مشخصات کتاب

سرشناسه : صفری، علی اکبر، ۱۳۵۵ -

عنوان و نام پدیدآور : حاصل عمر: زندگی نامه و فعالیت های سید محمد کاظم مجاب/ به اهتمام علی اکبر صفری، عبداللّه امینی پور، محمد نوری؛ باهمکاری دفتر فرهنگ معلولین.

مشخصات نشر : قم: توانمندان، ۱۳۹۶.

مشخصات ظاهری : ۴۳۷ ص.: مصور.

شابک : 978-600-98606-8-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه

عنوان دیگر : زندگی نامه و فعالیت های سید محمد کاظم مجاب

موضوع : مجاب، سیدمحمدکاظم، ۱۳۰۸ - ۱۳۹۰.

موضوع : شاعران نابینا

موضوع : Blind poets

موضوع : شعر فارسی-- قرن ۱۴

موضوع : Persian poetry -- 20th century

شناسه افزوده : امینی پور، عبداللّّه، ۱۳۴۴ -

شناسه افزوده : نوری، محمد ۱۳۴۰ شهریور -

شناسه افزوده : دفتر فرهنگ معلولین

رده بندی کنگره : 1396 86ی2ج/8361PIR

رده بندی دیویی : 62/1فا8

شماره کتابشناسی ملی : ۵۰۱۹۴۳۸

قم، بلوار محمدامین، خیابان گلستان، کوچه11، پلاک4، دفتر فرهنگ معلولین

تلفن: 32913452-025 فکس: 32913552-025

همراه: 09125520765

www.HandicapCenter.com , www.DataDisability.com , info@handicapcenter.com

اشاره

حاصل عمر زندگی نامه و فعالیت های سید محمدکاظم مجاب

به اهتمام:

علی اکبر صفری

عبداللّه امینی پور

محمد نوری

بسم الله الرحمن الرحیم

هر آه که بود در دل ما

برفی شد و سوخت حاصل ما

راز دل خود به کس نگفتیم

تا لاله بروید از گِل ما

ما شِکوه ز تیغ او نکردیم

چون بود هم او مقابل ما

آنجا که سحر گذشت و گل چید

آنجاست همیشه منزل ما

جز وصف لب و رخش نبوده

اندر همه عمر حاصل ما

این است که وصف او ندانست

«قدسی» به خدا مگر دل ما

غزلی از مرح-وم مج-اب که

الهام بخش نام این کتاب است.

مجاب نامه

«مجاب نامه» نام مجموعه ای از کتاب و نرم افزار است که به مناسبت پنجمین سالگرد رحلت حجت الاسلام والمسلمین سید محمدکاظم مجاب (متخلص به قدسی) در اختیار علاقه مندان قرار می گیرد و شامل شش عنوان زیر است:

این مجموعه شامل هشت جلد کتاب؛ نیز هشت عدد نرم افزار (DVD) و در بردارنده آثار باقی مانده از ایشان یعنی یک مقاله با عنوان زندگی نامه خودنوشت و سخنرانی ها، اشعار سروده و مکتوب شده و تصاویر شخصی یا عکس های مجالس ایشان؛ همچنین مقالات، اشعار و کتب درباره مرحوم مجاب است.

میراث حدود هفت دهه تلاش و فعالیت در این مجموعه گردآوری شد؛ آنگاه عالمان، شاعران، پژوهشگران و نویسندگان علاقه مند به افکار و منش آقای مجاب به بیان احساسات خود درباره ایشان پرداختند؛ یا حوادث مرتبط را تجزیه و تحلیل، جمع بندی و مجموعه سازی کردند. در نهایت مجموعه حاضر فراهم آمد. با اینکه برای آماده سازی آن، فرصت ضیق بود، ولی با تلاش و سخت کوشی، نیز همراهی خانواده محترم، راهنمایی و مساعدت های حجت الاسلام والمسلمین سید جواد شهرستانی و بالاخره تلاش شبانه روزی کارمندان دفتر فرهنگ معلولین به اهداف پیش بینی شده، رسیدیم. به امید رضایت خداوند و خوشنودی روح آن مرحوم.

مدیریت بزرگداشت

فعالان نکوداشت حجت الاسلام والمسلمین سید محمدکاظم مجاب

به مناسبت پنجمین سالگرد رحلت

شورای علمی:

سید احمد اشکوری

علی اکبر مهدی پور

علاء الدین نجف

مهدی مهریزی

محمد مهدی ارگانی بهبهانی

ابوالفضل عرب زاده

سید رضا حسینی امین

سید علی صدرالسادات

سید ناصر مجاب

سید احمد رشیدی فر

عبدالحسین طالعی

موسی عصمتی

یداللّه قربعلی

منصور رضوانی

قدرت اللّه شفیعی

علی اکبر صفری

دبیر: محمد نوری

شورای اجرایی و ارتباطات:

عبداللّه امینی پور

اباذر نصراصفهانی

حسین روحانی صدر

مریم قاسمی

مسعود باقری

منصوره ضیائی فر

محمدباقر یوسف وند

پریسا عالم زاده

دبیر: علی نوری

فهرست

طلیعه. 11

پیشگفتار. 17

رهنمود و توصیه. 19

فصل نخست: دوره های حیات به روایت سید محمدکاظم مجاب... 23

زندگی نامه خودنوشت.. 27

شرح حال و زندگی نامه. 31

سید کاظم مجاب به روایت خودش... 37

فصل دوم: زندگی شخصی و اجتماعی به روایت دیگران.. 49

زندگانی فرهیخته و عالم وارسته، علی اکبر صفری.. 53

سید محمدکاظم مجاب، در یک نگاه، عبداللّه امینی پور دزفولی.. 61

فصل سوم: بررسی های تحلیلی.. 71

واگویه مقامات: چهار بُعد از شخصیت، سید ناصر مجاب.. 73

ذکر جمیل مرحوم حجت الاسلام مجاب، عبدالحسین طالعی.. 89

گزارش ها و نکته ها: پنج متن درباره مجاب، اباذر نصراصفهانی.. 105

تاریخ و جغرافیای خاندان مجاب، علی نوری.. 121

خاندان سید محمدکاظم مجاب، منصوره ضیائی فر. 135

کوشش های مرحوم مجاب و رسالت دیگران، اباذر معتمدی.. 143

بیست ویژگی منابر خطیب گرانقدر مرحوم مجاب، سید ناصر مجاب.. 151

الگوی عینی: مراحل سه گانه زندگانی مرحوم مجاب، فراز مجاب.. 157

شرح حال استادان، مرحوم مجاب، عبداللّه امینی پور دزفولی. 161

سخنرانی مرحوم مجاب در مراسم شهید عبده سقا، امیر امینی.. 175

هم بحث و هم درس های مرحوم مجاب، عبداللّه امینی پور.. 185

فصل چهارم: گفت وگو. 193

مرحوم مجاب منبری مقبول همگان.. 195

نشست خانواده با حجت الاسلام سیدجواد شهرستانی

خدمات و فعالیت های مرحوم مجاب در ترویج شیعه. 201

دکتر سید محمدی مجاب

پدر یا الگوی رفتاری و فکری.. 209

آقای سید ناصر مجاب

نگاهی به فعالیت های فرهنگی - مذهبی مرحوم مجاب.. 223

حجت الاسلام علی اکبر مهدی پور

مطلع از مبانی دینی و آگاه به زمانه. 235

دکتر سید علی صدر السادات

سی سال پای منبر مرحوم مجاب.. 251

حجت الاسلام محمد مهدی ارگانی

قناعت، دیانت، معنویت و موفقیت.. 263

حجت الاسلام شیخ محمود سبط الشیخ انصاری

اهتمام بسیار به مطالعه و دانش... 269

آیت اللّه سید احمد اشکوری

دارای ذهن وقّاد و قلب ظاهر. 273

آیت اللّه هاشمی تهرانی

آقای مجاب از عجایب زمان.. 275

آیت اللّه یداللّه دوزدوزانی تبریزی

سی سال منبر و خطابه. 279

آیت اللّه یعسوب الدین رستگار جویباری

شخصیت دنیا دیده. 287

حجت الاسلام حسن اسفندیاری

مقامات معنوی و مدارج علمی.. 291

حجت الاسلام محمود اشراقی

ارتباط دوستانه آیت اللّه حکیم زاده و مجاب.. 297

آقای علی رضا حکیم زاده

اعتماد اجتماعی.. 305

آقای سید محمدابراهیم دانش

شخصیتی از دزفول.. 309

دکتر مرتضی بدخشان

آگاه به جریان های اجتماعی و زمان شناس... 311

حجت الاسلام صادق محمودی

فصل پنجم: خاطرات... 327

صیرورت و تحول دائمی مرحوم مجاب، آیت اللّه محمدرضا مامقانی .. 329

کمالات اخلاقی، حجت الاسلام مهدی بیگدلی دزفولی.. 333

خاطره آقای محی الدین، محمد حسن آموزگار. 335

خاطره حجت الاسلام حسین تهمتن مرندی 337

خاطراتی از سیّدِ مُجاب، سید محمد موسوی زاده. 339

خاطراتی از سید محمد معصومی، نوه دختری آقای مجاب.. 343

خاطرات صبیه مرحوم مجاب.. 347

فصل ششم: اجازات... 351

اجازه آیت اللّه شیخ منصور سبط الشیخ انصاری.. 355

اجازه آیت اللّه سید علی موسوی بهبهانی.. 357

اجازه آیت اللّه سید محمدجعفر جزائری شوشتری مروج.. 359

اجازه آیت اللّه سید اسماعیل مرعشی.. 361

اجازه به حجت الاسلام والمسلمین عبدالستار الحسنی.. 365

فصل هفتم: مقالات اهدایی.. 367

تصویرسازی در شعر نابینایان، فاطمه صادقی تبار. 369

ضرورت خط بریل برای نابینایان ایران، محمود حسینی.. 385

پیشرفت و ترقی نابینایان و ناشنوایان در ایران، محمد نوری.. 405

اختراع خط برجسته توسط زین الدین آمدی نابینا، مصطفی شیروی 421

پیوست... 431

سالشمار زندگانی

تولد 1308

نابینایی 1309

شروع منبر 1315

فوت پدر 1321

شروع درس حوزوی 1323

غرق شدن برادرش سید مصطفی 1335ش/1375ق

انتشار نامه روشن بینان 1343

مهاجرت به اهواز 1350

مهاجرت به قم 1359

انتشار دیوان قدسی 1376

ضبط مجالس حسینی 1380

انتخاب به عنوان مبلغ برتر 1384

اعطای تقدیرنامه جهت نکوداشت مبلغین اردیبهشت ماه 1384

ضبط مجالس فاطمیه در تهران 1388

تولید نرم افزار سخنرانی فاطمیه 1389

وفات اسفند ماه 1390

انتشار CD سخنرانی های فاطمی 1391

انتشار CD مجالس حسینی 1391

انتشار خاطره در سایت رحیق مختوم 1392

لوح فشرده سخنرانی ها 1392

لوح فشرده منبرها در کتابخانه محقق طباطبایی 1394

بزرگداشت دفتر فرهنگ معلولین 1395

ملاقات خانواده با آقای شهرستانی آذرماه 1395

تشکیل شورای نکوداشت دی ماه 1395

انتشار مجموعه 8 جلدی مجاب نامه اسفند ماه 1395

تولید مجموعه نرم افزاری DVD8 اسفند ماه 1395

طلیعه

سید محمدکاظم مجاب متخلص به قدسی در 1308ش در دزفول چشم به جهان گشود. در یک سالگی به دلیل بیماری «چشم سرخی» از بینایی هر دو چشم محروم شد. ابتدا نزد پدرش حجت الاسلام سید محمدعلی مجاب قرآن و حدیث را فرا گرفت، سپس نزد استادانی چون آیت اللّه محمدعلی بیگدلی و آیت اللّه سید مهدی حکیم زاده مشهور به حکمی، ادبیات عرب و صرف و نحو و منطق را فراگرفت. سپس فقه و اصول را نزد آیت اللّه سید اسداللّه نبوی و آیت اللّه شیخ منصور سبط الشیخ انصاری تا آخر سطح عالی تلمذ نمود.

در سال 1350 به اهواز مهاجرت کرد و تا 1359 در این شهر به تدریس و تبلیغ مشغول بود؛ در 1359 به قم مهاجرت کرد و فصل جدیدی در زندگی او گشوده شد. نزد استادانی چون آیت اللّه شیخ احمد سبط الشیخ انصاری به دانش اندوزی مشغول شد. ایشان حافظ کل قرآن کریم، حافظ کل نهج البلاغه و بسیاری از احادیث و ادعیه بود.

در منبر و بیان معارف اهل بیت علیهم السلام سبک خاص به خود داشت؛ و به دلیل منبرهای پر مطلب و جذابش بسیاری از مراجع محترم تقلید و مشاهیر قم و دیگر شهرها او را برای مجالس، دعوت می کردند.

روش او در تبلیغ، مناسب است به عنوان الگویی مناسب توسط طلاب جوان و مداحان و مبلغان پیروی گردد. ایشان به رغم نابینایی همواره در تلاش و پیشرفت بود و از افتخارات تشیع و از مفاخر معاصر ایران قلمداد می شود. به همین دلیل دفتر فرهنگ معلولین به توصیه حضرت حجت الاسلام والمسلمین سید جواد شهرستانی درصدد برآمد زندگی نامه جامعی درباره ایشان تألیف و منتشر کند؛ همچنین میراث بر جای مانده از آن مرحوم را آماده انتشار نماید؛ و مجلس بزرگداشتی برای ایشان برپا نماید.

جهت تحقق این اهداف از پژوهشگران مبرز و نویسندگان شناخته شده دعوت به همکاری شد؛ لازم است از همه بزرگانی که در این فرصت محدود برای تحقق نکوداشت، بسیار کوشیدند و مساعدت فرمودند، تشکر شود. همچنین خانواده آن مرحوم به ویژه آقای سید ناصر مجاب زحمات فراوان در انجام این مهم داشته اند. برادر بزرگوار مرحوم یعنی دکتر سیدمحمدی مجاب و دامادهای محترم به ویژه دکتر سید علی صدر السادات از هیچ کوشش و مساعدتی دریغ نفرمودند؛ ما به نوبه خود از همه این عزیزان سپاسگزاریم. حاصل زحمات همگان، مجموعه ای است که تقدیم می گردد. لازم است از فرد

فرد عزیزانی که در این کار سترک، بزرگ و ماندگار، قدم های شایسته برداشتند، تشکر کنیم. در واقع با زحمات اینان، مرحوم مجاب در تاریخ ایران و اسلام و شیعه بیشتر احیا و شناخته خواهد شد و جوانان امروز و فردا می توانند از ایشان الگو گرفته و در راه پیشرفت و تعالی خود به او اقتدا کنند. به ویژه افراد دارای معلولیت اعم از نابینایان، ناشنوایان و دیگران با درس آموزی از وقایع زندگی ایشان می توانند آینده سعادتمندی را برای خود رقم زنند و بسازند.

اما مجموعه اقداماتی که قرار شد در دفتر فرهنگ معلولین درباره این شخصیت گرامی به مناسبت پنجمین سالگرد رحلت ایشان اجرا گردد به شرح زیر است:

مجاب نامه

مجموعه هشت جلد کتاب با عنوان مجاب نامه (1 تا 5) به شرح زیر در دستور کار است و :

این کتاب شامل زندگی خودنوشت و شرح حوادث به روایت دیگران، مقالات و مصاحبه ها درباره شخصیت، خاندان، آثار و نیز درباره اجازات ایشان است.

اشعار مرحوم مجاب، اشعار درباره، اهدایی ها و نیز بررسی و تحلیل شعر ایشان در این کتاب عرضه شده است.

سخنرانی های مرحوم در مجالس مختلف از سال 1370 تا 1390 است. گروه بیست نفری از متخصصان چند رشته در حال مکتوب و آماده سازی این مجموعه است و به صورت دانشنامه عرضه می گردد.

این کتاب به معرفی میراث ایشان مانند اشعار، کتب و سخنرانی ها به روش علمی می پردازد.

مجموعه نرم افزاری

هشت لوح فشرده (DVD) با عنوان مجموعه نرم افزاری سید محمدکاظم مجاب: دیداری شنیداری در چهار گروه زیر عرضه می گردد:

1- مجالس فاطمیه، یک عدد

سخنرانی های سال های 1385 تا 1389 در قم و تهران به مناسبت شهادت حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه علیها است.

2- مجالس حسینی، یک عدد

سخنرانی های سال های 1385 تا 1389 به مناسبت مجالس در ایام عاشورا و محرم در قم و تهران است

3- مجالس طباطبایی، پنج عدد

سخنرانی ها در سال های 1375 تا 1390 در قم، کتابخانه مرحوم علامه سید عبدالعزیز طباطبایی برای نخبگان به مناسبت های مختلف

4- مجالس مذهبی، یک عدد

سخنرانی ها در سال های 1370 تا 1390 در قم، مراکز علمی و تبلیغی به مناسبت های مختلف برای عموم مردم

سخنرانی هایی که به صورت نوارکاست از ایشان باقی مانده، تبدیل به فایل های الکترونیکی جدید شده و در هشت DVD عرضه می گردد. این سخنرانی ها به روش علمی مجموعه سازی عرضه خواهد شد. هدف این است که علاقه مندان و مبلغین از سبک، روش و محتوای منبر آن مرحوم مستقیماً استفاده کنند.

گزارش نشست

مجموعه فعالیت هایی که در روز نشست یعنی 20 اسفندماه 95 عرضه می شود، در دو سامانه ضبط و ثبت می گردد:

1- گزارمان، یک جلد کتاب کاغذی

اقدامات ارتباطی، تبلیغاتی، چاپ و نشر و خدماتی که از چند روز قبل از 20 اسفندماه 95 شروع و در این روز به پایان می رسد، در این کتاب، گزارش می گردد.

2- گزارش صوتی - تصویری، یک DVD

رخدادها، سخنرانی ها، حواشی، اجرای سرودها، مصاحبه ها و اظهارنظرها در روز بزرگداشت در قالب یک عدد DVD عرضه می شود.

اطلاع رسانی

علاوه بر فعالیت های سایت دفتر فرهنگ معلولین و گروه تلگرامی معلولان فرهیخته وابسته به همین دفتر، چند اقدام ویژه دیگر برای پوشش دادن خبری - تبلیغاتی بزرگداشت مرحوم مجاب انجام می پذیرد:

1- هفته نامه بزرگداشت

هشت شماره نشریه با عنوان «بزرگداشت» از اول بهمن ماه منتشر می گردد. این نشریه هفته نامه است و درصدد ایجاد رونق در امور بزرگداشت است. این پروژه شروع شده است. این هفته نامه الکترونیک و در سایت دفتر فرهنگ معلولین موجود و قابل دسترسی است.

2- کتابچه زندگی نامه و خدمات، سه زبانه

به منظور آگاهی عمومی مردم جزوه تاشو به سه زبان فارسی و عربی و انگلیسی با عنوان زندگی نامه و خدمات حجت الاسلام و المسلمین سید محمدکاظم مجاب (قدسی) عرضه می شود.

3- کتابچه پنجمین سالگشت عروج ملکوتی

به منظور آگاهی رسانی به عموم مردم نسبت به اقدامات دفتر فرهنگ معلولین، جزوه ای تاشو به سه زبان با عنوان «فعالیت ها و اقدامات به مناسبت پنجمین

سال عروج ملکوتی» منتشر شده است. این اثر درباره فعالیت ها و اقدامات دفتر فرهنگ معلولین به مناسبت سالگرد درگذشت مرحوم حجت الاسلام و المسلمین سید محمدکاظم مجاب است.

4- سرود

آماده کردن چند سرود از اشعار مرحوم مجاب و عرضه در روز نشست. سپس انتشار به صورت نرم افزار.

5- اطلاعیه های تبلیغاتی

از آبان ماه 95 تبلیغ برای همایش بزرگداشت روی سایت ها و گروه های تلگرامی آغاز شد. و اطلاعیه هایی طراحی و منتشر گردید. استفاده از این شیوه مدرن خوب جواب داد و ظرف سه ماه مقالات و مصاحبه های بسیار واصل گردید. غیر از اطلاعیه های رسانه ای، چند نوع بَنِر و تیزر جهت نصب در محوطه همایش طراحی و نصب شده است.

لازم است از همه بزرگانی که در این فرصت محدود برای تحقق این نکوداشت، کوشیدند و مساعدت فرمودند، تشکر شود. خانواده آن مرحوم به ویژه آقای سید ناصر مجاب زحمات فراوان در انجام این مهم داشته اند. برادر بزرگوار، دکتر سیدمحمدی مجاب و دامادهای محترم به ویژه دکتر سید علی صدر السادات از هیچ کوشش و مساعدتی دریغ نفرمودند؛ ما به نوبه خود از همه این عزیزان سپاسگزاریم.

در پایان لازم است این مساعی و تلاش ها را ادامه توصیه ها و راهنمایی های جناب حجت الاسلام والمسلمین سید جواد شهرستانی دامت افاضاته و حمایت های خالصانه استاد حاج علاء الدین نجف دانست.

امید دارد با این اقدامات، یاد و خاطره، اخلاق و منش، نیز آثار ایشان ترویج شود و برای همیشه از خطر فراموشی و نسیان حفظ گردد و یاد این خادم فرهنگ شیعه همیشه زنده بماند.

دفتر فرهنگ معلولین

پیشگفتار

امیرالمؤمنین علی علیه السلام فرمود: رُستنی های بیابان که در سختی روییده اند، از گیاهان دیگر پایدارترند و در آتش نیز دیرپای تر و شعله ورتر. (نهج البلاغه، نامه به عثمان بن حنیف)

شکفتن در اوضاع سخت و دشوار تجربه ای شگفت و اعجازگونه است. زندگی اگر معنی دارد، وام دار انسان هایی است که با تلاش و ایستادگی، بر شکست ها و ناسازگاری ها چیره شده اند.

عالم وارسته و خطیب دانشور مرحوم حجت الاسلام والمسلمین سید محمدکاظم مجاب رحمة اللّه علیه - با این که از نعمت بینایی نابرخوردار بود - در برابر سختی ها و دشواری های زندگی سر فرود نیاورده و به موفقیت های بی شمار در عرصه علم و خطابه و تدریس و ... دست یافت.

اکنون پس از پنج سال از عروج او نام و یادش چون ستاره ای رخشان فرا راه رهجویان فروغ می بخشد و راه را نشان می دهد.

شرح زندگانی پر برکت او در یک دفتر نمی گنجد. زندگانی او قاموسی از مفاهیم بلند و نورانی «عرفان» و «تلاش» و «خلوص» و «بندگی» و «بزرگواری» بود.

دفتر فرهنگ معلولین وابسته به دفتر آیت اللّه العظمی سیدعلی سیستانی (مدظله العالی) با نگرشی آیینی و معنوی به پدیده «معلولیت» و فرهنگ سازی در باورداشت توانمندی معلولان، اقدام به شناساندن ناموران معلول در عرصه دانش و اخلاق نموده است.

بی گمان شناخت این بزرگان تلاشی است در پیوند دو مفهوم «معلولیت و موفقیت» و زدودن معنی ناشایست «درماندگی» و «ناتوانی» از این پدیده.

امید این که با تبیین ارجمند «معلولیت» و نقش ارزنده معلولان در ساختار فرهنگ و تمدن اسلامی این رسالت فراموش شده نگرشی ویژه یابد.

یادآور می شود در میراث علمی و فرهنگی شیعه چندان به این مهم پرداخته نشده و آثار مکتوبی در این زمینه وجود ندارد.

این مجموعه یادواره ای است برای حق شناسی از مرحوم مجاب که سهمی در دین مداری و حق مداری و حق شناسی نسل امروز دارد.

بی گمان «مجاب» الگویی برای تلاش و پایداری است و نام او فراتر از افق تلاش ها و رنج هایی که در راه انسان و آگاهی او برده است جادوانه خواهند ماند.

هرچه درود است تقدیم به فرهنگ پرشکوه ما که اسطوره هایی چون «مجاب» در آن سرافراشته اند. آیندگان درمی یابند خاک این سرزمین آسمانی هیچ گاه از انسان های بزرگ خالی نبوده است.

ما می دیدیم و او با نگاهش درمی یافت. دیدن ما رنگ بود و دیدن او شناخت و چه خوب سرود «که من از راه بی چشمی بر آن صورت نظر کردم».

سخن آغاز و انجام اینجانبان، سپاس از خانواده مرحوم مجاب است که بی لطف آنها این مجموعه به سرانجام نمی رسید. و به راستی از تباری چنین بزرگ و بزرگوار چشم داشتی جز این نمی رفت.

همچنین کارکنان ارجمند دفتر فرهنگ معلولین برای سامان یافتن این کتاب از هیچ کوششی دریغ نکردند به ویژه استاد گرانمایه جناب آقای دکتر محمد نوری که وجود خویش را در خدمت به معلولان وقف کرده و سال هاست بر سر آن پیمان پرتوان و خستگی ناپذیر استوار مانده است و فرزند بزرگوارش آقای علی نوری که تمام انرژی خود را برای خدمت به معلولان نهاده است.

علی اکبر صفری، عبداللّه امینی پور

قم، 1395

رهنمود و توصیه

اشاره

پنج شنبه 11 آذرماه 1395 (اول ربیع الاول 1438) با هماهنگی پیشین خانواده مرحوم حجت الاسلام سید محمدکاظم مجاب با حضرت حجت الاسلام و المسلمین آقای سید جواد شهرستانی ملاقات داشتند. در این جلسه سید ناصر مجاب (پسر)؛ سید علی صدر السادات (داماد)؛ سید احمد رشیدی فر (داماد)؛ آقا سید محمدتقی معصومی (داماد)؛ سید محمد و سید مهدی (نوادگان)؛ علی اکبر صفری، علی نوری و محمد نوری (از مدیریت دفتر فرهنگ معلولین) حضور داشتند.

مرحوم مجاب هر چند از کودکی بر اثر بیماری نابینا شده بود ولی تحت تربیت پدرش مرحوم محمدعلی مجاب از هفت سالگی تبلیغ دینی و منبر را شروع کرد. سبک خاصی در منبر و تبلیغ داشت که اغلب می پسندیدند و سال ها منبری بیوت مراجع و مراکز علمی و حوزه علمیه بود. از این رو جناب آقای شهرستانی با ایشان رابطه دوستی داشته و کاملاً او را می شناخت. زیرا در مجالس، سبک منبر ایشان را دیده و ارادت خاصی به ایشان داشته است.

به منظور بزرگداشت مرحوم مجاب توسط دفتر فرهنگ معلولین، و بررسی

جوانب و ابعاد این بزرگداشت، خانواده مرحوم خدمت جناب آقای شهرستانی رسیدند تا از نظرات و رهنمودهای ایشان استفاده کنند و بزرگداشتی در شأن آن مرحوم و متناسب با خدماتی که هفت دهه در جهت ترویج تعالیم شریعت و معارف اهل بیت علیهم السلام داشت برگزار گردد. در این جلسه آقای سید ناصر مجاب، و سید علی صدر السادات از طرف خانواده و آقای محمد نوری از طرف دفتر فرهنگ معلولین گزارشی در باب پیشرفت های اجلاس بزرگداشت مرحوم مجاب عرض کردند. سپس جناب آقای شهرستانی سخنان زیر را بیان فرمودند.

بسم اللّه الرحمن الرحیم؛ شما خانواده محترم، پسر، دامادها و نوادگان مرد بزرگی هستید و از اینکه تشریف آوردید متشکرم. منبر مرحوم مجاب خود قاعده ای قابل توجه بود. یعنی وقتی گفته می شد:مجاب؛ نه حاشیه داشت؛ نه مشکل ساز بود و نه مخالف آنچنان داشت. همه او را دوست می داشتند؛ زیرا فقط درباره صاحب منبر یعنی امام حسین علیه السلام و اصحابش می گفت.

هر منبرش، نکته و مطلب جدید داشت، حرف برای گفتن بسیار داشت؛ چون بسیار مطالعه می کرد. بسیاری از افراد که چشم دارند و توان مطالعه دارند، به اندازه ایشان اهتمام ندارند ولی ایشان به رغم نابینایی، همت بلند در مطالعه و یادگیری مطالب و سپس عرضه آنها داشت. از همه مهم تر زبان شیرین او و لحن گیرا و جذابش بود. صحبت هایش لطیف و بسیار دلنشین بود. بسیاری معتقدند بین منبری های معاصر، مرحوم مجاب گوی سبقت را ربوده است.

اگر سخنرانی هایی که از ایشان به یادگار مانده، خوب پیاده شود و تبدیل به متن مکتوب گردد. البته به شرط اینکه ظرافت ها لحاظ شود، استفاده آن عمومی تر می گردد؛ ولی صوت او هم قابل استفاده است. لذا هر دو کار انجام شود، خوب است؛ یعنی هم به صورت کتاب و هم به صورت صوتی؛ تا همه بتوانند از این آثار استفاده کنند. ما هم حمایت می کنیم تا این کارها در دفتر فرهنگ معلولین به خوبی اجرا گردد. این دفتر خدوم همه کسانی است که دارای نوعی آسیب جسمی بوده و به فرهنگ اهل بیت علیهم السلام هم خدمت کرده اند.

به همت خانواده محترم و این دفتر ان شاءاللّه درباره همه فضلا و روحانیونی که به رغم مشکلات جسمی، خدماتی داشته اند، آثاری منتشر شود و جلساتی برای تکریم آنان برپا شود. اینجانب علاقه دارم و قبول دارم چون کسانی مثل آقای مجاب در حوزه های ایران و عراق و حتی حوزه های شیعه دیگر کشورها بوده اند و هستند ولی کمتر به معرفی آنان اهتمام شده است. با اینکه اینان خدمات بزرگی داشته اند. آقای امام جزایری که چند ماه قبل اقدام شد و مجلسی برپا گردید و کتابی درباره ایشان منتشر شد، بسیار زحمت کشیده و در تدریس و تبلیغ موفقیت داشته است؛ همچنین آقای مجاب. البته من معتقدم برای زنده ها و اَحیا باید بیشتر تلاش کرد چون تأثیر آن بیشتر است. من هم شروع کرده ام و تا الآن برای چند شخصیت، تکریم و تقدیر انجام شده است.

اما می دانید این گونه کارها نیاز به زمان و برنامه ریزی دارد. شخصیت هایی هستند که فراوان خدمت کرده اند اما حتی یک صفحه مطلب درباره آنها منتشر نشده است؛ تدوین یک کتاب درباره چنین شخصیت ها و جمع آوری اطلاعات و اسناد، زمان بر و پر مشکل و پرفراز و نشیب است. اما الحمدلله نیروهایی هستند که جذب این گونه کارها شده اند و با علاقه و تعهد کار می کنند، من هم آنان را یاری می رسانم.

احیای آثار این افراد علاوه بر اینکه خدمت به مکتب شیعه است، خود این افراد از عمق قلبشان دعا می کنند و دعایشان حتماً مؤثر است. از یک طرف فرزند یا داماد یا خویشاوند آن مرحوم هستید و دِین و تعهدی نسبت به آن مرحوم بر ذمه دارید. انجام چنین تعهدی خوب و مطلوب است؛ اما مطلوب تر و بهتر اینست که با قصد قربت شروع کنید و ثواب مضاعف کسب خواهید کرد. در موارد بسیار دیده ایم کسانی علاوه بر قصد و انگیزه خانوادگی و خویشاوندی، قصد تقرب هم کرده اند و با خدای خود پیمان بسته اند کاری را برای رضای او و مبتنی بر ضوابط الهی انجام دهند، آثار وضعی کارشان را در همین دنیا مشاهده کرده اند.

ما مرده پرست هستیم. خادمان و مشاهیر و بزرگان را در زمانی که زنده هستند، تقدیر و تکریم نمی کنیم. تجلیل در زمان حیات بسیار مؤثرتر و مفیدتر است. کسی که تجلیل شده، شارژ می شود و نیروی تازه می گیرد و انگیزه و توانایی چند برابر پیدا می کند؛ مهم تر اینکه در جامعه الگوسازی و فرهنگ سازی می گردد. کسانی سعی می کنند از این الگوها پیروی کنند و به نوعی ترویج محاسن اخلاقی خواهد

شد. بهرحال با تکریم بعضی از شخصیت های مؤسسه آل البیت علیه السلام شروع کردیم، امیدواریم با برنامه ریزی و فرهنگ سازی گسترش و تعمیم پیدا کند.

دزفول در جنگ تحمیلی، بسیار مقاومت کرد و بسیار شهید داد. چون فرهنگ مذهبی در مردم قوی بود و مردم از اعماق قلوبشان، تعالیم اهل بیت علیهم السلام را قبول داشتند. همه اینها به خاطر خدمات فرهنگی کسانی مثل مرحوم مجاب و آقای قاضی⁽¹⁾است. بنابراین این گونه افراد هم به مذهب و تشیع و اسلام خدمت کردند و هم به کشور و مردم.

لذا احیای آثار و تجلیل از اسم و خدمات این بزرگوار، ضروری و واجب است. ایشان سال ها با خلوصی ویژه خدمت کرد. با وضع جسمانی که داشت اساساً وظیفه ای بر دوش او نبود؛ اما بیشتر از بسیاری از ماها کار و مجاهدت داشت؛ چون انگیزه الهی و قوی داشت؛ چون شور و عشق به اهل بیت علیهم السلام داشت؛ چون برای فرهنگ سازی مردم سری پر شور داشت؛ حالا حیف نیست ما از چنین کسی تجلیل نکنیم؟! او نیازی به تکریم و تجلیل ما ندارد؛ ولی این اقدام ما در واقع نشان دادن برجستگی ها و زیبایی های فرهنگ خودمان و معرفی شخصیت های خودمان به جهان است.

یکی از علما می گفت رفتم خدمت آیت اللّه بروجردی و گفتم اجازه می فرمایید از سهم امام برای جشن نیمه شعبان خرج کنیم، آقای بروجردی گفت: یک مقدار از پول امام برای خود امام خرج شود عیبی ندارد. در مورد آقای مجاب باید گفت: ایشان بسیار خدمت کرد و مجالس بسیار برپا کرد و برای تکریم و اعتلای تعالیم و معارف دینی بسیار کوشید؛ اگر ما هم مجلسی برای او به پا کنیم عیبی ندارد؛ لذا مناسب است و جا دارد ما هم از او تکریم کنیم و مجلسی به او اختصاص دهیم.

روایتی هست که می فرماید کسی که برای خدا حرکت و فعالیت کند، نمو و رشد می کند. مرحوم مجاب کارهایش از خلوص و صدیق و صفا بود، و پیامش و تبلیغ رو به گسترش بود.

امیدوارم در همه کارها و نیز در این کار یعنی اقدام برای مرحوم سید مجاب موفق باشید.

فصل نخست: دوره های حیات به روایت سید محمدکاظم مجاب

اشاره

این فصل شامل سه نوشتار است که همگی به شرح زندگانی، حوادث کودکی تا پایان عمر و فعالیت های مرحوم مجاب می پردازد. بعضی معتقد بودند همه این نوشته ها را یکی کنیم و مطالب تکراری را حذف کنیم. اما نظر دوم این بود که برای حفظ اصالت هر نوشته، ساختار و هویت آن حفظ شود. استدلال این گروه این است که اولاً درباره شخصیت هایی که دارای نوعی معلولیت بوده اند، به رغم خدمات و فعالیت های بسیار اما کتاب و مقاله وجود ندارد یا بسیار اندک هست. از این رو لازم است از چند مطلب عرضه شده، چیزی کم نشود. دوم اینکه برای پژوهشگران و نویسندگانی که می خواهند درباره موضوعات معلولیتی یا شخصیت های دارای معلولیت مطلب بنویسند، سند و منبع بسیار اندک است، حتی در بسیاری از موضوعات هیچ منبعی وجود ندارد. از این رو لازم است مطالب موجود به شکل اصیل و اصلی خودشان و بدون تغییر ساختار و هویت شان منتشر شود تا پژوهشگران با ارجاع و استناد به آنها پژوهش خود را عرضه کنند. اما اگر هویت این مطالب تغییر کند، اصالت آنها از بین می رود و منبع دست دوم شناخته می شوند و ارجاع به آنها مشکل است.

بهرحال روش دوم پذیرفته شد، البته قبلاً هم تمامی زندگی نامه ها به همین روش تألیف می شد.

خلاصه اینکه تلاش کرده ایم مطالب و مقالات به شکل اولیه خود و بدون دستکاری عرضه شوند.

مطلب نخست در ابتدای کتاب نامه روشن بینان با عنوان زندگی خودنوشت منتشر شده است. این کتاب اولین اثری است که از مرحوم مجاب منتشر شده و مجموعه اشعار ایشان است. در سال 1385ق/ 1343ش به کوشش سید موسی عالمشاه مدیر انتشارات و کتاب فروشی عالمشاه در دزفول منتشر شده است.

مطلب دوم، مقاله ای است که ابتدای کتاب دیوان قدسی منتشر شده است. این کتاب توسط انتشارات صدر در تهران در سال 1376 منتشر شد. این کتاب هم مجموعه اشعار مرحوم مجاب است. اما این مقاله دو بخش دارد. بخش نخست آن همان مطالب زندگی نامه خودنوشت است که قبلاً منتشر شده بود؛

البته با تغییرات اندک در چند جای آن و بخش دوم افزوده ناشر است و ساختار آن سوم شخص و متفاوت از ساختار بخش اول می باشد. ولی در مجموع هر دو مقاله اولین نوشته های درباره مرحوم مجاب است و اهمیت این دو مطلب بر کسی پوشیده نیست.

اما مطلب سوم مصاحبه ای است که حجت الاسلام والمسلمین شیخ محمد مهدی ارگانی بهبهانی با استاد مجاب داشته است. تاریخ این مصاحبه تیرماه سال 1389 است. اما اطلاعاتی که در این گفت وگو آمده، اصیل ترین و دست اول ترین اطلاعات درباره مرحوم مجاب است. از این رو پژوهشگرانی که درصدد هستند درباره ایشان تحقیقی و تألیفی داشته باشند حتماً به این مصاحبه نیاز دارند.

این سه مطلب که در واقع منسوب به آقای مجاب است و دست اول می باشند؛ حتی مطلب دوم چون توسط داماد آقای مجاب یعنی دکتر سید علی صدر السادات انجام شده، حتماً به اطلاع استاد رسانده شده است.

انتشارات صدر واقع در تهران خیابان ناصر خسرو، پاساژ مجیدی، ناشر مشهوری است که در ترویج فرهنگ شیعه نقش داشته است. مرحوم حجت الاسلام حاج سید محمدکاظم صدر السادات دزفولی از دوستان نزدیک مرحوم مجاب بود؛ او صاحب و مدیر این انتشارات و اصالتاً دزفولی ولی مقیم تهران است. نیز عموی داماد آقای مجاب یعنی سید علی صدر السادات می باشد.

زندگی نامه خودنوشت

اشاره

این نوشتار با عنوان «شرح حال شاعر به قلم خودش» و با امضای «حاج سید محمدکاظم مجاب» در ابتدای کتاب نامه روشن بینان: برگزیده از اشعار قدسی، گردآوری عالمشاه⁽¹⁾آمده است. با توجه به اینکه تاریخ نشر این کتاب 1343ش/ 1385ق است، یعنی حدود 52 سال قبل چاپ شده و در آن زمان مرحوم مجاب 36 سال داشته است.

در یکی از روزهای آخر اسفندماه 1308 چشم به زندگی دنیا گشودم. هنوز یک سال از عمرم نرفته بود. به طوری که شایع است و خودم یادم نیست بعد از یک چشم سرخی ممتد هر دو چشم خود را از دست دادم. مرحوم پدرم که آدم زاهد و وارسته ای بود به آینده من زیاد فکر می کرد به خصوص که آن روزها مصادف با سال های اتحاد شکل و کشف حجاب بود و وضع روحانیت آینده نامعلومی داشت. او سعی می کرد چیزهایی را که یک روحانی و بالاخص یک منبری باید حفظ داشته باشد به من یاد دهد. ابتدا قرآن و ادعیه ماه رمضان و مطالب متفرقه از شعر و غیره آن را با کوشش فراوان به من یاد می داد و حتی گاهی با تهدید مرا وادار می کرد که آنها را تکرار کنم تا کاملاً حفظ شوم. او منبری نبود و مطالب را نامرتب به من یاد می داد و معتقد بود که کار مرتب کردن آنها بعداً با خود من خواهد بود. باری همان سال ها پسر عمویی داشتم به نام حاج آقا سید حسین شفیعی که مدرسه می رفت. شب ها به درس هایی که او حاضر می کرد گوش می دادم و مطالبی از قبیل تاریخ و جغرافیای پنجم و ششم و آیات منتخبه را حفظ کردم به طوری که در سیزده سالگی که پدرم را از دست دادم قریب دو ثلث قرآن و مطالب متنوعه دیگر را از قبیل احادیث و تواریخ و اشعار از بر داشتم.

مرحوم پدرم سفارش مرا به دو نفر از وعاظ شهر یعنی مرحوم ملاعبدالرضا ترابی ناصح و آقای حاج ملامرتضی ترابی شریفی کرده و سفارش نموده بود تا تحصیلات خود را بعد از او پیش آنها ادامه دهم. بعد از مرحوم پدرم، عائله ای شامل دو خواهر و دو برادر و مادرم به گردن من افتاد. لازم بود با به دست آوردن پولی از راه منبر، زندگی آنها را تأمین کنم.

در یکی از روزهایی که پیش مرحوم ناصح می رفتم، رفیق من آقای آقا سید محمدحسین قدوسی از دزفولی های مقیم بروجرد که او نیز از دو چشم نابینا بود خبر تازه ای به من گفت؛ او گفت: خدمت شخص بزرگی رفته و رساله فارسی آیت اللّه اصفهانی را می خواند. این شخص بزرگ که بعداً یکی از استادان من شد، از مشاهیر و جامع معقول و منقول حجت الاسلام آقای حاج آقا محمدعلی بیگدلی بود. روزهای بعد من نیز هم به همراه ایشان خدمت آقای بیگدلی رفتم و به درس هایی که او می خواند گوش می دادم. او طلاب زیادی داشت. خدمت او صرف و نحو می خواندند و من هم یک طرف نشسته و گوش می دادم. مدتی گذشت. به قسمتی از اصطلاحات علمی آشنا شدم اما اظهار این مطلب ممکن نبود یعنی من آن رو را نداشته که بگویم فاعل و مفعول و مضاف الیه را می فهمم که چیست و مبتدا و خبر رامی دانم که کدام است تا اینکه با نهایت کم رویی خدمت یکی از طلاب ایشان امثله را خواندم، بعد کتاب های بصرویه و تصریف و اجرومیه تا اوایل الفیه را در خدمت حضرت آیت اللّه حاج سید مهدی حکمی خواندم. دیگر تقریباً کار از کار گذشته بود و آقای بیگدلی و طلاب ایشان فهمیده بودند که من هم درک این گونه مطالب را دارم. لذا بقیه الفیه و سیوطی و منطق را در خدمت او خواندم و تا حدود رسائل و مکاسب را در خدمت مراجع تقلید و آیات عظام مانند حضرت آیت اللّه العظمی جناب حاج آقا سید اسداللّه نبوی و آیت اللّه آقا شیخ منصور سبط الشیخ خواندم.

ایام ملی شدن صنعت نفت پیش آمد و مرحوم علامه کبیر آیت اللّه المجاهد حضرت آقای حاج آقا سید ابوالقاسم کاشانی برای وحدت ممالک اسلامی قیام فرمودند. تبلیغات ایشان نیز در من مؤثر افتاد؛ از آن پس منابر خود را به این هدف مقدس که آرزوی هر مسلمان واقعی است اختصاص دادم و در این راه از تحمل توهین ها و مسخره ها و اتهامات که از طرف مخالفین این هدف مقدس می شد سرباز نزدم. باری آن دوره هم گذشت.

شرح

این هجران و این خون جگر

این

زمان بگذار تا وقت دگر

یکی از خاطرات تلخ زندگی من مرگ برادر کوچکم مصطفی بود. رابطه شدید حقیقی بین من و او و قطع شدن دفعی آن، چنان تکانم داد که اگر تفضلات الهی نمی بود نزدیک بود که تار و پود وجودم به کلی از هم پاشیده و به زندگی من هم نیز خاتمه داده شود، اینجا بود که قطعات شعری همچون لخته های خون چرکی که از داخل زخم ها بیرون می آوردند به دادم رسید. با گفتن غزل هایی که در این کتاب از نظر خوانندگان عزیز می گذرد، دل خود را خالی می کردم و می گفتم:

ما درد

هجر او را با دوستان نگفتیم

بهتر

که کس نداند راز نهان ما را

از

دفتر فراقش خوانید شعر قدسی

روزی

اگر بجویند یاران نشان ما را

البته مقصودم این نیست که پیش از آن موقع شعر نگفته ام بلکه از زمان بچگی این طبع را داشته، گاهی انگشتری و گاهی مجاب و در این اواخر قدسی تخلص کردم. در خاتمه تذکر دو نکته لازم است.

1- مطالعه زندگی اشخاص مانند من که همه اش با ناکامی و محرومیّت مانند تمام شاعران بوده است، انسان را متوجه این نکته می کند که این جور آدم ها وقتی از کسی نوازشی یا مهربانی دیدند، چون از دیگران کمتر آن را می بینند، آن را فراموش نکرده و بعداً به صورت عشق و محبت احساسات آنها را تهییج و انگیزه شاعری در آنها به وجود می آید.

2- چون آدم های نابینا تراکم اخبار در ذهنشان کمتر است، مطلبی را که شنیدند با فرصت بیشتری در ذهن ایشان آمد و رفت می کند و طبع ایشان برای جواب و تأثر که تنها انگیزه شعر و موسیقی است آماده می شود.

غرض از تذکر این دو نکته این بود که این مبحث را رها کرده و دنباله آن را به متخصصین روان پزشکی که قطعاً اطلاعاتشان در این باره از بنده بیشتر است بدهم. اکنون این اشعار را از نظر خود بگذرانید.

قدسیا درد غم هجر بسی باشد سخت خاصه این درد که بر بار تو سر بار تو بود⁽¹⁾

حاج سید محمدکاظم مجاب

شرح حال و زندگی نامه

اشاره

این متن توسط ناشر ابتدای کتاب دیوان قدسی: مجموعه اشعار حضرت حجت الاسلام والمسلمین سید محمدکاظم مجاب متخلص به قدسی⁽¹⁾چاپ شده است. این زندگی نامه با امضای ناشر، ابتدای کتاب دیوان قدسی آمده است.

مقایسه زندگی نامه ای که ابتدای کتاب نامه روش بینان با امضای حاج سید محمدکاظم مجاب آمده و زندگی نامه ای که ابتدای کتاب دیوان قدسی با امضای ناشر آمده گویای چند نکته مهم است. از این پس از زندگی نامه مندرج در نامه روشن بینان به زندگی نامه اول، از زندگی نامه مندرج در دیوان قدسی به نام زندگی نامه دوم یاد می کنیم.

1- ناشر کتاب دیوان قدسی، تمامی متن زندگی نامه اول را در زندگی نامه دوم آورده با اندکی تغییرات و اضافات مختصر.

2- حدس ما این است که به هنگام چاپ کتاب دیوان قدسی، خود مرحوم مجاب، زندگی نامه را ویرایش کرده و به ناشر داده و ناشر با افزودن قسمت جدید بر آن، در ابتدای کتاب منتشر کرده است.

3- زندگی نامه دوم فقط افزوده ندارد بلکه دو نکته ای که در دو بند در پایان زندگی نامه اول آمده، در زندگی نامه دوم حذف شده است. از این رو یکی اشمل و اعم بر دیگری نیست و پژوهشگران به هر دو زندگی نامه نیاز دارند.

4- زندگی نامه دوم، به وضوح پیدا است دو قسمت دارد: قسمت اول به روش اول شخص و از زبان مرحوم مجاب و در واقع زندگی نامه خود نوشت است ولی قسمت دوم که بعد از دو بیت شعر آغاز می شود و قلم آن سوم شخص است. معلوم است این قسمت به قلم ناشر ولی درباره

مرحوم مجاب است.

5- زندگی نامه دوم قبل از فوت مرحوم مجاب تألیف شده، لذا گزارش حوادث اواخر عمر ایشان در این زندگی نامه هم نیامده است.

6- هر دو زندگی نامه در زمان حیات مرحوم مجاب تدوین و عرضه شده است. در زندگی نامه دوم آمده است: هم اکنون حجت الاسلام در حوزه علمیه قم جزء بهترین محدثین و وعاظ برجسته به شمار می آید.

خلاصه اینکه هر دو زندگی نامه مورد نیاز پژوهشگران است؛ از این رو هر دو را اینجا آورده ایم.

جناب حجت الاسلام والمسلمین آقای حاج سید محمدکاظم مجاب متخلص به «قدسی» در ابتدای کتاب نامه روشن بینان این گونه به معرفی خودشان پرداخته اند:

در یکی از روزهای آخر اسفندماه سال 1308ش چشم به زندگی دنیا گشودم. هنوز یکسال از عمرم نگذشته بود که به دلیل بیماری چشم سرخی ⁽¹⁾

ممتد از هر دو چشم محروم گشتم. مرحوم پدرم جناب حجت الاسلام والمسلمین سید محمدعلی مجاب رحمة اللّه علیه که از اوتاد و اخیار و اهل عبادت و ریاضات شرعیه و سیر و سلوک بودند، به آینده من زیاد فکر می کرد به خصوص که آن روزها مصادف با سال های اتحاد شکل و کشف حجاب رضاخانی بود و وضع روحانیت و آینده آن در ابهام بود. ایشان سعی می کرد مطالبی را که یک روحانی به ویژه یک منبری باید فرا بگیرد به من یاد بدهد، لذا ابتدائاً قرآن و ادعیه شریفه ماه مبارک رمضان و سپس مطالب متفرقه از احادیث و شعر را با کوشش فراوان به من یاد می داد و گاهی با تهدید مرا وادار می کرد که با تکرار آنها را کاملاً حفظ کنم.

در آن سال ها پسر عموی من جناب حاج آقا سید حسین شفیعی به مدرسه

می رفت. شب ها که به آماده کردن درس های خود می پرداخت، به او گوش فرا می دادم و از این طریق قسمت هایی از تاریخ و جغرافیا و آیات منتخبه را حفظ کردم به طوری که در سیزده سالگی که پدرم به دیار حق شتافت، قریب به دو سوم قرآن و مطالب متنوعه دیگر از قبیل احادیث و تواریخ و اشعار فراوانی را از بر داشتم.

باری مرحوم پدرم قبل از فوت به دو تن از وعاظ شهر دزفول مرحوم ملاعبدالرضا ترابی ناصح و مرحوم حاجی ملامرتضی ترابی شریفی سفارش نموده بودند که اینجانب تحصیلات خود را نزد ایشان تکمیل نموده و ادامه دهم. در یکی از روزهایی که خدمت مرحوم ناصح می رفتم، دوست من جناب آقای سید محمدحسین قدوسی که مقیم بروجرد بودند و ایشان هم از دو چشم نابینا بودند، خبر تازه ای به من داد، او گفت که خدمت شخص بزرگی رساله فارسی مرحوم حضرت آیت اللّه العظمی اصفهانی را می خواندم. این شخص بزرگ که بعدها از اساتید من به شمار رفت، جامع معقول و منقول مرحوم آیت اللّه حاج آقا محمدعلی بیگدلی رحمة اللّه علیه بودند. روزهای بعد من نیز به همراه آقای قدوسی خدمت حضرت آیت اللّه بیگدلی می رفتم و به درس هایی که او می خواند گوش فرا می دادم. ایشان طلاب زیادی داشت که خدمت او صرف و نحو عربی فرا می گرفتند. مدتی گذشت. ابتدا خدمت یکی از طلاب ایشان امثله را خواندم و بعد بصرویه و تصریف و اجرومیه تا اوائل الفیه را نیز در خدمت آیت اللّه حاج سید مهدی حکمی رحمة اللّه علیه یکی از علمای دزفول فرا گرفتم.

در این موقعیت حضرت آیت اللّه بیگدلی هم متوجه شده بودند که اینجانب استعداد فراگیری دروس را دارم، لذا بقیه کتاب الفیه و سیوطی و منطق را خدمت ایشان تلمّذ نمودم.

همچنین دروس فقه و اصول را نیز شروع به فراگیری نمودم و اصول فقه و فقه را تا اتمام کفایتین در رسائل و مکاسب، در خدمت مراجع تقلید و آیات عظام به نام شهر دزفول در آن زمان یعنی مرحوم آیت اللّه العظمی جناب حاج آقا سید اسداللّه نبوی رحمة اللّه علیه و مرحوم آیت اللّه العظمی آقا شیخ منصور سبط الشیخ انصاری رحمة اللّه علیه خواندم.

در این هنگام ایام ملی شدن صنعت نفت پیش آمد و مرحوم علامه کبیر آیت اللّه

المجاهد آقای حاج سید ابوالقاسم کاشانی رحمة اللّه علیه برای وحدت ممالک اسلامی قیام نمودند. تبلیغات ایشان نیز در من مؤثر افتاد. از آن پس منابر خود را با این هدف مقدس که آرزوی هر مسلمان واقعی است، اختصاص دادم که در این راه سرزنش و اتهامات بعضی مخالفین نتوانست مرا از این هدف مقدس باز دارد.

شرح این هجران و این خون جگر

این زمان بگذار تا وقت دگر

جناب حجت الاسلام والمسلمین مجاب (قدسی) ادامه می دهند: یکی از خاطرات تلخ زندگی من مرگ برادر کوچکم مصطفی بود. علقه شدید و رابطه عاطفی وثیق میان من و برادرم باعث شد که پس از مرگ او قطعات شعر همچون لخته های خون چرکی که از میان زخم بیرون می آید، ریزش نموده و با گفتن غزل هایی که در این مجموعه از نظر خوانندگان می گذرد، دل درد کرده عقده گشایی کنم و بگویم:

ما درد هجر او را با دوستان

نگفتیم

بهتر که کس نداند راز نهان ما

را

از دفتر فراقش خوانید شعر قدسی

روزی اگر بجویند یاران نشان ما

را

البته جناب حجت الاسلام والمسلمین مجاب قبل از فوت مرحوم برادرشان هم شعر سروده اند و در زمان طفولیت اشعاری دارند که تخلص خود را گاهی مجاب، انگشتری و بیشتر قدسی ذکر کرده اند.

ایشان در اواخر سال 1350ش به شهر اهواز مهاجرت می نمایند و تا سال 1359 در این شهر به درس و بحث و ذکر مناقب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و ارشاد مردم از طریق وعظ و منبر مشغول می شوند. در سال 1359 به شهر مقدس قم مهاجرت می نمایند و در پناه حرم مطهر و امن کریمه اهل البیت حضرت فاطمه معصومه سلام اللّه علیها سکنی می گزینند. نیز ضمن ادامه تحصیلات علوم دین و شرکت در درس خارج فقه و اصول مرحوم آیت اللّه حاج شیخ احمد سبط الشیخ انصاری به بهره وری از محضر علمی آن عالم جلیل القدر به تدریس ادبیات عرب و مباحثه دروس وکتاب های متنوع و مختلف دینی با طلاب می پردازند. علاوه بر آن از طریق منبر و وعظ و خطابه نیز به هدایت مردم به مذهب حقه و طریق مستقیم ائمه معصومان سلام اللّه علیهم اجمعین و بیان

معارف ایشان از طریق احادیث و روایات مشغول می باشند. چنانچه حجت الاسلام مجاب هم اکنون در حوزه مقدسه علمیّه قم جزء بهترین محدثین و وعاظ برجسته به شمار می آید.

جناب حجت الاسلام مجاب سال هاست که حافظ کل قرآن کریم می باشند. اکثریت ادعیه شریف مفاتیح الجنان و بیش از هزاران حدیث و هزاران بیت شعر عربی و فارسی را جزء محفوظات خود دارند و از بزرگانی چون مرحوم آیت اللّه شیخ منصور سبط الشیخ انصاری رحمة اللّه علیه و سایر اسباط مرحوم حاج شیخ مرتضی انصاری که از مراجع بودند رضوان اللّه تعالی علیهم اجمعین اجازه نقل روایت و حدیث دارند.

سید کاظم مجاب به روایت خود

اشاره

مصاحبه حجت الاسلام والمسلمین آقای محمدمهدی ارگانی بهبهانی⁽¹⁾(متولد خرمشهر در سال 1398ق) با مرحوم حاج سید محمدکاظم مجاب است.

شیخ محمدمهدی ارگانی بهبهانی از استادان سطوح عالی حوزه علمیه قم ارادت و علاقه ویژه ای به شخصیت استاد مجاب دارد. مرحوم مجاب سال ها در ایام سوگواری اهل بیت علیهم السلام در منزل آیت اللّه شیخ محمود ارگانی بهبهانی - پدر آقای ارگانی - به منبر رفته و به سخنرانی و ذکر مصیبت پرداخته است. جناب ارگانی بهبهانی در تیرماه 1389 - یک سال پیش از درگذشت مرحوم مجاب - گفت وگویی با ایشان انجام داده و ضبط کرده است. متن این گفت وگو تقدیم می گردد. آقای ارگانی بنا بر اطلاعاتی که در مصاحبه با خودش گفته، حدود سی سال به مجالسی که مرحوم مجاب منبر داشت می رفت و اطلاعات سودمندی از این مجالس دریافت کرده و نسبت به شیوه تبلیغی مرحوم مجاب و سبک منبر ایشان نظر دارد.

سال تولدتان را بفرمایید!

1309 البته هشتم اسفند، مرحوم ملا محمدتقی که مجتهد بود و رساله داشت - ملا محمدتقی داماد آقا شیخ محمد انصاری است، آقا شیخ محمد انصاری، داماد شیخ انصاری بزرگ است، زیاد خدمتشان می رفتیم گویا نسبتی هم داشتیم، به او

دایی می گفتیم - گفت: «دیگر اسفند رو نباید حساب کنی، نباید بگویی 1308، یک ماه است، یک ماه چیزی نیست باید بگویی 1309».

در کجا متولد شدید؟

دزفول

اسم پدر و جدتان؟

اسم خودم سید محمدکاظم و اسم پدرم سید محمدعلی است و اسم جدّم سید عبدالرزاق است. از قوم و خویش آقای شفیعی هستیم، آقای شفیعی پسر عموی من است.

یعنی سلسله و نسب آقایان شفیعی با شما یکی می شود؟

بله! یکی می شود. شخصی داشتیم به نام حاج سید محمد بابا، او چهار پسر داشته است، یکی از آنها پدر سید عبدالرزاق جد پدر من است، یکی شان آقا سید حسین است؛ جد عمو سید محمد طاهر شفیعی است، یکی شان آسید عبدالسّلام است، یکی دیگر آقا سید عبدالصمد است که آن هم رامهرمز بوده و پسرانش به «عارفیان» معروف بودند.

پس شد فرزند سید محمدعلی بن سید عبدالرزاق بن سید محمد؟

بله

نَسَب حضرتعالی به چه کسی منتهی می شود؟

آقایان و قوم و خویش هایمان شفیعی اند، اما پدر ما نام شفیعی را نگرفت و نام مجاب را پذیرفت. دقیقاً نمی دانیم که واقعاً نسب ما به آنها می رسد یا نه! مثلاً عمو حاج سید محمدرضا شفیعی پدر آقا سید علی شفیعی. سال 43 فوت شده است - یعنی 3 سال بعد از فوت آیت اللّه بروجردی- چون آیت اللّه بروجردی بوده و شعر برایش گفته، برای فوت ایشان. یک چیز دیگری هم نوشته که در نسب سادات خودشان بوده، اسمش یادم نیست.

من سال 28 رفتم تهران برای معالجه تَراخُم چشم، یک جریانی بود بعد از تیر خوردن شاه. چیزی درست کرده بود به نام «سازمان شاهنشاهی خدمات اجتماعی». اداره مفصّلی بود که گویا خواهرش اشرف مدیر آن بود، اما اصلش مال خود شاه بود. یکی از کارهایش مبارزه با تَراخُم چشم بود، سالی یک دفعه دزفول

می آمدند. چون مشهور بود در دزفول، تَراخُمی هایش زیاده است. پروفسور شمس تازه عوض کردن قرنیه را اختراع کرده بود، البته می گفتند اختراع ایشان هست.

یک آقایی داشتیم به نام دکتر گوشه گیر که پسرش الآن تهران است و خودش فوت شده است. دکتر سید موسی گوشه گیر، من را معرفی کرد پیش دکتر شمس که امکان دارد قرنیه اش رو عوض کنیم. گفته بود: «باید بیاورید ببینیم».

من و دکتر رفتیم تهران، در تهران شخصی بود به نام آقا سید میرمحمد بهبهانی که از رجال صدر مشروطه بود، رفتیم نامه ای داد برای بیمارستان فارابی، رفتیم بیمارستان فارابی مدت دو ماه من را در بیمارستان بستری کردند، سه تا اتاق بودند اما همه آنها بیمار چشم بودند.

آن موقع بینایی داشتید؟

نه من از کوچکی نداشتم، البته می گفتند زمان تولد داشتم ولی از بین رفته، ولی من یادم نیست.

خلاصه آمدند قرنیه را هم عوض کردند و نتیجه نداشت، بعد پروفسور شمس حرف زد، که من یادم است یک مُستَزادی درباره اش گفتم:

به پُرفسور بِرَسانی سلام قدسی بی دل وَ کانَ ذاتَ رجالٍ علی اللسان جَراحا

ملَمَّع؛ نیم شعر عربی، نیم شعر فارسی، البته گویا یک دفعه برایش هم خواندم، به هر صورت دو ماه آنجا بستری شدم، آن وقت 27-28 سال سن من بود و نتیجه نگرفتیم.

بالاخره یک کسی پیدا شد به نام ابوالقاسم شمس- که تاجر بود، آمد بیمارستان و من را با قطار فرستاد اندیمشک و بعد دزفول، یک شاهی، یک قران کسی نگرفت.دو ماه در بیمارستان بودم، صبح ظهر عصر خوردم، به حساب دولت، من را می گفتند: « مریض دکتر گوشه گیر».

از ابتدا شروع کنیم، دوران تربیت و دوران ابتدایی کجا و زیر نظر چه کسی بودید؟

تربیتم، اولاً پدر ما دستورات نمی دانم از کی می گفتند از مَجدُالاَشراف دستور داشته، بعداً از مرحوم آقا سید محمدعلی نجفی خودمان که در دزفول بود، از او هم دستور داشت یا از طرف مرحوم حاج سید هاشم ظهیر که جد آقای کمالی است،

از آن گویا دستور داشته است. البته من نمی دانم ولی رفقایش می گفتند چیزهایی یاد ما داده است.

رفیق هایش چند تا بزاز و افراد معمولی و روحانی بودند، یکی از آنها می گفت: به من دستوری داده که هر وقت سر قبرش رفتم با او صحبت کنم و صدایش کنم جواب می دهد.

بعد من به او گفتم: دستور را بگو؟

گفت: «گفته به کسی ندهم»

به او گفتم: «حتی من که پسر بزرگش هستم؟»

گفت: « به تو دستوری داده، عمل نکردی!»

بعد یادم آمد که بله، زمان بچگی که من تازه نماز را یاد گرفته بودم، به من دستوری داد که روزی صد مرتبه سوره حمد را بعد از نماز صبح بخوانم، یکی دو روز خواندم، به او گفتم: «من نمی توانم»

صد مرتبه کار آسانی نیست، خوب صد مرتبه!

من به جای آن قرآن را حفظ کردم و خواندم، دیگر چرا صد مرتبه سوره حمد را بخوانم؟

من الآن دیگر این طور نیستم. من الآن دیگر دستوری عمل نمی کنم، هیچ.

پس پدرتان آقا سیّد محمدعلی اهل ذکر و دعا بود؟

بله.

آن وقت این آقا می گفت: من صدایش را از داخل قبر می شنوم؟

بله، بزازی بود، فوت شد. آقای کلانتر دزفولی بود.

پدرتان کجا دفن هستند؟

جایی به نام کاشفیه در دزفول.

ایشان از علما بود؟

بله، از علما بود البته با ذکر و اذکار.

شما تحت تربیت ایشان بزرگ شدید؟

من تحت تربیت ایشان بزرگ شدم.

تا چند سالگی؟

تقریباً 13 سالگی، چون 13 ساله بودم که او فوت شد. من پیش او قرآن خواندم تقریباً تا سوره یوسف. اواسط سوره پیش ایشان خواندم و بعد ادامه اش را تا سوره انبیاء، خودم خواندم، بعد دیگر نشد و نخواندم،. بعد صحیفه سجادیه، دعای کمیل را، دعای افتتاح و دعای جوشن کبیر را پیش پدرم حفظ کردم.

از چند سالگی تحصیلات حوزه را شروع کردید؟

بعد از فوت پدرم، یکی دو سال نمی دانستم که چه باید بکنم، یکی دو تا همسایه داشتیم که سیّد بودند و من را بردند، تصریف خواندیم؛ اوّل أمثله را خواندم، پیش مرحوم آقای مخبر دزفولی - فوت کرده است- من أمثله را پیش او خواندم، گفت: «من دیگر نمی توانم به شما درس بدهم و باید بروی پیش کس دیگر، بَصرَویّه رو برایم نوشت.

رفتم پیش عمو سید مهدی حکیم زاده - ایشان از شاگردان آقا سید کاظم یزدی بود - عموی همین آقای سید محمدکاظم حکیم زاده - که چند وقت پیش همین جا فوت کرد. بعد پیش او اجرومیّه و الفیّه شروع کردم، یک دفعه می خواند، یک دفعه ترکیب، یک دفعه هم معنی می کرد، وقتی سه بار می خواند، دیگر متن را حفظ می شدم.

الفیه را مقدار زیادی خواندم، بعد آمدم پیش حاج محمدعلی بیگدلی که از بیگدلیون است. پیش او هم حاشیه منطق را خواندم. مطوّل، من ذوقش را نداشتم یکی دو روز خواندم، بعد رهایش کردم، من ذوق معانی بیان نداشتم ولی منطق را خیلی دوست داشتم، پیش حاج محمدعلی بیگدلی خواندم.

دیگر کتاب های سطح بالاتر؟معالم؟

بله معالم هم را خواندیم. دیگر به مدرسه آمدیم، خدمت آقای نبوی (عمو آقا سید اسداللّه نبوی). دیگر عرض می شود در دزفول آقا شیخ منصور- پدر آقای سبط الشیخ که در حرم حضرت معصومه سلام اللّه علیها دفن است - ایشان اصولی بود و قوانین را پیش او خواندیم. قوانین میرزا را، اصول را پیش آقا شیخ منصور، معالم هم پیش حاج آقا محمدعلی بیگدلی. اما من ذوق معانی بیان را نداشتم، بعد منطق هم خواندیم کتاب مفصّل، شرح شمسیه را دیگر نخواندم، همان حاشیه را خواندم، کتاب مفصّل البته مهم بود..

رسائل و مکاسب چه طور؟

رسائل و مکاسب پیش آقا شیخ منصور خواندیم و پیش آقای نبوی؛ قوانین را پیش آقا شیخ منصور پیش آقا میرزا محمدعلی رسائل خواندیم، او اصلاً صرف و نحو را دوست داشت، مُغنی را پیش او می خواندیم، چند تا طلبه که پیش او ُمغنی می خواندند، می رفتم گوش می دادم، حاج میرزا محمدعلی می گفت: «فقه شیعه همه اش در ادبیات است».

کفایه چطور؟

من اصلاً نخواندم، راستش امکانش برایم نشد. رسائل که می خواندیم تا خبر واحد خواندیم، مفصل. قسمت زیادی از آن را خواندیم. بعد من رفتم اهواز و آنجا ماندم، بعد مقدمات انقلاب پیش آمد و من دیگر مکاسب را نخواندم، شرح لمعه خواندیم یک قسمتی، ریاض [المسائل] هم خواندیم، در دزفول درس خارج نبود، آخرین درسی که ما خواندیم ریاض بود.

البته ریاض، کم از خارج ندارد اگر قوی خوانده باشید.

می گفتن شیخ انصاری فرموده: «باحثوا الریاض فأنّه یورث الاجتهاد»

شیخ انصاری فرموده است، وقتی به دقّت مسئله ای را می خواندیم می دیدم واقعاً این حرف درست است، چون اقوال را می گفت و جایی که لازم بود، ردّشان می کرد.

کی ریاض را درس می داد؟

آیت اللّه عمو سید اسداللّه نبوی - پدر همین آقای نبوی - قوانین و ریاض را پیش آقای نبوی و آقا شیخ منصور.

بعد به اهواز منتقل شدید؟

بعد دیگر چند سال آمدیم اهواز، آنجا هوای دیگری بود، چیزهای دیگری هم خواندم که کار نداریم.

اول جنگ آمدیم قم، آقا شیخ احمد آقا دوره ی درس خارج اصولی گذاشت که سه چهار سال طول کشید. در آن شرکت کردیم.

فقه چه طور؟

گویا آقا شیخ احمد آقا درس می داد و می خواندیم.

با توجه به شرایط حضرتعالی درس خواندن فقط شنیدن بود، بعد چطور مطالعه می کردید؟ نحوه درس خواندن را بفرمایید.

مثل همه درس ها صرف و نحو را برایم خواندند، یک وقتی هزار شعر یادم بود، صمدیه می خواندم پیش حاج محمدعلی بیگدلی تا آخر.

یعنی کتاب را برایتان می خواندند؟

بله و بعد خودشان شرح و ترجمه می کرد. دوازده مقدمه تفسیر صافی با آقا سید مصطفی فارغ با هم خواندیم. آقا مصطفی فارغ که وکیل دزفول شد، با هم کتاب من لا یحضر و اصول کافی را هم خواندیم.

از کی بحث منبر و روضه خوانی شروع شد؟

من از 7 سالگی منبر رفتم.

کجا و به دلالت چه کسی؟

دزفول پیش پدرم، اشعار ضیائی و جودی خراسانی را می خواندم، شعر درس می دادم، یک آقای حاج ملا مرتضی ترابی داشتیم، می گفت: «من سواد عربی ندارم، تو را می برم برایت کتاب می خوانم امّا اگر عبارت عربی بود، تو از لحاظ صرف و نحوی درستش کن» گفتم: «خوب!»

دیگر کتاب های متفرقه مثل کتب مقتل، اخبار، شرح من لا یحضره الفقیه، شرح فارسی آن اثر محمدتقی مجلسی قسمت زیادی از آن خواندیم، فارسی بود، خیلی خوب بود، کم کم توانایی روضه خوانی در مجالس را پیدا کردیم.

اصول منبر و خطابه را چه کسی به شما آموزش داد؟

نه! همین طور خودمان رفتیم بالای منبر، خطابه نبود، اول خصوصی خواندم، حتی تا دو سه سال در مجالس زنانه خواندم، بعد وقتی رسیدم به شانزده سالگی، دیگر روضه های مجلس زنانه را کم کردم، گفتم: « من در مجلس زنانه رویم نمی شود بخوانم. اگر جایی هست که در اتاقی مرد باشد، اتاق دیگر زنان باشند، مانعی ندارد». اما من این کار را کردم، چون خیلی از اشخاص حتی الآن در مجالس زنانه می خوانند. یک آقایی بود خیابان دور شهر قم می نشست معروف به آقای اشراقی، از منبری های مهم قم منبر بود، دعوتمان کرد، رفتیم.

به من گفتند: «بیا ببریمت روی پشت بام. وقت پذیرایی دیدم متوجه شدم؛ آنجا

مردها هم هستند. گفتم: « پس چرا در بین زنان نشسته اید؟ منبر بین مردان بود بهتر بود!» ناراحت شدم.

به حاج احمد آقای سبط الشیخ هم گفتم، اشکال کرد. برای زنان منبر رفتن را خلاف احتیاط می دانست.

سفری به مکه، عتبات عالیات داشتید؟

دو سفر مکه داشتم یکی عمره و یکی واجب.

سفر اول که مکه رفتیم سال 1338بود، هنوز این طور نبود که مردم با کاروان بروند، کاروان نبود، من رفتم یک نفر هم که به او حاج آقا هدایت فارغ می گفتند، - الآن کرج زندگی می کند - او همراه من بود، خرج دو نفرمان هفت هزار تومان شد، از آبادان رفتیم با طیاره، هفت تا هزار تومانی!

سفر دوم چند سال پیش بعد از انقلاب بود. یک کسی به نام آقای توکلی که خرج من را تقبّل کرد و عمره برد.

زیارت کربلا چطور؟

آقایی در اهواز بود به نام حاج آقای فصیح اصفهانی. عده ای را برد کربلا. زمان شاه حتی رئیس اوقاف اهواز هم با ما همراه بود، سر سفره برای شاه دعا می کرد. کاری به او نداشتیم، آن موقع می گفتند آیت اللّه خمینی مسجد شیخ انصاری [در نجف] نماز می خواند. این آقای فصیح نبرد ما را خدمتشان، دلم می خواست بروم. ما را برد پشت سر آیت اللّه خویی نماز خواندیم. دو روز هم بیشتر نجف نبودیم، یک سفر هم با دامادمان آقای صدر السادات، پسر حاج آقا مصطفی صدره.

نجف برای تحصیل نرفتید؟

نه دو سفر رفتم نجف، هر کدام دو روز

غیر از عربستان و عراق کشور دیگری رفتید؟

نه

اولاد چند تا دارید؟

یک پسر دارم که تهران زندگی می کند و تقریباً یواش یواش دارد از بزرگان مدرسه علوی می شود

روحانیه؟

خیر

اسمش چیه؟

سید ناصر مجاب، در تهران ازدواج کرد، زن او از سادات تهران است. قمی الاصل است ولی در تهران زندگی می کنند.

صبیّه؟

سه تا دارم، هر سه ازدواج کرده اند.

دامادهایتان؟

سید احمد رشیدی فرد، در شهرک شهید محلاتی تهران زندگی می کند. دومی آقای صدر السادات دزفولی دومی است، سومی هم آقا سید محمدتقی معصومی.

از سن هفت سالگی تا الآن خیلی سال است که منبر می روید! در این مدت از طرف اهل بیت علیهم السلام در حق شما عنایتی در قالب خواب، چیزی شده یا نه؟

چرا! منتها، ولی اگر بگویم مشکل است! غرض نیست!

جایی نمی خواهیم پخش بشود.

یکی دو دفعه خدمت امام زمان (عج) رسیدم، در عالم خواب، دو سه دفعه از این تشرّفات داشتم

خاطرتان هست تشرف چگونه بوده؟

یکبار به محلی وارد شدم، گفتند: «این آقا که اینجا تشریف دارند، امام حسن عسکری است» من هم رفتم، گفتم به به خوب است احوال امام زمان را بپرسیم، رفتم سلام کردم. گفتم: «آقا امام زمان الآن کجاست؟» گفتند: «اینجاست». دیگر یادم نیست که چه سؤالی از ایشان پرسیدم.

یک دفعه دیگر هم یادم هست در ساباطی در دزفول رد می شدم، یک کسی دستم را گرفت و فشار داد. متوجه شدم امام زمان است. گفتم: « یا بن رسول اللّه در این سال ها ظهور نزدیک است؟» گفتند: « ان شاءاللّه»

مرحوم شهریار می گوید: « خودم دلم رو خوش کنم که گویم در خواب دیدم».

یک غزلی دارد آخرش می گوید؛ من دلم می خواست خدمتت برسم اما دارم می میرم و دلم را خوش می کنم و می گویم که در خواب دیدم.

از حضرتعالی اثر فقط همین دیوان است؟

بله فقط همین دیوان است، البته باز هم دارم، اما مثل این صاف نشده اند. الحمداللّه کافی است، می خواهیم چه کنیم!

منبرهایتان را ضبط نکردید؟

خیر

چون مجموعه منبرهای شما یک مجموعه مطالب بسیار... .

این حسن ظن شماست.

ما که باشیم که گوییم لقایی

داریم

یا به این بی سر و پایی سروپایی

داریم

داشتیم کسانی که مثل صاحب ثمرات الحیات یا معالم السبطین، کسانی که منبرهایشان را به صورت کتاب نوشتند و خیلی قابل استفاده است. معالم السبطین اثر شیخ محمدمهدی حائری مازندرانی، ثمرات الحیات اثر سید محمود امامی اصفهانی.

این دو سه سال اخیر توفیق داشتم که برای محرم خدمت شما برسم. این چند سال را من منبرهای شما را ضبط کردم و فکر نمی کنم که تا به حال کسی این کار را کرده باشد. من الآن حدود یک کارتن نوار از منبرهای شما دارم، شاید حدود صد نوار، منبرهای شماست؛ منزل مرحوم آیت اللّه کوکبی، منزل آقای حکیم زاده، منزل آقای موسوی تهرانی، این ها را الآن دارم و یک مجموعه ای است که اگر این ها پیاده بشود و مجموعه بشود، اثر بسیار قوی و قابل استفاده برای طلبه ها و کتابخوان ها است که از شعرهایتان و از مطالبتان استفاده بکنند، یادگاری خیلی خوبی است!

یک شاعری داشتیم به او می گفتند «حسین» در تخلص می گفت «حسین». می گفت: «من کیستم که طالب دیدار او شوم»، حالا قضیه من این است

دستگاه خدمت سیدالشهدا این طور هست که هر که خدمتی بکند، سلطان و مقرّب است.

من اگر توفیقم شد، درصدد هستم که منابر شما رو مکتوب کنم که منبری هایی که بعدها می آیند استفاده بکنند. کار مهمی است، من فکر

نمی کنم کسی از شما منبری ضبط کرده باشد، من چند سال پیش به ذهنم رسید خوب حیف این منبرها، این ها حاصل شصت، هفتاد سال زحمت است، باید جایی ضبط و ثبت شود، الآن هم مداح ها و هم منبری ها مثل قدیم نیستند. نه آن اشعار هست و نه آن مطالب هست، دو سه تا مطالب ساده و دو سه شعر امروزی می خوانند و بس.

خدمت مرحوم آقا سید علی بهبهانی رسیده بودید؟

بله زیاد، در اهواز

خاطره ای با ایشان دارید؟

من حتی منزلشان هم منبر می رفتم. خوب ایشان مصباح الهدایه فی آیات الولایه را نوشته و مرحوم شفیعی آن را ترجمه کرده بود. ترجمه مرحوم شفیعی اگر دستتان رسید، در براعت استهلالش تمام کتاب های فقهی و اصولی را نام برده است. براعت استهلال معالم هم تقریباً این طور است، اما براعت استهلال مرحوم شفیعی خیلی مهم است.

دیگر از علمای بزرگ چه کسی را ملاقات کردید؟

آقای خویی را در نجف دیدم، به منزلشان رفتیم. همان سال که زمان شاه رفتیم، چون بار دوم که رفتم آقای خویی حیات نداشت. من چند سال عاشورا مدینة العلم آقای خوئی منبر می رفتم که خیلی هم خوب بود.

از کسی اجازه هم دارید؟

بله، اجازه روایت گویا مرحوم آیت اللّه بهبهانی داد. آقا سید اسماعیل مرعشی در اهواز بود، او هم اجازه داد0

اجازه آقای بهبهانی موجود است؟

یادم نیست، شاید در میان کتاب هایم باشد. به نظرم شفاهی گفت، اجازه نقل روایت، یک آقای دیگر هم بود که اجازه نقل روایت داشتم که یادم نیست. نمی دانم گویا آقای مروّج اجازه داد، نمی دانم، ننویسید چون همه اش شفاهی گفتند. الآن یک آقای آقا سید محمد موسوی داریم که می آید کتاب می خوانیم، گفته از شما اجازه نقل روایت می خواهم.

البته می دانید که اجازه نقل روایت الآن دیگر خیلی اثر عملی ندارد، این برای

آن سال ها بود که کتاب ها استنساخ می شد، الآن که همه چیز چاپ شده است، این فقط برای حفظ اتصال سلسله راویان حدیث است.

پس حالا لطف بفرمایید برای بنده هم شفاهاً اجازه نقل روایت بدهید.

شما مقامتان بالاست و خودتان واردید: «أجَزتُ لَکَ»

برای آقا میرزا حسن اخویمان هم اجازه بفرمایید. این یک اتصالی است به اهل بیت، حاج آقای ما اجازه ای دارند که شاید به صد طریق است به طرق مختلف از بزرگان و اکابر ایشان از مشهد که بیایند اجازه ای مکتوب برای شما می گیرم.

( تیرماه 1389)

فصل دوم: زندگی شخصی و اجتماعی به روایت دیگران

اشاره

سید محمدکاظم در اوضاع خاص تاریخی و اجتماعی چشم به جهان گشود. جامعه ایران در حال پوست انداختن بود. دوره قاجاریه را پشت سرگذاشته؛ دولت پهلوی شکل گرفته و تثبیت شده بود. مخالفت با روحانیت با شدت از طرف دولت پیگیری می شد؛ حوزه های علمیه و مدارس طلاب رونق نداشت و نیمه تعطیل بود؛ اما آحاد مردم خواستار معارف مذهبی بودند.

در این شرایط سید محمدکاظم با راهنمایی های پدرش وارد عرصه تبلیغ مذهبی شد. پدرش هم در کسوت روحانیت بود و علاقه داشت سید محمدکاظم هم مثل خودش شود.

سپس در خردسالی پدرش را از دست می دهد و مسئولیت اداره خانه و خانواده بر عهده اش قرار می گیرد. این آغاز زندگانی او است و تحولات بسیاری به خود دید، تا بالاخره در اسفندماه 1390 با کوله باری از تجارب به دیار باقی شتافت.

تألیف سیر زندگانی و تحولات حیات ایشان، درس آموز است. متأسفانه در ایران و کشورهای اسلامی سالانه ده ها زندگی نامه وحتی رمان و داستان درباره شخصیت های نابینای خارجی؛ ناشنوای غربی و کسان دارای معلولیت از کشورهای پیشرفته منتشر می گردد و به همین دلیل جوانان مسلمان با هلن کلر و آچیچ بیشتر آشنا هستند با اینکه در ایران معلولانی بوده و هستند که زندگانی به مراتب غمناک تر و پر حادثه تر داشته اند. اما نویسندگان بومی و ملی ما به وظیفه خود عمل نکرده و درباره این افراد مقاله یا کتاب ننوشته اند.

در گذشته مسیحیت از طریق تربیت معلولان و آموزش آنان، به تبلیغ می پرداخت. یعنی کلیسا، مدارسی در شهرهای ایران دایر می کرد و به نام آموزش سواد و دانش به نابینایان و ناشنوایان و دیگر معلولین، به تدریج از آنان مبلّغ مسیحیت می ساخت. سپس آنان را به روستاها و شهرهای دور و نزدیک اعزام می نمود.

اما در چند دهه اخیر سیاست عوض شده و از راه وسایل ارتباطی، کتاب و مجله، این رسالت را به انجام می رسانند. رمان هایی که درباره معلولین اروپایی و آمریکایی نوشته و در ایران ترجمه و منتشر شده دارای پیام های مؤثری است که خواننده را به سمت مسیحیت و آموزه های کلیسا جذب می نماید.

معلولان سواددار شده، حتی تحصیلات عالیه دارند. نیاز به خوراک فکری و

معنوی دارند و تشنه انواع غذاهای اشباع کننده روحی می باشند؛ از طرف دیگر به دنبال راه حلّ و یافتن منجی و دستگیر و کمک کننده می باشند؛ از این رو به سراغ کتاب های موجود در بازار می روند و به تهیه و مطالعه آنها اقدام می نمایند.

دلسوزان فرهنگ بدانند در ایران و حتی در افغانستان، و دیگر کشورهای فارسی زبان و حتی کشورهای عربی و اسلامی با بررسی های انجام یافته حتی یک کتاب رمان درباره نخبگان دارای معلولیت وجود ندارد. با اینکه بسیاری از معلولان مثل دکتر محمد خزائلی و حتی معلولان حیّ و زنده زندگی های پر از حوادث تلخ و شیرین داشته و امکان نوشتن رمان درباره آنها وجود دارد.

مرحوم مجاب از جمله کسانی است که تألیف کتاب های رمان و زندگی نامه و حتی کتاب های داستانی برای نوجوانان و کودکان درباره ایشان ممکن است. نیکوکاران به جای کارهای تکراری و کم تأثیر اگر اموال وقفی و نذری و غیره خود را در جهت اینگونه امور مصرف نمایند، به مراتب تأثیر آن بیشتر است. برای نمونه کسی چند میلیون تومان برای نذر امام حسین علیه السلام یا محرم یا عزاداری دارد، می تواند با نویسنده ای صحبت کند تا چند ماه در خانه بنشیند و خاطرات موجود درباره مجالس روضه خوانی آقای مجاب را در قالب یک داستان آموزنده برای نوجوانان یا برای جوانان تألیف نماید. صدها سوژه و موضوع در زندگانی معلولان ایرانی وجود دارد که می تواند دست مایه یک داستان مؤثر یا یک رمان آموزنده یا یک کار علمی باشد. در هر موضوعی که بخواهید مثل مباحث قرآنی، حدیثی، تاریخی و غیره این امکان هست. صدها شخصیت همچون مرحوم مجاب هست که لازم است به آنان پرداخته و حتی آثار درباره آنان به زبان های زنده جهان ترجمه و عرضه گردد.

ده ها پژوهشگاه و مؤسسه تحقیقاتی در قم هست ولی اغلب به سوژه هایی اقدام می کنند که نیاز فوری جامعه نیست. مباحث و موضوعاتی هست که مکرر درباره آنها کتاب و مقاله نوشته اند؛ با اینکه نیاز فوری و ضروری جامعه نیست. خلاصه اینکه یک فصل مستقل درباره زندگانی مرحوم مجاب گشودیم تا بلکه مقدمه ای برای کارهای مؤثرتر گردد.

زندگانی فرهیخته و عالم وارسته، علی اکبر صفری

عالم وارسته، شاعر ادیب، واعظ توانا حجت الاسلام و المسلمین سید محمدکاظم مجاب در آخرین روزهای اسفند 1308 متولد شد و در آخرین روزهای اسفند (بیست و چهارم) 1390 نیز درگذشت.

زادگاه او دزفول بود و تبارش به «سادات گوشه» شهرت دارند، چنان که در شجرنامه این خاندان آمده «سید احمد» بن سید عبداللّه بن امام موسی بن جعفر علیه السلام سر سلسله این سادات بوده و حالات او در کتاب های انساب مانند «الفخری» و «المجدی» موجود است.

علت شهرت این سادات به «گوشه»

یکی از نیاکان به نام «سید ولی الدین» جدّ شانزدهم این شجره است که در شمال دزفول به مسافت هشتاد کیلومتری، نزدیک «ازنا» در کنار رشته ای از کوه های بختیاری که به زاگرس پیوسته، در منطقه ای به نام «گوشه» به خاک سپرده شده است. از تاریخ زندگی سید ولی الدین آگاهی چندانی در دست نیست. وی در سال 1075قمری در عتبات عالیات بوده و به این سرزمین کوچیده است.

سادات مجاب دزفول از شاخه سادات شفیعی به شمار می آیند و شجره نامه مرحوم مجاب بدین شرح است:

سید محمدکاظم بن سید محمدعلی بن سید عبدالرزاق بن سید محمد بن سید محمدرضا بن سید فرج اللّه بن سید اسماعیل بن سید محمدرضا بن سید حسین بن سید مطیع بن سید شمس الدین معروف به «شمسا» فرزند سید محمد شفیع - سادات شفیعی از نام او شهرت یافته اند - بن سید شمس الدین بن سید محمد شفیع بن سید مرتضی بن سید حبیب اللّه بن سید ولی الدین - مدفون در منطقه گوشه - بن سید محمد بن سید احمد بن سید عبداللّه بن سید شمس الدین محمد

بن سید تاج الدین بن سید شرف الدین بن سید صدرالدین حسین بن سید عالی بن سید صدرالدین علی بن سید نظام الدین بن سید محمود بن سید صدرالدین بن سید احمد بن سید عبداللّه بن الامام موسی بن جعفر علیهما السلام⁽¹⁾.

خانواده

پدر مرحوم مجاب «آقای سید محمدعلی» روحانی اهل سیر و سلوک بوده و سادات گوشه بر این منش شهرت داشته اند. نسل اندر نسل به شغل روحانیت و ارشاد مسلمین می پرداخته و از راه زراعت و کشت و زرع و کار روی زمین ارتزاق می نموده است.

مادر او خانه دار بوده است. مرحوم مجاب فرزند ارشد خانواده بوده و جز او سید مصطفی و سید محمدی و دو دختر فرزندان این خانواده اند.

کودکی

سید محمدکاظم در دو سالگی به بیماری چشم سرخی مبتلا گردید و در اثر آن از نعمت بینایی دو چشم به طور کامل محروم شد. آینده کودک نابینا، مهم ترین نگرانی پدر و مادر است. بر همان دلواپسی، پدر ایشان به آموزش فرزند خویش دست یازید و با شناخت توانایی ذهنی و حافظه سرشار او آموزش قران و حفظ آن را در پیش گرفت و پس از آن متون ادعیه و احادیث را به فرزندش آموخت و به حفظ کردن آن واداشت. این گونه شخصیت فرزندش را بر روحانیت و طلبگی بنیان نهاد و حتی نزد دو تن از واعظان شهر دزفول رفته و سفارش کرده بود فرزندش در محضر آنان تحصیلات خود را ادامه دهد.

او منشی گری را شیوه آموزشی برای نابینایان که در آن فردی برای یاددهی کتاب می خواند و آنان یاد می گیرند - در تعلیم فرزندش نهادینه کرد. سید کاظم مجاب در سیزده سالگی پدر را از دست داد و در مقام فرزند ارشد و سرپرست خانواده به راهی که پدر آرزو داشت گام نهاد و در نزد اساتید و عالمان شهر به

شاگردی پرداخت. تمرکز او در یاد سپاری مطالب و حفظ دروس حوزه او را توفیق رهنمون ساخت. در مجلس هفتگی روضه در کتابخانه محقق طباطبایی قم به نگارنده چنین می گفت: من نزد استادی به آموزش درس هندسه مشغول بودم و پس از پایان درس مطالب آن را به نظم در آوردم و همه درس را به شعر سرودم.

از شمار اساتید ایشان می توان به بزرگانی چند اشاره کرد: حضرت آیت اللّه شیخ محمدعلی بیگدلی، آیت اللّه سید مهدی حکمی، آیت اللّه سید اسداللّه نبوی و آیت اللّه شیخ منصور سبط الشیخ.

وی در محضر آنان دروس ادبیات عرب و منطق و فقه و اصول را فراگرفت و در حوزه علمیه اهواز و قم دروس خود را ادامه داد.

تبلیغ و ارشاد

مرحوم مجاب از همان سال های نوجوانی حدود پانزده سالگی در مجالس به سخنرانی و تبلیغ معارف الهی پرداخت. در آغاز به مجالس روضه خانگی و خصوصی دعوت می شد.

کم کم در این مقام مهارت یافت و در مسجد آیت اللّه نبوی دزفول منبر رفت. او چنان که در حرف حرف گفته هایش پیدا بود، شیوه ای مخصوص به خود داشت. این سبک ویژه بیش از نیم قرن در مجالس او استوار بود که ریشه در تجربه ها و داشته های علمی و توانمندی او داشت. این سبک دستاورد آموزش او از خطبا و عالمان قدیمی دزفول بود که در چند دانش فقه، اصول، درایه، ادبیات و موسیقی الحان مرثیه سرآمد بودند. مجالس سخنرانی او کوتاه بود و پر مایه. نگارنده سطور سعادت آن را داشت که از منبرهای ایشان بهره مند گردد.

قدرت حافظه و مطالب گوناگون و جامع او در خطابه هر شنونده ای را به شگفتی وا می داشت و به تحسین برمی انگیخت. نزدیک به بیست تا سی دقیقه سخن می گفت و مستمع را از دریای معارف قرآن و اهل بیت علیهم السلام سیراب می کرد.

او بر این شیوه اعتقاد راستین داشت که «حق» در منبر رعایت شود. حق حضور در این جایگاه و فرصت تبلیغ و حق مستمع و حق مطالب که همه آیات و روایات و حکمت بودند. او به عهد خویش در مقام خطیب و واعظ وفاداربود چنان که در قم

سخنران ویژه مجالس مراجع و بزرگان گردیده بود.

مرحوم آیت اللّه شیخ محمود ارگانی سال ها در دهه سوم صفر مجلس روضه ای در منزل بر پا می کرد و به سوگواری سرور و سالار شهیدان می پرداخت شرکت کنندگان در این مجلس بیشتر طلاب و فضلای حوزه و اساتید بودند. سال ها نوای دلنشین و لحن غمگین سخنرانی اهل مجلس را به شور و شیون می کشاند. این صدا، صدای گرم استاد مجاب بود. آیت اللّه ارگانی در وصف ایشان چنین نوشته است:

... و هنا رأینا من المناسب جدّاً أن تذکر العلماء و الخطباء الذین ارتقوا المنبر فی هذه الحسینّیة و بکو و أبکو و رثوا و مدحوا فإنّ فی ذکرهم تذکیراً و فی عدّهم تبشیراً لیکونوا قدوة لمن یقتدی بهم فی ارتقاء منبر الحسین علیه السلام... و هم طبق ارتقائهم لهذا المنبر: السید کاظم المجاب الدزفولی ابن السید محمدعلی. المولود سنه 1349ه- ق، الموافق 1309 ه-.ش فی مدینة دزفول و بها کانت تحصیلاته علی ید جماعة من خیرة العلماء دزفول و مراجع تقلید مثل الشیخ منصور سبط الشیخ الانصاری و السیّد اسداللّه النبوی الدزفولی کما حضر عندالسید مهدی الحکمی و کان حافظاً للقرآن المجید و یحفظ کثیراً من نهج البلاغة و الصحیفة السّجادیة و سائر الأدعیة و کثیراً من الاحادیث و عدداً ضخماً من الاشعار باللغتین العربیّة و الفارسیّة و کان بصیراً لایری نور منذ طفولته لکنّ عوضه اللّه عزّوجل بحافظة عجیبة قلّ أن رأیت لها مثلاً او نظیراً.⁽¹⁾

در ساحت دانشوری

شیوه آموزش او در شوق یادگیری خلاصه شده بود. در سال های جوانی پای درس اساتید و واعظان مشهور دزفول مانند ملا عبدالرضا ترابی ناصح و ملا مرتضی ترابی شریفی نشسته بود و با «شنیدن» هر مطالب و شیوه بیان آنها را فراگرفته بود. شیفتگی او به کتاب چنان بود که آن را در هر کجا و به هر بهایی بود، به دست می آورد و برایش مطالب آن را می خواندند. طبقه کتاب خوانان او از خانواده،

بستگان، دوستان بود. گاهی پولی که به دست می آمد، آن را به برخی کتاب خوان ها می داد تا صفحه به صفحه برایش بخوانند. برای شنیدن کتاب عشقی داشت وصف ناپذیر و بیان نشدنی. در هر لحظه که امکان داشت و هر کجا که می شد، درخواست کتاب خواندن داشت. هرگونه کتاب را می پذیرفت.

کتاب خوانان او از هر طبقه بودند، از اساتید و بزرگان حوزه قم تا کودک دانش آموز. با هر نوع تحصیل و گرایشی. آنچه برایش مهم بود، کتاب بود و شنیدن آن.

حضرت آیت اللّه سید احمد حسینی اشکوری که استاد مجاب سال ها در مجالس هفتگی منزل ایشان به منبر رفته است چنین تعریف می کند:

«گاهی که زودتر از وقت مجلس - حتی برای چند دقیقه - تشریف می آوردند می خواست برایش کتاب بخوانم. گاهی مجلس قبلی او زودتر به پایان می رسید، زودتر از موعد می آمدند برایش کتاب می خواندم. گاه نکته ای یا مطلبی در سخنان او مطرح می شد. پس از مجلس می خواستند از روی منبع برایش بخوانم. با این همت و عطش برای یاد گرفتن مطالب منبر او تازگی داشت و با جذابیت همراه بود. بسیار قابل استفاده بود».

در ساحت شعر

قریحه شعر از کودکی در وجودش بود و با حادثه غم انگیز درگذشت برادرش سید مصطفی و سرودن چند مرثیه برای وی به بار نشست. مرثیه های چنین:

دیدی که آب دز چه جفا بر مجاب

بر او نه بس که خانه جمعی خراب

کرد

من و بی مصطفی و زندگانی

عجب دارم ز راز آسمانی

با این که دایره مطالعات او دیوان اشعار شاعران قدیم بود، زبان شعر مجاب جدید بود. تشبیهات و استمارات زبانی نو داشت و سروده هایش از طراوت و تازگی ویژه ای برخوردار بود.

قلم او در تمام قالب های شعر طبع آزمایی کرده بود و غزل را بیش از همه دوست داشت. جوشش ادبی در سخن او سنجیده و روان است و پختگی عبارات و اوزان شعری متناسب با سروده ها است.

برخی تک بیت های ناب و برگزیده از دیوان او سرشار از مفاهیم بلند عرفانی

است که از سویدای دل او نشأت گرفته است. شماری از ابیات چنین است:

عاشق نه بلبل است که گل دید و شد ز هوش

عاشق دل من است که بر گل نظر نکرد

درخیال آن شب وصلی که ما باشیم

و یار

روز را با روشنان بخشیده در

شامیم ما

تا خروس سحری خواند، نخفتم همه شب ها

بلکه جویم ز دم صبح نشان دم او

مشکلات غم گیتی به خرد حل کردیم

عشق او مسئله ای ماند و غمش

مشکل ما

حرف افسانه نخوانید ز اوراق

کتاب

هستی خویش فنا کرده و افسانه

شوید

داغ دل خود به کس نگفتیم

تا لاله بروید از گل ما

هر دلی بود گرفتار غمی یافت

نجات

دل ما را به غمی کرد گرفتار

انداخت

می سزد گریه کند تا صف حشر ابر

بهار

یادآن شب که شود دوست جدا از بر

دوست

نه دل من است تنها شده پای بند

عشقت

که هزار دل پریشان شده همچو من

ز مویت

تاریخ

عاشقان همه درد است و غم ولیک

دوران

دلی چون من به غمش مبتلا نکرد

هرکه شوری به سری داشت، ز سودای تو

بود

هر که پا بست غمی بود، گرفتار

تو بود

شکایت بس کنید ای دوستان از چشم زیبا بین

که من ازراه بی چشمی به آن صورت نظر کردم

مرا از درد بی چشمی غمی نیست

نمی خواهم که دنیا را ببینم

عروج

استاد مجاب در بیست و چهارم اسفند 1390 برابر 23 ربیع الثانی 1433 در قم درگذشت. پیکر مطهر ایشان پس از تشیع از مسجد امام حسن عسکری علیه السلام تا حرم مطهر حضرت فاطمه معصومه سلام اللّه علیها در مقبره العلمای آرامگاه باغ بهشت (حجره 7202) به خاک سپرده شد.

متن سنگ نوشته مزار ایشان چنین است:

مدفن خطیب اهل بیت علیهم السلام عالم زاهد مرحوم مغفور حجت الاسلام و المسلمین حاج سید محمدکاظم مجاب فرزند سید محمدعلی

وفات 24/12/1390 - 23 ربیع الثانی/ 1433

سخن پایانی

«مجاب» چهره ای شناخته در همت بلند و تلاش خستگی ناپذیر است. واژه ای است برای کوشش های بزرگ و رسیدن به موفقیت. او بی منّت چشم ها می دید و بصیرتی داشت که کمتر افراد دارند و به موقعیت هایی رسید که بسیاری در آرزوی آن مانده اند. در خطابه و منبر جایگاهی رفیع داشت. در حوزه اهواز و قم به تدریس ادبیات و منظومه و معالم می پرداخت. دو مجموعه شعر از او به یادگار مانده است. یک عمر با شرافت و بزرگواری زندگی کرد. نه مدح کسی را گفت و نه نان را نرخ روز خورد.

نه زیر بیرق کسی سینه زد و نه برای دنیای خود و دیگری آخرتش را فروخت. هیچگاه حق را زیر پا نگذاشت و انسانیت را به تمام معنی رعایت کرد. هشتاد سال با شرافت و پاکباخته زندگی کرد. زندگانی اش معجزه و تابناک بود. اگر او با چنین بزرگی معلول بود، کاش همه ما معلول می شدیم.

سید محمدکاظم مجاب در یک نگاه، عبداللّه امینی پور دزفولی

تهیه و تنظیم: عبداللّه امینی پور دزفولی⁽¹⁾

دیباجه

خطیب توانا، دانشمند گرانمایه، ادیب، محدّث، مفسر، متکلم، استاد حوزه در معقول و منقول، شاعر دو زبانه (فارسی و عربی) حضرت حجت الاسلام و المسلمین جناب آقای سید محمدکاظم مجاب، از سلاله پاک نبوی از نسل حضرت موسی بن جعفر علیه السلام از تبار حضرت ابراهیم مجاب (مدفون در حرم سالار شهیدان) فرزند سید محمد عابد و سید محمد فرزند حضرت موسی بن جعفر علیه السلام است. به مناسبت پنجمین سالگشت درگذشت وی در اسفندماه شایسته می نمود یاد و ذکری از این خادم و ذاکر اهل بیت علیهم السلام شود، از این رو به نگارش زندگی نامه وی اقدام شد. امید است بتوانیم با خواندن شرح حال وارستگان فرزانه و پیروی از الگوهای ایمان و اخلاق و تلاش، از بندهای نومیدی و درماندگی و ناتوانی برهیم. آنچه تقدیم می شود، گزیده مندرجات کتاب حاضر است.

تولد

مرحوم آقای مجاب (متخلص به قدسی) در اواخر اسفندماه سال 1308 خورشیدی در دزفول متولد شده، پدر و نیاکان وی از عالمان سرشناس آن دیار بودند که بسیار پایبند دین و آداب شریعت بودند. محمدکاظم در چنین محیطی زاده شد و بالید.

پدر

پدر بزرگوار ایشان مرحوم آقا سید محمدعلی مجاب از اولیای الهی و نیکان روزگار و اهل عبادت و عرفان بود. الان در دزفول و منطقه پیرمردانی هستند که پدر محمدکاظم را درک کرده و از ایشان آموزه ها و توسلاتی در دست دارند. مرحوم آقای

مجاب در سیزده سالگی پدر را از دست داده، پیشتر به تشویق و همت پدر و پیگیری های وی قرآن را حفظ کرده، بسیاری از دعاها و احادیث و خطبه ها و شعرها را نیز از بر کرده، و این بر اثر هوش و ذکاوت فوق العاده ای بود که خدا بدو عنایت نموده بود.

نابینایی

محمدکاظم به دلیل بیماری چشم سرخی یا آبله، از بینایی هر دو چشم در یک سالگی محروم شد. بیست سال بعد (1328) برای درمان تراخم چشم عازم تهران شد. دکتر معالج وی پروفسور شمس بود که به تازگی عوض کردن قرنیه را ابداع کرده بود. محمدکاظم برای تعویض قرنیه، دو ماه در بیمارستان فارابی بستری بود اما به رغم عوض کردن قرنیه، معالجات نتیجه نداشت و وی به زادگاه خویش بازگشت، گو این که در عوض «بَصَر و چشمی» که از دست داده بود، خدا بدو بصیرتی عنایت فرمود که مصداق «گر ز حکمت ببندد دری، ز رحمت گشاید در دیگری» گشت!

تحصیلات

پدر محمدکاظم می خواست فرزندش عالِم دینی گردد تا از این راه به دین و شریعت خدمت کند، از این رو خود به عنوان اولین آموزگار، امر آموزش و پرورش وی را بر عهده گرفت. محمدکاظم کودکی بسیار باهوش و ممتاز بود و به محض شنیدن، مطالب را می آموخت و حفظ می کرد. خود در این باره می گوید:

«پسر عمویی داشتم به نام سید حسین شفیعی که مدرسه می رفت. شب ها به درس هایی که حاضر می کرد، گوش می دادم و مطالبی از قبیل تاریخ و جغرافیا و آیات را حفظ می کردم به طوری که در سیزده سالگی نزدیک به دو سوم قرآن و مطالب متنوع دیگر از قبیل احادیث و تواریخ و اشعار را از برداشتم».

پیش از مرگ پدر در 1321 خورشیدی/1362 قمری وی سفارش فرزندش را به چند تن از واعظان شهر کرده، تأکید می نماید تحصیلات خود را نزد آنان ادامه بدهد و بدین سان محمدکاظم وارد حوزه علمیه دزفول شده، تحصیلات دینی خویش را آغاز می کند.

ورود به حوزه علمیه (1323)

محمدکاظم در 1323وارد حوزه علمیه دزفول شد. شور و علاقه بسیار وی به یادگیری باعث شد دروس مقدماتی را نزد مرحوم ملا عبدالرضا ترابی ناصح و حاج ملا مرتضی ترابی شریفی آغاز کند. در یکی از روزهایی که نزد مرحوم ناصح می رفت، از رفیقش سید محمدحسین قدوسی (از دزفولی های مقیم بروجرد که وی نیز از دو چشم نابینا بود) شنید: خدمت شخص بزرگی رفته و رساله فارسی آیت اللّه اصفهانی را می خواند.این شخص بزرگ بعدها یکی از استادان محمدکاظم گشت و از مشاهیر جامع معقول و منقول بود، یعنی آیت اللّه محمدعلی بیگدلی. محمدکاظم همراه دوستش خدمت آیت اللّه بیگدلی رفته، به درس هایی که می داد، گوش می کرد. وی طلاب و شاگردان بسیاری داشت که خدمتش ادبیات عرب می آموختند. محمدکاظم گوشه ای نشسته و به درس استاد گوش می داد. مدتی نگذشت که وی با قسمتی از اصطلاحات علمی آشنا شد ولی اظهار این مطلب نزد استاد و طلاب ممکن نبود چون شرم حضور محمدکاظم بدو این اجازه را نمی داد، از این رو وی به فراگیری ادبیات عرب نزد یکی از شاگردان استاد (مرحوم مخبر دزفولی) پرداخت، سپس به تکمیل آموخته های خویش نزد حضرت آیت اللّه حاج سید مهدی حکمی همت گماشت. اکنون همگان متوجه شده بودند که محمدکاظم توان درک مطالب را دارد. بدین سان وی به تحصیلات حوزوی خویش ادامه داد و با همت و تلاش شبانه روزی و اشتیاق و علاقه - به رغم کمبود ظاهری خود یعنی نابینایی - به مدارج عالی و ستودنی دست یافت! شوق آموختن و بهره مندی از ذهن و هوشی سرشار باعث شد دوره مقدمات و سطح حوزوی را به سرعت پیموده، هزار بیت شعر عربی حفظ کرده، به دلیل علاقه و استعداد فراوان محمدکاظم استادان کلاس های خصوصی برایش برگزار کرده، اینک وی طلبه جوان برومندی می نمود که درس های حوزه را به خوبی می آموخت.

استادان

پس از فراگیری مقدمات ادبیات عرب نزد آیت اللّه حاج سید مهدی حکمی، فراگیری دیگر کتاب های حوزوی همچون منطق را خدمت آیت اللّه محمدعلی بیگدلی ادامه داده، فقه و اصول را نزد مراجع تقلید و آیات عظام مانند حضرت آیت

اللّه العظمی جناب حاج آقا سید اسداللّه نبوی و آیت اللّه آقا شیخ منصور سبط الشیخ خواند. در سال 1359 خورشیدی و پس از مهاجرت به قم در پناه حرم مطهر و امن کریمه اهل بیت حضرت فاطمه معصومه سلام اللّه علیها به تحصیلات حوزوی و فراگیری علوم دینی خویش ادامه داده، در درس خارج فقه و اصول مرحوم آیت اللّه حاج شیخ احمد سبط الشیخ به بهره وری از محضر علمی آن عالِم جلیل القدر پرداخت، چنان که مدتی کوتاه که در تهران بود، به مدرسه مروی رفته، نزد شیخ عماد رشتی، اصول فراگرفت.

تدریس

لیاقت و استعدادی که در وجود محمدکاظم بود، باعث شد مدرّس و استادی ممتاز و برجسته در حوزه گردد. اینک آنچه را آموخته بود، خود تدریس می کرد. دستیار وی یا طلاب عبارات کتاب ها را می خواندند و ایشان به توضیح و بررسی جوانب متن می پرداخت و درس می داد. تدریس در حوزه دزفول و اهواز دایر بود. ایشان فقه و اصول حتی منظومه حکیم ملا هادی سبزواری را که درباره فلسفه است، تدریس می کرد.

تبلیغ و سخنرانی مذهبی (1315)

پس از درگذشت پدر، اداره خانواده ای شامل دو خواهر و دو برادر و مادر بر عهده محمدکاظم قرار گرفت،از این رو لازم بود از راه منبر رفتن و سخنرانی مذهبی، وجهی به دست آورد تا زندگی اینان را تأمین کند. بدین سان محمدکاظم از هفت سالگی به تبلیغ پرداخته، در مجالس خانگی به ذکر و یاد مناقب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و ارشاد مردم از طریق وعظ و منبر مشغول می شود. از آن رو که حافظ قرآن کریم بود و بیشتر دعاها و بیش از هزاران حدیث و بیت شعر فارسی و عربی را از حفظ کرده بود، منبر وی بسیار پر بار و پر محتوا بوده، مورد استقبال همگان قرار می گرفت و مردم فهم و خواص پسند بود، هر چند در تبلیغ هیچ گاه سود و انگیزه مالی و مادی نداشت.

به دلیل استعداد و حافظه ای که داشت، دعاهای طولانی مانند دعای کمیل، ابوحمزه و جوشن کبیر را حفظ بود و در مجالس احیای ماه رمضان می خواند چنان که احادیث و مطالب تاریخی می دانست و آگاهی های پُر بارش، منبرهای وی را

سودمند و جذاب می نمود. خود سخنرانی اش را مختصر و کوتاه می کرد و بیش از نیم ساعت صحبت می نمود. از طرفی شاعر بود و به دو زبان عربی و فارسی شعر می گفت، و این بر غنای منبرش می افزود. برای به روز کردن اطلاعات خود، از دیگران می خواست برایش کتاب بخوانند یا هنگام مطالعه، با صدای بلند مطالب را بخوانند. گوش می داد و به حافظه می سپرد، همچنین به مجالس گوناگون می رفت و سخنان را می شنید و به خاطر می سپرد، چنان که از رادیو استفاده می کرد و به برنامه های عربی و فارسی گوش می داد حتی انگلیسی را از راه برنامه های رادیو یاد گرفت. عواملی باعث گشت منبرهایش جذاب و مورد استقبال عموم قرار گیرند،که عبارتند از:

مردم را جذب کند، سپس به تصحیح افکار و پیرایش سبک عزاداری بپردازد،

سید مجاب از سر عمد و آگاهی، دعوت مراکز علمی و نه عمومی را برای سخنرانی می پذیرفت و بدون هیچ ادعایی این مجالس را به کارگاه آموزشی برای ترویج و گسترش فرهنگ دینی تبدیل کرده بود. تلاش می کرد سبک جدید و ابداعی خویش را به کار گیرد و فرهنگ شیعه به ویژه فرهنگ تبلیغ و منبر را از خرافات و روش های ناپسند پیراسته کند و به نیکی ها بیاراید، از این رو کمتر حرف می زد و بیشتر عمل می کرد.

چاپ و انتشار دیوان شعر (1443)

مجموعه اشعار سید محمدکاظم مجاب متخلص به قدسی نخستین بار با عنوان نامه روشن بینان در 35 سالگی در 1343ش/1385ق در قطع جیبی توسط انتشارات سید موسی عالمشاه در دزفول چاپ شده، دومین بار در قطع رقعی با عنوان دیوان قدسی در 68 سالگی توسط مرحوم صدرالسادات، انتشارات صدر تهران در 1376ش در 164 صفحه شامل 97 غزل، چهارده قصیده و چندین رباعی و دو بیتی. اشعاری پر نغز و زیبا که نشانگر تکامل و رشد فکری و ادبی شاعر است. شعرهای وی بسیار روان و سلیس بوده، موسیقی دلنشینی در آن جاری است و هیچ پیچیدگی نداشته بلکه شیرین و لطیف است.

مهاجرت به اهواز (1347)

محمدکاظم مجاب که در این سال ها به مبلّغ و مدرّسی چیره دست تبدیل گشته بود، به منظور تکمیل آموخته های خویش رهسپار حوزه علمیه اهواز شد. طی سال های اقامت در اهواز، به تبلیغ و تدریس مشغول بوده، با بهره گیری از اطلاعات و داده های علمی خود، به خدمت همت گمارد. در یکی از مساجد اهواز کانونی مذهبی تشکیل شد و از ایشان خواستند به انگلیسی زبانان، عقاید مذهبی را آموزش دهد که حجت الاسلام مجاب با تسلط کامل بر زبان، نیز معارف دینی، به

آموزش پرداخت.

مهاجرت به قم (1359)

قم در طول سالیان، مرکز علوم اسلامی بود و شمار بسیاری از فرزانگان را در خود جای داده بود. آرزوی هر طلبه رسیدن به این چشمه جوشنده ی دانش و فضیلت بود. از این رو «مجاب» همراه خانواده خود در سال 1359 رهسپار قم شد. فراگیری سطوح عالی درس های حوزوی و شرکت در دروس خارج فقه و اصول آیات عظام، نیز پرداختن به امور تبلیغ و خطابه دستاورد این مهاجرت است. مهاجرتی که تا پایان عمر استاد گرانمایه پایدار ماند.

نشاط روحی و امید به زندگی

معلولیت جسمی می تواند روحیه صاحب آن را به شکست بکشاند یا دست کم او را از تلاش باز دارد، ولی «مجاب» در راه عمل به وظیفه «خدمت به فرهنگ اهل بیت و نشر و گسترش آن» تا آخرین روزهایی که توان داشت، هرگز سست نشد. نشاط روحی فوق العاده وی مثال زدنی بود. سرچشمه این نشاط دو عامل بود:

یکی ایمان قوی به خدا و اهل بیت، دیگری امید به موفقیت و همت عالی برای تحقق آن. به حرفی که می زد، ایمان داشت و به دور از تصنعات و تکلفات خطابه ای و صنفی بود. بر منبر گویا کنار شنونده نشسته و به طور خصوصی با او گفتگو می کند. سخنانش از دل و قلبش بیرون می آمد. هیچ گاه از تلاش و پشتکار برای آموختن دست نشست. از این که گاه کسی نبود برایش کتاب بخواند، حسرت می خورد و ناراحت بود، گرچه همیشه امیدوار پیگیر بود، که بیانگر همت بلند اوست، از این رو از بسیاری بینایان جلو افتاد و به رغم اوضاع سخت و دشواری که داشت، به اوج و ترقی رسیده بود و به هیچ روی متکی به دیگران نبود و اظهار نیاز نمی کرد و نارضایتی نداشت.

تسلط بر شعر فارسی

«مجاب» ذوق بسیار و روحی لطیف داشت. گاه از شنیدن شعری بسیار دگرگون می گشت و شب تا صبح نمی خوابید، چنان که این رباعی بابا طاهر با وی چنین کرد: «به داغ دلبری دل مبتلا بی، که هجرانش بلا وصلش بلا بی، در این ویرانه، دل جز خون ندیدُم، نگویی دل که دشت کربلا بی» با افراد مشاعره می کرد و درباره

بحور و اوزان شعری مباحثه می نمود. مرحوم مجاب اشعار سعدی و مولوی و حافظ را با کربلا و امام حسین علیه السلام تطبیق می داد، مثلاً شعر «ای نسیم سحر آرامگه یار کجاست» حافظ را در شب دوم محرم می خواند، چنان که بر الحان و دستگاه های موسیقی آگاهی داشت و اشعار مرثیه را با لحن آوازی قدیم دزفول می خواند. وی حافظ نهج البلاغه و اشعار «الفیه» بود.چنان که اشعار عربی سعدی را از راه گوش کردن حفظ نموده و پس از گذشت پنجاه سال فراموش نکرده بود!

فروتنی و خاکساری

به رغم این که شخصیتی علمی و مقدس بود، اما بسیار متواضع بود طوری که اگر درجایی سخنران دیگری بود، فروتنی می کرد و منبر نمی رفت. از این رو مورد عنایت حضرات آیات بود مثلاً آیت اللّه بهجت به منبر «مجاب» علاقه داشت. وی که در همه وقت در حال ذکر بود، وقتی آقای مجاب منبر می رفت، ذکر را قطع می کرد و به دقت به سخنان مرحوم مجاب گوش می داد. آیت اللّه کوکبی تبریزی درباره منبرهای مجاب گفته: «خیلی قابل استفاده است و به اشعار خوبی اشاره می کند.» وقتی آقای مجاب منبر می رفت، آیت اللّه کوکبی سرا پا گوش و دقت می شد مثل این که از منبع علمی نابی استفاده می کند!

فرزند خصال خویشتن

هرگاه از مرحوم مجاب درباره پدر و نسب و جایگاهش می پرسیدند، پاسخ می داد: «هیچ کس پسر هیچ کس هستم!» در ادامه به سخن «ولتر» فیلسوف فرانسوی استناد می کرد که «حتی صدای خَش برگ های پاییزی نیستم!» همان برگ هایی که در فصل خزان از درختان می ریزند و ارزشی ندارند. مرحوم مجاب حتی اظهار وجودی در این حدّ نداشت! از مرحوم پدرش نمی گفت مبادا مغرور بدو شده و از کسب علم باز ماند! چنان که وقتی از او پرسیدند: چرا سخنرانی هایتان را ضبط و پیاده نکردید که به مجموعه دانشنامه ای بسیار سودمند تبدیل می شود، گفت: کاری نکرده ام و ما کی باشیم که بگوییم لقایی داریم یا به این بی سر و پایی، سری در سرها داریم؟!

قناعت و عزت نفس

آن مرحوم به حداقل غذا - آن هم غذای ساده - و حداقل لباس و پوشاک بسنده

می کرد و گرایشی و دلبستگی به دنیا نداشت. همین ویژگی چشمه های معرفت را در وجودش جوشان کرده، نسبت به امور بصیرت و آگاهی باطنی داشت. مرحوم مجاب اطلاعات چندانی از خود و خاندانش بیان نکرده، چنین اجازه و مجالی به دیگران نیز نمی داد. بسیار بی ریا و بدون تکلف بود و اهل تظاهر و دکان داری نبود. به بیوت بعضی علما نمی رفت تا شبهه پیش نیاید می خواهد خود را مطرح کند. هر جا و هر زمان ذره ای بوی رقابت به مشامش می رسید، آن را ترک می کرد و به دیگران واگذار می نمود. به تمامی متعلقات دنیا دلبستگی نداشت و استقلال و استغنای نفسانی شگفتی داشت. چنان که اتکا و توسل و توکل بر خدا و معصومان علیهم السلام داشت. اگر کسی به او ترحم یا کمک می کرد، ناراحت می شد و بدش می آمد. عزت نفس او مثال زدنی بود!

درگذشت

سرانجام عمر پر برکت سید مجاب در 24 اسفند 1390 به سر آمد و روح ملکوتی اش به دیار باقی شتافت و دوستدارانش در رثای آن یار فقید سیاهپوش و عزادار شدند. وی در آرامگاه علی بن جعفر علیه السلام به خاک سپرده شد. اکنون در پنجمین سالگشت ارتحال جانگداز اوییم. داغ از دست دادنش سال ها است که اندوهی جانکاه بر دلمان نهاده اما چه می توان کرد؟!

گر نادره معدوم شود، هیچ عجب نیست، کز کاخ جهان نادره کاران همه رفتند!

یاد و خاطره او همیشه در دل ما و تاریخ پا برجاست چرا که «العلماء باقون ما بقی الدهر»

و سلام علیه یوم ولد و یوم مات و یوم یبعث حیّاً (مریم، 15)

درود بر او آن روز که تولد یافت، آن روز که درگذشت و آن روز که زنده برانگیخته می شود!

فصل سوم: بررسی های تحلیلی

اشاره

تاکنون هیچ مقاله ای درباره مرحوم مجاب منتشر نشده است، چرا؟ آیا ایشان در حدی نبوده که پژوهشگران درباره او مقاله بنویسند؟ آیا او تاریخی نشده است، هر چند به لحاظ شخصیتی صلاحیت دارد؟

هر پاسخی برای این پرسش ها داشته باشیم، واقعیت این است که سید محمدکاظم مجاب یک پدیده در عصر ما است؛ و در عصر خودش از بسیاری از نظر اخلاقیات و دانش و فرهیختگی برتری داشت. چون در جوانی دیوان شعرش منتشر شده است. حداقل اگر همه اشعار او را درجه یک ندانیم ولی اشعار درجه یک در اشعارش بسیار است.

همچنین به رغم نابینایی دروس مختلف حوزه را چند دهه تدریس کرده است و شاگردانش راضی بوده اند. از هفت سالگی منبر داشته و منبرهای او توسط بیوت مراجع و بزرگان حوزه و روحانیون که خود کارشناس اند، تلقی به قبول شده است.

چندین دلیل دیگر می توان بر فرهیختگی شخصیت او و کارنامه اش شمرد. اما به نظر می رسد در حقش کم لطفی شده است. اگر یک روحانی غیر نابینا بود و به روابط اش در هر شرایط و به هر قیمت اهتمام می داشت و برای خودش مرید و دفتر و دستک ایجاد می کرد، قطعاً وضع فرق می کرد و او را به عنوان مرد سال، نابغه قرآن، شاعر توانا، ادیب سخنور، مبلّغ و مدرس نمونه و صدها لقب و عنوان این چنینی معرفی می کردند.

اما چنین فردی که با پاک دستی، بدون وابستگی به مراکز قدرت و پول حدود هفتاد سال تلاش کرده، با درآمد اندک ناشی از عرق جبین اش زندگی نموده، بی آلایش و پاک زندگی کرده و طاهر و مطهر دنیا را ترک گفته، متأسفانه قدرش مجهول می ماند و نامش و حقش ناشناخته است.

آیا این وضعیت نشانه سلامت جامعه است؟ این فصل به مقالاتی می پردازد که در چند ماه اخیر توسط کارشناسان «مجاب» شناس و چند تن نویسندگان و بستگان آشنا به احوال او، تألیف و عرضه شده است. از همه آنان تشکر می کنیم.

واگویه مقامات: چهار بُعد از شخصیت، سید ناصر مجاب

سید ناصر مجاب⁽¹⁾

قبل از هر چیز لازم است بگویم مرحوم پدر از خودنمایی و مطرح کردن خود پرهیز نموده و معتقد به معرفی خودش نبود. برای اینکه بدانید ایشان تا چه اندازه خودسازی کرده و خودستایی از خودش را به کلی کنار گذاشته بود، داستانی که واقعاً به وقوع پیوسته نقل می کنم. بعضی از دانشگاهیان پیشنهاد داده بودند که آقای مجاب چون روش جذابی در القای معارف دینی دارد و توانایی تدریس معارف شیعی را به خوبی دارد، از وجودش در دانشگاه استفاده شود. سیر قضایا به اینجا می انجامد که قرار می شود گروه الهیات و گزینش دانشگاه چمران اهواز با مرحوم مجاب گفتگویی داشته باشند.

وقتی آنان از مرحوم مجاب درباره نسب و موقعیت او می پرسند، آن مرحوم پاسخ می دهد: هیچ کس بن هیچ کس هستم. در ادامه به سخن ولتر فیلسوف اجتماعی فرانسوی استناد می کند که می گفت: دیده اید درختان در پاییز برگ هایشان می ریزد و برگ های ریخته شده ارزشی ندارند ولی هنگام افتادن صدایی از خود بروز می دهند و اظهار وجودی می کنند. مرحوم مجاب می فرماید صدای خش برگ های پاییزی هم نیستم.من حتی اظهار وجودی در این حدّ ندارم.

ایشان از مرحوم پدرشان چیزی نمی گفتند مبادا که مغرور به سوابق شده و از کسب علم باز مانیم. به مفهوم این شعر استناد می کرد: گیرم پدر تو بود فاضل؛ از فضل پدر تو را چه حاصل.

همچنین وقتی در مورد آثارش می پرسند و می گویند: چرا منبرهاتون رو ضبط اصلاً نکردید؟ چون خود مجموعه منبرهای شما به یک مجموعه مطالب بسیار سودمندی تبدیل می شود، آن مرحوم در پاسخ می گوید: نخیر کاری نکرده ام و

این حسن ظن شما است. ما کی باشیم که بگوییم لقایی داریم یا به این بی سر و پایی، سر و پایی داریم.⁽¹⁾

آن مرحوم به حداقل غذا آن هم از غذاهای ساده و حداقل لباس و پوشاک اکتفا می کرد. دنیا را سه طلاقه کرده و هیچ گرایشی به امور دنیوی نداشت. همین خصوصیت چشمه های معرفت را در وجودش جوشان کرده بود و نسبت به امور، بصیرت داشت. این نکته را یادآور شوم تا معلوم شود خود آن مرحوم اطلاعات چندانی از خودش و خاندانش بیان نکرده و چون اجازه و مجال به دیگران هم نمی داد، از این رو در مجموع، نوشته های اندکی درباره ایشان تا کنون به دست پژوهشگران رسیده است.

اما درست است که خود آن مرحوم چنین تفکری و رویه ای داشت ولی بر ما لازم است این گونه افراد را که سرمایه های شیعه و ذخایر ملی ما هستند، به مردم خود و جهان معرفی کنیم. از این رو مقاله حاضر را در وصف حالات و فعالیت های ایشان در چهار مقام یا بخش نوشتم.

مقام حَسَب و نسب

سید محمدکاظم فرزند سید محمدعلی فرزند سید عبدالرزاق فرزند سید محمد است. در این سلسله سادات سید محمدعلی مشهور به مجاب گردید. این سلسله را از سادات گوشه هم نامیده اند و در کتابی که درباره سادات گوشه تألیف و عرضه شده، از محمدعلی مجاب و محمدکاظم مجاب یاد شده است.⁽²⁾

دلیل نام گذاری به مجاب

اما علت نام گذاری به مجاب به گفته سید محمدکاظم از قول پدرش این است که مرحوم سید محمدعلی پدر سید محمدکاظم به این باور رسیده بود که آنان از نسل ابراهیم مجاب می باشند و پدر و اجداد او تا برسد به خودش، اولاد ابراهیم مجاب اند.

ابراهیم مجاب در حرم امام حسین علیه السلام نزدیک ضریح حضرت اباعبداللّه الحسین علیه السلام دفن شده است.

سید محمدکاظم در سال 1308ش متولد شد و فرزند ارشد محمدعلی بود. وقتی 13 ساله بود، یعنی در سال 1321 پدرش را از دست داد.⁽¹⁾

سید محمدکاظم دو برادر و دو خواهر داشت. برادران به نام های سید محمدی و سید مصطفی و خواهران به نام های مریم بیگم و طوبی خانم بودند. اما سید محمدکاظم فرزند ارشد و بزرگ ترین بود. سید محمدی پس از تحصیلات دانشگاهی در رشته داروسازی دانشگاه تهران مقطع دکتری را گذراند و هم اکنون داروخانه مجاب را در قم دارد. اما مصطفی، کوچک ترین برادر در شانزده سالگی در رودخانه دزفول غرق شد و به رحمت خداوند پیوست. اما خواهران هر دو مزدوج و مقیم دزفول می باشند. سید محمدکاظم وقتی یک ساله بود، بینایی خود را بر اثر بیماری از دست داده بود.⁽²⁾سید محمدکاظم در چهارده سالگی به عنوان بزرگ خانواده باید مدیریت و اداره خانه و مادر، برادران و خواهران را انجام می داد. اما چگونه یک نوجوان چهارده ساله آن هم نابینا توانست به بهترین روش خانواده را اداره کند، به طوری که همه افراد تا حدّ ممکن به مدارج و اهداف دلخواه رسیدند؟!

پدرش گویا پیش بینی آینده را می نموده و اولاً او را از کودکی به فراگیری دانش ها و معلومات مورد نیاز وادار می کرد، نیز او را به دو تن از اساتید دلسوز در حوزه علمیه دزفول سپرد. همین آموزش ها موجب شده بود تا منبرهای جذاب، مردم پسند و پر محتوایی داشته باشد و مردم قدر زحمات او را دانسته اند. ایشان اصولاً در تبلیغ هیچ گاه سود و انگیزه مالی و مادی نداشت.

وقتی بیست و هفت ساله بود به توصیه برخی پزشکان برای درمان چشمانش به

تهران رفت. دو ماه در بیمارستان بستری بود ولی بدون نتیجه به زادگاهش بازگشت. مخارج این سفر و بیمارستان را تاجری به نام ابوالقاسم شمس و خود بیمارستان پرداخت کرد. پس از مرخصی، ایشان به دزفول بازگشت.

خود سید محمدکاظم چهار فرزند، یک پسر و سه دختر دارد. پسرش در کسوت معلمی به آموزش و پرورش فرزندان جامعه اشتغال دارد و دختران دارای تحصیلات حوزوی و قرآنی و جدید هستند ولی، شغل بیرون خانه را نپذیرفتند. دامادها عبارت اند: سید محمدتقی معصومی شغل آزاد و تولید مواد غذایی؛ سردار سید احمد رشیدی فر از فرماندهان دفاع مقدس و بازنشسته نیروی انتظامی و بالاخره دکتر سید علی صدر السادات که به عنوان معاونت وزارت بهداشت و درمان اشتغال دارد.

روابط گرم و صمیمی با اعضای خانواده داشت و به آنان سر می زد و جویای احوال آنها می شد.

مقام نشاط علمی

مرحوم سید محمدکاظم مجاب دارای نبوغ و استعداد فوق العاده بود. منشأ این ظرفیت ها و توانمندی ها را یکی در خانواده و دوم در نابینایی ایشان باید جستجو کرد. خانواده ای اصیل با چند نسل از دانشمندان علوم دینی و مروج شریعت داشت. خصوصیت هایی از این خانواده از طریق تربیتی یا توارث به او رسیده بود. دوم اینکه نابینایی موجب رشد برخی استعدادها و توانایی در انسان می شود. جمله مشهوری می گوید: «مَن فَقَد حساً فقد وجد احساساً» یعنی هر کس حسی را از دست بدهد، راه دریافت به روی او گشوده می شود. سید محمدکاظم از نوجوانی، حافظه و قدرت یادگیری و بهره هوشی بالا داشت. با شنیدن هر مطلبی آن را یاد می گرفت و به حافظه می سپرد.

مربی و معلم سید محمدکاظم، از خردسالی پدرش بود. قرآن را تا سوره یوسف، صحیفه سجادیه، ادعیه و نهج البلاغه را نزد پدرش فرا گرفت. یک ویژگی ایشان، استفاده از فرصت ها بود؛ تلاش می کرد از هر شرایطی برای بالا بردن دانش و محفوظاتش استفاده کند. خستگی برایش معنا نداشت و همیشه آماده آموختن بود.

بعد از وفات پدرش، با اینکه مقدمات به گونه ای توسط پدرش فراهم آمده بود که به وعظ و خطابه اشتغال داشته باشد، امّا به دلیل تردیدی که در قلب و ذهنش نسبت به توانایی چنین مسئولیتی داشت، تا مدتی مردد بود ولی به الطاف الهی نسبت به خط مشی و آینده اش به یقین رسید و کارش را با اطمینان شروع کرد.

این نوجوان سیزده ساله ای به رغم نابینایی، مسئولیت سنگین اداره خانواده را بر دوش گرفت و هم زمان نسبت به آینده نیز تصمیم خردمندانه می گرفت. امروزه گاه افرادی در سی سالگی می بینیم که هنوز توانایی انتخاب راه و آینده خود را ندارند. به نظر می رسد اینکه سید محمدکاظم با چنین مسئولیت هایی مواجه می شد، به نوعی آب دیدگی در کوران حوادث و نیز بالا رفتن توانمندی ها، عقلانیت و به ویژه محاسن اخلاقی و ایمان و توکل او بود.

از نکته های بارز زندگی او، یتیمی و بر دوش کشیدن سرپرستی خود و خانواده؛ اشتغال به امور صعب و پر مشقت از دوران خردسالی است. هیچ یک از بزرگان و دانشمندان را نمی یابیم که زندگی راحت و آسایش همه جانبه و رفاه کامل داشتند بلکه بر عکس همه آنها در فقر و مشکلات ساخته و پرداخته و آماده مسئولیت های بزرگ آینده می شوند.

وقتی تصمیم گرفت تحصیل در حوزه علمیه دزفول را با جدیّت شروع کند، حدود پانزده سال داشت و گویا سال 1323ش بود. دوره ای است که سخت گیری های رضا شاه (درگذشت 1323، پایان حکومت 1320) پایان رفته، آزادی نسبی وجود دارد. روحانیت و مراجع تقلید به فکر توسعه حوزه افتاده و آیت اللّه بروجردی در قم به مرجعیت و تدریس می پردازد. از طرف دیگر مردم هم یک دوره لائیک را تجربه کرده و به مذهب و نهادهای دینی رو آورده اند. مثل دیگر طلاب از تصریف⁽¹⁾آغاز کرد. کتاب امثله⁽²⁾را نزد آقای مخبر دزفولی و کتاب های

بصرویه،⁽¹⁾الفیه،⁽²⁾آجرومیة⁽³⁾

و صرف و نحو را نزد کسانی مانند حضرت آیت اللّه سید مهدی حکمی تلمذ کرد. مغنی و نیز حاشیه⁽⁴⁾در منطق را نزد آیت اللّه حاج محمدعلی بیگدلی فرا گرفت. با تکمیل ادبیات و منطق که دروس پایه و مقدمات محسوب می شود، دروس اصول فقه را در محضر آیت اللّه سید اسداللّه نبوی و قوانین را نزد آیت اللّه منصور سبط الشیخ و معالم را نزد آیت اللّه محمدعلی بیگدلی و سپس رسائل و مکاسب را نزد آیت اللّه مرحوم آقا شیخ منصور سبط الشیخ و مقداری از قوانین را نزد آیت اللّه نبوی فرا گرفت.

استاد ادیبی مثل آیت اللّه محمدعلی بیگدلی در حوزه علمیه دزفول مثل ادیب نیشابوری در حوزه علمیه مشهد بود و همان گونه که او در مشهد شاگردان بزرگی پرورش داد و تربیت کرد، در خوزستان هم ایشان نقش برجسته ای در ادبیات و تفهیم ادبیات عرب به شاگردان داشت. چند سالی که سید محمدکاظم مجاب نزد مرحوم آیت اللّه بیگدلی به فراگیری صرف و نحو و ظرایف مسائل ادبیات عرب اشتغال داشت، در تقویت پایه ادبیاتی او مؤثر بود.

هنگامی که رسائل و مکاسب را به جایی رسانده بود، به اهواز منتقل شد. در اهواز به جای کفایة الاصول، ریاض و شرح لمعه خواند. چون خط مشی او با دیگران

متفاوت بود. او درصدد خواندن متونی نبود که در تأمین اهدافش مؤثر نیست یا کمتر مؤثر است. مهم ترین ویژگی خط مشی او، آشنایی خودش؛ تعالیم دینی و سپس تبلیغ آموزه های دینی در سطح مردم بود.اما کتابی مثل کفایه برای کسانی که می خواستند مجتهد شوند و در مسیر پژوهش یا تدریس گام بردارند؛ مناسب بود ولی برای کسانی که رویکرد تبلیغی دارند، پرداختن به چنین آثاری ضایع کردن وقت است.

پس از پیروزی انقلاب و رونق حوزه علمیه قم و شروع جنگ تحمیلی به قم هجرت کرد و مقیم شد و به درس تفسیر و درس خارج فقه رفت. به درس تفسیر آیت اللّه جوادی آملی علاقه خاص داشت.

پس از یک دوره تحصیل شروع به تدریس کرد. درس او در حوزه علمیه دزفول، جذابیت خاصی داشت و نسبتاً شلوغ بود. او را از استادان نمونه و ممتاز در اهواز و دزفول دانسته اند.

وقتی در دزفول اقامت داشت، در مدرسه آیت اللّه نبوی، کتاب هایی چون معالم و حاشیه تدریس می کرد. در اهواز سیوطی و دیگر آثار ادبی و منطقی را می گفت.

حضرت آیت اللّه حاج سید علی شفیعی دام عزه العالی می فرمود: این لیاقت و استعدادی که در وجود مرحوم مجاب بود باعث شد که از ایشان یک مدرس ممتاز و برجسته ای در حوزه ی علمیه دزفول به عمل آید. کاملاً به یاد دارم که ایشان در دزفول در مدرسه ی آیت اللّه نبوی، کتاب معالم، حاشیه ی ملا عبداللّه و کتاب هایی از این قبیل که دروس رایج حوزه بودند، برای طلاب وقت تدریس می کرد. معمولاً عبارت برای ایشان خوانده می شد؛ سپس ایشان به توضیح و بررسی جوانب آن متن می پرداخت و تدریس می کرد. حتی از بعضی از فضلا و روحانیون محترم اهواز شنیدم که می گفتند اوقاتی که در اهواز اقامت داشت، پیش ایشان سیوطی یا درس های دیگر خواندیم. به دلیل استعداد و حافظه ای که داشت، الفیّه را از حفظ داشت؛ دعاهای مفصلی از قبیل دعای کمیل، دعای ابوحمزه و دعای جوشن کبیر را حفظ بود؛ حتی در بعضی از مجالس احیا در ماه رمضان که شرکت می کرد، قسمتی از دعای ابوحمزه و دعای جوشن را همراه با دیگران که می خواندند، ایشان هم خودش می خواند. در اخبار و احادیث و تاریخ اسلام ید طولانی پیدا کرده

بود.به دلیل این معلومات منبرهایش جذاب و قابل استفاده بود؛ و مفصل و مطول نبود ولی پر بار بود و همیشه نکته داشت. از طرف دیگر شاعر برجسته ای بود، به دو زبان عربی و فارسی شعر می گفت و دیوان اشعار او دو بار هم چاپ شده، یک بار با قطع جیبی به وسیله ی سید موسی عالم شاه و یک بار با قطع رقعی به وسیله مرحوم آقای صدر السادات که از ناشران دزفولی ساکن تهران، به چاپ رسید. به مباحث عرفانی آشنا بود مخصوصاً اینکه در بیت شان تقریباً حالت عرفان و مسائل روحی هم وجود داشت. تعبیر خواب او ممتاز بود و رموز این فن را می دانست. بعضی از خواب های خیلی پیچیده را ایشان تعبیر می کرد. تعبیراتی را که واقع شده بود یا بعداً واقع می شدند، می گفت.

نتیجه اینکه مرحوم مجاب روش گوش و شنیدن را جایگزین دیدن و چشم کرده و با پشتکاری که داشت و توکلی که در روحیه و زندگی اش بود، مورد توجهات الهی قرار گرفت و در زمینه علوم حوزوی به مدارج عالی رسید. البته شیوه و خط مشی او با بسیاری از حوزویان متفاوت بود و حوزه را راه آشنایی با معارف اهل بیت و علوم حوزوی را مقدمه ای برای خودسازی و تهذیب نفس می دانست.

به همین دلیل برای فراگیری علومی مثل تاریخ اسلام و علوم قرآن تلاش بسیار داشت و کارشناس این رشته ها بود.

حافظه عالی داشت، تمام قرآن، نهج البلاغه و بسیاری از ادعیه بلند و کوتاه را از بر داشت. همین حافظه در فراگیری علوم، به او کمک می کرد.

مقام زهد و تسلیم

مرحوم مجاب، خود و برنامه زندگی اش را به گونه ای سامان داده بود که مطابق تعالیم اهل بیت باشد. رفتاری که دالّ بر منیّت، مال خواهی، مال اندوزی، مقام خواهی حتی مقامات دینی باشد، از ایشان مشاهده نشد.

تحت تربیت های پدرش، یاد گرفته بود چه اخلاقیاتی و چه رفتارهایی و چگونه داشته باشد. پدرش روحانی بود که گرایش معنوی و اخلاقی در او قوی بود و همین رویکرد را به سید محمدکاظم هم منتقل کرده بود.

خود محمدکاظم سال هایی از عمرش را با طریقت ذهبیه گذرانده و از بزرگان و مربیان ذهبی، دستور سیر و سلوک و تهذیب دریافت کرده و عمل نموده هر چند

بعداً جدا شده ولی تأثیرات معنوی ماندگار بود. البته رفتن ایشان به سراغ ذهبیه به دلیل صوفی شدن نبود بلکه می خواست بداند آنان چکار می کنند.

مهم تر اینکه اهل وظایف شرعی و عبادات مثل نافله شب بود. برنامه تهجد شبانه جزء برنامه های دائمی او بود.

ایشان از هفت سالگی پیش منبری و مداحی و روضه خوانی برای اهل بیت علیهم السلام داشت و واقعاً خودش را خادم خاندان عصمت و طهارت می دانست. یعنی حدود هفتاد سال از عمرش را در خدمت فرهنگ معصومان علیهم السلام بود. چنین فردی یقیناً مورد حمایت است و مورد توجهات قرار می گیرد.

قرآن را حفظ بود و هر روز یک جزء از قرآن را می خواند. تقریباً همه ادعیه را از برداشت و با خلوص خاص ادعیه را نه برای اهداف و خواهش های دنیوی و تأمین خواست ها و کمبودهای زندگی بلکه از سَر محبت و عشق می خواند. شب های احیاء و جمعه در مسجد «حاج سید مجدالدین» در دزفول به اجرای برنامه های جذاب و مؤثر معنوی می پرداخت و مردم هم استقبال خوبی داشتند.

به گفته خودش هر روز زیارت جامعه می خواند حتی روز و شب عروسی اش، خواندن زیارت جامعه را ترک نکرد.

علوم غریبه مثل رمل را تا اندازه ای می دانست و تا جایی که مخالف شرع نبود عمل می کرد. نیز استخاره با تسبیح انجام می داد و رمل را هم با تسبیح می شمرد. گاه در پاسخ درخواست کننده استخاره نکاتی می گفت و وقایعی را خبر می داد که به وقوع می پیوست. بالاخره بر اثر عبادات و انس با قرآن و حدیث و تهذیب نفس به بصیرتی دست یافته بود. ولی مدعی هم نبود و از لاف زدن و مطرح کردن این مقامات هم خودداری می کرد و خودش را فردی عادی و گاه عامی نشان می داد.

یک بار فرمود: آقای غروی (آیت اللّه شیخ محمد غروی) زنگ زد و گفت می خواهم استخاره ای که شما بلد هستید یاد بگیرم.

مرحوم مجاب در پاسخ می گوید: اجازه بدهید من از شما تقلید کنم، چون شما در دسترس هستید. در این گفتگو به خوبی پیدا است که آقای مجاب تواضع داشت و مقامات خود را مطرح نمی کرد. مرحوم آقای سید محمدعلی نجفی برنامه ای را از سید کاشف شامل روزانه پنج جزء قرآن کریم و هفته ای دو بار ختم

صحیفه سجادیه برای پدر سید محمدکاظم مجاب یعنی سید محمدعلی مجاب گفته و ایشان هم به مرحوم مجاب دستور آن را داده بود. هر چند، به طور کامل نمی توانست اجرا کند ولی در حدّ روزانه یک جزء قرآن کریم و هر چند وقت یکبار ختم صحیفه سجادیه را عمل می کرد و آثار معنوی بسیار برایش داشت.

پدر آقای مجاب خودش اهل سیر و سلوک بوده و دستورات سنگین را اجرا می کرده و گویا از پسرش هم همین انتظار را داشته است. مثلاً در زمان بچگی که تازه نماز خواندن را یاد گرفته بود، به او دستور می دهد روزانه صد مرتبه سوره حمد را بعد از نماز صبح بخواند.

آقای مجاب گویا دو روز اجرا کرد ولی متوجه شد توانایی اجرای این دستور را ندارد. بعدها متوجه شد اگر به این دستور، عمل می کرده، برخی اخبار غیبی و امدادهای غیبی برای او مکشوف می شده است.

آن مرحوم، حالاتی و رفتارهایی داشت که می توان آنها را یک نوع مکاشفه دانست و محتملاً معلول نابینایی و فقدان حس بصری ایشان بود. سالیان متمادی مخصوصاً در سال های اقامت در اهواز، همراه ایشان به مسافرت و مشهد می رفتیم؛ گاه با ماشین یا قطار یا با هواپیما در سفر بودیم و حالات ایشان را کاملاً دیده بودم. شبی در قم در منزل اخوی ایشان بودیم. پسر ایشان، شوهر خواهر من است و در واقع آقای مجاب هم خانه برادرش و هم دامادش بود. آن شب بی نهایت هوای قم سرد بود. تمام زیر درها را با پارچه کیپ کرده بودند. منزلی که آن وقت بودند، آخر شهر و پشت آن صحرا بود. در آن شب بسیار سرد، نشسته و مشغول صحبت بودیم؛ ناگهان سگی در فاصله خیلی دور زوزه کرد. چون صحرا بود و منزل و ساختمان هم نبود، صدا از دور شنیده می شد. آقای مجاب به من گفت: امشب زلزله می آید. گفتم: چرا؟ گفت: چون سگ داره صدا می کند. هر چی من گفتم آخه چه ربطی به هم دارند، می خندید و چیزی نمی گفت و با تأکید می گفت امشب زلزله می آید. آن شب به شدت می ترسیدم. صبح که شد گفت: دیشب زلزله آمد ولی در آرژانتین. خبر زلزله آرژانتین را رادیوها گفتند. ایشان به رادیوها کاملاً مسلط بود. همیشه یک رادیو نزدیک او بود و هر وقت بیدار می شد، صدای چند کشور را به عربی، فارسی و انگلیسی می گرفت. حتی از لحن گویندگان می فهمید که

کجاست. رادیوهای عربی و فارسی در کشورهای خارجی، زلزله آرژانتین را گفته بودند؛ بعد هم روزنامه های ایران نوشتند. آقای مجاب به این گونه مسائل ورود داشت و اطلاع می داد و درست هم در می آمد. از مجموعه این حالات آقای مجاب و خاطره های فراوانی که هر کسی به سهم خودش از ایشان دیده است، می توان گفت رفتار خاصی داشت که آدم های عادی نداشتند و توانایی هایی داشت که هر کس نمی توانست انجام دهد.

ایشان با تهذیب و خودسازی و برنامه هایی که سفارش شده، توانسته بود به مقامات عالی معنوی و مدارج بالای وصول به حق برسد. از طرفی هم نمی خواست نظرها را به خودش جلب کند و در و دکان درست نماید؛ از این رو خود را یک فرد عادی و بدون هرگونه کشف و کرامات معرفی می کرد. حتی در منبر و تبلیغ متعارف بود و سخنان و رفتارهای غیر متعارف نداشت. زیرا اساساً درصددجذب مردم به سوی خود و مرید جمع کردن و مرید بازی نبود. فقط به فکر این بود که مردم را به برنامه ها و تعالیم شیعه جذب کند و آموزه های اهل بیت علیهم السلام را به مردم معرفی نماید.

مقام منبر و خطابه

حجت الاسلام و المسلمین سید محمدکاظم مجاب از خردسالی در مکتب پدرش، روش تبلیغ و رموز منبر را فرا گرفت و از هفت سالگی در پله اول منبر می نشست و به بیان مطالب و مداحی و مرثیه خوانی و روضه خوانی می پرداخت. کسانی که تازه کار هستند، جهت احترام به منبرهای بزرگ تر، بالای منبر نمی رفتند و روی پله پایین می نشستند. به اصطلاح به آن پیش منبری می گفتند. روش مرحوم مجاب این گونه بود که از جوانان و نوجوانان می خواست کتاب برای او بخوانند یا هنگام مطالعه با صدای بلندتر مطالب را مرور کنند. او گوش می داد و به حافظه می سپرد. همچنین به مجالس متعدد می رفت و در گوشه ای می نشست و سخنان اهل مجلس را می شنید و به خاطر می سپرد. بعدها رادیویی داشت و کشورهای مختلف از مصر، عراق و غیره و حتی کشورهای انگلیسی زبان را می شنید و بهره می برد. زبان های عربی و انگلیسی را از طریق رادیو یاد گرفته بود.

مهم این است که در آن دوره وسایل مدرن امروزی نبود. امروز نابینایان از طریق

کامپیوتر و اینترنت می توانند ارتباط داشته باشند. نیز کتاب گویا، شبکه های موبایلی و سایت ها و برنامه های مبدل به صدا و نیز آثار به خط بریل دارند. اما در 50 و 60 سال پیش مثل هیچ یک از این وسایل نبود. هنر بزرگی بود که نابینا بتواند زبان یاد بگیرد، اخبار روز جهان را داشته باشد، در کارش موفق باشد و منبرهای جذاب و به روز، نه فقط برای مردم عادی و عموم بلکه در بیوت مراجع و دفاتر عالمان و دانشمندان داشته باشد و همه عاشق سبک منبر او باشند.

به نظر می رسد چند عامل و علت در موفقیت او مؤثر بوده است:

موفقیت مرحوم مجاب فقط در جمع آوری معلومات نبود. توفیق مهم تر او این بود که مطالب بسیار و متنوع را در زمان کم و با چینش و طبقه بندی منظم و سودمند عرضه می کرد.

مغازه هایی هستند که اجناس زیاد دارند ولی چون چیدمان آنها شکیل نیست، مشتری کمتر دارند. اما مغازه هایی اجناس اندکی دارند ولی تنظیم آنها زیبا است و مشتری بیشتر دارند.

سه عامل مزبور، اصلی ترین علل موفقیت او به حساب می آیند. اما در سبک منبر و شیوه تبلیغ هم به چند نکته می رسیم. زیرا ایشان طی چند دهه منبرداری و تبلیغ به سبک و شیوه ای رسیده بود که هم متکی بر تعالیم اهل بیت علیهم السلام و قرآن و هم مبتنی بر تجارب منبرداری در چند شهر دزفول، اهواز و قم بود. در مورد سبک منبر و روش تبلیغ ایشان چند نکته مهم به چشم می خورد:

ابداعی داشته باشد و سبک جدید عرضه کند. در منبر و تبلیغ مثل بسیاری از منبرها نبود که از روی کتب مجموعه سخنرانی و مجالس که فراوان منتشر شده، مطلبی پیدا کند و بگوید. بلکه خودش سبک ویژه با مطالب سودمند ابداع کرد.

به نظر می رسد ایشان به عمد و آگاهانه دعوت های بیوتات و مراکز علما را می پذیرفت، چون می دانست جمیعت این جور جاها اهل علم، اهل منبر و مبلّغ و مروج شریعت اند. بدون سر و صدا، این مجالس را به کارگاه آموزشی تبدیل کرده بود. تلاش می نمود سبک جدیدی از تبلیغ را که درست می دانست، در این مجالس ترویج کند. البته بدون اینکه به صراحت چیزی بگوید یا سر و صدا به راه بیندازد. با بررسی این گونه مجالس و گوش کردن مجدد مطالب و نکات به این داوری می توان رسید.

مجالس بیوتات و مراکز علمی در مجموع دارای این ویژگی ها است:

برای رسیدن به این هدف کمتر حرف می زد و بیشتر عمل می کرد. به عنوان نمونه از طرح روضه های مکشوفه پرهیز می نمود و سعی داشت مطالبی را مطرح کند که در شأن خاندان عصمت و طهارت علیهم السلام باشد. مطالبی را که به حیثیت فاخر و بزرگ منشی و محاسن اخلاقی آنان لطمه می زد نمی گفت. از این رو می توان روضه های او را روضه فاخر نامید.

برای پیراستن فرهنگ شیعی هم در بخش عامه و هم در بخش مداحان و مرثیه خوانان و منبری ها، اولین گام طرح نمونه های عینی و عملی است. مرحوم مجاب این کار را یک تنه انجام داد. متأسفانه کسی راهش را ادامه نداد و به سبک او بها داده نشد.

به این دلیل تلاش می کرد مردم را با اهل بیت علیهم السلام مرتبط کند و بین آنان پیوند ایجاد نماید. تا مردم شناخت و معرفت لازم را پیدا کنند. سپس به گریه و عزاداری می پرداخت.

مردم را جذب کند، سپس به تصحیح افکار و پیرایش سبک عزاداری آنها بپردازد.

هر چهار ویژگی فوق را در منبرهای مرحوم مجاب می بینیم و در تحقق این خصوصیت ها مهارت خاص خود را داشت.

البته منبرهای ایشان در عین حال که مختصر بود، برای همه ی کسانی که شرکت می کردند مطلب داشت. شاید همین خصوصیت بود که در قم معمولاً دفاتر مراجع و فضلا و مشاهیر، از ایشان دعوت می کردند. کسانی که از تهران می آمدند، تعجب کردند که چرا این قدر مجلس شلوغ شده چون اصولاً مجالس قم، خلوت است؛ علتش همین است که افراد مختلف و متنوع از عموم مردم با مشاغل مختلف تا روحانیون شرکت می کردند.

ایشان دارای عقیده و اخلاصی در کارش بود. منبرهایش مخصوصاً روضه هایی که می خواند، به تعبیر محلی نیش داشت. گیرا و گیرنده بود و به لحن خاصی که مخصوص خودش بود یا اشعار ضیائی را می خواند یا اشعار شعرای دیگر، اثر می گذاشت و دل ها را می سوخت. همین بود که می شد گفت به برکت امام حسین علیه السلام و منبر حضرت، ایشان مقبولیت ویژه ای پیدا کرد. وگرنه از نظر تدریس و مطالعات کسانی دیگری بودند که بالاتر بودند. اما از نظر منبر با این سبک و متدی که داشت، اثرگذار شده بود. این منبر به برکت امام حسین بود که مردم را به ایشان علاقه مند کرده بود و با عشق و سوز خاصی روضه های ایشان را گوش می دادند.

جنبه دیگر کارش این بود که فرد درس خوانده ای بود و معلومات داشت و بر اساس معلومات منبرش شکل گرفته بود؛ نه صرفاً بر اساس منقولات؛ بر اخبار و مطالب تاریخ تحلیل داشت. این تحلیلات افراد را تحت تأثیر قرار می دهد. فقط نقال نبود؛ همیشه منبرهایش محققانه و تأثیرگذار بودند. ارتباطش با منبری ها هم خوب بود. ارتباط شغلی بین آنها بود. در دزفول عده ای مداح مثل مرحوم حاج شیخ جواد تدین، مرحوم شیخ محمدکاظم تدین، اخوان مُخبر و کسان دیگر هم بودند که شغلشان منبر بود. اینها خود به خود دور هم جمع می شدند و با هم بحث و صحبت می کردند. معمولاً همه از محفوظات ایشان استفاده می کردند. همه آنان اخلاق طلبگی و منش عادی و خاکی داشتند و با هم مأنوس بودند. همین نکته

باعث شده بود منیّت و نزاع بین آنها نباشد. به نظر می رسد نقش آقای مجاب در القای این روحیه برجسته بود.

خلاصه

در این مقاله تلاش کردم چهار ویژگی از زندگی پدرم را بر اساس آنچه دیده و شنیده بودم معرفی کنم و گزارش نمایم. نه چون پدرم است چنین نوشته ام، بلکه اینجانب، ایشان را بالاتر از پدر، یکی از ذخایر الهی و یکی از خادمان اهل بیت علیهم السلام و از سرمایه های ملت ایران می دانم. از این رو بر خود لازم دانستم معلومات خود را عرضه کنم تا نسل حاضر به ویژه جوانان و نسل های آینده بدانند چنین شخصیت هایی هم هستند. کسانی که در معرفی مذهب و اهل بیت علیهم السلام و معارف دینی، نگاه و رویه ای متفاوت با آنچه جریان دارد، عرضه کرده اند. شیوه عزاداری آنان، سبک منبرها و تبلیغ امثال مرحوم مجاب ویژگی هایی خاص خود را دارد و با آنچه نهادهای رسمی عرضه می کنند، متفاوت است. اگر مردم و دانشگاهیان، نخبگان این گونه اطلاعات را داشته باشند، حتماً با علاقه و عشق به سراغ معارف تشیع می آیند.

ذکر جمیل مرحوم حجت الاسلام سید محمدکاظم مجاب، عبدالحسین طالعی

اشاره

دوران کودکی و اوائل نوجوانی نگارنده که تا یازده سالگی در دزفول گذشت، مصادف بود با آخرین سال هایی که آبادی شهر به عالمان علوم دین، آخرین روزهای دوره طلایی خود را می گذراند.⁽¹⁾

البته در طول این 55 سال، هیچگاه ارتباط خود با زاد و بوم را قطع نکرده و همواره در کنار تمام اشتغالات، گوشه ای از ذهن و برگ هایی از پرونده کاری من به دزفول اختصاص داشته است و دارد.

شخصیت های مؤثر

جا دارد در مقدمه از سه استاد که حق پدری بر من دارند، یاد کنم. تأثیر اینان بر زندگی و تربیت من نمونه ای است که می توان به جامعه دزفول تعمیم داد.

نخست. پدرم مرحوم حاج میرزا رضا طالعی، نخستین مربی و معلّم من بود. او کاسبی مخلص و سخت کوش با طبع فرهنگی و علم دوستی بود. به گفته خودش، از حدود 11 سالگی (زمانی که پدرش مرحوم حاج ملاعلی محمد جولا به بیماری گرفتار شد) ناگزیر شد مخارج خانه را به عهده گیرد و پدر و مادر و برادرش - یعنی عمویم حاج عبدالرضا طالعی - را اداره کند. البته چون آن خانه محل رجوع اهل محل برای حلّ مشکلات مثل عریضه نویسی به مقامات بود، بار مالی آن بیش از این چهار تن می شد. به هرحال، پدرم، با وجود علاقه شدید به ادامه تحصیل، به دلیل عائله زیاد (ده فرزند) تا آخر عمر خود - که متجاوز از هشتاد سال بود - هرگز موفق به ادامه تحصیل نشد. ولی آتش شوق درونی به علم اندوزی در وجودش شعله ور بود. از این رو تمام فرزندانش را به تحصیل تشویق می کرد و زمینه آن را - با تحمل تمام سختی ها - برای آنها هموار می ساخت. آن فقید، به گفته شناسنامه اش سال 1302 شمسی (و به گفته خودش 1298شمسی) زاده شد و روز 6 خرداد

1383 مصادف با ایام میلاد امام عسکری علیه السلام درگذشت. رحمة اللّه علیه.

دوم. بزرگ مرد دیگری که اکنون در هشتاد و دو سالگی همچنان موفق به بزرگ ترین عبادت یعنی تعلّم و تعلیم مسائل دینی است و به حکم حدیث شریف «الآباءُ ثَلاثَةٌ: أبٌ وَلَّدَک، و أبٌ زَوَّجَک، و أبٌ عَلَّمَک» حق پدری بر این ناتوان دارد، جناب حاج موسی نمره ساز - حفظه اللّه و وقاه - متولد 1313 شمسی است، که سال ها دبیر آموزش و پرورش بوده، از سال های آغاز جوانی به تعلّم دین از عالمان و تعلیم قرآن و عقاید به جوانان اشتغال داشته و نگارنده از پنج سالگی تا کنون، از آموزه های ایشان بهره برده ام. امید آن که ایام استفادت از افادات جناب ایشان برای همگان مستدام باشد.

سوم. به حکم همان حدیث شریف باید یاد کنم از بزرگ مردی دیگر، که عمری به کسب حلال و خدمات اجتماعی به نیازمندان و عموم مردم گذرانده است. جناب حاج غلامرضا بناء که همچون پدرش مرحوم حاج ملاحسین بناء منشأ خدمات و حل مشکلات نیازمندان بوده و ایشان نیز در حدود 85 سالگی همچنان به خوشنامی و خدمت، عمر می گذراند. خداوند، سایه بلند پایه اش را مستدام دارد. این بزرگ مرد، که أب الزوجه نگارنده است نیز، حق پدری بر من دارد. و از محضرش درس ها آموخته ام.

هدف از بیان این مقدمه - که کمی به درازا کشید - ادای گوشه ای از حق پدری سه بزرگ مرد بر این جانب بود، که وظیفه عرض ادب به آنها را داشتم.

جزئیات آنچه از این سه پدر آموختم، تفصیلی دارد که در این مجال مختصر نگنجد. ولی نقطه مشترک هر سه بزرگوار، اکرام علما و تعظیم و تجلیل آنها است، که این ویژگی تا اندازه ای به نگارنده نیز رسیده است.

وضعیت فرهنگی و اجتماعی روحانیون و عالمان

گفته آمد که دوران کودکی و آغاز نوجوانی این بنده همزمان شد با اواخر دوران طلایی علم و عالمان در زادگاهم دزفول، که معدودی از آنها را از نزدیک دیدم و درباره دیگران مطالبی شنیده ام. در اینجا چند نکته از این دیده ها و شنیده ها

می نگارم تا پس از آن به شخصیت محوری این نوشتار یعنی مرحوم مجاب برسیم.⁽¹⁾

یک. مقاله «یادی از بزرگ مرد خوزستان»، شامل نکاتی از آنچه در محضر مرحوم آیت اللّه سید محمد نبوی آموختم. و به واسطه ایشان در مورد پدر بزرگوارش آیت اللّه سید اسداللّه نبوی، و جمعی دیگر از عالمان. این مقاله در سایت کاتبان منتشر شده است.

دو. مقاله «فقیه الاسلام شیخ محمدرضا معزی»، که گزارشی از نکات مرحوم استاد سید علی کمالی در مورد استادش آیت اللّه معزی بود. (ایشان به جای آیة اللّه، عبارت فقیه الاسلام را به کار می برد). این مقاله مختصر ولی مستند و مهم، در نشریه کتاب شیعه، منتشر شده است.

سه. بازخوانی و نشر نامه مختصر و پر نکته مرحوم آیت اللّه شیخ احمد سبط الشیخ الانصاری به مرحوم آیت اللّه سید محمدعلی روضاتی در مورد گروهی از بزرگان خاندان انصاری که به سال 1374ق نوشته و در مجله کتاب شیعه، منتشر شد.

چهار. شرح حال شیخ محمدتقی دزفولی که در مجموعه معزی نامه منتشر شده است.

در این زمینه هنوز هم قصور و هم تقصیر فراوان دارم که امیدوارم در فرصت های دیگر، مجالی برای ادای حقّ این بزرگان دست دهد.

یک. یکی از ویژگی های عالمان دزفول این بود که منبع مکتوب در مورد آنها بسیار اندک است. چند منبع را که سراغ دارم، در حدّ حافظه می نویسم:

در این مجموعه 800 صفحه ای مقالاتی در شرح حال چند عالم دزفولی نیز آمده است، که به نحوی به خاندان معزی ارتباط دارند. از جمله:

در آن مجموعه همچنین چند رساله در تراجم به طور کامل درج شده اند از جمله:

مربوط می شود. و متن و مقدمات آنها در این زمینه مفید است.⁽¹⁾

باری این فهرست می تواند کامل شود. ولی با وجود این چند کتاب، هنوز در مورد بسیاری از بزرگان دزفول، منبع مکتوب وجود ندارد. ادلّه سلطه فرهنگ شفاهی بر کتبی در این زمینه، در جای دیگر باید بررسی شود.

دو. دیده ها و شنیده های نگارنده غالباً حکایت از این دارد که عموم این بزرگان زندگی بسیار ساده و فقیرانه داشتند تا آنجا که برخی از آنها در طول یک عمر دراز، مستطیع حج نشدند.⁽²⁾

آنها با زهد و قناعت خود، درس عملی به مردم می دادند. و مردم بدین صورت با آنها احساس همدردی و همسانی می کردند. همچنین با مردم بسیار ساده و متواضعانه و صمیمانه برخورد می کردند مثلاً:

سال های جنگ که به دلیل موشک باران به طور کوتاه مدت به مناطق اطراف می رفت، ادامه می داد.⁽¹⁾

یکی از جلسات مذهبی فعال دزفول در سال های پیش از انقلاب، «انجمن دانشوران دزفول» بود که برنامه های هفتگی آن نقش مهم در ترویج فرهنگ دینی داشت. سید مهدی آقامیری، از مقالات پدرش یاد می کرد که برای خوانده شدن در آن برنامه های هفتگی می نوشت و نسخه آنها را در اختیار دارد.

اقامه جماعت و خطابه، از طریق ساعت سازی روزگار می گذراند.⁽¹⁾

بیشتر کتاب های ایشان نخست در انتشارات کتابخانه صدر منتشر می شد. این انتشارات توسط مرحوم سید کاظم صدر السادات از دزفولی های مقیم تهران تأسیس و مدیریت می شد. بعدها بعضی از این آثار را انتشارات اسوه منتشر کرد.

درباره ایشان رجوع شود به: کمالی نامه، نوشته شادروان حبیب نظیری، و مقالات سید مجتبی مجاهدیان که شاگرد مرحوم کمالی بوده و اکنون سر دبیر مجله معارف در قم است.

می کشاند و چه خاطرات شیرینی از آن جلسات دارم.⁽¹⁾

سه. در کنار برخوردهای ساده و متواضعانه با مردم، باید اشاره شود به برخوردهای مقتدرانه و عزتمندانه آن عالمان با کارگزاران حکومت پهلوی، به خصوص رئیس ساواک آن روزگار که سرهنگ افراسیابی نام داشت.

به طوری که از شاهدان عینی و قدیمی های شهرمان به تواتر شنیده ام، سرهنگ افراسیابی بسیار می کوشید که خود را به عالمان شهر، نزدیک و وابسته و دلبسته وانمود کند. امّا علمای آن زمان - به طور خاصّ آیتین شیخ محمدعلی معزی و سید اسداللّه نبوی - به گونه ای با او، حتی در حضور مردم سخن می گفتند که از یک سو، اقتدار او را بشکنند و این تبلیغ غلط او را خنثی کنند، و از سوی دیگر، از همین تظاهر او به محبت علما بهره گیرند. با این تدبیر، بدون این که بهانه ای به دست ساواک مقتدر آن روز بدهند، از نفوذ رئیس آن اداره استفاده می کردند تا موانع برنامه ها و اقدامات دینی را از سر راه بردارند و گاه حتی برای لغو حکم اعدام یا دیگر احکام قضایی سنگین حکومت پهلوی نسبت به بعضی از افراد آن روز - چه در دزفول و چه در جاهای دیگر - بهره می گرفتند. نگارنده مطالبی در این زمینه دارد که در جای خود باید گفته شود.

یک نمونه آن، اقامه نماز جماعت توسط مرحوم حجت الاسلام شیخ محمدکاظم تدین نژاد در مسجد پایگاه چهارم شکاری نیروی هوایی دزفول (در سال های 1345 به بعد) است که آن سال ها به پایگاه وحدتی معروف بود. ایشان، از سوی مرحوم آیت اللّه محمدعلی معزی به این کار معرفی و منصوب شده بود.

همین اقامه جماعت، زمینه ای برای ترویج مجله مکتب اسلام (تنها مجله اسلامی در آن روزگار) در پایگاه هوایی شده بود توسط مرحوم سید حسین آقامیری، که حدود هفتصد تن از افسران و درجه داران کادر ارتش شاهنشاهی با تلاش مرحوم آقامیری مشترک آن مجله شده بودند. اهمیت این گونه اقدامات را کسی به خوبی درک می کند که دشواری کار دینی را در آن سال ها، آن هم در چنان محیط هایی دیده و فهمیده باشد.⁽¹⁾

نسل امروز باید این قضایا را بداند، تا نپندارد حقایق دینی به آسانی به دستش رسیده، و آنها را به آسانی از دست ندهد. زیرا به قول شاعر: «گوهری، طفلی، به قرصی نان دهد/ هر که او ارزان خرد، ارزان دهد»

و شاعر دیگر گوید:

تا به دست ما رسد گنجینه ایمان و نور/ بارها، تمارها رفته فراز دارها

چهار: این عالمان گروهی از افراد شهر را که در حرفه های مختلف بودند، تربیت کرده بودند. آنها نیز به کار تربیت نوجوانان و جوانان اشتغال داشتند. چند تن از آنان را به عنوان نمونه - نه به هدف استقصاء - نام می برم:

که هم اکنون در سنّ بالا روزگار می گذراند و با دو عالم به طور ویژه مرتبط بود. یکی مرحوم آیت اللّه شیخ احمد سبط الشیخ انصاری.⁽¹⁾

بعضی از آثارش از جمله کتابی در شرح صیحفه سجادیه هنوز منتشر نشده که جا دارد فرزندش به چاپ آنها اقدام کند.

همچنین چندین کتاب، از آثار عالمان دیگر، به اهتمام مرحوم شیخ احمد سبط الشیخ منتشر شد. از جمله: الفوائد العلیة نوشته مرحوم آیت اللّه سید علی بهبهانی، مصباح المتهجّدین در آداب نماز شب نوشته میر سید علی دزفولی، رسالة فی حکم صلاة الجمعة نوشته شیخ حیدر از تلامذه شیخ انصاری.

خوب است که شاگردان ایشان که در قم و دزفول در محضرش درس آموخته اند، برای ادای حقّ استاد، مجموعه ای تدوین و منتشر کنند.

پنج. در کنار اینان باید از تاجران خیّر و نیک اندیش شهر یاد کرد که در کنار این عالمان خدمات خود را به مردم شهرمان ارائه می کردند. لازم است از اینان هم یادی شود:

هنوز به خدمات خود ادامه می دهند.⁽¹⁾

مرحوم سید مجتبی لاری که در سال های اخیر در زمینه تبلیغات تشیع به زبان های خارجی موفق بود، نوه ایشان بود. در کتاب "خلوص کامیاب" (یاد نامه سید مجتبی لاری. قم، جامعة المصطفی) - که به اهتمام نگارنده و آقای مرتضی طالبی چاپ شد - یک مقاله به سید علی رکن الدین جدّ اعلای این خاندان اختصاص یافت، که استاد محمدحسن عرب، فرهنگی معمّر دزفول نوشته است.

این گونه ارتباطات محکم بین مردم و عالمان، گاهی تا نسل های بعدی آنها ادامه یافت. مانند دکتر چلّه مال استاد فیزیک مقیم کانادا که هنوز به واسطه بیوت بعضی از عالمان، ارتباط خود را با دزفول ادامه می دهد و حداکثر دو سال یکبار به زادگاه خود می رود و هر بار، بیش از یک ماه می ماند.

مرحوم مجاب بزرگمردی از پاکان

اینک به موضوع محوری سخن باز می گردیم تا شمه ای درباره مرحوم حجت الاسلام سید محمدکاظم مجاب، بزرگ مردی از این سلسله بنگارم. نگارنده علاوه بر حضور در مجالس سخنرانی او - که برخی از ویژگی های آنها را در پی می آورم - در جلسات مختلفی از محضرش بهره ها برده بودم.

به مناسبت، چند نکته در این زمینه می نویسم:

وقتی سخن به اینجا کشید، مرحوم مجاب تمام آن را برای ما، از حفظ خواند، همراه با نشانی آن. آن را از کتاب کمال الدین یافتیم و کپی گرفتیم و بر اساس قرائت ایشان اعراب گذاری کردیم. از آن سال تاکنون این زیارت در شماری از مجالس دزفول در روز 21 ماه رمضان خوانده می شود. و این یکی از باقیات صالحات مرحوم مجاب است.

امام سجاد علیه السلام در جملات دعای مکارم الاخلاق صحیفه سجادیه درس

بزرگی به همگان می دهد. در این دعا عرضه می دارد.

اللّهمّ...، وَ لَا تَرْفَعْنِی فِی النّاسِ دَرَجَةً إِلّا حَطَطْتَنِی عِنْدَ نَفْسِی مِثْلَهَا، وَ لَا تُحْدِثْ لِی عِزّاً ظَاهِراً إِلّا أَحْدَثْتَ لِی ذِلّةً بَاطِنَةً عِنْدَ نَفْسِی بِقَدَرِهَا.

این آموزه را در رفتار مرحوم مجاب می دیدیم. نکته سنجی ها و حاضر جوابی های ایشان به گونه ای بود که با تمام اقشار، به راحتی رابطه برقرار می کرد، و همگان از مصاحبت او لذت می بردند.

در حدود سال 1370 که مرحوم مجاب به دعوت مرحوم آیت اللّه سید محمد نبوی یک ماه رمضان به دزفول آمده بود، بعضی از روزها در ساعات غیر منبری در خدمتشان بودیم. روزی در باب جمله ای پرسیدم که در توقیع شریف امام عصر

ارواحنا فداه آمده است که فرموده اند: "و فی ابنة رسول اللّه لی اسوة حسنة"⁽¹⁾پرسیدم که این اسوه بودن در چه موردی است؟

مرحوم مجاب ابتدا به مباحثات خود با مرحوم آیت اللّه شیخ محمد غروی اشاره کرد که در حین نگارش کتاب "المختار من کلمات الإمام المهدی علیه السلام" داشته است.⁽²⁾

آنگاه احتمالی در معنای حدیث بیان کرد، البته با این تأکید که وقتی حضرت بقیة اللّه وجه اسوه بودن را بیان نفرموده اند، هیچ کس نمی تواند به قاطعیت، وجهی را به آن نسبت دهد.

سپس وجه احتمالی خود را "بیعت نکردن با خلفای زمان" دانست، با این توضیح که حضرت زهرا سلام اللّه علیها در عمر کوتاه خود پس از رسول خدا، با خلیفه زمان خود بیعت نفرمود. حضرت بقیة اللّه نیز تا زمان ظهور - بنابر حدیث امام مجتبی علیه السلام - با هیچ خلیفه ای بیعت نمی فرماید.

مستند مرحوم مجاب، کلام نورانی امام مجتبی سلام اللّه علیه بود که در پاسخ به اعتراض های گروهی از یاران خود به بیعت با معاویه فرمود:

أما علمتم اَنّه ما منّا احد الاّ و یقع فی عنقه بیعة لطاغیة زمانه، الاّ القائم الذی یصلّی خلفه روح اللّه عیسی بن مریم [علیه السلام]. فان اللّه عزّوجلّ یُخفی ولادته و یغیب شخصه، لئلا یکون لأحد فی عنقه بیعة اذا خرج. ذلک التّاسع من ولد اخی الحسین، ابن سیدة الإماء، یطیل اللّه عمره فی غیبته، ثمّ یظهره بقدرته فی صورة شابّ دون اربعین سنة. ذلک لیعلم انّ اللّه علی کلّ شیءٍ قدیر.⁽³⁾

خدای علی اعلی، روح بلند او را با اجداد مطهرش محشور دارد، و برخوردار از خوانِ احسانِ حوالی معصومش فرماید. آمین یا ربّ العالمین.⁽¹⁾

گزارش ها و نکته ها: پنج متن درباره سید محمدکاظم مجاب، اباذر نصر اصفهانی

اباذر نصر اصفهانی⁽¹⁾

هر پژوهشی مبتنی و بر اساس تحقیقات گذشته بنا می شود. در واقع پژوهش های سابق، سرمایه و دست مایه برای انجام پژوهش جدید است. این مقاله درصدد است، تمام آنچه درباره آن مرحوم تا کنون منتشر شده را شناسایی و معرفی کند.

البته مرحوم سید محمدکاظم مظلوم زیست و مظلوم وفات یافت، زیرا شخصیت ادیب، مدرس و فعال اجتماعی مثل او باید چند پایان نامه و چند عنوان کتاب و چندین مقاله درباره اش عرضه می شده است. او از هفت سالگی وارد تبلیغ دینی شد و حدود هفتاد سال مدام کوشید و مجاهدت کرد. در عرصه شعر و ادب هم دستی داشت. دیوانش در سال 1343ش/1385ق منتشر شده است. به هر حال به رغم فرهیختگی ها، هیچ دانشگاه و هیچ تشکلی به او نپرداخته اند؛ مگر پنج متن که ذیلاً معرفی و تجزیه و تحلیل خواهند شد.

1- مقدمه سید عیسی عالمشاه در نامه روشن بینان

2- مرحوم صدر السادات در مقدمه بر دیوان قدسی

3- مرحوم شیخ محمود ارگانی در کتاب قسطاس الموازین

4- سید محمدعلی امام در کتاب سادات گوشه

5- علی راجی در کتاب علماء و روحانیت دزفول

این پنج متن تمام آن چیزی است که تا کنون درباره ایشان منتشر شده و دست مایه و سرمایه نخستین برای تحقیقات و تألیفات بعدی است. اما باید به محتوای این پنج گزارش پرداخت و آنها را به روش مقایسه ای، تجزیه و تحلیل کرد تا اگر اشتباهی دارند، به متون بعدی رخنه نکند.

این پنج گزارش به ترتیب تاریخی، ولی از آخر آورده می شوند.

مرحوم محمود ارگانی بهبهانی حائری (متولد 1317) کتابی با مشخصات زیر منتشر کرد که تا جایی که سراغ داریم آخرین اثری است که چند جمله درباره مرحوم مجاب دارد:

قسطاس الموازین فی المجیزین و المجازین، قم، دارالمودة، 1431ق/ 1389ش، 472ص.

هدف نویسنده معرفی فعالان حدیث و محدثان شیعه و اجازه دهندگان و اجازه داده شده ها است. آقای سید کاظم مجاب دزفولی یکی از مجازین و نیز مجیزین دانسته و زندگی نامه مختصری از او آورده است. متن آن این گونه است:

متن

... هنا راینا من المناسب جدّا ان تذکر العلماء و الخطباء الذین ارتقوا المنبر فی هذه الحسینیه [بیت الارگانی البهبهانی] و بکوا و أبکو و رثوا و مدحوا الاحیاء منهم و الاصوات فإنّ فی ذکرهم تذکیراً و فی عدّهم تبشیراً.

11- السیّد کاظم المجاب الدزفولی ابن السیّد محمّد علی، المولود سنة 1349 ه-.ق الموافق 1309ه-.ش فی مدینة دزفول، و بها کانت تحصیلاته علی ید جماعة من خیرة علماء دزفول و مراجع التقلید، مثل الشیخ منصور سبط الشیخ الأنصاری، و السیّد أسد اللّه النبوی الدزفولی، کما حضر عند السیّد مهدی الحاکمی. و کان حافظاً للقرآن المجید، و یحفظ کثیراً من نهج البلاغة و الصحیفة السجّادیة و سائر الأدعیة، و کثیراً من الأحادیث، و عدداً ضخماً من الأشعار باللغتین العربیّة و الفارسیّة، و کان بصیراً لا یری النور منذ طفولته، لکن عوّضه اللّه عزّوجلّ بحافظة عجیبة قلّ أن رأیت لها مِثلاً أو نظیراً.⁽¹⁾

نکته سنجی

مطالب و نکاتی که در این گزارش آمده عبارت اند از:

1- آقای مجاب از دانشمندان و خطیب هایی است که در توسعه رسانه تبلیغی مذهب یعنی منبر نقش داشته است.

این جنبه از شخصیت مرحوم مجاب کمتر مورد توجه بوده است. به ویژه وقتی نابینایی به آن ضمیمه گردد. یعنی نابینایی است که نقش مؤثر و سازنده در گسترش نهاد تبلیغی منبر داشته است.

2- از جمله کسانی که در خانه آقای ارگانی منبر می رفته، آقای مجاب بوده است.

لازم است همه بیوت و مراکزی که آقای مجاب منبر می رفته، شناسایی و گزارش تحلیلی جامعی در این باره عرضه گردد.

3- نامش را سید کاظم نه سید محمدکاظم ضبط کرده است.

4- سال تولد او را 1309ش نه 1308 ثبت کرده است با اینکه در بسیاری منابع 1308 ثبت شده است.

5- السید مهدی الحاکمی، السید مهدی الحکمی درست است.

سید محمدعلی امام و سید محمدرضا فاطمی دزفولی، کتابی درباره سادات دزفول ویژه خاندان سادات گوشه نوشتند و به معرفی شخصیت های این خاندان اقدام کردند. مشخصات این کتاب چنین است:

خاندان سادات گوشه، سید محمدعلی امام، سید محمدرضا فاطمی دزفولی، قم، هیئت ناشران مشجره خاندان سادات گوشه، 1413ق/1373ش

این کتاب تماماً درباره خاندان ساداتی است که در دزفول به سادات گوشه مشهور هستند. نمودار (مشجری) که در این کتاب آمده این گونه است: شخصی به نام سید محمد، چهار پسر داشته است:

سید عبدالسلام، سید عبدالصمد، سید عبدالرزاق و سید حسین. سید عبدالسلام پسر نداشت و شاخه او ابتر است. سید عبدالصمد پسری به نام سید محمدصادق داشت و ایشان خاندان عارف را تأسیس می کند.

عبدالرزاق پسری به نام سید محمدعلی داشت و خاندان مجاب را تأسیس می کند. سید محمدعلی سه پسر به نام های سید محمدکاظم، سید محمدی و سید

مصطفی داشت. سید مصطفی فوت کرد و سید محمدکاظم و سید محمدی هر کدام پسرانی داشتند.

اما سید حسین، سه پسر داشته که در هر شاخه، گسترش بسیار و نام شفیعی داشته است. بنابراین پسر عموهای مجاب ها در یک سو شفیعی ها و در سمت دیگر عارف ها هستند و پیش از تعیین نام مجاب، اجداد این خاندان با اجداد خاندان شفیعی مشترک بوده اند.⁽¹⁾

اما درباره شاخه مجاب و شخصیت های این شاخه این اطلاعات را آورده است:

متن

1- سید هبت اللّه شفیعی ابن سید محمدرضا شفیعی: متولد سال 1334 شمسی، لیسانسیه زبان انگلیسی از دانشگاه اصفهان - در سال 1367 به استخدام شرکت نفت در آمده اند.

2- سید مرتضی شفیعی ابن سید علی شفیعی: متولد 1346 - طلبه مفقود الاثر در جبهه جنگ تحمیلی در سال 1365.

3- سید محسن شفیعی ابن سید علی شفیعی: متولد 1343 - روحانی - مدرس حوزه علمیه اهواز، دارای یک فرزند به نام سید محمدمهدی هستند.

4- سید علی شفیعی ابن حاج سید نعمت اللّه شفیعی: - دکتر در علوم آزمایشگاهی.

5- سید محمدی مجاب ابن سید محمدعلی: - دکتر داروساز - ساکن قم هستند.

6- سید محمدکاظم مجاب ابن سید محمدعلی: از وعاظ و خطباء، به قدرت حافظه و فصاحت بیان مشهورند. اساتید ایشان حاج شیخ محمدعلی بیگدلی (تفسیر، صرف، نحو و منطق) و آیت اللّه نبوی (رسائل) و شیخ عماد رشتی (اصول در مدرسه مروی تهران) بوده اند.

حجت الاسلام سید محمدکاظم مجاب اشعار نغزی می سرایند و تخلص شعری

ایشان (قدسی) است. در سال 1338 دفتر شعری از ایشان به نام (نامه روشندلان) در قم چاپ شده است. از نمونه اشعار ایشان غزل زیر است:

ما به یاد لب لعلش کلماتی داریم

دلبر سر و قد نیک صفاتی داریم

ما در اینجا نشنیدیم ز کس حرف ثبات

بس من وعشق دراین خانه ثباتی داریم

ما اگر حاصلی از عمر نبردیم چه باک

یار شکر لب و شیرین حرکاتی داریم

دل اگرخاطره ای گفت از آن فصل بهار

منو او شب همه شب شاهدذاتی داریم

هجراوگرشکری درسخن حافظ ریخت

ما همه عمر غم شاخ نباتی داریم

لوط اگر وقت سحر یافت از این غصه

ما همه شب هوسِ صبح نجاتی داریم

بحث زیبایی او رفت تمام شب قدر

ما از آن محفل فرخنده براتی داریم

بُردوماتی که ندیدم دراین گردش چرخ

با خیال رخ او بُردی و ماتی داریم

حسن اوچون نصابی است به سرحدکمال

مستحق ما که تمنای زکاتی داریم

روزها رفت و شب خلوت او دست نداد

ما و دل با غم هجرش خلواتی داریم

گرچه ما تشنه وصلیم ولی«قدسی» گفت

خضرسان ره به سر آب حیاتی داریم

7- سید محمدصادق عارف ابن سید عبدالصمد: از فرهنگیان با سابقه و دارای لیسانس علوم معقول و منقول. ایشان مقیم مشهد هستند.

در سال 1299 شمسی در دزفول متولد شده و پس از تحصیلات مقدماتی و فرا گرفتن اندکی صرف و نحو عربی در زی طلبگی که معمول خانوادگی بوده، به اهواز منتقل و متعاقباً به خدمت اداره معارف و اوقاف خوزستان در آمده و تا سال 1319 در اداره مذکور به کار اشتغال داشته و در این تاریخ به خدمت سربازی رفته و پس از فراغ از آن در سال 1321 در تهران به خدمت وزارت فرهنگ بازگشتند. از آن پس تا سال 1327 در وزارتخانه مذکور به خدمت ادامه دادند. در این مدت به اخذ مدال علمی درجه دوم موفق شدند.

در سال 1325 که در تهران اقامت داشتند، ضمن اشتغال به کار در کنکور دانشکده معقول و منقول شرکت و با احراز رتبه دوم به تحصیل در رشته معقول پرداختند، پس از آن به مشهد منتقل و ضمن کار اداری در حوزه علمیه مشهد به تحصیل پرداختند. از اساتید ایشان در این هنگام ادیب نیشابوری (از مدرسان

معروف ادبیات عرب) و مرحوم آیت اللّه میلانی (درس خارج فقه) بودند. در دوران بازنشستگی، در سال 1358 از سوی بنیاد مستضعفان مشهد به کار دعوت شدند و تا سال 1363 عضو هیئت امنای آن بوده اند.⁽¹⁾

نمودار خانواده های: شفیعی، عارف، مجاب⁽²⁾

نکته سنجی

1- با توجه به اینکه سید محمدکاظم هیچ وقت در تهران سکونت نداشته، چگونه در مدرسه مروی تهران نزد شیخ عماد رشتی تحصیل کرده؟⁽¹⁾مگر چند ماهی که برای درمان در تهران سکونت داشته است.

2- نشر دفتر شعر ایشان را در 1338 می داند، درحالی که روی جلد 1385 قمری آمده و در تبدیل به شمسی 1343ش به دست می آید.

3- نام این کتاب را نام روشندلان ثبت کرده در حالی که نامه روشن بینان است.

4- محل نشر را قم دانسته، البته نوشته در قم چاپ شده است. در حالی که این کتاب در دزفول منتشر شده است.⁽²⁾

آقای علی راجی که خود از روحانیون دزفول ولی ساکن مشهد مقدس است، سال ها تلاش کرده و اطلاعات شخصیت های روحانی دزفول را جمع آوری کرده و این کتاب را نوشته است:

تاریخ علماء و روحانیت دزفول، دو جلد، علی راجی، قم، زائر، 1382.

این کتاب ابتدا به معرفی شهر دزفول می پردازد. سپس خاندان های بزرگ این شهر و ذیل آن روحانیون مشهور هر خاندان را معرفی می کند. در جلد اول خاندان آقامیری و 68 تن روحانی، خاندان انصاری و 49 تن روحانی؛ خاندان بیگدلی و 24 تن روحانی؛ خاندان حرانی و 11 روحانی؛ خاندان داعی و نه روحانی؛ خاندان شاه رکن الدین و 26 روحانی؛ سادات علوی و 11 روحانی؛ خاندان قاضی و 16 روحانی؛ خاندان قاری قرآن و شش روحانی معرفی شده اند.

جلد دوم درباره این خاندان ها است: خاندان سادات گوشه و 148 روحانی؛ خاندان معزی و 41 روحانی، خاندان مطیعی و 7 روحانی؛ در پایان حدود 150

روحانی را ذیل متفرقه ها آورده است، و در آخر جمعی از ذاکرین و اهل منبر دزفول را معرفی می کند.

اما ذیل خاندان سادات گوشه ابتدا خود خاندان را این گونه معرفی می کند:

شناختی اجمالی از خاندان سادات گوشه

آنچه از کتاب شکرستان مرحوم سید صدرالدین ظهیر به دست می آید اینکه بعد از تشرف سلطان محمد خدابنده به مذهب حقّه جعفری و روشن شدن شبستان تاریک دلش به نور ولایت اهل بیت، در جهت تقویت گرایشات شیعی مردم، به اقداماتی مبادرت ورزید. اولاً: بعضی از علمای شیعه جبل عامل لبنان را به ایران دعوت کرد. ثانیاً: جمعی از علمای مبرز را جهت ارشاد مذهب حقّه اثنی عشری به شهرها اعزام نمود. در این راستا سید ولی الدین به دزفول تشریف آوردند و به کمک سایر علما، مذهب ولایت را ترویج کردند به طوری که در عصر صفویه جز شیعه در دزفول و تمام خوزستان به چشم نمی خورد.

سید ولی الدین در محلی بین نور آباد ولیوس از کوه های بختیاری به نام گوشه مدفون می باشد که نوادگان ایشان به نام همان محل، به سادات گوشه شهرت دارند.

فقها و مراجع تقلید و صاحب نفسان کم نظیری در این خاندان پا به عرصه وجود گذاشته اند که آثار قلمی و تأثیرات معنوی و روحانی آنها جاودانه خواهد بود. در بین فقهای عظام مرحوم آیت اللّه آقا سید حسین بزرگ و در بین عرفای صاحب دل مرحوم کاشف نامی فراتر از زمانه دارند.⁽¹⁾

اما شخصیت هایی از این خاندان را معرفی و نمودار هر گروه از آنها را هم آورده است.

نکته سنجی

1- هیچ یک از شاخه مرتبط به سید محمدکاظم امام در این کتاب معرفی نشده اند. یعنی سید محمد ← سید عبدالرزاق ← سید محمدعلی مجاب ←

سید محمدکاظم و سید مصطفی و سید محمدی معرفی نشده اند. فقط در نمودار اسامی آنها آمده است.

2- بر اساس نمودار مزبور بین ولی الدین که در محلی به نام گوشه دفن شده تا سید محمدکاظم، یازده نسل فاصله است.

3- نویسنده گوشه را محلی در کوه های بختیاری بین نورآباد و لیوس می داند که اولین مبلغ شیعه یعنی سید ولی الدین در آنجا مدفون است. او از جبل عامل در دوره صفویه به دزفول آمده است.

اما درباره گوشه اطلاعات دیگر هم هست:

4- در نمودار مزبور تا پسر سید محمدکاظم مجاب به نام سید ناصر را معرفی کرده ولی زندگی نامه آنها را نیاورده است.

5- در پایان جلد دوم، وعاظ و منبری های دزفول را معرفی کرده ولی هیچ نامی از آقای مجاب نبرده است. چرای آن را خود نویسنده باید پاسخ دهد. اما ملاک، قدمت و سبقت است آقای مجاب سابقه دیرین در منبر داشت اگر ملاک استقبال مردمی است، آقای مجاب بیشترین خواهان را داشت و اگر ملاک محتوای منبر است، به اذعان همگان، سید مجاب در نوآوری و عدم تکرار مطالب از همه بهتر بود.

سید محمدکاظم مجاب از چاپ اولین مجموعه شعرش در سال 1343 تا سال 1376، یعنی بیش از سه دهه، اشعار جدید بسیار سروده بود. یکی از دوستان

قدیمی ایشان به نام مرحوم حجت الاسلام سید محمدکاظم صدر السادات صاحب انتشارات صدر در تهران خیابان ناصر خسرو اشعار آقای مجاب را برای بار دوم همراه با اضافات چاپ و نشر نمود.

سیدعلی صدر السادات پسر برادر آن ناشر داماد آقای مجاب بود و خودش اهل فضل و دانش و نیز علاقه مند به اشعار و افکار آقای مجاب بود. از این رو با مساعدت سید علی اشعار آقای مجاب مجموعه سازی و آماده شد و با این مشخصات منتشر گردید:

دیوان قدسی، مجموعه اشعار حضرت حجت الاسلام و المسلمین سید محمدکاظم مجاب متخلص به قدسی، تهران، انتشارات و کتابخانه صدر، 1376، 164ص.

این مجموعه شامل 97 غزل، 14 قصیده و چندین قطعه در قالب رباعی و دو بیتی با موضوعات گوناگون است و نسبت به نامه روشن بینان چند برابر شده است. یعنی طی سه دهه، مرحوم مجاب علاوه بر تدریس، تحقیق و تبلیغ به سرودن اشعار جدید هم مشغول بوده است. جالب اینکه هر چه جلوتر آمده اشعارش پر مغزتر و زیباتر شده است. این نشانگر از تکامل و رشد دائمی ایشان است.

ناشر در مقدمه چند نکته درباره آقای مجاب نوشته که عیناً نقل می شود. هر چند سزاوار بود مقدمه ای مفصل تر و پر پیمانه تر توسط یکی از عالمان و ادیبان عصر به این مجموعه تدوین می شد و از زحمات این عالم بزرگ تشکر می گردید.

متن

البته جناب حجت الاسلام و المسلمین مجاب قبل از فوت مرحوم برادرشان هم شعر سروده اند و در زمان طفولیت اشعاری دارند که تخلص خود را گاهی مجاب، انگشتری و بیشتر قدسی ذکر کرده اند.

ایشان در اواخر سال 1350ش به شهر اهواز مهاجرت می نمایند و تا سال 1359 در این شهر به درس و بحث و ذکر مناقب اهل بیت عصمت و طهارت علیهم السلام و ارشاد مردم از طریق وعظ و منبر مشغول می شوند. در سال 1359 به شهر مقدس قم مهاجرت می نمایند و در پناه حرم مطهر و امن کریمه اهل البیت حضرت فاطمه معصومه سلام اللّه علیها سکنی می گزینند در این

شهر نیز ضمن ادامه تحصیلات علوم دین و شرکت در درس خاج فقه و اصول مرحوم آیت اللّه حاج شیخ احمد سبط الشیخ انصاری به بهره وری از محضر علمی آن عالم جلیل القدر به تدریس ادبیات عرب، مباحثه دروس و کتاب های متنوع ومختلف دینی با طلاب می پردازند علاوه بر آن از طریق منبر و وعظ و خطابه نیز به هدایت مردم به مذهب حقه و طریق مستقیم ائمه معصومان سلام اللّه علیهم اجمعین و بیان معارف ایشان از طریق احادیث و روایات مشغول می باشند. حجت الاسلام مجاب هم اکنون در حوزه مقدسه علمیّه قم جزء بهترین محدثان و وعاظ برجسته به شمار می آید.

جناب حجت الاسلام مجاب سال ها است که حافظ کل قرآن کریم می باشند. اکثریت ادعیه شریف مفاتیح الجنان و بیش از هزاران حدیث و هزاران بیت شعر عربی و فارسی را جزء محفوظات خود دارند و از بزرگانی چون مرحوم آیت اللّه شیخ منصور سبط الشیخ انصاری رحمة اللّه علیه و سایر اسباط مرحوم حاج شیخ مرتضی انصاری که از مراجع بودند رضوان اللّه تعالی علیهم اجمعین اجازه نقل روایت و حدیث دارند.

به عنوان مطلع الفجر این دفتر شعری را که ایشان به محضر مبارک کریمه اهل البیت حضرت فاطمه معصومه سلام اللّه علیها تقدیم داشته اند ذکر کرده، توفیق توأم با سعادت ایشان را در خدمت به ساحت مقدسه ائمه اطهار علیهم السلام از درگاه خداوند متعال خواهانیم.⁽¹⁾

نکته سنجی

1- در این نوشته در ادامه زندگی نامه خود نوشت آقای مجاب آمده است. با اینکه صحیح بود زندگی نامه خود نوشت که از کتاب نامه روشن بینان اخذ شده، جداگانه و مقدمه ناشر هم مستقلاً آورده می شد.

2- بدتر اینکه عنوان زندگی نامه به قلم شاعری مجاب حذف و این عنوان جای آن آمده است: خلاصه ای از شرح حال و زندگی نامه شاعر ارجمند.

در پایان هم امضای ناشر آمده است. زندگی نامه خود نوشت آقای مجاب در جای خودش در کتاب مجاب نامه (فصل اول) بررسی شده است و اینجا به آن نمی پردازیم.

3- ناشر می نویسد: آقای مجاب از زمان طفولیت اشعاری دارند که گاه با تخلص مجاب یا انگشتری و بیشتر قدسی امضا کرده است.

4- ایشان از سال 1359 به شهر قم مهاجرت کرده و در کنار تبلیغ دینی به درس خارج آیت اللّه شیخ احمد سبط و دیگران می رود، یعنی درس و بحث را ادامه می دهد. نیز تبلیغ و منبر را هم داشته است.

5- این دفتر شعرش را به حضرت معصومه سلام اللّه علیها تقدیم کرده و به همین خاطر طلیعه و آغاز این دفتر شعری درباره آن حضرت با عنوان «اُجیرینا اجرینا اُجیرینی» آورده است.

سید محمدکاظم مجاب (1308-1390ش) هشتاد و دو سال عمر کرد و از هفت سالگی به منبر و تبلیغ پرداخت و از خردسالی شعر می سرود؛ از این رو در جوانی به عنوان شاعر و ادیب حداقل در دزفول شناخته شده بود 35 یا 36 سال داشت که دیوانش با عنوان نامه روشن بینان منتشر شد. مشخصات آن این گونه است:

نامه روشن بینان: برگزیده اشعار قدسی، گردآوری سید موسی عالمشاه، دزفول، ناشر و کتابفروشی عالمشاه، 1385ق/ 1343ش.

صاحب انتشاراتی این اثر خود از چهره های فرهنگی دزفول و از خاندان عالمشاه جزئی از سادات گوشه است. از این رو درصدد بوده از طریق جمع آوری و تنظیم اشعار آقای مجاب خدمتی به فرهنگ شهر خودش بنماید. نیز ابتدای کتاب نکات و مطالبی درباره آقای مجاب یادآور شده است. این مطلب عیناً آورده می شود؛ آنگاه در ادامه به نکته سنجی این متن می پردازیم.

متن

جناب مروج الاحکام آقای حاج سید محمدکاظم مجاب (المتخلص به قدسی)

فرزند مرحوم شریعتمدار عارف ربانی آقای آقا سید محمدعلی مجاب طاب ثراه از سلسله سادات موسوی (خاندان سادات گوشه) می باشد.

ادیب فرزانه (قدسی) یکی از فضلای علوم دینیه و خطیب خانواده عصمت و طهار علیهم السلام و از اهل منبر است. مجاب با اینکه ظاهراً از روشنی هر دو چشم مرحوم است ولی دلی روشن و ضمیری پاک دارد.

سخنانش از دلی تابناک جلوه خاصی به کتابش بخشیده و مطالعه کننده با قرائت چند بیت از اشعارش حالت مخصوصی در دل احساس می کند. به قول مرحوم (ضیایی دزفولی قدس سره)

چو سخن از دل برآید نکند به غیر دل جا که به جا است دل نشینی سخنان آشنا را

امرار معاش قدسی از مجالس وعظ و منابری است که به حمداللّه از قدیم الایام اوقات مخصوصه در دزفول مرسوم و بنا به تقاضای بانیان از مشار الیه دعوت رسمی به عمل می آید.

(قدسی) شاعر روشن بین به واسطه مرگ جانگداز اخوی کوچکش آقای سید مصطفی مجاب رحمة اللّه علیه که 13 شوال سال 1375 در رودخانه عظیم دز، غرق شده بود، قدری شکسته شده و اگر کاملاً به تمثال شاعر که زینت بخش صفحات است دقیق شوید، قیافه ای گیرا دارد.

شاعر جوان ما صبح ها بعد از منابر به درس و بحث و مطالعه در کتابخانه مدرسه علمیه نبویه که چندی است به اراده حضرت آیت اللّه الکبری آقای حاج سید اسد اللّه نبوی مدظله العالی در شهر دزفول تأسیس شده است گذرانده و عصرها در مسجد جامع عتیق که سال ها است در مرکز شهر واقع شده و اهمیت خاصی پیدا کرده، به عبادت مشغول است.

نکته سنجی

1- درباره پدر مرحوم مجاب او را به دو ویژگی عارف و شریعتمدار توصیف کرده است.

2- اینان را از سلسله سادات موسوی و از خاندان سادات گوشه می شمارد.

3- درباره خود آقای مجاب می نویسد: ادیب فرزانه، از فضلای علوم دینی، خطیب خانواده عصمت و طهارت علیهم السلام و اهل منبر.

توجه کنید نابینایی که از سیزده سالگی یتیم شده و اداره یک خانواده شش

نفره بر عهده اش بوده، با تلاش و کوشش توانسته در 35 سالگی به جایی برسد که او را با این ویژگی ها یاد کنند. از این رو زندگی او می تواند، الگو و درس آفرین برای دیگران باشد.

4- ناشر می نویسد: امرار معاش قدسی از مجالس وعظ و منابر مرسوم در دزفول بوده است. آقای مجاب در خانه ننشست و به روش های غیر متعارف برای کسب روزی رو نیاورد بلکه با سخت کوشی دنبال رزق حلال رفت و کاری که می توانست انجام داد. با تلاش دنبال کرد و مخارج خانواده اش را تأمین نمود.

5- وی صبح ها بعد از منبر به درس و بحث و مطالعه در مدرسه علمیه نبویه می پرداخت، بعدازظهرها در مسجد جامع عتیق به عبادت و گویا بقیه وقتش را به منبر اختصاص می داد.

این گزارش از زندگی روزانه آقای مجاب درس آموز است. او مثل بعضی وعاظ نگفت حالا که منبرم طرفدار دارد و مردم خواهانم هستند، درس و بحث و عبادت را رها کنم و فقط به منبر بپردازم و پول بیشتر کاسب شوم. بلکه با اشتغال به درس و بحث تلاش کرد دانش و تجارب خود را افزایش دهد تا منبرهای مطلوب تر داشته باشد. با عبادت و تهذیب خود می خواست فقط سخنران نباشد و در عمل خودش عامل باشد.

6- این متن نخستین نوشته درباره مرحوم سید محمدکاظم مجاب است که حدود 52 سال قبل منتشر شده است.

مداقه و نتیجه

این پنج گزارش تنها متون منتشر شده درباره سید محمدکاظم مجاب است. امیدواریم پژوهشگران بر مبنای این اطلاعات بتوانند تحقیقات گسترده تر و دقیق تر عرضه کنند. به تجربه ثابت شده که افراد دارای معلولیت در تبلیغ معنوی و راهنمایی دینی مردم مؤثرتر هستند. به همین دلیل کلیسا از نابیناها و دیگر معلولان در بیمارستان ها و در تجمع ها و مراکز پر تردد برای تبلیغ آموزه های مسیحیت استفاده کرده است. پس از اینکه به دلیل پیشرفت بهداشت و پزشکی در اروپا، درصد معلولان کاهش یافت، کلیسا مراکزی در کشورهای شرقی دایر

کرد و شروع به جذب معلولان نمود. کریستوفل از جمله اولین کشیش هایی بود که پیش از 1300ش به ایران آمد و مدرسه نابینایان و ناشنوایان پسرانه را در اصفهان تأسیس کرد.⁽¹⁾

اما چرا معلولان در تبلیغ موفق تراند: چون پاک تر و بی غل و غش تر زندگی کرده و نسبت به دیگر اقشار جامعه کمتر به مادیات و خواهش های نفسانی آلوده شده اند. دوم اینکه خودشان طعم رنج و حرمان و سختی را چشیده و وقتی از سختی ها برای مردم سخن می گویند، حرف های آنان به دل می نشیند و جذابیت دارد.

نکته مهم تر اینکه همانطور که تبلیغ معلولان مؤثرتر است، کتاب های درباره معلولان هم مؤثر و سازنده تر است. به همین دلیل کتاب هایی که آچیچ درباره خودش نوشته و در ایران به فارسی برگردان شده، تیراژ وسیع دارد.

از نکات مزبور نتیجه می گیریم افراد فرهیخته و دارای معلولیت که عمرشان را در ترویج زندگی سعادت آمیز و معنویت و درست زیستن و روش های دینی صرف کرده و متعلق به فرهنگ ایرانی و شیعی هستند، باید زندگی نگاری شوند و به عنوان الگو در اختیار نسل جوان قرار گیرند.

زندگی مرحوم مجاب دارای پیام ها و ویژگی هایی است که می توان چندین داستان و رمان درباره آن نوشت. اما متأسفانه ما به مردگان و افراد متوفا بیشتر اهتمام داریم، نیز افرادی که مشهورتراند بیشتر نظر نویسندگان را جلب می کنند. از این رو کمتر به سراغ معلولان متوفا می روند.

بالاخره این گونه افراد سرمایه معنوی فرهنگ مذهبی - ملی ما هستند و لازم است در پاسداری و حراست از آنها بکوشیم و به معرفی آنها بپردازیم.

منابع

آثار و بناهای تاریخی خوزستان، احمد اقتداری، تهران، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، 1375.

تاریخ علماء و روحانیت دزفول، دو جلد، علی راجی، قم، زائر، 1382.

خاندان سادات گوشه، سید محمدعلی امام و سید محمدرضا فاطمی دزفولی، قم، هیئت ناشران شجره خاندان سادات گوشه، قم، 1413ق.

دانشنامه دانش گستر، به کوشش محمدعلی سادات و دیگران، تهران، مؤسسه دانش گستر، 1389.

دایرةالمعارف تشیع، ج5، تهران، نشر محبی، 1375 و ج10، تهران، نشر محبی، 1383.

دیوان قدسی: مجموعه اشعار حضرت حجت الاسلام والمسلمین سید محمدکاظم مجاب متخلص به قدسی، تهران، صدر، 1376.

زندگانی و شخصیت شیخ انصاری، شیخ مرتضی انصاری، قم، انتشارات فارس الحجاز، 1384.

شجره مبارکه یا برگی از تاریخ خوزستان، ج1، سید محمد جزایری، اهواز، چاپخانه نگار، بی تا.

فرهنگ رجال و مشاهیر تاریخ معاصر ایران، ابوالفضل شکوری، قم، انتشارات عالمه، 1377.

نامه روشن بینان: برگزیده از اشعار قدسی، به کوشش سید موسی عالمشاه، دزفول، کتابفروشی عالمشاه، 1385ق/1343ش.

تاریخ و جغرافیای خاندان مجاب بر اساس خاطرات آیت اللّه شفیعی، به کوشش: علی نوری

آیت اللّه سید علی شفیعی (متولد 1319) عضو مجلس خبرگان رهبری از ابتدا تاکنون و از شخصیت های مشهور اهواز و دارای مسجد و کرسی وعظ و تبلیغ، اطلاعات سودمندی درباره خاندان سادات گوشه، منطقه گوشه، تحولات تاریخی در خاندان سادات گوشه و ده ها موضوع دیگر در کتاب زندگی نامه خودش آورده است. در واقع این اطلاعات زوایای پنهان و ابعاد ناگفته و مبهمِ زندگی مرحوم مجاب را توضیح می دهد. زیرا خاندان شفیعی و خاندان مجاب تا پدر مجاب که لقب مجاب را جایگزین شفیعی کرد، یکی بود و تاریخ خاندان شفیعی همان تاریخ خاندان مجاب است. رخدادهای دو خاندان هم یکی است.

البته اطلاعاتی که در کتاب سیری در زندگی علمی و خاطرات سیاسی آیت اللّه سید علی شفیعی⁽¹⁾عرضه شده، به صورت زندگی نامه خودنوشت و به روش اول شخص و خاطره نگاری است. معمولاً سندی بر گفته های خود نمی آورد و مثل دیگر خاطره نگاشته ها، گفته های گوینده خود سند است.

درباره مرحوم سید محمدکاظم مجاب و خاندان ایشان، اطلاعات بسیار کم است، با اینکه خودش و پدرش در منطقه خوزستان، به ویژه در دزفول و اهواز مشهور بودند؛ زیرا دارای فعالیت های گسترده فرهنگی- اجتماعی بودند. اما در این کتاب اطلاعات خوبی آمده که می تواند زندگی آقای مجاب را هم توضیح دهد.

بنابراین این کتاب از دو جهت ارتباط وثیق با تحقیقات درباره مرحوم مجاب دارد: 1- تبار مشترک خاندان شفیعی و خاندان مجاب در این کتاب معرفی شده است؛ 2- مکان هایی مثل برخی مساجد و حوزه هایی که محل فعالیت آن مرحوم

بوده، توضیح داده شده است.

به این دو دلیل این کتاب در تحقیقات مرتبط برای مجاب مؤثر است. و پژوهشگران می توانند از آن استفاده نمایند. این مقاله شامل گزیده ای از کتاب نه همه آن، است.

نسب شناسی

آیت اللّه سید علی شفیعی در 7 ماه رجب 1359 مطابق 21 تیرماه 1319 در شهر دزفول چشم به جهان گشود. ایشان فرزند سید محمدرضا شفیعی و نسل او با 34 واسطه به امام موسی بن جعفر علیه السلام می رسد.

پدرش سید محمدرضا شفیعی دزفولی، متولد 1327ق و متوفای 1384ق است.⁽¹⁾سلسله خاندانش را به شرح زیر می شمارد:

سید علی فرزند سید محمدرضا، فرزند سید محمدعلی، فرزند سید حسین، فرزند سید محمد، فرزند سید محمدرضا، فرزند سید فرج اللّه، فرزند سید اسماعیل، فرزند سید محمدرضا، فرزند سید حسین، فرزند سید مطیع، فرزند سید شمس الدین، معروف به «شمسا» فرزند سید «محمد شفیع» (از نام او نیاکان و اجداد سادات به شفیعی شهرت یافته اند)، فرزند سید شمس الدین محمد، فرزند سید محمد شفیع، فرزند سید مرتضی، فرزند سید حبیب اللّه، فرزند سید ولی الدین (مدفون در منطقه گوشه)، فرزند سید محمد فرزند سید احمد، فرزند سید عبداللّه، فرزند سید شمس الدین محمد، فرزند سید تاج الدین، فرزند سید شرف الدین، فرزند سید صدرالدین حسین، فرزند سید عالی، فرزند سید صدرالدین علی، فرزند سید نظام الدین، فرزند سید محمود، فرزند سید جمال الدین، فرزند سید محمود، فرزند سید صدرالدین، فرزند سید احمد، فرزند سید عبداللّه ابن الامام الموسی الکاظم علیهما السلام است.⁽²⁾

مرحوم مجاب با خاندان شفیعی از سید محمد به قبل مشترک است. سید حسین

فرزند سید محمد نقطه افتراق است ولی عبدالرزاق جد آقای مجاب هم ظاهراً شفیعی بوده و از محمدعلی پدر آقای مجاب، لقب مجاب جایگزین شفیعی می شود.

شهرت گوشه

آنها در دزفول از ساداتی هستند و به عنوان سادات «گوشه» معروفند. علت اینکه به گوشه معروفند آن است که یکی از اجداد آنها که شاید جدّ شانزدهم آنها باشد، در شمال دزفول به مسافت 80 کیلومتری نزدیک «ازنا» در کنار رشته ای از کوه های بختیاری که این رشته به «زاگرس» متصلند، در منطقه ای به نام «گوشه» مدفون است. از تاریخ این سید بزرگوار اطلاع چندانی در دست نیست، لکن وی در 1075ق در عتبات عالیات زنده بوده و بعد به این منطقه مراجعت و مهاجرت کرده است. اهالی این منطقه اعتقاد و احترام خاصی برای این سید که نام او سید «ولی الدین» است قائلند.⁽¹⁾

سادات سربیشه

خاندان سادات شفیعی، شاخه ای از سادات گوشه بوده و رجال این خاندان از بزرگان دین و اهل علم و دانش به شمار می رفتند و نسل اندر نسل به کسوت روحانیت و ارشاد مسلمانان مبادرت می کردند، و از راه زراعت و کشت و زرع و کار روی زمین ارتزاق می نمودند و خود تولید کننده بودند، نه مصرف کننده، هر چند که این رجال مذهبی بر اثر کار مذهبی می توانستند زندگی خویش را تأمین نموده و دغدغه زندگی معیشتی را نداشته باشند، ولی معتقد به فعالیت و کار بوده و از سستی و بطالت دوری می جستند. سرزمین زراعتی آنان در دزفول به «سربیشه» شهرت داشته و این بار این سادات بزرگوار به نام سرزمین خویش سادات «سربیشه» معروفیّت یافته اند و سالیان سال در شهرستان دزفول زیسته و به کار کشاورزی و مذهبی و ارشاد می پرداختند تا اینکه در روزگار قاجاریه شخصی به نام «مرتضی قلی صمصام» که نفوذ فراوانی داشت، سرزمین سادات را غصب کرده است.

بنابراین سربیشه قطعات اراضی مزروعی بسیار مهمی بین دزفول و شوشتر

است. اینها سابقاً از آنِ اجداد آیت اللّه علی شفیعی بوده و این سادات به این زمین یعنی به سربیشه شهرت یافته بودند.

سرزمین های زارعی و کشتزارهای سادات شفیعی در عهد قاجار به وسیله شخصی به نام «مرتضی قلی صمصام» غصب شده و به تصاحب غاصبانه او درآمده و از دست اجداد آنها خارج گردیدند. از این مطلب معلوم شد که پدران شفیعی ها در عین این که در کسوت روحانیت بودند، اما از زراعت های خود کسب درآمد می کردند و دست به حقوق شرعی نمی زدند. از این رو همیشه مورد احترام خاصّ تمام طبقات بودند و همیشه در وفیّات ائمه اطهار علیهم السلام مجالس مهمی در منازل آنان در دزفول برگزار شده است.⁽¹⁾

حیدرخانه⁽²⁾و خدمات سادات به دزفول

از روزگار دوری خاندان سادات شفیعی در دزفول زندگی کرده و در این شهر فعالیت فرهنگی و علمی و غیره داشتند. چون این خاندان روحانی از علم و درایت و مقبولیت برخوردار بوده، توانسته اند نه تنها اثرات دینی و مذهبی مهمی بر مردم شهر داشته باشند، بلکه در آبادانی و توسعه کشاورزی دزفول و گستردگی آن نقش اثربخشی داشته باشند. بدون شک تعلّق خاطر شدید مردم دزفول و قدرت مقاومت و ایستادگی مردم متدیّن در دوره های مختلف، ناشی از اثربخشی خاندان های سادات و بزرگان دینی شهر دزفول بوده و تعصب دینی و مذهبی مردم زبانزد بوده است.

منزل سادات گوشه در دزفول در محله ای به نام «حیدرخانه» که سابقاً «کتکتان» نام داشته، قرار داشته است. منزل جدّ مادری آیت اللّه سید علی شفیعی به نام سید «عبدالرزاق» در مقابل «مسجد لب خندق» دزفول واقع شده که این منزل هنوز موجود و باقی است؛ لیکن منزل پدری ایشان در اثر متروکه بودن و مهاجرت سکنه آن به شهرهای دیگر به تدریج منهدم شده و جز تلی از خاک چیزی

از آن وجود ندارد.

آیت اللّه شفیعی درباره نیاکانش می گوید: جدّ اعلای ما مرحوم «سید حسین» طبق نقل معمرین دزفول یک روحانی بسیار وارسته بوده که مورد احترام همه اقشار بوده و می گویند از تقیّدات او تهجد و نماز شب بوده و یک دوره نسبتاً کامل از کتب درسی مانند «سیوطی»، «شرائع»، «مغنی البیب»، «جامع الشواهد» و «شرح لمعه» و کتاب های دیگر در بیت ما در دزفول داشته که اکنون نزد من هستند، و اینها دلیل بر آن است که اجداد ما به مباحث علمی و اسلامی همیشه اشتغال داشته اند.

مرحوم «سید حسین» فرزند مشهور او «سید محمد» بوده، مرحوم سید محمد «وصی» پدرش سید حسین بوده که او در وصیت نامه اش وصیت به «ثلث» نموده، بعداً مرحوم سید محمد در سفری که به زیارت عتبات مشرف می شود، آن ثلث را از مرحوم آیت اللّه «سید کاظم طباطبایی یزدی» خریداری می کند. وی ثلث را با اجازه مرحوم به خودش منتقل می کند و پول آن را جهت مصرف ثلث به مرحوم طباطبایی یزدی تقدیم می دارد که در این صورت قسمت غیرمنقول منزل مسکونی دزفول ما به ایشان منتقل می گردد.⁽¹⁾

همچنین علامه سید علی شفیعی در آخر کتاب «افادات الاعلام» خود که به عربی تألیف کرده اند، درباره سرگذشت علمی نیاکان خود می نویسند:

مرحوم پدربزرگم سید محمد علی و پدرش مرحوم سید حسین (نیای اعلای من) و به همین ترتیب پدر ایشان سید محمد و بقیه نیاکانم و عموهای پدرم و دایی های او، همان طوری که تحقیق کرده ام از علماء اعلام و مروجین دین در دزفول بودند و هرگز از وجوه شرعیه زندگی خویش را تأمین نمی کردند، بلکه با کار روی زمین های زراعی و کشتزارهای خود که در مناطق پیرامون دزفول قرار داشته، از راه کد یمین و عرق جبین امرار معاش می کردند و آنان نزد مردم دزفول و خاندان های معروف شهر مورد احترام و توجه قرار داشتند و

برای حل مسائل اجتماعی و دینی به آنان مراجعه می نمودند و در اعیاد و سوگواری ها و میلاد ائمه اطهار علیهم السلام و شهادت ها به منازل آنان می رفتند و در آن منازل گردهمایی هایی در رابطه با مسائل دینی برگزار می نمودند و این قبیل مجالس و محافل از شهرت برخوردار بوده و حرمت های خاصی داشته و مردم همگی به آن مجالس روی می آوردند و به خدمت سادات می رسیدند.⁽¹⁾

خاندان شفیعی

مرحوم سید محمدعلی، دو برادر داشت: یکی سید محمدطاهر در 1344ش در 95 سالگی در اهواز وفات یافت و در نجف اشرف دفن شد. برادر کوچک آنان سید «اسداللّه» از سلسله روحانیت بود، لکن به کشت و زرع اشتغال داشت. فرزندان او عبارت بودند از یک خانم علویه که مادر آیت اللّه سید علی شفیعی بود و دو تا پسر، یکی به نام سید نعمت اللّه ساکن اهواز و دیگری سید حسین ساکن دزفول که هر دو به فاصله بسیار نزدیکی در سال 1384ش از دنیا رفتند.

مرحوم سید محمدعلی فردی به تمام معنا روحانی و دارای رؤیاهای صادقه بسیار شگفت انگیزی بوده است. وی در سال 1337ش در دزفول از دنیا رفته و در دزفول مدفون است. از آن مرحوم دو پسر و یک دختر باقی ماند. دو پسر یکی سید عبدالحسین بود، برادر بزرگتر که در سال 1358ش از دنیا رفت. فرزند دوم سید محمدعلی، مرحوم آیت اللّه سید محمدرضا شفیعی بود که پدر سید علی شفیعی است.

اما سید حسین که جد اعلای آیت اللّه سید علی شفیعی بود، سه تا فرزند داشت که در کسوت روحانیت بودند و هر کدام کمالات و ارزش های معنوی و مذهبی خویش را داشتند.

1- سید محمدطاهر؛ 2- سید اسداللّه؛ 3- سید محمدعلی

سید محمدعلی جدّ پدری آیت اللّه سید علی شفیعی است و همان گونه که

گفته شد در کسوت روحانیت و شخصیت معنوی بود؛ لکن از کشاورزی ارتزاق می نموده است. این شخص بزرگوار از خصوصیاتش این بوده که رؤیاهای بسیار عجیب که در حدّ معجزه بوده اند، می دیده است. بعضی از رؤیاهای صادقه او بین علماء وقت و متدینان آن روزگار مطرح بود که نقل می کردند، او در سال 1337ق در حالی که پدر آیت اللّه شفیعی ده ساله بوده است، فوت می کند و در شهر دزفول در قبرستانی به نام «مقام»، نزدیک منزلشان دفن می گردد.

2- مرحوم سید محمدطاهر: از فرزندان دیگر سید حسین، مرحوم سید «محمدطاهر» بود که روحانی جلیل القدری بود و به اهواز هجرت نمود و امامت جماعت مسجد طالب زاده اهواز بر عهده اش بود و طبعی نیکو داشت و در حل و فصل دعاوی از استادی برخوردار بود و روحی لطیف داشت.

در 95 سالگی در سال 1344ش در اهواز وفات یافت و پس از چند ماه جنازه اش به نجف اشرف منتقل گردید و در سال های آخر عمرش امام جماعت مسجد طالب زاده اهواز را به عهده داشت. او در لطیفه ها و مطایبه ها بسیار پیشرفته بود و در اصلاح ذات البین ید طولایی داشت.

3- فرزند سوم سید حسین، مرحوم «سید اسداللّه» ساکن در دزفول در کسوت روحانیت و از طریق کشت و زرع زندگی می کرد.

«سید اسداللّه» در سال 1323ش یا 24 مطابق 1363 یا 1364ق وفات یافت و جنازه اش به وادی السلام نجف منتقل گردید. از او دو پسر و یک دختر به جا ماند. پسران یکی «سید نعمت اللّه» ساکن اهواز و دیگری «سید حسین» ساکن دزفول بودند که در سال 1384ش به فاصله حدود سه ماه هر دو وفات یافتند و یک دختر او علویه جلیله مادر سید علی بود که در سال 1297ش متولد و در روز عید نوروز سال 1344ش در سن 47 در اهواز وفات یافت و در مقبره خانوادگی در کنار بقعه علی بن مهزیار مدفون شد. بنابراین پدر و مادر سید علی، پسر عمو و دختر عموی همدیگر بودند و ازدواجشان در سال 1308ش بوده است.

اما سید حسین دارای دو فرزند بود:

یکی سید عبدالحسین که ساکن اهواز بود، و به کسب اشتغال داشت و در سال 1358ش وفات یافت و در مقبره خانوادگی به خاک سپرده شد. او به کلی فاقد

اولاد بود. برادر دیگرش مرحوم «آیت اللّه سید محمدرضا» بود و پدر آیت اللّه سید علی شفیعی است.⁽¹⁾

آیت اللّه مرحوم سید محمدرضا شفیعی

مرحوم آیت اللّه سید محمدرضا شفیعی پدر آیت اللّه سید علی شفیعی از اندیشمندان بزرگ که در راه کسب علم و دستیابی به اجتهاد تلاش فراوانی نمود و تألیفات و تصنیفات فراوانی از خود به جا گذاشت.

سید محمدرضا در 1327ق در دزفول متولد شد، در ده سالگی، پدر خود را از دست داد و چون عموی بزرگش یعنی مرحوم سید محمدطاهر قبلاً به اهواز هجرت کرده بود، تربیت وی بر عهده عموی کوچکش سید اسداللّه قرار گرفت. مرحوم سید محمدرضا از طفولیت به تحصیل علوم اسلامی مشغول گردید. اولین استاد او مرحوم حجت الاسلام سید شمس الدین دزفولی بود.

استاد دیگرش باز در ادبیات عرب مرحوم «شیخ محمد علی انصاری» بوده، از اسباط «شیخ انصاری کبیر» که شرح حالش در کتاب «زندگی و شخصیت شیخ انصاری» آمده است. پدر ما سفرهایی متفرقه برای دیدار ارحام خود به اهواز می آمد و چون به تشویق جدّ امی خودش مرحوم «سید عبدالرزاق» به وعظ و خطابه نیز اشتغال ورزیده بود، در سفرهایی که به اهواز می آمد، دوستان و آشنایان او از وی دعوت های منبری به عمل می آوردند. این وضع باعث شد که سفرهایش به اهواز زیادتر شود تا کم کم به طور کلی به اهواز هجرت کرد و آن در سال 1342ق در 16 سالگی روی داد. با آمدن به اهواز از تحصیل مقدمات و علوم ادبیات عرب فارغ شده بود.⁽²⁾

عبدالرزاق جد مادری سید محمدرضا و جد پدری سید محمدکاظم مجاب بوده است. از این رو سید محمدرضا با سید محمدکاظم خویشاوند بوده اند. غیر از این سید محمدرضا استاد سید محمدکاظم بوده است.

آیت اللّه سید محمدرضا شفیعی در اواخر عمر سراسر تلاش و کارهای علمی و مذهبی و تألیف و تصنیف کتب مفید اسلامی در غروب 18 شعبان 1384 برابر 1343ش به مرض سرطان ریه مبتلا شد که این بیماری چند ماه طول کشید و پس از چند ماه معالجه در تهران و اهواز در غروب روز هجدهم شعبان 1384ق برابر سوم دی ماه 1343 در اهواز و در منزل شخصی بدرود زندگی گفت. همان وقت مرحوم حاج «حمید شماسی» که از تجّار و اخیار اهواز بود و بعضی دیگر از مؤمنان که به ایشان ارادت داشتند، اعلام کردند که جنازه ایشان را به نجف اشرف منتقل می کنند، لکن با مخالفت شدید مردم اهواز مواجه شدند. استدلال مردم اهواز این بود که می گفتند: کسانی که در زمان حیات، چشم و چراغ جامعه بودند، پس از فوت باید در اهواز دفن شوند.⁽¹⁾

مدرسه جامعه النجف الاشرف

متولی مدرسه جامعه النجف الاشرف که از مدرسه های مهم حوزه علمیه در نجف اشرف بود، مرحوم «سید محمد کلانتر» بود. او بانی این مدرسه بود و اصالتاً از سادات دزفولی معروف به سادات «گوشه» بود. لذا احترام زیادی برای سادات گوشه ابراز می کرد.

جامعه النجف الاشرف پنج هزار متر مربع بود، با بودجه حاج «محمدتقی اتفّاق» از تجار تهران و نقشه مهندسی «لرزاده» به صورت حوزه علمیه بسیار مجلل و مجهز ساخته شد. تولیّت آن به دست آیت اللّه محمد کلانتر بود. وی دارای دو شناسنامه بود، یکی عراقی و دیگری ایرانی. و کلانتر شخصی بود بسیار محترم، معزز و مقبول الطرفین بین ایرانی ها و عراقی ها بود و خودش هم از مؤلفان و مدرسان حوزه نجف اشرف بود. برای افتتاح ساختمان جدید این جامعه بنا بود که در شب حفله (جشن) افتتاح به وسیله آیت اللّه حکیم انجام گیرد.⁽²⁾

مرحوم کلانتر تعدادی از مدرسان مبرز نجف اشرف را جهت تدریس به جامعه

النجف دعوت کرده بود که روزها به آنجا می آمدند و تدریس می کردند و برمی گشتند. احتمالاً در آن حادثه که قبلاً اشاره کردیم گفته بودند احمدحسن البکر می خواهد جهت افتتاح جامعه به نجف بیاید و در پی آن شایع شده که این مدرسه و رئیس آن سیاسی هستند، لهذا مخالفت هایی ایجاد شد و منجر گردید که تعدادی از آن اساتید و مدرسان آنجا را ترک کردند و جز یکی دو سه نفر باقی نماند و این ضربه ای بر جامعه و شخص آقای کلانتر بود؛ ولی او مقاومت و ایستادگی می کرد.

مرحوم کلانتر انسانی متجدد و روشنفکر و بسیار منظّم بود. مدرسه او که از عظمت خاصّی برخوردار بود، حمام های بهداشتی، سرویس های بهداشتی، آب گرم و مواضع خاصی جهت شستن ظروف و لباس ها داشت. به علاوه یک باب مسجد بسیار مجلل و یک مینی بوس اختصاص داده بود که مرتباً از صبح تا شب طلاب را به مرکز شهر و حرم مطهر علوی جابجا می کرد. این وضع و روال با خوی و خصلت تعدادی از طلاب هماهنگ نبود و با وضع آن روز نجف هم مطابقت نداشت، لهذا مخالفت هایی با جامعه النجف آغاز شد که برخی از طلّاب از ورود به این جامعه و سکونت در آن خودداری می کردند.⁽¹⁾

انجمن های «موحدین» و دانشوران اهواز⁽²⁾

«انجمن موحدین اهواز» توسط تعدادی از جوانان متدین اهوازی تأسیس شده بود. جلسات هفتگی، احکام، اخلاق و مسائل شرعی به وسیله گویندگان بیان می شد. این انجمن به سرعت توسعه پیدا کرد و جوانان از اطراف به آن ملحق شدند. شاید تا پنجاه نفر هم رسیدند.

تفکر امام خمینی در این گروه هم تأثیر داشت و جلسه هفتگی انجمن موحدین نیز بعد سیاسی پیدا کرد، یعنی وارد مسائل مبارزاتی شدند و به این وسیله دستگاه حکومت و مخصوصاً «ساواک» که تازه شکل گرفته و شهرت پیدا کرده بود، نسبت

به آنها و این جلسه حسّاس شدند و گاهی دبیر انجمن را هم مورد تعرّض قرار می دادند. متعاقب این جلسه، انجمن دیگری به وجود آمد به نام «انجمن دانشوران» که عصرهای جمعه به صورت سیّار جلساتی را در مساجد برقرار می کردند و مردم را به این انجمن دعوت می نمودند و سخنرانان مذهبی به ایراد سخن در آن انجمن دعوت می شدند؛ چه گویندگان محلّی یا از حوزه علمیه قم.

انجمن دانشوران متشکّل از بازاریان جوان و انقلابی بود. این انجمن هم بسیار مورد توجّه قرار گرفت و در هر عصر جمعه جمعیّت به محلّ سخنرانی هجوم می آوردند که طبعاً این انجمن هم، مورد کین و عداوت شاه و عمال او بود؛ لکن چون علما و روحانیون بزرگ تهران از انجمن دانشوران حمایت می کردند و پشتوانه آن بودند، دستگاه نمی توانست علناً متعرّض آنان شود. هر چند کارشکنی هایی می نمود. با این برنامه ها و اطلاعیه های مراجع بزرگ و تحرک جوان ها، مبارزه، صورت دیگری به خود گرفت.

مکتب قرآن⁽¹⁾

در فاصله بین حوادث 15 خرداد تا پیش از پیروزی انقلاب یک واحد مذهبی به نام «مکتب قرآن» در اهواز، خیابان کاوه چهار راه فردوسی تأسیس شد.

مدیر این واحد و این ساختمان شخصی به نام «حاج عبدالحسین محمدزاده» بود که از افراد سرشناس و بین مذهبیون شهرت پیدا کرده و با شخصیّت های سرشناسی که بعداً جزء چهره های اصلی انقلاب اسلامی شدند، ارتباط برقرار کرده بود. نظر به اینکه این شخص فردی میانه رو بود و در مقابل نهضت و مبارزه قرار نگرفته بود؛ هم مورد پذیرش ساواک و شهربانی و استانداری و فرمانداری آن وقت قرار گرفته بود و هم جوانان مذهبی، چون جای دیگر برای جلسات خود نداشتند، مکتب قرآن را تحمّل می کردند.

وی از افرادی بزرگ جهت سخنرانی در مکتب قرآن دعوت می نمود. مثلاً مرحوم

شهید بهشتی به مناسبت نیمه شعبان دو شب، مرحوم شهید مطهری پنج شب، مرحوم گلسرخی در نوبت های متعدد و خود اینجانب در چند مناسبت. به این وسیله مکتب قرآن تا حدودی جای خود را بین بچّه های مذهبی باز کرده بود. اما کم کم زمان رو به انقلاب گام بر می داشت. مرحوم محمدزاده می گفت که مکتب قرآن متعلّق به آیت اللّه شریعتمداری است و ادعا می کرد که آیت اللّه شریعتمداری میان مراجع دیگر مظلوم واقع شده است، و من باید او را تقویت کنم. به تدریج این شخص به سمت و سوی آیت اللّه شریعتمداری به صورت علنی گام برمی داشت و عکس بزرگی هم از او درمکتب نصب کرده بود. حتّی هنگامی که مرحوم سید جعفر فرزند آیت اللّه بهبهانی وفات یافته و در مکتب قرآن برای ایشان مجلس ترحیم بر پا شد و جمعیّت بسیار انبوهی در مکتب قرآن حضور پیدا کردند و خود مرحوم آیت اللّه بهبهانی و علمای اهواز و دیگر روحانیون استان و همچنین مرحوم شهید مطهری، آیت اللّه مکارم شیرازی، مرحوم قائمی، رئیس حوزه علمیه آبادان و دیگر افراد سرشناس حضور داشتند.

لکن به تدریج جلسات مکتب قرآن به سردی گرایید، تا به کلی متوقّف شد. مخصوصاً با تشکیل جلسات انجمن موحدین و انجمن دانشوران که در پیش نام برده شد.

مسجد جزایری

این مسجد از مساجد قدیمی شهرستان اهواز است که به نام مرحوم «سید جعفر جزایری» و برای امامت ایشان ساخته شد و بعد از او مرحوم سید احمد حکیم سالیان دراز در این مسجد امامت می کرد و مدّتی نیز «حجت الاسلام سید محمود شفیعی» امامت آنجا را انجام می داد و بعداً آقای آیت اللّه حاج سید محمدعلی موسوی جزایری امام جمعه فعلی اهواز از شوشتر به اهواز آمدند و به امامت این مسجد دعوت شدند، این مسجد رونق دیگر پیدا کرد و چون امام جماعت اخیر الذکر از روحانیون جوان بودند، جوانان مذهبی به این مسجد اقبال کردند و کتابخانه و جلسات مذهبی تشکیل می دادند و کم کم جمعیت سخنرانی از روحانیون انقلابی در قم و تهران دعوت به عمل می آمد که از جمله آنان، شیخ هادی غفاری فرزند مرحوم شهید آیت اللّه غفاری بود. گاهی که این سخنرانی ها

«حاد و تند» می شد، مأموران ساواک و شهربانی مسجد را محاصره می کردند و در اثنای سخنرانی به نام روضه خوانی برق را خاموش می کردند و سخنران از منبر پایین می آمد و در تاریکی، گاهی با تغییر لباس، از صحنه دور می شد تا دستگیر نشود. یک بار که وضع چنین بود و مأموران به مسجد حمله کردند و جوانان مذهبی متفّرق شده و می گریختند، یکی از آنان به نام مرحوم «شهید محمدتقی کتانباف» هدف گلوله مأموران قرار گرفت و درخیابان نوذر تیر خورد و شهید شد که از آن به بعد خیابان نوذر به خیابان شهید «کتانباف» معروف شد و مرحوم کتانباف نخستین شهید راه نهضت و مبارزه در شهرستان اهواز بود.

مسجد شفیعی

از مساجد قدیمی و اثر بخش در انقلاب اسلامی و جنگ تحمیلی است. این مسجد توسط آیت اللّه سید محمدرضا شفیعی تأسیس شد.

نخستین مسجد شهرستان اهواز است که در 1308ق شروع و در سال بعد از آن ساختمانش به اتمام رسید و تا کنون سه ساختمان و چهار امام جماعت را به خود دیده است.

این مسجد چنان که دیگران گفته اند و اکنون ما شاهد هستیم، یکی از مساجد پر جمعیّت، منظم و سودمند و پر رونق این شهرستان است و اهل اطلاع این برکات را ناشی از اخلاص مؤسس اوّلیه آن می دانند.

آیت اللّه سید علی شفیعی از زمستان 1343 که مرحوم والدش بدرود زندگی گفت، به دستو علمای وقت و دعوت و خواسته مردم به امامت در آن قیام و اقدام کرد. از آن تاریخ تا سال 1347 که دنباله هجرت او به نجف اشرف بود، میان ایران و عراق رفت و آمد می کرد.

در سال 1347 به طور کلی به اهواز برگشته و مستقر شد و برنامه های این مسجد را فعال کرد.

از سال 1350ش برای جوانان مذهبی اهواز آموزش دروس تفسیر قرآن و دیگر معارف به سبک جدید شروع شد.

خاندان سید محمدکاظم مجاب، منصوره ضیایی فر

اشاره

نیاکان مرحوم مجاب از سادات گوشه در دزفول می باشند و نزد مردم معتبر و شناخته شده اند. درباره نیاکان و تبارش تا پدرش ملقب به شفیعی بوده اند. اما پدرش لقب مجاب را انتخاب می کند. اما چرا این لقب را انتخاب می کند. بعضی معتقدند زیرا نسل آنها از ابراهیم مجاب است که در حرم امام حسین علیه السلام دفن شده است.

پدربزرگ مرحوم مجاب یعنی عبدالرزاق دو برادر به نام های سید حسین و سید عبدالصمد داشته است. پسر عبدالصمد لقب عارف را انتخاب می کند و پسر سید حسین، شفیعی را برمی گزیند. شاخه خاندان عارف به آنها باز می گردد. خاندان شفیعی به پسر سید حسین برمی گردد و خاندان شفیعی ها از این فرد نشأت می گیرند.⁽¹⁾

اما پدر سید محمدکاظم، سید محمدعلی مجاب در کسوت روحانیت بود. او به اخلاق و معنویت، به عبارت دیگر عرفان دینی و مطابق شرع بسیار اهمیت می داد و اهتمام قائل بود. مرحوم مجاب درباره پدرش می نویسد:

او از اوتاد و اخیار و اهل عبادت و ریاضات شرعیه و سیر و سلوک بود.⁽²⁾

با توجه به اینکه مرحوم مجاب می نویسد سیزده ساله بودم پدرم فوت کرد، بنابراین فوت پدرش باید در سال 1321ش اتفاق افتاده باشد.⁽³⁾

پسر مرحوم مجاب، سید ناصر مجاب در مقاله ای که در همین کتاب آمده تأکید نموده که ایشان در 13 سالگی پدرش را از دست داد و تصریح می کند پدرش در

1321ش وفات یافت.⁽¹⁾

پدر آقای مجاب و بسیاری از اقوام او در کاشفیه دفن شده اند. کاشفیه محلی است که مدتی عبادتگاه عارف مشهور سید صدرالدین کاشف دزفولی بوده و شیخ محمدامین اولین شخصی است که در آنجا مدفون شده است. پیش از وی مقابر مشایخ انصار در داخل شهر در محلی به نام مقام حسین بوده است.⁽²⁾

آقای سید ناصر مجاب تصویر قبر مرحوم سیدعبدالرزاق را همراه با توضیح زیر فرستاده است:

قبری که به شکل گنبد بوده و الآن خرابه است، قبر بابا عبدالرزاق جد مرحوم سید محمدکاظم مجاب است و قبر مرحوم اخوی و پدر ایشان قبلاً به این شکل بوده ولی بعداً بازسازی شده اند.⁽³⁾

نیز ایشان از ورودی کاشفیه و چند مقبره عکس هایی فرستاده است:

بسیاری از سادات گوشه در این قبرستان دفن شده اند، از جمله سید مصطفی مجاب.

لازم است به روش علمی قبرخوانی (تذکرة القبور) به مطالعه شخصیت های خاندان سادات گوشه پرداخت. غیر از آن می توان به شیوه تحقیقات محلی و پرس و جو از سال خوردگان دزفول مطالبی درباره این شخصیت ها به دست آورد. بالاخره کاشفیه تا تخریب نشده می تواند چون چند پژوهشگر مطالعه گردد.

نمونه ای از سنگ های قبر کاشفیه دزفول است. این سبک معماری روی قبور هم در مصالح و مواد به کار رفته و هم در شکل تقریباً منحصر به فرد است. انجام پژوهش و تألیف مقاله و کتاب در این باره ضروری است.

این شکل دیگری از نمای روی قبور کاشفیه دزفول است. از نگاه های مختلف نیاز به بررسی دارد. متأسفانه رو باز بودن این قبور و در معرض سرما و گرما و عوامل مخرب طبیعی، موجب تخریب آنها شده است. با اینکه سرمایه ملی است.

سنگ قبر سید مصطفی برادر مرحوم مجاب است. این قبر در کاشفیه دزفول است.

شجره خاندان آقای مجاب

خاندان مرحوم مجاب آیا با ابراهیم مجاب نسبت و رابطه دارد؟ یا صرفاً تشابه اسمی است؟ تا کنون در منابع تاریخی و تراجم نگاشته ها در این باره مطلبی ندیده ام. البته تحقیق گسترده و استقراء تام هم نداشته ام.

فقط یک باز سید ناصر مجاب از قول پدرش نقل می کرد که پدرش باور داشته تبارش به ابراهیم مجاب می رسد و به همین دلیل پدرش یعنی سید محمدعلی لقب خود به مجاب تغییر داده است. اما ابراهیم مجاب کیست؟ اینجا به اجمال به معرفی او می پردازم:

سید ابراهیم مجاب فرزند محمد عابد و نوه امام هفتم شیعیان است. او معروف به «مُجاب» یا «ضَریر کوفی» است. یعنی سید ابراهیم مجاب نوه امام موسی کاظم علیه السلام است.

درباره علت نامیدن ابراهیم به «مجاب» (جواب داده شده) گفته شده که وی به امام حسین علیه السلام سلام داد و از جانب قبر جوابی شنید، از این رو او را مجاب

نامیده اند. پس از فوتش، او را در حرم امام حسین علیه السلام دفن کردند.

تاریخ ولادت ابراهیم و دوران کودکی او مشخص نیست. برخی منابع، ابراهیم مجاب را فرزند بلافصل امام موسی کاظم علیه السلام دانسته اند.⁽¹⁾ولی بیشتر نسب شناسان این قول را قبول ندارند.⁽²⁾سید ابراهیم فرزند سید محمد عابد و سید محمد نیز فرزند امام موسی بن جعفر است. سید ابراهیم در سال 247ق به کربلا آمد و در آن جا ساکن شد. بنا بر نقل تاریخ نگاران، وی اولین سید فاطمی است که از کوفه به کربلا هجرت کرد، در حالی که بینایی خود را از دست داده بود. در این دوران، منتصر عباسی فرزند متوکل، امور خلافت را به دست گرفت. او به جهت اذیت و آزار علویان از جانب متوکل، اندوهیگن بود و از این رو به آنان اجازه داد قبر امام حسین را زیارت کنند.⁽³⁾

سید تاج الدین بن زهره درباره سبب نام گذاری او به مُجاب گفته است: وی در حرم حضرت سیدالشهدا داخل شد و عرض کرد: السّلام علیک یا اَبا (سلام بر تو ای پدر) و در جواب، صدایی شنیده شد: و عَلَیک السّلام یا وَلَدی (و بر تو سلام ای فرزندم) از این رو به «مُجاب» - یعنی کسی که او را پاسخ گفته اند - شهرت یافت.⁽⁴⁾

سید محسن امین پس از نقل این داستان می گوید: «وَاللّه اَعلَمُ بِصِحّةِ ذلک»؛ خداوند داناتر به درستی این داستان است.⁽⁵⁾

وقتی سید ابراهیم درگذشت، او را در یکی از صحن های حرم امام حسین دفن کردند، اما بعدها بر اثر توسعه حرم، مرقد سید ابراهیم در رواق غربی حرم قرار گرفت و امروزه زیارتگاه شیعیان است.

لقب دیگر او ضریر (یعنی نابینا) است و چون اصالتاً در کوفه به دنیا آمد و سال ها در کوفه زندگی می کرد، از این رو به نابینای کوفی یا ضریر کوفی مشهور شده است.

نمودار زیر از کتاب خاندان سادات گوشه⁽¹⁾اخذ شده است:

لازم است این نمودار در شاخه مرحوم مجاب کامل گردد و نسل کنونی و فرزندان و نوادگان آنان هم آورده و معرفی شوند. اما اطلاعات این افراد منتشر نشده و تنها کسانی مثل آقای سید ناصر مجاب می توانند اطلاعات نسل کنونی و فرزندان آنان را در اختیار مؤلف قرار دهند تا به تکمیل نمودار اقدام کنم.

کوشش های مرحوم مجاب و رسالت دیگران، اباذر معتمدی

سید محمدکاظم مجاب (1308-1390) هشتاد و دو سال در دنیا بود. از هفت سالگی، فعالیت های اجتماعی- فرهنگی خود را آغاز کرد. یعنی کارنامه اش 75 ساله است. کمتر کسی را پیدا می کنیم که 82 سال عمر و 75 سال عمر مفید و مؤثر داشته باشد. اغلب افراد عمر مفیدشان پس از بیست سالگی است. همچنین اغلب افراد بعد از هفتاد سالگی، عمر مفید ندارند. اما آقای مجاب تا ماه آخر عمرش مشغول خدمت بود.

بهرحال او با کارنامه مقبولش رفت و الآن دستش از دنیا کوتاه است. اما دیگران چه رسالتی دارند؟ منظور از رسالت این نیست که کاری برای مرحوم مجاب انجام دهند. او نیازی به کار ما ندارد؛ بلکه منظور از رسالت، تعهد انسانی و ایمانی خانواده، دوستان و آشنایان، حوزویان، نخبگان و دانشگاهیان، مراکز متصدی امور معلولان در قبال خدمات و خط مشی مرحوم مجاب است. اینجا به اجمال رسالت این پنج گروه را متذکر می شویم.

خانواده و اقوام و آشنایان: کسانی مثل برادر، فرزندان آقای مجاب به احوال و حوادث زندگی ایشان واقف تر و آگاه تر هستند. از این رو رسالت آنان سنگین تر می باشد.

تنها برادر بازمانده ایشان دکتر سید محمدی مجاب است. او تنها کسی است که از ابتدا با مرحوم مجاب بوده و گنجینه ای هشتاد ساله از خاطرات با مرحوم مجاب را همراه دارد. تلاش بسیار شد که با ایشان مصاحبه ای چند ساعته بشود؛ چون پرسش های بسیار از ایشان هست؛ ایشان صاحب داروخانه ای در قم است و محیط داروخانه هم پر رفت و آمد است و عملاً دریافت پاسخ و پرسشگری امکان پذیر نبوده است.

همین جا خدمت جناب دکتر مجاب عرض می کنیم شخصیت هایی مثل

سید محمدکاظم مجاب سرمایه های یک ملت و سرمایه مذهب اند. اگر در حفاظت این سرمایه ها اهتمام نداشته باشیم، موجب دریغ و افسوس نسل های آتی خواهد شد.

حفاظت از سرمایه های معنوی از جمله شخصیت ها به این است که آنها را به درستی و به عنوان یک الگو به نسل جدید معرفی کنیم. چرا جوانان ما باید ده ها زندگی نامه و صدها رمان و داستان درباره شخصیت های معلول خارجی مثل هلن کلر و آچیچ بخوانند و الگو بگیرند و رفتار خود را از آنها اقتباس کنند؛ اما حتی یک کتاب رمان یا داستان یا زندگی نامه مؤثر درباره شخصیت های دارای معلولیت مثل رودکی نابینا، خزائلی نابینا، شهیدی ناشنوا و هزاران شخصیت دیگر ایرانی و مسلمان و شیعه نداریم؟!

فعالان اجتماعی، نویسندگان و پژوهشگران با مشاهده تلاش های اقرباء، تشویق به همکاری در عرصه معرفی شخصیت مرحوم مجاب شده اند.

ممکن است بپرسید آمدن و فعالیت کردن و زندگی نامه ایشان را مطرح کردن چه فایده ای دارد و تبعات آن چیست؟ در پاسخ می توان گفت: فرهنگ شیعه دو بخش عمده دارد: اول متون مثل احادیث و دوم رهبران و شخصیت ها مثل امامان معصوم علیهم السلام و دانشمندان و خادمان.

این دو مکمل یکدیگر هستند. اگر زندگی نامه معصومان علیهم السلام و شخصیت های شیعی را از فرهنگ شیعه حذف کنیم، در واقع بخش مهمی از این فرهنگ را بی اثر و مخدوش کرده ایم.

یک طلبه که 17 سال دارد و وارد حوزه شده و می خواهد مبلغ شود، از چه کسی الگو بگیرد؟ اگر زندگی نامه مرحوم مجاب در اختیارش باشد، به او تأسی می کند و یک مجاب به ده ها مجاب تبدیل می شود.

یک دانشجو که می خواهد بداند روحانیون شیعه که با قناعت زندگی کرده و دنبال دنیا و مال و ثروت و خانه های آنچنانی نبوده اند، لازم است آقای مجاب را به او معرفی کنیم و زندگی نامه مجاب را به او بدهیم.

یک ادیب و یک شاعر که می خواهد درباره شعر مذهبی معاصر که سیاسی هم نباشد، اطلاعات داشته باشد، می توانیم اشعار آقای مجاب و دیوان قدسی را به او معرفی کنیم.

یک پژوهشگر خارجی که می خواهد بداند: عمل معنویت داشتن شیعیان، عوامل رشد ایمان دینی در ایران و در شهرهایی مثل دزفول و صلابت دینی دزفولی ها چیست؟ می توان منبرهای آقای مجاب را به او معرفی کرد.

صدها پرسش می توانم مطرح کنم که با آقای مجاب پاسخ داده می شود. همه اینها آثار و برکات این شخصیت است. ضروری است از این برکت ها و نعمت ها شکرگزاری کرده و قدر آنها را دانست.

حوزویان و طلاب و استادان حوزه های علمیه: اما رسالت حوزه هم کم نیست. مرحوم مجاب هیچ گاه از مقبولیت منبرهایش کاسته نشد و همیشه در حوزه و نزد بزرگان حوزه مقبول بود و برای مجالس خود او را دعوت می کردند.

آیا در اوضاع کنونی کسی را داریم که اینقدر محبوبیت داشته باشد؟

اگر حوزه در مورد ایشان مطالعه و تحقیق ویژه و میدانی انجام دهد و او را به عنوان یک پدیده بررسی کند و نتایج تحقیقات را در اختیار حوزویان قرار دهد یا در کلاس های تبلیغ حوزه مطرح شود، بسیار راه گشا است.

شیوه منبر او، اینکه روی چه مسائلی انگشت می گذاشت و چه مسائلی را مطرح نمی کرد؟ ابتکاراتش در تبلیغ و منبر چه بود؟ این موارد کار شود و در اختیار طلاب جوان قرار داده شود.

توجه داشته باشید آقای مجاب نه ثروت، نه پست و مقام و نه هیچ وضعیت دنیوی دیگر که موجب جذابیت گردد، نداشت. پس چه چیزهایی داشت که موجب جذابیتش شده بود و همه بیوت مراجع عظام و مراکز حوزوی بدون استثنا او را دعوت می کردند؟

فرضیه هایی که می توان مطرح کرد: اخلاق جذاب داشت و محاسن اخلاقی او به گونه ای بود که به رغم نداشتن بینایی و نفوذ از طریق چشم، فوق العاده

جذابیت داشت. فرضیه دوم اطلاعات خوبی داشت. منبرهای سودمند داشت. اما او توان مطالعه نداشت، پس اطلاعاتش از چه طریقی بود؟

چند فرضیه دیگر هم می توان مطرح کرد. همه اینها برای حوزویان جای کار دارد. با این حال آیا معاونت تبلیغ حوزه علمیه قم، یا مدیریت حوزه علمیه اهواز سراغی از او گرفته؟ آیا تحقیقی درباره وی داشته است؟ آیا ایشان را به عنوان مبلغ نمونه معرفی کرده است؟

فرهیختگان و دانشگاهیان: مرحوم مجاب پدیده ای است که شما هم درباره ایشان رسالت دارید. او از نوجوانی و اوایل جوانی یتیم شده، بار خانواده هفت نفره بر دوش او می افتد. به خوبی خانواده را مدیریت می کند، برادرش را تا تحصیلات عالی هدایت می کند و به رشته داروسازی می فرستد، خواهران را به بهترین روش و با آبرومندی به سامان می رساند، دامادهایی را که همگی با شخصیت و نخبه اند، به عضویت خانواده اش می آورد. علاوه بر این تحصیل می کند، تدریس و خدمات اجتماعی اش مؤثر است.

کسانی که در رشته جامعه شناسی و رشته های ادبیات و تاریخ هستند، کسانی که در دانشگاه در رشته هنر هستند، آیا تا کنون به «پدیده مجاب» فکر کرده اند؟ اگر ایشان یک آدم فرانسوی بود فوراً برایش چند فیلم نامه، چهار رمان، ده مقاله ادبی و نقد شعر درباره اشعارش، ده مقاله عرفانی درباره موضوعات و مفاهیمی مثل وصل و فصل که در اشعارش فراوان است می نوشتند و عرضه می کردند. اما چون دزفولی است، شما به او نپرداخته اید! اگر مجاب با بسیاری از قهرمانان رمان ها و شخصیت های ادبی و شعری و تاریخی و اجتماعی خارجی مقایسه شود، قطعاً برتری های مرحوم مجاب بیشتر است. اما چرا صدها رمان درباره شخصیت های خارجی نوشته اید یا ترجمه کرده اید ولی مرحوم مجاب مغفول و مسکوت و منزوی است؟ چرا؟

مرحوم مجاب نمونه ای است که اثبات می کند دانشگاه ایران از بدنه جامعه ایران فاصله گرفته و بین آنها زاویه ایجاد شده است. اما به دانشگاهیان و