و شما راضی به این اسم هستید یا نیستید؟ سید گفت: این اسم را خدا به من داده است: نظام العلما گفت: در کجا

در خانه کعبه یا بیت المقدس یا بیت المعمور؟ سید گفت: هر جا هست اسم خدائی است.

نظام العلما گفت: البته در این صورت راضی هم هستید به اسم خدائی، معنی باب چه چیز است؟ باب گفت: باب «انا مدینة العلم و علی بابها» نظام العلما گفت: شما باب مدینه علم هستید؟ گفت: بلی. نظام العلما گفت: حمد خدای را که من چهل سال است قدم می زنم که به خدمت یکی از ابواب برسم مقدور نمی شد، حال الحمد للَّه در ولایت خودم به سر بالین من آمده اید، اگر چنین شد و معلوم گردید که شما بابید منصب کفش داری را به من بدهید. سید باب گفت: گو یا شما حاجی ملا محمود باشید.

نظام العلما گفت: بلی. سید باب گفت: شأن شما اجلّ است، باید مناصب بزرگ به شما داد. نظام گفت: من همین منصب را می خواهم و مرا کافی است. حضرت شاهزاده معظم مفخّم ولیعهد فرمودند که؛ ما هم این مسند را به شما که بابید وا می گذاریم و تسلیم می نمائیم. نظام العلما گفت: بقول پیغمبر یا حکیم دیگر که فرموده است: «العلم علمان علم الأبدان و علم الأدیان» در علم ابدان عرض می کنم که در معده چه کیفیتی به هم می رسد که شخص تخمه می شود، بعضی به معالجه رفع می گردد و برخی منجر به سوء هضم و غثیان می شود، یا به مراق منتهی می گردد؟ باب گفت: من علم طبّ نخوانده ام، حضرت شاهزاده اعظم ولیعهد اکرم فرمود که؛ در صورتی که شما باب علوم هستید و می گوئید علم طب نخوانده ام با آن دعوی منافات تمام دارد. نظام العلما عرض کرد که عیب ندارد، چون این علم بیطره است و داخل علوم نیست؛ لهذا بابا بیت منافات ندارد.

پس روی به باب کرده گفت که؛ علم ادیان علم اصول است و فروع و اصول مبدأ دارد و معاد، پس بگوئید آیا علم و سمع و بصر و قدرت عین ذات هستند یا غیر ذات؟ باب گفت: عین ذات. نظام العلما گفت: «پس خدا متعدد شد و مرکب ذات با علم دو چیزند مثل سرکه و دوشاب عین یکدیگر شده اند مرکب از ذات و علم از ذات و قدرت».

«وهکذا علاوه باین ذات لا ضدّله و لا ندّله است، علم که عین ذات است ضد دارد که جهل باشد، علاوه بر این دو مفسده، خدا عالم است، پیغمبر عالم است و من عالمم، در علم مشترک شدیم، ما به الامتیاز داریم، علم خدا از خودش است، علم ما از او، پس خدا مرکب شد از ما به الامتیاز وما به الإشتراک و حال آنکه خدا مرکب نیست.» سید باب گفت:

من حکمت نخوانده ام، حضرت شاهزاده اعظم اعلم ولیعهد مکرم معظم تبسمی فرموده و فرمایش و تکرار بحث را دانسته نکردند و سکوت نمودند. نظام العلما به باب گفت: که علم فروع مستنبط از کتاب و سنت است و فهم کتاب و سنت موقوف است بر علوم بسیار، مثل صرف و نحو و معانی و بیان و منطق. شما که بابید قال را صرف کنید. باب گفت: کدام قال؟ نظام العلما جواب داد که: قال یقول قولًا. پس خود بمانند اطفال نوآموز دبستان صرف کرده گفت: قال قالا قالوا قالت قالتا قلن و رو به باب کرده گفت: باقی را شما صرف بکنید. جواب داد که در طفولیت خوانده بودم فراموش شده است.

باز گفت: قال را اعلال کنید. باب گفت: اعلال کدام است؟ [نظام العلما] اعلال کرده گفت: باقی را شما اعلال کنید. سید باب گفت: فراموشم شده. نظام العلما گفت هُوَ الَّذِی یُرِیکُمْ الْبَرْقَ خَوْفاً وَطَمَعاً را ترکیب نمائید، «خوفاً و طمعاً» به حسب ترکیب چه چیز است؟ باب گفت: در نظرم نیست. نظام العلما معنی این حدیث را از او پرسید که «لعن اللَّه العیون فإنّها ظلمت العین الواحدة» سید گفت: نمی دانم. باز پرسید که مأمون خلیفه از حضرت رضا پرسید که «ما الدلیل علی خلافة جدّک علی بن ابی طالب علیه السلام؟ قال الرضا: أیة أنفسنا، قال: لولا نساؤنا قال: لو لا أبنائنا» وجه استدلال [امام رضا علیه السلام چیست وجه رد مأمون چه چیز است و کیفیت ردّ [حضرت رضا علیه السلام چیست؟ سید متحیر ماند پرسید که حدیث است؟ نظام گفت: بلی و اقامه عدلین کرد و گفت که؛ اگر دعوی بر میت بود قَسَم استطهاری هم ذکر می کردم. نظام العلما گفت: شأن نزول إِنَّا أَعْطَیْنَاکَ الْکَوْثَرَ معلوم است که حضرت رسول صلی الله علیه و آله می گذشت، عاص گفت: این مرد ابتر است عن قریب می میرد و اولادی از او نمی ماند. حضرت نبوی غمگین شد از برای تسلیت آن حضرت، این سوره نازل شد. حال بگوئید که این چه تسلیت است؟ سید گفت: که؛ واقعاً شأن نزول سوره این است؟ نظام العلما گفت: آری و اقامه شهود نمود. سید مهلتی خواست و نظام العلما از سر این سخن درگذشت و از در دیگر درآمده و گفت: ما در ایام شباب و جوانی به اقتضای سن مطالعه می کردیم و این عبارت علامه را می گفتیم. حال می خواهم شما معنی آنرا بگوئید که «إذا دخل الرجل علی الخنثی و الخنثی علی الانثی وجب الغسل علی الخنثی دون الرجل و الانثی و چرا باید چنین باشد؟ سید تأملی کرده پرسید: این عبارت

از علامه است؟ حضار گفتند: بلی. نظام العلما گفت: از علامه نباشد از من باشد، شما معنی آنرا بیان نمائید، آخر باب علم هستید. سید جواب داد که؛ چیزی به خاطرم نمی رسد.

نظام العلما گفت: یکی از معجزات پیغمبر عربی، قرآن است و اعجاز آن به فصاحت است و بلاغت، تعریف فصاحت چیست و تعریف بلاغت چیست؟ و نسبت ما بین اینها تباین است و تساوی است و عموم و خصوص من وجه است یا عموم و خصوص مطلق است؟ سید فکر بسیار کرده جواب داد که؛ در نظرم نیست. حضار متغیر شده. نظام پرسید: اگر ما بین دو و سه شک بکنید چه خواهید کرد گفت: بنا را بر دو می گذارم. عالیجناب فضایل مآب حجة الاسلام آخوند ملا محمد مامقانی که از فضلای عهد و مشربش بر وفق مشرب علمای شیخی بود، تاب نیاورده گفت: ای بی دین تو شکیات نماز را نمی دانی و دعوی بابیت می نمائی؟! سید گفت: بنا را بر سه می گذارم، مولانا فرمود: معلوم است وقتی که دو نشد لابد باید سه را گفت. نظام العلما گفت: سه هم غلط است؛ چرا نپرسیدید، بلکه شک در نماز صبح یا مغرب کرده ام، آیا بعد از رکوع است، قبل از رکوع است، بعد از اکمال سجدتین است؟ حاجی به آخوند گفت: شما شکر بکنید اگر می گفت: بنا را بر دو می گذرام، زیرا که شغل ذمه یقینی برائت ذمه یقینی می خواهد آن وقت چه می کردید؟ پس جناب حجة الاسلام سؤال کرد که تو نوشته ای که؛ «اول من آمن بی نور محمد و علی» این عبارت از شماست یا نه؟ سید باب گفت: بلی از من است. مولانا گفت: آن وقت تو متبوع و آنها تابع و تو افضل از آنها خواهی بود. جناب علم الهدی از سید پرسید که؛ خداوند عالم فرموده است: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ للَّهِ خُمُسَهُ وَلِلرَّسُولِ و شما در قرآن خود ثلثه گفته اید چرا و از کجا؟ سید باب جواب داد که، ثلث نصف خمس است، چه تفاوت دارد؟ علمای مجلس بخندیدند مولانا پرسید که؛ کسور تسعه چند است؟ سید حیران ماند. نظام العلما بقاعده نظام طفره را جایز شمرده از مثنوی بیتی برخواند و اظهار مشرب ذوق کرده گفت:

شعر

چند ازین الفاظ و اضمار و مجاز سوز خواهم سوز و با آن سوز ساز

«من در بند لفظ نیستم کرامتی موافق ادعای خود به من بنمای تا مرید شوم و به سبب ارادت من جمعی قدم در دایره ارادت شما خواهند گذاشت؛ زیرا که به علم معروفم و عالم هرگز تابع جاهل نخواهد شد. سید گفت: چه کرامت می خواهی؟ نظام العلما جواب داد که اعلیحضرت سلطان اسلام محمد شاه مریض است، او را صحتی ده، حضرت شاهزاده معظم ولیعهد دولت ابد مهد فرمود که؛ چرا دور رفتی اکنون تو حاضری در وجودت تصرفی کند و ترا جوان سازد که همیشه در رکاب ما سوار باشی، ما نیز بعد از ظهور این کرامت این مسند را به او خواهیم داد، سید گفت: در قوّه ندارم. حاجی جواب داد که پس بی جهت عزت نمی شود، در عوالم لفظ گنگ، و در عوالم معنی گنگ پس چه هنر داری؟ سید جواب داد که من کلام فصیح می گویم و گفت: «الْحَمد للَّه الذی خَلَقَ السّمواتَ» (بالفتح) حضرت شاهزاده معلم ولیعهد مکرم تبسمی فرموده بخندید و بفرمود:

و ما بتاءٍ ألفٍ قد جُمعا یُکسر فی النّصبِ وَفی الجرِّ مَعا

سید گفت: اسم من علی محمد با «ربّ» وفق دارد. نظام جواب داد که هر علی محمد و محمد علی، با «ربّ» وفق دارند آنوقت باید شما ادعای ربوبیت بکنید نه دعوی بابیت. سید باب گفت: من آن کسم که هزار سال است انتظار ظهور مرا می کشید.

حاجی گفت: یعنی شما مهدی صاحب الأمرید؟ باب گفت: بلی. نظام العلما گفت:

شخصی یا نوعی. گفت: شخصی. نظام العلما گفت: نام مبارک او محمد بن حسن است و اسم مادر او نرجس یا صیقل یا سوسن و نام تو علی محمد است و نام پدرت و مادرت چیز دیگر است. مسقط رأس آن حضرت سامره است و مسقط رأس تو شیراز است، سن مبارک او بیش از یکهزار سال است و عمر شما قریب چهل، کمال مخالفت در میانه است و آنگهی من شما را نفرستاده ام. باب گفت: شما دعوی خدائی می کنید؟

نظام العلما پاسخ داد که چنان امامی را چنین خدائی می باید: سید باب گفت که؛ من به یک روز دو هزار بیت کتابت می کنم که می تواند چنین کند. نظام گفت: من در زمان توقف در عتبات عالیات کاتبی داشتم که به روزی دو هزار بیت کتابت می کرد آخر الامر

کور شد، البته شما هم این عمل را ترک نمائید و إلّاکور خواهید شد. چون معلوم شد که سید را دعوی بی معنی است زیاده از این در حضور مبارک حضرت ولیعهد اعظم- طوّل اللَّه بقائه- تطویل کلام بی حاصل، مناسب ندانستند و برخاستند و مجلس منقضی.»

دوم: و آن رساله و شرحی است که «ملا محمد تقی مامقانی حجة الاسلام نیّر» فرزند مرحوم ملامحمد مامقانی حجة الاسلام، حاضر در مجلس ولیعهد می باشد.

با توجه به اینکه مرحوم «ملا محمد تقی» در آخر رساله خود چنین نوشته است:

«فارغ شد از تسوید این اوراق، منشی آن بنده ضعیف جانی محمد تقی بن محمد التبریزی مامقانی در پانزدهم شهر شوال المکرم از سنه (1306 ه ق) و امید که مقبول طبع مبارک همایونی آید. معلوم و هویدا می شود که مرحوم ملا محمد تقی رساله مذکور را به درخواست ناصر الدین شاه قاجار- در خصوص بابیت و احوالات علی محمد شیرازی در تبریز نگاشته است.»

ملا محمد تقی در این رساله در مقام ایراد بر مرقومه مرحوم ملا محمود نظام العلما می نویسد: «از آنجا که مورخین عهد در آن مجلس مبارک حضور نداشتند» محاورات آن مجمع را به استناد سماعات افواهیه بکلی تغییر دادند، مقاولاتی که اصلًا اتفاق نیفتاده مذکور داشتند، بیان واقع را بالمرّه قلم نسخ بر سر گذاشته اند، عجب آن است که صورت مجلس را هم به خط حاج محمود نظام العلما که در آن اوقات معلمی اعلیحضرت را داشت، نسبت داده اند. در صورت صدق دور نیست که چون آن مرحوم از محاورات آن مجلس بعید العهد بوده وقایع مجلس را فراموش کرده در هنگام سؤال به تکلف خیال چیزی نظر آورده و برای مورخین مرقوم داشته وگرنه خاطر حقیقت مظاهر همایونی خود شاهد راستین و گواه آستین است که این مسطورات را با مقاولات آن مجلس تباین کلی در میان است به نحوی که می توان گفت: کل ذلک لم یکن، عجب تر آن است که منقولات این دو تاریخ نیز در همین قضیه با همدیگر مباینت تامه دارد. ⁽¹⁾

بر این اساس «ملا محمد تقی» تصمیم گرفته که محاورات مجلس مذکور را بر اساس تقریر آن توسط پدرش ملا محمد مامقانی که به تصریح ایشان مِنَ البَدو إلی الْخَتْم تقریر فرموده بوده و ایشان به علت کثرت تذکار و تکرار قرائت صورت آن مجلس به نیت یادگار به قید تحریر در آورد.

البته با توجه به اینکه مرحوم ملا محمد تقی توجه داشته است که ناصرالدین شاه خود در مجلس مذکور شرکت داشته و جز با اطمینان خاطر، ذکر اقوال مرحوم پدرش موافق مصلحت نمی دانسته است، می توان نظر داد که تصریحات وی در رساله مذکور، از سندیت خاصی برخوردار است.

ملا محمد تقی صورت جلسه مجلس ولیعهد و محاکمه باب را در تبریز چنین مرقوم می دارد:

«در این بین باب را نیز حاضر کرده در یک سمت مجلس جا دادند نظام العلما به استجازه از والد رو به باب کرد و گفت: «این نوشته هایی که بعضی به اسلوب قرآن وبعضی به اسلوب خطبه های قیصر روم است و ادعیه به توسط اتباع شما در میان مردم منتشر است آیا از شما است یا بر شما بسته اند؟ گفت: از خدا است. نظام العلما گفت: هر چه از زبان شما جاری شده؟ گفت: بلی مثل صدور کلام از شجره طور. گفت: این یکی را فهمیدم این اسم باب را که برای شما گذارده؟ گفت: خدا. نظام العلما گفت: گستاخی است، خدا این شب بخیر را کجا برای شما کرده؟ باب متغیر شد گفت: من مسخره شده ام.

نظام العلما گفت: از این نیز گذشتیم. شما باب چه هستید؟ گفت: أنا مدینة العلم و علی بابها، گفت شما باب مدینه علمی؟ گفت: بلی «فَادْخُلُوا البابَ سُجّداً» نظام العلما گفت:

باب حطّه هم هستی؟ گفت: بلی. نظام العلما گفت: حالا که شما باب مدینه علمی از هر علمی از شما بپرسند جواب خواهی داد؟ گفت: بلی شما مرا نمی شناسید، من همان شخصم که هزار سال بیشتر است انتظار مرا می برید. پس والد فرمودند: سید تو اول دعوی بابیت امام را داشتی، حالا صاحب الأمر غائب شدی، گفت: بلی من همانم که از صدرالاسلام انتظار مرا می برید. والد از این حرف گزاف سخت برآشفته فرمود: سید! حیا چرا نمی کنی این چه لاف و گزاف است می زنی؟! ما انتظار آن امامی را می بریم که پدرش

امام حسن عسکری و مادرش نیز نرجس بنت یشوع است و در سنه دویست و پنجاه و شش «در سرّ من رأی» از مادر متولد شده و از مکه معظمه با شمشیر ظهور خواهد کرد.

ما کی انتظار سید علی محمد پسر سید رضای بزاز شیرازی را که دیروز از شکم مادر بیرون آمده می بریم؟ وانگهی صاحب عصر وقتی که تشریف می آورند جمیع مواریث انبیا از آدم تا خاتم در خدمت ایشان است، شما یکی از آن مواریث را در بیار ببینم؟ گفت: مأذون نیستم. والد تغیر کرده فرمودند: تو که مأذون نبودی بسیار غلط کردی و سرت را به دیواری زدی آمدی برو و مأذون شو بعد از آن بیا، صاحب الامر غیر مأذون نوبر است. گذشته از این صاحب عصر کرامات و معجزات دارد، بسم اللَّه تو همین عصا را که در دست داری اژدها کن تا ما ایمان بیاوریم. پسر علم الهدی گفت: جناب آقا خدا در کتاب کریم فرموده: وَاعْلَمُوا أَنَّمَا غَنِمْتُمْ مِنْ شَیْ ءٍ فَأَنَّ للَّهِ خُمُسَهُ حکم آیه منسوخ است یا باقی است؟ گفت: باقی است. گفت: پس شما از چه بابت در کتاب خود آورده ای:

«واعلموا إنما غنمتم من شی ء فأنّ للذکر ثلثه» آیا این تشریح نسخ قول خدا نیست؟ گفت آخر سهم امام به من می رسد. علم الهدی گفت: سهم امام نصف خمس است و نصف خمس، عُشر می شود نه ثلث. گفت: نه خیر ثلث می شود. حاضرین همه خندیدند.

پس از سؤالات دیگر هر یک از سه نفر می نویسند: علم الهدی گفت: جناب آقا شما در کتاب خود گفته ای که؛ من در خواب دیدم که حضرت سید الشهداء را شهید کرده اند و من چند کف از خون خوردم و باب فیوضات بر من مفتوح شد این درست است؟ گفت:

بلی. والد فرمود: تو چه عداوت با سید الشهداء داشتی که خون او را خوردی؟ مرحوم نظام العلما به شوخی گفت: آخر هند جگرخوار بود؟ جوابی از آقا نتراوید. پس والد بعد از تغیرات و تغیّر زیاد از این حرفهای گزاف او فرمود: خوب لوطی شیرازی این دیگه چه منافقی و حقه بازی است؟ وقتی که اتباع شیخ احسائی از تو سؤال می کنند در جواب آنها می نویسی؛ احمد و کاظم- صلوات اللَّه علیهما- و چون سید یحیی پسر سید جعفر دارابی که پدرش در مسئله معاد با شیخ احسائی مخالف است از تو سؤالی می کند در جواب می نویسی که؛ شیخ در معاد خبط کرده و صریحاً تکفیرش می کنی «و لقد أجاد السید جعفر دارابی فیما کتب فی سنا برق المحیط بالمشارق و المغارب» آن صلوات

فرستادنت چیست و این تخطئه و تکفیرت چه؟ تو اگر آدم درستی هستی چرا در سر یک ریسمان نمی ایستی سید سر بزیر انداخته جوابی نگفت.»

سوم: ناصر الدین میرزا، پس از اتمام مجلس مباحثه در پاسخ امریّه محمد شاه قاجار نامه ای رسمی نگاشته است و شاه را بطور کلی از نتیجه این مجلس گفتگو آگاه ساخته است. که به قول احمد کسروی: این سند از هر باره ارجدار و استوار است زیرا نوشته رسمی دولتی است. گزارشی است که ولیعهدی برای آگاه بودن شاهی نوشته. ⁽¹⁾

متن این نامه در کتابخانه مجلس شورای ملی نگهداری می شده است و ادوارد براون در صفحه (252، 259) در کتاب:.

.. 1918 noigileR ibaB eht fo ydutS rof slairetaM

آن را ضبط و ثبت نموده است.

از لحاظ منابع موثق بهائیت کتاب: «کشف الغطاء» میرزا ابوالفضل گلپایگانی، سند مستند است. وی بی آنکه متعرض محتویات نامه ناصر الدین میرزا ولیعهد به پدرش محمد شاه قاجار شود و یا با تأویلاتی، مصمم به وارونه کردن حقایق شود، گزارش ولیعهد را قبول و از آنجائی که آن را به عنوان مقدمه نتائجی مورد نظر، در مقام حسینعلی میرزا به کار گرفته است به اصالت و حقیقت آن صریحاً و آشکار اعتراف کرده است.

مضافاً آنکه خود معترف است، پس از خلع محمد علی شاه که مخازن دولتی به تصرف ملتیان در آمد- یکی از محبین تاریخ، عکس برداشته و منتشر ساخته است. ⁽²⁾

متن عریضه ولیعهد ناصر الدین میرزا به محمد شاه قاجار:

هو اللَّه تعالی شأنه

«قربان خاک پای مبارکت شوم، در باب فرمان قضا جریان صادر شده بود که علمای طرفین را احضار کرده با او گفتگو نمایند. حسب الحکم همایون محصل فرستاده با زنجیر از ارومیه آورده به کاظم خان سپرده و رقعه به جناب مجتهد نوشت که آمده با ادله و

براهین و قوانین دین مبین گفت و شنید کنند. جناب مجتهد در جواب نوشتند که از تقریرات جمعی از معتمدین و ملاحظه تحریرات این شخص بی دینی و کفر او اظهر من الشمس واوضح من الأمس است. بعد از شهادت شهود تکلیف داعی مجدداً در گفت و شنید نیست. لهذا جناب آخوند ملا محمد و ملا مرتضی قلی را احضار نمود و در مجلس از نوکران این غلام؛ امیر اصلان خان و میرزا یحیی و کاظم خان نیز ایستادند. اول حاجی محمود پرسید که مسموع می شود که تو می گوئی من نائب امام هستم و بابم و بعضی کلمات گفته ای که دلیل بر امام بودن بلکه پیغمبری توست. گفت: بلی حبیب من قبله من نائب امام هستم و باب هستم و آنچه گفته ام و شنیده اید راست است. اطاعت من بر شما لازم است به دلیل «ادخلو الباب سجداً» و لیکن این کلمات را من نگفته ام. آن که گفته است، گفته است. پرسیدند گوینده کیست؟ جواب داد آن که به کوه طور تجلی کرد.

روا باشد انا الحق از درختی چرا نبود روا از نیکبختی؟

منی در میان نیست. اینها را خدا گفته است. بنده به منزله شجر طور هستم. آن وقت در او خلق می شد. الان در من خلق می شود و به خدا قسم کسی که از صدر اسلام تاکنون انتظار او را می کشیدند منم. آنکه چهل هزار از علما منکر او خواهند شد منم. پرسیدند:

این حدیث در کدام کتاب است که چهل هزار عالم منکر خواهند گشت. گفت: اگر چهل هزار نباشد چهار هزار که هست. ملا مرتضی قلی گفت: پس تو از این قرار صاحب الامری. اما در احادیث هست و ضروری مذهب است که آن حضرت از مکه ظهور خواهند فرمود و نقبای انس و جن با چهل و پنج هزار از جنیان ایمان خواهند آورد و مواریث انبیاء از قبیل زره داود و عصای موسی و نگین سلیمان و ید بیضا با آن خواهد بود، کو عصای موسی و کو ید بیضا؟ جواب داد که؛ من مأذون به آوردن اینها نیستم به جناب آخوند ملا محمد گفت: غلط کردی که بدون اذن آمدی. بعد از آن پرسیدند که؛ از معجزات و کرامات چه داری؟ گفت: اعجاز من این است از برای عصای خود آیه نازل می کنم و شروع کرد به خواندن این فقره:

«بسم اللَّه الرحمن الرحیم سبحان اللَّه القدوس السبوح الذی خلق السموات و الأرض کما خلق هذه العصا آیة من آیاته».

اعراب کلمات را به قاعده نحو غلط خواند. تاء «سمواتِ» را به فتح خواند. گفتند:

مکسور بخوان. آنگاه «الأرض» را مکسور خواند. امیر اصلان خان عرض کرد: اگر این قبیل فقرات از جمله آیات باشد من هم توانم تلفیق کرد و عرض کرد:

«الحمد للَّه الذی خلق العصا کما خلق الصباح و المساء». باب بسیار خجل شد. بعد از آن حاجی ملا محمود پرسید: در حدیث وارد است که مأمون از جناب رضا علیه السلام سؤال نمود که دلیل بر خلافت جدّ شماچیست؟ حضرت فرمود: آیه «أنفسنا». مأمون گفت: «لو لا نساؤنا»؟ حضرت فرمود: «لو لا أبناؤنا» این سؤال و جواب را تطبیق بکن و متعدّی را بیان نما. ساعتی تأمل نموده جواب نگفت. بعد از آن مسائلی چند از فقه و سایر علوم پرسیدند.

جواب گفتن نتوانست. حتی از مسائل بدیهیه فقه از قبیل شک و سهو پرسیدند. ندانست و سر به زیر افکنده باز از آن سخن های بی معنی آغاز کرد که من همان نورم که به طور تجلی کرد؛ زیرا که در حدیث است که آن نور، نور یکی از شیعیان بوده است. این غلام گفت: از کجاکه آن شیفته تو بودی، شاید نور ملا مرتضی قلی بود، بیشتر از پیشتر شرمگین شد و سر به زیر افکند. چون مجلس گفتگو تمام شد، جناب شیخ الاسلام را احضار کرده باب را چوب زده و تنبیه معقول نمود و توبه و بازگشت و از غلطهای خود انابه و استغفار کرد و التزام پا به مهر هم سپرده که دیگر از این غلطها نکند و الان محبوس و مقیّد است.

منتظر حکم اعلیحضرت اقدس همایون شهریاری روح العالمین فداه است.

امر امر همایون است.»

با توجه و تعمق و مقابله سه مأخذ مذکور در باب چگونگی مجلس ولیعهد معلوم می شود در مجموع صورت مجلس مباینتی با هم ندارد و ظاهراً تنها در اجمال و تفصیل آنها تفاوتهائی را به وجود آورده است. ⁽¹⁾

با این همه در مقام ارزیابی مجلس ولیعهد ناگزیر به بیان مسئله ای هستم که مرحوم زعیم الدوله به نگارش آن توجه اصولی و در عین حال بحقی کرده است.

ایشان از زبان مرحوم جدش، که خود حاضر در مجلس ولیعهد بود شنید که خطاب به شاهزاده اسکندر میرزا و در مقام پاسخ سؤال او مبنی بر چگونگی مجلس ولیعهد می گفت:

«آنان کار نیکوئی نکردند که چنین سؤالاتی نمودند. همانطور که باب از آوردن دلیل و حجت باز ماند. چه آن مرد مدعی نبوت و رسالت و دین سازی بود و اینان او را به صرف و نحو و معانی و بیان و بدیع می آزمودند. کاش می دانستم به جای آن سؤالات؛ چرا از انتقاد بر اساس عقاید او خودداری می کنند و عدم توافق و تطبیق نظریات او را با ناموس طبیعی و فطری بشر گوشزد نمی کنند. باب به صراحتی تمام می گفت که: اوّلُ مَنْ آمَنَ بی نور محمد و علی. پس چگونه ممکن است باب به قوانین و احکام کسی که خود را از او بالاتر می داند رفتار کند. (ولی علمای مجلس از او شکیات نماز می پرسند) و از طرفی باب ادعای نیابت قائم و بلکه بابیت علم می کرد. پس لازم بود که بر کلیه امور واقف باشد و عجز او در آن مجلس دلیل بزرگی است بر بطلان دعوی. امر غریب این است که وی ادعای نجات قوم خود بلکه کلیه بشر می نماید. در این صورت چرا دعوت را در عراق یا در اروپا نکرد؟ آیا ایران تنها شایسته دعوت بود یا سایر قطعات دنیا ارزش دعوت نداشتند و اگر بعثت برای ایران بود، آیا بهتر نبود که کتاب اصلی احکام وی به فارسی باشد در صورتی که کلیه انبیا به لسان قوم دعوت کرده اند نه اینکه مانند باب زبان عربی را غلط بداند و در فارسی پیچیده و مرکب از حروف و اعداد و رموز جفر بنویسد و اگر منظور اغلاق و اشکال است خوب بود به زبان پهلوی می نوشت که کسی نفهمد و انتقاد نکند.

طبق نوشته میرزا مهدی خان: «جدش با باب مباحثه نیز کرده و از او پرسیده است که شریعتی شریعت دیگر را نسخ نمی کند مگر آنکه نسبت به ما قبل خود اتمّ و احکم باشد.

تو بسیاری از مواد شریعت را به عنوان اکمال و اتمام تغییر داده ای. اگر تو مسلمانی، که به مصداق: «الیوم اکملت لکم دینکم» دین کامل است و احتیاجی به کمال ندارد. اگر شریعت

جدیدی آورده ای پس عیوب و نواقص اسلام چه بود که تو شریعت تازه ای آورده ای؟

باب با تبسّم گفته: این سؤالات مقدماتی دارد که بیان خواهم کرد، اما نه امروز نه این مجلس. دوباره جد میرزا مهدی خان پرسیده که؛ صعود عیسی قبل از موت بود (عقیده اهل اسلام) یا بعد از دفن (عقیده مسیحیان)؟ باب باز گفت: این بحث وقت زیادتری می خواهد.

صورت مکتوب منسوب به ناصرالدین میرزا که به پدرش محمّدشاه نوشته است. کلیشه مذکور عیناً از کتاب ظهور الحق فاضل مازندرانی مبلّغ مشهور بهائیان عکس برداری شده است.

عقیده جد «میرزا مهدی خان زعیم الدوله» را که آقای عبدالحسین نوائی در ذکرحواشی کتاب مرحوم «اعتضاد السلطنه» آن را پسندیده است، توجهی معقول به نظر می رسد.

از یک طرف جوان عامی و پرمدعا و بی سوادی ادعای علم کلّ ولدنّی می کند، اما

مقدمات علوم و معارف را نمی داند و حتی از فهم بدیهیات عاجز است و از طرفی زبده علمای شهری بزرگ مانند تبریز از کسی که ادعای نبوت و مهدویت می کند راجع به (تخمه) کردن یا معنی عبارت علامه در باب غسل جنابت خنثی یا اعلال قال، پرسش می کنند و پیش خود این معنی را در نظر نمی گیرند که صرف دانستن این مطالب (به فرض اینکه باب آنها را می دانست) علامت و مجوز ادعای نیابت و مهدویت و دین سازی می شود یا نه و آیا مثلًا ملا محمود که این سؤالات را می کرده و مسلماً آنها را می دانسته حق داشته چنین ادعائی یکند یا نه؟ به هر حال هر چه بود باب ناتوان تر از آن بود که بتواند همین سؤالات سطحی و بی مورد را جواب بدهد و سرانجام به شرحی که گذشت مچش باز شد و معلوم شد که جز ادعای واهی چیزی در چنته ندارد. چنانکه سؤالات جد میرزا مهدی خان را هم جواب نتوانست بگوید و آنها را موکول به وقت دیگر و جلسه دیگر یعنی در حقیقت تعلیق به محال کرد». ⁽¹⁾

به گفته احمد کسروی علی محمد شیرازی: «هیچی نتوانسته و جز نمی دانم و نمی توانم پاسخی نداشت از آنسوی با غلط بافی های سخنان سست و خنک خود، زبان ریشخند ملایان و دیگران را به خود باز گردانیده و بار دیگر کار به چوب خوردن و غلط کردم گفتن انجامید.» ⁽²⁾

در خاتمه نامه ناصرالدین میرزای ولیعهد خواندیم که: «چون مجلس گفتگو تمام شد جناب شیخ الاسلام را احضار کرده باب را چوب مضبوط زده تنبیه معقول و توبه و بازگشت و از غلطهای خود انابه و استغفار کرد و التزام پا به مهر سپرده که دیگر این غلطها نکند.»

میرزا ابوالفضل گلپایگانی می نویسد: «چون در این عریضه انابه و استغفار کردن باب و التزام پا به مهر سپردن آن حضرت مذکور است مناسب چنین به نظر می آید که صورت همان دستخط مبارک رانیز محض تکمیل فائده در این مقام مندرج سازیم». ⁽³⁾

بدین لحاظ و آنچه که مسلم و مشخص است توبه نامه ای است که علی محمد شیرازی به دستخط خود آن را خطاب به ولیعهد نوشته و به مهر خود آن را ممهور ساخته است.

توبه نامه علی محمد شیرازی که یکی از مهمترین اسناد بی پایگی دعاوی علی محمد شیرازی است نه تنها مورد تأیید کتاب کشف الغطاء قرار گرفته است بلکه از این طریق سند مذکور مورد تصویب عباس افندی و بهائیان است.

در پاورقی صفحه (205) کتاب کشف الغطاء متن توبه نامه علی محمد شیرازی همراه با نامه ولیعهد ناصرالدین میرزا که شرحش مذکور افتاد از نظر مؤلف کتاب کشف الغطاء اصل این دو مکتوب و بعضی مکاتیب رسمی اخری را که مندرج می گردد پس از خلع محمد علی شاه که مخازن دولتی بتصرف ملتیان در آمد یکی از محبین تاریخ عکس برداشته و منتشر ساخته است.

تأکید مؤلف کشف الغطاء که در صفحه 204 به کلماتی از قبیل: «صورت همان دستخط مبارک». صورت دستخط حضرت نقطه اولی به ناصر الدین شاه به خوبی نشان می دهد که مؤلف کشف الغطاء مصدّق عین توبه نامه به دستخط علی محمد شیرازی است و مؤلف بهائی کتاب مذکور از آن جهت به شرح تفصیلی مجلس ولیعهد و ذکر نامه های متبادله بین ولیعهد و علما تبریز و انتشار صورت دستخط علی محمد شیرازی نموده است تا میان مقام علی محمد شیرازی و میرزا حسینعلی بهاء مقایسه کند. یا به گفته خود ایشان: «در این مقام مندرج سازیم و موازنه آنرا با الواحی که از قلم جهان قدم در سجن اعظم به جهت ملوک وسلاطین عالم نازل گردیده به دقت نظراولی البصائر واگذاریم.»

صاحب کتاب کشف الغطاء بر اساس این تصریحات خواسته است نشان دهد، علی محمد شیرازی با مشاهده شکست خود در مجلس ولیعهد و تنبیه و چوب زدن او، دست از تمامی دعاوی خود برداشت و در عریضه ای انابه و استغفار کردن باب و التزام پا به مهر سپردن آن حضرت مذکور است ولی میرزا حسینعلی در زندان عکّا، با تمام رنجهائی که دید میدان خالی نکرد! و حتی نامه هائی به زعم مؤلف کتاب مذکور، به ملوک و سلاطین عالم نوشت. در حقیقت کشف الغطاء در مقام موازنه بین علی محمد شیرازی و

حسینعلی میرزا، ندانسته با اثبات ضعف نفس و انابه و استغفار و التزام پا به مهر سپردن علی محمد شیرازی خط بطلان برحقانیت علی محمد شیرازی کشیده تا به فکر خود حقانیت میرزا حسینعلی را اثبات کند؟!

به هر حال به استثنای کتاب کشف الغطاء که متن کامل و جامع توبه نامه را عیناً از روی دستخط علی محمد شیرازی ثبت کرده است، ادوارد براون نیز عکسی از توبه نامه علی محمد شیرازی برداشته و کلیشه آن را در کتاب Babi of Study for Material به چاپ رسانیده است. اینک متن توبه نامه علی محمّد شیرازی را ذیلًا به استحضار می رسانیم:

فداک روحی

«الحمد للَّه کما هو اهله ومستحقه که ظهورات فضل و رحمت خود را در هر حال بر کافه عباد خود شامل گردانیده. بحمداللَّه ثم حمداً که مثل آن حضرت را ینبوع رأفت و رحمت خود فرموده که به ظهور عطوفتش عفو از بندگان و تستر بر مجرمان و ترحم بریاغیان فرموده. اشهد اللَّه من عنده که این بنده ضعیف را قصدی نیست که خلاف رضای خداوند اسلام و اهل ولایت او باشد. اگر چه به نفسه وجودم ذنب صرف است، ولی چون قلبم موقن به توحید خداوند جل ذکره و نبوت رسول صلی الله علیه و آله و ولایت اهل ولایت اوست و لسانم مقر بر کل مانزل من عنداللَّه است امید رحمت او را دارم و مطلقاً خلاف رضای حق را نخواسته ام و اگر کلماتی که خلاف رضای او بود از قلم جاری شده، غرضم عصیان نبوده و در هر حال مستغفر و تائبم حضرت او را و این بنده را مطلق علمی نیست که منوط به ادعائی باشد و استغفراللَّه ربی و اتوب الیه من ان ینسب الی امر و بعضی مناجات و کلمات که از لسان جاری شده دلیلش بر هیچ امری نیست و مدعای نیابت خاصّه حضرت حجة اللَّه علیه السلام را ادعای مبطل (می دانم) و این بنده را چنین ادعائی نبوده و نه ادعای دیگر. مستدعی از الطاف حضرت شاهنشاهی و آن حضرت چنان است که این دعاگو را به الطاف و عنایات بساط رأفت و رحمت خود سرافراز فرمایند والسلام».

انکار کلیّه دعاوی، به سبب یک تنبیه جزئی بود که از علی محمد شیرازی بعمل آمد.

مرحوم رضا قلی خان هدایت در «روضة الصفا» می نویسد: «مجلس منقضی شد و

محمد کاظم خان فراشباشی ولد اسماعیل خان قراجه داغی که نگهبان و میزبان او بود سید را به منزل خود برده محفوظ داشت و چون داعیه او منتشر و غالب عوام در کار او به شبهت افتاده بودند دیگر روز سید را به حضور حضرت شاهزاده معظم ولیعهد اعظم آورده حکم شد که او را چوب سیاست و یا ساق زنند. فراشان سرکاری بنابر حسن عقیده در این کار تقدیم نکردند. به حکم علمای اعلام حاجی ملا محمود و شیخ الاسلام، ملازمان ایشان سید را چوب بسیاری زدند و می گفت غلط کردم و خطا کردم و گه خوردم و توبه کردم تا مستخلص شد». ⁽¹⁾

مرحوم میرزا محمدتقی لسان الملک به انگیزه چوب زدن علی محمد شیرازی اشاره دقیقی دارد. ایشان از زبان ناصر الدین میرزا ولیعهدخطاب به علی محمدشیرازی می نویسند:

«چون مردی دیوانه بوده ای حکم به قتل تو نمی رانم لکن با چوبت رنجه و شکنجه می فرمایم که این مردم عوام بدانند تو صاحب الامر نیستی و هیچکس در جهان به آن حضرت عجل اللَّه فرجه نتواند چیره شد.

این بگفت و به اعوانان و فراشان بفرمود با حملی از چوب درآمدند و هر دو پای باب استوار به بستند و با چوب مضروب داشتند. باب فریاد برداشت و به استغاثت و انابت همی اظهار ضراعت نمود و نظام العلما یک تن از مردم خود را بر سر او بداشت و هی تلقین کرد که بگو پلیدی سگ و خوک خوردم و دیگر چنین سخن نکنم و او بدین گونه همی بازگفت». ⁽²⁾

میرزا جانی کاشانی در این خصوص می نویسد: «حضرات ملاها گفتند: بلی چون ایشان سید می باشند. خوب است که سادات چوب بزنند. لهذا شیخ الاسلام این تعهد را نموده و آن جناب را به خانه خود دعوت نمود و فرش به جهت زیر تنه مبارک گسترده و سید هیجده چوب به پاهای مبارک زد به عدد حروف حی و اسرار آن زیاد است. محل ذکر تو حالا نیست. ⁽³⁾

صورت جواب علماء به توبه نامه علی محمّد شیرازی که به مهر ابوالقاسم الحسنی الحسینی و علی اصغر الحسنی الحسینی مختوم است.

عین خط علی محمّد شیرازی، مبنی بر توبه و استغفار از دعاوی خود.

این اسراری را که میرزا جانی برای عدد هجده قائل شده است، ناشی از تصریح به

این مسئله است که سید هجده چوب به پاهای مبارک زد در حالی که: نبیل زرندی در کتاب تاریخ نبیل تصریح می کند: فقط 11 ضربه چوب به کف پای وی زده شد. ⁽¹⁾!»

از این معلوم می شود، که علی محمد شیرازی به سبب یک تنبیه جزئی دست از کلیه دعاوی خود برداشت و همین امر موجب آن گردید که علمای تبریز در صدر ورقه توبه نامه علی محمد شیرازی به نقل از کتاب کشف الغطاء شبهه خبط دماغ را موجب تأخیر قتل وی قلمداد کنند و چنین بنگارند:

صورت جوابی که مجتهدین تبریز در صدر ورقه نوشته اند:

«سید علی محمد شیرازی شما در بزم همایون و محفل میمون در حضور نواب اشراف والا، ولی عهد دولت بی زوال، أیّده اللَّه و سدّده و نصره و حضور علمای اعلام اقرار به مطالب چندی کردی (کذا) که هر یک جداگانه باعث ارتداد شما است و موجب قتل.

توبه مرتد فطری مقبول نیست و چیزی که موجب تأخیر قتل شما شده است شبهه خبط دماغ است که اگر آن شبهه رفع شود بلاتأمل احکام مرتد فطری به شما جاری می شود.»

حرّره خادم الشریعه المطهّره

محل مهرمحل مهر

ابوالقاسم الحسنی الحسینی علی اصغر الحسنی الحسینی

آنچه مسلم است، صورت اصلی دستخط علی محمد شیرازی در قاب عکسی در سالن قدیمی کتابخانه مجلس شورای ملی آویزان بوده است.

مطلعان و کسانی که به کتابخانه مجلس رفت و آمد داشته و دارند، اذعان می دارد که خود صورت دستخط علی محمد شیرازی را که در قاب عکسی در سالن کتابخانه مجلس شورای ملی آویزان بوده کراراً دیده اند و در زمان مسؤولان وقت، آن را برداشته به کجا برده و یا تحویل داده اند معلوم نیست!

مؤلف این کتاب در آبان (1353) تحقیقات جامعی در کتابخانه مجلس شورای ملی

به عمل آورد ولی مسؤولان از توبه نامه مذکور اطلاعی نداشتند و از آنجائی که احتمال داده می شد در صندوق کارپردازی مجلس گذارده شده باشد، کوشش به عمل آورد تا به محتویات صندوق مذکور دستیابی پیدا کند، ولی بعدها معلوم شد که توبه نامه در صندوق کارپردازی موجود نیست!

از آنجائی که صاحب اصلی این سند، ملت ایران می باشند می بایست تحقیق و بررسی هائی از مسؤولان کتابخانه در سنوات مختلف خاصه در سالهای 1315 به بعد صورت پذیرد تا از سند مذکور اطلاع دقیق و یا در صورت اثبات مفقود شدن آن پرده ها از یک دستبرد جنایتکارانه بالا رود و نقشه های زعمای بهائی ایران به عنوان خدمت به کتابخانه مجلس و در لباس کتابدار و مسؤول کتابخانه معلوم همگان گردد! ..

ج) اعدام مخبط

مرحوم اعتضاد السلطنه می نویسد: «به صوا بدید میرزا تقی خان، سلیمان خان افشار به جانب آذربایجان رفت تا باب را از قلعه چهریق آورده به معرض هلاک در آورد. ⁽¹⁾

حشمت الدوله حمزه میرزا ⁽²⁾برادر محمد شاه که در آن ایام حکومت آذربایجان را داشت باب را از زندان احضار کرد. و برای کسب فتوای قتل او از طرف علما وی را به همراهی چند فراش به در خانه آنان فرستاد.

آنچه که مسلم است علما تبریز از اعدام کسی که شبهه خبط دماغ او همچنان به قدرت خود باقی بود، کراهت داشتند. و بنا به تصریح اعتضاد السلطنه: حشمت الدوله، چون کراهت خاطر علما را دید، شبانگاه باب را حاضر مجلس ساخت و میرزا حسن خان وزیر نظام و حاجی میرزا علی پسر حاجی میرزا مسعود و سلیمان خان افشار را نیز طلب داشت. در آن مجلس حاجی میرزا علی احادیث مشکله را از وی سؤال کرد. باب از جواب عاجز ماند.

هیکل مذکور که در صفحه 26 کتاب: «قسمتی از الواح نقطه اولی و آقا سید حسین کاتب» چاپ شده است. به خطّ محمّدعلی شیرازی. و نشانه آشکاری از فکر و روح وی در نزول آیات می باشد!

حشمت الدوله گفت: شنیده ام که تو خاطر خویش را مهبط وحی آسمانی دانی و قرآنی از خود آورده ای. اگر چنین است از بهر این چراغهای بلور نیز آیتی بخوان! باب پاره ای از آیت نور را با برخی از آیات ملک مختلط کرده بخواند. حشمت الدوله گفت تا آن کلمات را نوشتند، باب را گفت: اگر این آیت وحی آسمانی است، از خاطر فراموش نشود. این آیت را اعادت کن، چون باب دیگر بار قرائت کرد دیگر گونه بود! ....

از بیم آنکه اگر او را پنهانی مقتول سازند، دور نباشد که مردم نادان چنان پندارند که او زنده است و غیبتی اختیار کرده است و به این امید که دیگر بار ظاهر خواهد گشت و اظهار دعوت خواهد نمود، دست از فتنه باز ندارند گفتند که بهتر آن است که او را در میان شهر و بازار بگردانند تا تمام مردم او را ببینند بعد از آن به قتل آورند.

بدین جهت میرزا علی محمد باب را با ملا محمد علی و سید حسین برداشته و به خانه حاجی میرزا باقر امام جمعه تبریز و ملا محمد مامقانی و آقا سید علی زنوزی بردند. ⁽¹⁾

مرحوم زعیم الدوله در کتاب: «مفتاح الابواب» با توجه به تصریحات مرحوم لسان الملک در کتاب: ناسخ التواریخ و اقوال جد و پدرش که خود حاضر وناظر بودند و مؤلف پس از تطبیق آن با دیگر تراجم، و حتی منابع موثق با بیان و بهائیان خاصه کتاب تلخیص تاریخ نبیل زرندی و نقطة الکاف میرزا جانی کاشانی و کواکب الدریه آواره و مقاله شخصی سیاح عباس افندی اقوال آن را صحیح تر تشخیص داده و آنرا محل اطمینان می داند، می نویسد:

«صبح فردا 27 شعبان 1265 هجری (بنابر دفاتر رسمی دولتی) و صبح 28 شعبان 1266 (به گمان با بیان) آن سه نفر را با عده ای نظامی و پاسبان به ریاست رئیس دربانان والی به خانه مرحوم حاج میرزا باقر مجتهد رئیس علمای اصولی بردند. در آنجا باب معتقدات خویش را مکتوم داشت.»

صاحب ناسخ التواریخ می گوید: «مشارالیه فتوی به قتل باب داد ولی این موضوع نزد

من ثبت نیست، زیرا من بطور تواتر شنیده ام که مجتهد مذکور به هیچ وجه با او مواجه نشد، زیرا او مریض یا متمارض بود. آنگاه او را به خانه ملا محمد مامقانی مجتهد رئیس علماء شیخیه بردند و در آن مجلس جد و پدرم حاج میرزا عبدالکریم، میرزا حسن زنوزی که هر دو ملقب به ملاباشی بودند و تعداد بسیاری از اعیان حضور داشتند.»

«هنگامی که باب وارد مجلس شد صاحب خانه مقدم او را گرامی داشت، او را در صدر مجلس پهلوی خودش نشانیده، مبادرت به سخن فرموده به باب چنین گفت: آیا این کتاب و نوشته ها از تو می باشد؟ باب گفت: آری اینها کتب من است و من آنها را به دست خودم نوشته ام، صاحب خانه پرسید به صحت آنچه در این نوشته ها می باشد اقرار و اعتراف داری؟

باب گفت: آری من به صحت آنها اعتراف دارم، صاحب خانه پرسید: آیا تو بر عقیده خود باقی می باشی؟ خودت که می گفتی من مهدی منتظر قائم از اهل بیت محمد هستم، باب گفت آری، حجة الاسلام گفت: اکنون کشتن تو واجب گردید و خونت به هدر رفت. چنین گفت و از جا برخاست (اگر مرحوم حجة الاسلام حکم به وجوب قتل باب داده باشد، بدین جهت نبوده که وی می گفته است: من مهدی منتظر قائم از آل محمد می باشم، زیرا این ادعا ملاک کفر نمی شود بلکه از آن جهت بوده که اعتراف به صحت مندرجات کتب و نوشته های خود کرده و در آنجا صریحاً ادعای پیغمبری کرده بود.) تصریح مترجم کتاب مفتاح الباب الابواب.»

«در اینجا میان ناقلین اخبار اختلاف واقع شده است، صاحب ناسخ التواریخ گفته است که باب در این مجلس نیز معتقدات خویش را مستور داشت، برای نجات خود متوسل به حجة الإسلام شد، نزد او گریه و زاری کرد، به دامن ردای او چسبید؛ ولی حجة الاسلام او را طرد کرده و گفت:

الان وقد عصیت من قبل و از مجلس بیرون رفت.

ولی من از پدرم مکرر شنیده ام که می گفت: باب در این مجلس امر خود را پنهان نکرد و هنگامی که حجة الاسلام برخاست تا از مجلس بیرون برود به دامن ردایش چسبید و من اکنون فراموش نمودم که آیا صاحب خانه این قضیه را فهمید و نادیده

گرفت و یا اصلًا نفهمید پس او را مخاطب داشت و گفت: «حجت شما هم به قتل من فتوی می دهید؟»

«آنگاه صاحب خانه او را طرد کرد و فرمود: ای کافر تو خودت بواسطه نوشته ها و گفته های کفر آمیزت به قتل خود فتوی دادی و از مجلس بیرون رفت.»

«آنگاه آنها را برداشتند و به خانه سید علی زنوزی سابق الذکر بردند. مشارالیه هم با باب سخن گفتند و مطالبی از او شنیدند که عقیده به وجوب قتل او حاصل کردند و به کشتن او فتوی دادند.

«من می گویم: جدو پدرم و دو نفر رفقای آنها در این مجلس حاضر نبودند و آنچه را که ذکر شد و ذکر می شود بطور تواتر شنیده بودند».

مرحوم ملا محمد تقی حجة الاسلام فرزند ملا محمد مامقانی که خود مستقیماً در جریان احوالات علی محمد شیرازی و اعدام او بود، در همان ایام، در رساله ای که به درخواست ناصر الدین شاه قاجار نوشته است، تصریح می کند که علی محمد شیرازی را:

اولا به خانه حاج میرزا باقر پسر حاج میرزا احمد مجتهد تبریز بردند- و در آنجا مشارالیه چیزی از عقاید خود اظهار نداشت. از آنجا به خانه والد حجة الاسلام آوردند و این داعی حقیر آنوقت خود در آن مجلس حضور داشت مشارالیه را در پیش روی والد مرحوم نشانده و آن مرحوم آنچه نصایح حکیمانه و مواعظ مشفقانه بود با کمال شفقت و دلسوزی به مشارالیه القاء فرمود. در سنگ خاره قطره باران اثر نکرد. پس والد بعد از یأس از این فقره از در احتجاج در آمده فرمودند: سید کسی که چنین ادعای بزرگی در پیش دارد بی بیّنه و برهان کسی از او نمی پذیرد، آخر این دعوی ها که تو می کنی دلیل و برهانت بر اینها چیست؟ بی محابا گفت: اینها که تو می گوئی دلیل و برهانت بر آنها چیست؟

والد از روی تعجب خندیده فرمود: سید تو که طریق محاوره را هم بلد نیستی، از منکر کسی بیّنه نمی خواهد، شهود و بینه وظیفه مدعی است، من که مدعی مقامی نیستم که محتاج اقامه دلیلی باشم. گفت: چرا حرفهای من دلیل می خواهد حرفهای شما دلیل نمی خواهد؟ والد بعد از تعجب زیاد از این جواب ناصواب فرمودند: ای مرد! من که به تو حالی کردم که اقامه دلیل وظیفه مدعی است نه منکر، تو هنوز در امور بدیهیه هم که

جاهلی گفت: دلیل من تصدیق علماء فرمودند: علمایی که تصدیق تو را کرده اند با اغلبشان من ملاقات کرده آنها را صاحب عقل درستی ندیده ام و تصدیق سُفَها مناط حقیقت کسی نمی باشد، گذشته از این اگر تصدیق علما دلیل حقیقت باشد، اینک در میان جمیع ملل باطله اسلامیه و غیر اسلامیه علمای متبحر بوده و هستند که تصدیق مذهب خود را می کنند بنابراین، پس باید جمیع مذاهب و ملل باطله حق باشند و هذا شی ء عجیب. گفت: دلیل من نوشته های من. فرمودند: نوشتجات تو را هم اکثرش را من دیده ام جز کلمات مزخرفه مهمله معتلّ المعانی و مختل المبانی چیزی در آنها مشاهده نکردم و در حقیقت آن نوشتجات دلیل روشن بر بطلان دعاوی تست نه دلیل حقیقت. گفت:

آنهائی که این نوشتجات را دیده اند همه تصدیق کرده اند. والد فرمودند: تصدیق دیگری بر ما حجت نیست و آنگاه این ادعاها که تو می کنی از دعوی امامت و وحی آسمانی و امثال آن ثبوت آن جز معجزه یا تصدیق معصومی، دیگر راه ندارد؛ اگر داری بیاور و الّا حجتی بر ما نداری؟ گفت: خیر دلیل همان است که گفتم. فرمودند: حال باز در آن دعاوی که در مجلس همایونی در حضورما کردی از دعوی صاحب الامری و انفتاح باب وحی، تأسیس و اتیان به مثل قرآن و غیره آیا در سر آنها باقی هستی؟ گفت: آری فرمودند: از این عقائد برگرد خوب نیست، خود و مردم را عبث به مهلکه مینداز، گفت:

حاشا و کلّا.

پس والد قدری نصایح به آقا محمد علی کردند اصلًا مفید نیفتاد. موکلان دیوانی خواستند آنان را بردارند، باب روبه والد کرده عرض کرد: حال شما به قتل من فتوی می دهی؟ والد فرمودند: حاجت به فتوای من نیست همین حرفهای تو که همه دلیل ارتداد است خود فتوای تو هست. گفت: نه من از شما سؤال می کنم؟

فرمودند حال که اصرار داری بلی مادام که در این دعاوی باطله و عقاید فاسده که اسباب ارتداد است باقی هستی به حکم شرع انور قتل تو واجب است ولی چون من توبه مرتد فطری را مقبول می دانم، اگر از این عقاید اظهار توبه نمائی من تو را از این مهلکه خلاص می دهم، پس مشارالیه را با اتباعش از مجلس برداشتند و به میدان سرباز خانه حکومت بردند».

نمایشی از فکر و روح علی محمّد شیرازی که در خط وی ملاحظه می گردد. این الواح به خط علی محمّد شیرازی است که در صفحه 22 کتاب: «قسمتی از الواح نقطه ای اولی و آقا سید حسین کاتب» چاپ شده است.

بدین روال مسلم می شود که تصریح کتاب صاحب ناسخ التواریخ و یا اعتضاد السلطنه به اعلام فتوای علماء مبنی بر اعدام مخبط، ناشی از توجهی بوده است که نسبت به ناصرالدین شاه داشته اند و نمی خواستند اعدام مخبطی را که به هیچ وجه مورد اعتنای اکثریت علماء متشخص تبریز و حتی ایران نبود، صرفاً مستند به حکم سیاسی و حکومتی کنند. در حالی که مسلم است تصمیم امیرکبیر و تصویب شاه وقت، تکلیف «حشمت الدوله» را معین کرده بود و علیرغم نظر فقها و علما و عدم شرکت آنان در

مجلس ثانی مباحثه با علی محمد شیرازی، اگر هم کسب فتوی مقدور نمی شد، اعدام کسی که بر او شبهه خبط دماغ می رفت، از نظر حکومت وقت مسلم بود و مسلم بود که به گفته ادوارد براون: «دعاوی مختلف و تلون افکار و نوشته های بی مغز و بی اساس و رفتار جنون آمیز او علما را برآن داشت که به علت شبهه خبط دماغ بر اعدام وی رأی ندهند.» ⁽¹⁾

با این همه در مورد چگونگی صدور فتوای قتل علی محمد شیرازی «نبیل زرندی!» با وقاحت تمام قلب مطلب کرده و نوشته است:

«باری اول او را (سید باب) در نزد ملا محمد مامقانی بردند. تا از دور دید حکم قتلی را که از پیش نوشته بود به دست آدمش داده گفت: به فراشباشی بده. دیگر پیش من آوردن لازم نیست. این حکم قتل را من همان یوم که او را در مجلس همایون ولیعهد دیدم نوشتم و حال هم همان شخص است و حرف همان. بعد از آن به در خانه میرزا باقر پسر میرزا احمد بردند. دیدند آدمش پیش در ایستاده حکم قتل در دست اوست و به فراشباشی داد و گفت: مجتهد می گوید: دیدن من لازم نیست، پدرم در حق او حکم قتل نموده بود و بر من ثابت شده. مجتهد سوم ملا مرتضی قلی، او هم به آن دو مجتهد تأسّی نموده و حکم قتل را از پیش فرستاده و راضی به ملاقات نشد».

زعیم الدوله قضایای پس از تشریفات ظاهری جمع آوری فتوای مبنی بر «اعدام مخبط» را چنین می نگارد:

«و چون والی خاتمه کار فتاوی علما را به مستحفظین باب اعلام نمود، فرمانی صادر کرد تا باب را در جاده های بزرگ شهر و بازار بگردانند پس او را در حالی که کلاهی از نوع شب کلاه بر سر داشت با پای برهنه بدون کفش و گیوه فقط با جوراب گردانیدند و ملا محمد علی مذکور را به زنجیر آهنین مقید ساخته بودند و همچنان آنها را سیر دادند تا به میدان موسوم به سرباز خانه کوچک رسیدند».

«این سرباز خانه دارای سه در ورودی بود. یک در که از طرف بازار عمومی وارد محوطه ای می شد که آنجا را «جبه خانه» می گفتند: یعنی محل ساختن اسلحه و از آنجا

روی آب انباری می آمد و سپس چند پله پائین آمده و وارد آن میدان می شد».

«دوم: دری بود که از دالان درازی که روبروی مسجد جامع معروف به مسجد شاهزاده بود وارد آن میدان می گردید».

«سوم: در کوچکی بود که از طرف میدان محل توپها که آن را میدان توپخانه و «اوتاغ نظام» (دیوان جنگ) می نامیدند وارد آن میدان می شد و این در در دیوار غربی میدان سربازخانه واقع بود».

«دیوارهای این میدان به اطاق ها و حجراتی تقسیم می شد که محل سکونت سربازها بود. دیوار چهارم غربی این میدان را برای اعدام باب اختصاص داده بودند. دو عدد میخ آهنی آورده بودند و بر همین دیوار میان دو حجره از حجرات واقع در این قسمت کوبیده بودند».

«آنگاه باب را از در اول وارد میدان کردند و چون به روی آب انبار رسیدند، قدری در آنجا توقف کردند؛ زیرا تعداد زیادی از اعیان و وجوه شهر در آنجا حضور داشتند.

پدرم هم با جمعی از دوستان بالای پله ای که مردم را به میدان می رسانید قرار داشتند و همانجا هم محل توقف باب بود. پس پدرم با رفقایش جلو باب آمدند و از وی خواهش کردند که از دعاوی خود دست بردارد و در شهری که اشتهار دارد که مردم آن بیش از مردم سایر بلاد سادات و اشراف اهل البیت را احترام می کنند خون خود را نریزد ولی او به گفته پدرم توجه نکرد و همچنان ساکت و آرام بود و علائم و نشانه های ترس وهراس و حواس پرتی در او دیده می شد».

«در این هنگام سه فوج سرباز در میدان حاضر بودند:

«اول فوج چهارم تبریز»

«دوم فوج اختصاصی تبریز»

«سوم فوج کلدانی آشوری مسیحی موسوم به بهادران: (زیرا دولت ایران چند فوج لشکر از نصارای آشوری داشت)».

«فوج چهارم در سربازخانه و فوج اختصاصی و بهادران تحت سلاح بودند، اسم سرکرده بزرگ فوج اختصاصی آقاجان بیک زنجانی بود و نام سرکرده فوج بهادران سام

خان مسیحی بود».

«رئیس دربانان والی نزد سر کرده فوج اختصاصی آمده، حکم قاضی را به اعدام باب و رفیقش به او نشان داد. ولی سرکرده مذکور از اطاعت حکم قاضی امتناع ورزید.

عذر وی این بود که او مردی سرباز است و سرباز تابع احکام وزارت جنگ است و تنها از وزارت متبوعه خود باید اطاعت کند و نمی تواند حکم غیر وزارت متبوعه خود را اطاعت کند».

آنگاه رئیس دربان جلو سرکرده فوج مسیجی آمد و حکم قاضی را به وی نشان داد.

او اطاعت کرد و یک دسته از فوج را که به اصطلاح عثمانیها «بلوک» نامیده می شد برای انجام حکم قاضی تعیین کرد.

سردسته آنها (غوج علی سلطان) مسلمان طسوجی خوئی بود.

پس سردسته مذکور دسته خود را به سه صف تقسیم کرد و سپس باب و رفیقش را از مستحفظین تحویل گرفته، آنها را در قسمت چهارم میدان جلو آن دو میخ آهنی سابق الذکر آورد. با ریسمان محکمی دو شانه آنها را محکم بستند و سپس آنها را بقدر سه ذرع از روی زمین بالا کشیدند.

روی آنها به طرف دیوار بود ولی ملا محمد علی به سر دسته مذکور التماس می کرد که روی او را به طرف تیراندازان برگردانند، تا تیرهائی را که به سوی او می آید ببیند او هم خواهشش را قبول کرد.

باز خواهش کرد که صورتش را مقابل پای باب قرار بدهد ولی این خواهشش پذیرفته نشد.

آنگاه فرمانده کل فوج یعنی سام خان فرمان پیش فنگ داد و سربازان تفنگ ها را به شکل سلام بلند کردند. مردم همه سکوت کردند، چنانکه گویا نفس ها قطع شده بود، دلها به طپش افتاد، بندها به لرزه درآمد، صدائی مانند صدای مگس شنیده می شد و چنان سکوت بر مردم حکومت پیدا کرد که گویا مرغ بر سر آنها نشسته بود. دل ها و نبض ها چنان به زدن افتاد که نزدیک بود ضربانات آنها شنیده شود. در این هنگام سام خان به رئیس دربانان والی که حکم اعدام را در دست داشت نگاه کرد و او اشاره به تنفیذ حکم