مشخصات کتاب

ناشر، تهیه و تنظیم: مجتمع فرهنگی آموزشی معاونت فرهنگی و اجتماعی سازمان اوقاف و امور خیریه لیتوگرافی،چاپ و صحافی: سازمان چاپ و انتشارات اوقاف

نوبت چاپ: اول/ بهار 1397

شمارگان: 50000 نسخه

قیمت: 5000 تومان غیرقابل فر وش/اهدایی

آدرس مجتمع: قم ، بلوار 15 خرداد، جنب امامزاده شاه سیدعلی

مجتمع فرهنگی آموزشی معاونت فرهنگی اجتماعی سازمان اوقاف و امورخیریه

امورخیریه، معاونت فرهنگی و اجتماعی لوشاتو، سازمان اوقاف و آدرس: تهران، خیابان نوفل

025-38187156 : تلفن

سایت سازمان : www.oghaf.ir

سایت معاونت : www.mfso.ir

سایت مجتمع : www.mfpo.ir

اشاره

فارسی

انس خانوادگی با قرآن .................................8

تحصیلات (قرآنی) .......................................10

سابقه ی مبارزاتی- تفسیری .......................13

روش و گرایش تفسیری ..............................27

سابقه ی پژوهشی- تألیفی ........................29

سابقه ی اجرایی در حوزه ی قرآن کریم ...........37

جایگاه قرآن کریم در اندیشه ی آیت الله العظمی خامنه ای ...............................................45

حسن ختام: مروری بر چند خاطره قرآنی به نقل از استاد سادات فاطمی ..................................50

منابع .......................................................53

العربیة

المقدمة ..................................................55

أسرة القائد والقرآن الکریم ...........................56

الجذور الثوریة والتفسیریة ............................60

منهجه التفسیری ........................................74

الخلفیة البحثیة التألیفیة ................................76

خلفیته التنفیذیة فی المجال القرآنی .................85

مکانة القرآن الکریم فی فکر الأمام السید علی الخامنئی ................................................93

حسن الختام: مرور علی بعض الخواطر القرآنیة نقلا عن الأستاذ (سادات فاطمی)......................... 98

المصادر ..................................................101

فارسی

اشاره

مقدمه

با دقّت در زندگی مقام معظم رهبری مدّظلة، بهره مندی ایشان از قرآن درتمام مراحل زندگی شان به روشنی قابل مشاهده است؛ به طوری که می توان

محوری ترین بعد از ابعاد شخصیتی معظّم را «بعد قرآنی» دانست.

بر این اساس سازمان اوقاف و امورخیریه در آستانه برگزاری سی وپنجمین دوره مسابقات بین المللی قرآن کریم، به منظور آشنایی بیش تر با ابعاد

شخصیت قرآنی معظّم له، در نوشتار حاضر با عنوان رهبر قرآنی به ارائه ی اطلاعاتی پرداخته است که با مطالعه آن، نه تنها از حدود هفت دهه فعالیت قرآنی ایشان اطلاع می یابیم، بلکه منطبق بودن منظومه ی فکری ایشان با قرآن و مبانی اسلامی نیز بر ما روشن می گردد.

به امید آنکه مورداستفاده همگان قرار گیرد.

سازمان اوقاف و امورخیریه

انس خانوادگی با قرآن

ا گر بخواهیم چگونگی آشنایی و ارتباط مقام معظّم رهبری مدّ ظله با قرآن را بررسی و به جایگاه قرآن

در اندیشه و منظومه ی فکری ایشان دست پیدا کنیم، لازم است ابتدا با خانواده ی ایشان آشنا شویم؛

چرا که نهاد خانواده، اساسی ترین بستر تربیت آدمی است و در شکل گیری و تکوین شخصیت افراد،

نقش بسزایی دارد.

سیدعلی حسینی خامنه ای، در فروردین ماه سال 1318 شمسی برابر با 1358 قمری در مشهد

مقدس چشم به جهان گشود. پدرش، سیّد جواد خامنه ای (16 آذر 1274-14 تیر 1365 )، از علما و

مجتهدین عصر خود بود که پس از گذراندن دروس سطح در تبریز و مهاجرت به مشهد و بهره مندی

از محضر اساتید بزرگ آن دیار، در 1345ق به نجف رفت و در زمینه ی فقه و اصول فعالیّت داشت؛

در ادامه نیز از حوزه ی درس میرزا محمدحسین نائینی، سیّد ابوالحسن اصفهانی و آقا ضیاءالدین عراقی کسب فیض کرد و از سه نفر مذکور اجازه ی اجتهاد گرفت.

مادرش، بانو خدیجه میردامادی (1293ش -1368ش)، فرزند آیت الله سیّد هاشم نجف آبادی بود.

سیّد هاشم نجف آبادی پس از ازدواج با بی بی سکینه به مشهد رفت و در این شهر به ارشاد مردم، تفسیر

قرآن کریم و تألیف کتاب روی آورد. او در یکی از شبستان های مسجد گوهرشاد، آیه های قرآن را با مبنا قرار دادن تفسیر مجمع البیان، تفسیر می کرد که با استقبال گروهی از طلاب، فضلا و علاقه مندان روبه رو شد.

خدیجه میردامادی (مادر آیت الله خامنه ای)، بانویی زاهد، متشرّع، آشنا با آیات قرآن، احادیث، تاریخ و ادبیات بود. اندوخته ی علمی ایشان با مطالعه در تفاسیر قرآن و کتب تاریخی چون روضةالصّفا، به جایی رسید که زندگی انبیا، امامان معصوم و شخصیت های قرآنی را در قالب داستان ها و روایت های

شنیدنی برای فرزندانش بازمی گفت؛ قرآن را با صدایی خوش تلاوت می کرد. رهبر معظم انقالب مدّظله دراین باره می فرمایند:

«من اولین نغمه های خوش قرآن را از حنجره ی مادرم شنیدم. ...دور او جمع می شدیم و می نشستیم و ایشان قرآن را با صوتی خیلی شیرین و دل پذیر برای ما می خواند و آیاتی از آن را ترجمه می کرد.»

«من خودم اولین بار، زندگی حضرت موسی، زندگی حضرت ابراهیم و بعضی پیامبران دیگر را از مادرم به این مناسبت شنیدم. قرآن که می خواند، به آیاتی که نام پیامبران در آن است می رسید، بنا می کرد به شرح دادن.»

سیّدعلی خامنه ای باوجود چنین پدر و مادری، از همان کودکی با قرآن آشنا شده و تحت تربیت

قرآنی رشد یافته است که همین امر، سبب انس و ارتباط قوی ایشان با کلام وحی است.

تحصیلات (قرآنی)

ایشان در چهارسالگی تحصیل را از مکتب خانه شروع کرد و در پنج سالگی وارد دبستان شد. او

صدای خوبی داشت و قاری مدرسه شده بود و قرائت او، آوازه ای هرچند محدود پیدا کرده بود.

پدرش برای آشنایی بیش تر پسرانش با قرآن و یادگیری تجوید، از حاج رمضان بنکدار خواست

آنان را آموزش دهد و بعد از او نیز، ملّاعباس، که بزرگ ترین استاد قرائت قرآن مشهد بود، آموزش را برای

آن ها ادامه داد و سیّد علی تمام قواعد تجوید را از او فرا گرفت.

سیّدعلی حسینی خامنه ای از دوازده سالگی،

کلاس درس قرائت قرآن داشتند و از این دوران سیر

ّفعالیّت های قرآنی خود را آغاز کرده است.⁽¹⁾

ایشان بعدها، از این که در کودکی و نوجوانی به حفظ قرآن نپرداخته ابراز تأسف کرد؛ هرچند در سنین بالا، بخش هایی از این کتاب جاوید را حفظ کرد، همچنان، این که خودش را حافظ قرآن

نمی داند، جزو تأسف های بزرگ اوست.

سیّدعلی خامنه ای، درس های طلبگی را از کلاس پنجم دبستان شروع کرد. پس از اتمام دوره ی

دبستان، وارد دنیای طلبگی شد و در سال1334ش، در درس خارج فقه آیت الله سیّد محمدهادی میلانی حاضر شد.

پس ازآن، مدّتی در نجف و مدّتی در حوزه ی علمیّه قم از محضر اساتید استفاده کرد و در مدّت اقامت در قم ا کثر وقت خود را به تحقیق، مطالعه و تدریس می گذراند. در 1343 ش به دلیل عارضه ی بینایی پدر و کمک به وی به ضرورت از قم به مشهد بازگشت و بار دیگر در جلسات درس آیت الله میلانی حضور یافت که تا سال 1349ش ادامه داشت.

آیت الله خامنه مدّظله معتقد بودند جلسه قرائت قرآن به تنهایی کافی نیست؛ بلکه باید مقدّمه ای

باشد تا مردم با مفاهیم قرآن آشنا شوند.⁽¹⁾

پیغمبر اکرم نزد پروردگار عالم عرض می کند:«یَا رَبِّ إِنَّ قَوْمِی اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا »هجر قرآن به چه معناست؟بی شک به این معنا نیست که قرآن و اسم قرآن و اسم مسلمانی را به طورکلی از خود دفع کردند. این اتخاذ نیست. «اتَّخَذُوا هَذَا الْقُرْآنَ مَهْجُورًا »

؛ یعنی قرآن رادارند اما همراه باهجر. قرآن هست؛ امّا مهجور است. به این معنا که قرآن در یک جامعه تلاوت شده و احترام اما همراه ظاهری می شود ؛ اما به احکام آن عمل نمی کنند به بهانه ی جدایی دین از سیاست، حکومت را از قرآن سلب می نمایند. اگ قرار بود که اسلام و قرآن حکومت نکنند، پس مبارزات پیغمبر برای چه بود؟ از نگاه ایشان، ایجاد یک نظام مبتنی بر دین، یعنی همان کاری که پیغمبر اکرم(صلّی الله علیه و آله وسلّم ) در آمدن به مدینه

و هجرت به مدینه انجام دادند. تا وقتی جامعه ای نباشد، نظامی نباشد، تمرکز اقتداری نباشد که بتواند

بر روی همه فعالیت های اجتماعی سایه بیفکند، کارها ضمانتی ندارد. قبل از انقلاب، خیرخواهان و ناصحان معدودی بودنددلشان می سوخت و مردم را نصیحت می کردند؛ موعظه هم بی تأثیر نیست، در ؛

دل اثر می کند؛ اما قابل تحقق عملی نیست؛ چرا؟ چون نظام، نظام غلطی است؛ چون جهت گیری جامعه، جهت گیری ضد عدالت،ضد انصاف، ضد مروت، ضد اخلاق است. جهت گیری مهم است. اصل جهت جهت با تشکیل یک نظام است.

ایشان همواره در طول فعالیّت های خود به مقدّم بودن آشنایی

بر انس با قرآن، لزوم تدبر در قرآن و تلاش برای عملیاتی کردن آموزه های قرآن در جامعه تأ کید داشته اند.

ایشان، یعنی «مبارزه» برای تحقّق حکومت قرآنی شکل گرفت.

در ادامه، مروری بر سابقه ی تفسیری و پژوهشی ایشان خواهیم داشت.

سابقه ی مبارزاتی- تفسیری

شروع مبارزات و انتخاب جلسات تفسیر به عنوان یکی از خطوط مبارزه

حضرت آیت الله خامنه ای مدّ ظله از نخستین کسانی بود که با شروع مبارزات در سال 1341 ، به 13

خمینی رحمة الله علیه پیوست و اولین فعالیّت های شان همان تکثیر و پخش اعلامیه های امام بود. در این زمان ها، ابعاد سیاسی امام برای ایشان یکی پس از دیگری رو می شد.

این که بینش سیاسی امام خمینی رحمة الله علیه چگونه ساخته و پرداخته شد؟ چه کسانی بر او تأثیر سیاسی گذاشتند؟ و... سؤالاتی بود که سیّد علی خامنه ای به آن ها می اندیشید.

او به این نتیجه رسید که غیر از تأثیر بسزایی که آیت الله سید حسن مدرس و آیت الله میرزامحمدعلی

شاه آبادی در اندیشه ی آیت الله خمینی گذاشتند، استعداد، هوشمندی و تیزبینی امام در باب مسائل

اجتماعی و فهم عمیق از مسائل اسلامی، او را در جایگاه یک انقلابی بزرگ و دگرگون کننده ای بی بدیل

قرار داده است و البتّه شجاعت امام، که میراثی خانوادگی بود نیز، در این خیزش بسیار مؤثر بوده است.

پس مجموعه ای از دین داری، شجاعت، درک سیاسی و الهام گیری از مرام سیاسی آقایان مدرس

و

شاه آبادی در قیام امام خمینی رحمة الله علیه به چشم می خورد و آیت الله خامنه ای می دید که همه ی این عوامل زیر چتری به نام «انگیزه ی دینی» جمع است.

از سال1342 که مبارزات ملّت ایران به رهبری امام خمینی(رحمة الله علیه) وارد مرحله ی جدیدی شد و پس از سرکوبی این نهضت توسط رژیم طاغوت، جریان های مختلف سیاسی-اجتماعی خط مشی های مختلفی را در پیش گرفتند. آیت الله خامنه ای نیز میان مبارزان بوده و علاوه بر همراهی با دیگر مبارزان، زمینه سازی فکری و اندیشه ای جامعه را نیز منظور نظر قرار داد؛ در این حوزه، یکی از موثّرترین

فعالیّت های شان، برگزاری جلسات تفسیر بود.

آیت الله خامنه ای تلاش کردند تا طرحی برای زیست مؤمنانه در جهان جدید ارائه دهند که تسلیم

تحولات زمانه نیست و راهکارهایی برای مدیریت تحول ارائه می کند. این رویکرد بر پایه ی بازگشت به

قرآن استوار شده و به دنبال «دین داری حدا کثری» است.

شرایط آن زمان، سبب شده بود تمام فعّالیّت های آیت الله خامنه ای و سایر فعّالین ، توسط نیروهای

ساواک تحت نظر باشد؛ به طوری که در تمام سخنرانی های ایشان نیروهای ساوا ک حضور داشتند تا حرف ها را بشنوند و مهم ترین بخش هایش را یادداشت و منعکس کنند؛ به همین دلیل، آیت الله خامنه ای به محدودیت هایی که در ارائه مطالب به مخاطب داشتند، اشاره کرده، فرمودند:

«مطالبی را که فکر می کردم دانستن آن برای نظام و رژیم به شدت مضر است، بدون این که اندک

اشاره ای به دستگاه بکنم، مطرح می کردم. هیچ گوشه و کنایه ای هم مطلقاً به دستگاه نمی زدم.»

بااین حال، گزارش ها و خبرچینی هایی بود که به دستگیری های متعدد آیت الله خامنه ای منجر

می شد؛ ایشان قبل از انقلاب، شش مرتبه توسّط ساوا ک بازداشت شده، به زندان رفتند و بعدازآن نیز، تبعید شدند.

جلسات تفسیر قبل از پیروزی انقالب اسالمی

اشاره

آیت الله خامنه ای قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، مجموعاً نُه سری جلسات تفسیری برگزار کردند

که در ادامه به ترتیب زمانی، به شرح این ها می پردازیم:

جلسات پایین خیابان؛ اولین سری تفسیر

شروع جلسات تفسیر آیت الله خامنه ای، از سال1343 بود که جمعی از اهالی «پایین خیابان» از او خواستند تفسیر بگوید و او با شرایطی پذیرفت؛ بنابراین، بعد از آزادی از دومین زندان، به مدّت یک ماه

رمضان در جمعی از کسبه، تاجران مشهد و اندک روحانیون فعال که به امور سیاسی علاقه مند بودند،

تفسیر سوره ی «مائده» گفت که این جلسات به «جلسه ی پایین خیابان» شهرت یافته بود.

جلسات تفسیر در عین تعقیب و گریزها

دغدغه ی نشر و ترویج قرآن موجب شد حتّی در شرایط سخت مبارزات و تعقیب وگریز نیز فرصت های کوتاه پیش آمده را در تفسیر آیات نورانی قرآن صرف کنند؛ در سال 1345 که از مشهد فرار کردند و در تهران به طور ناشناس زندگی می کردند، جمعی از آشنایان، جلسه ای گذاشتند که ایشان، شب های ماه رمضان برای آنان تفسیر می گفتند. آیت الله خامنه ای در وصف این جلسات گفته اند:

«جلسات پرشور و خوبی بود و من سوره ی کهف را برایشان تفسیر کردم.»

تفسیر در مسجد صدیقی ها و مدرسه میرزاجعفر

سومین مرتبه ی دستگیری ایشان در فروردین سال 46 بود که آیت الله خامنه ای، پس از آزادی، در

تهران به ملاقات زندانیان سیاسی رفت. آیت الله خامنه ای از طریق ارتباط با مبارزان در نقاط مختلف،

سعی در تشکّل بخشیدن به مبارزان و مبارزه، تربیت نسل های جدید مبارزان و انقلابیون بر اساس

اندیشه ی اسلامی خصوصاً بین طلاب علوم دینی و دانشجویان، سعی در اخذ مبانی مبارزه از قرآن

و حدیث، مقابله با اندیشه های مادی گرایانه مارکسیستی و لیبرالیستی و امثال آن، به تعمیق اندیشه ی اسلامی و مبارزه در چهارچوب نهضت امام خمینی(رحمة الله علیه) پرداخت و علی رغم مقابله ی رژیم پهلوی به موفّقیّت های زیادی دست یافت.⁽¹⁾

ایشان بعد از آزادی از سومین زندان، دومین جلسات تفسیر در سال 1347 به درخواست دو یار او

که هردو اهل گناباد، هم محله، هم مدرسه، هم سفره، همراه و هم مباحثه بودند، برگزار شد:

سیدرضا کامیاب و محمدباقر فرزانه، در سفری که همراه آقای خامنه ای بودند، هرچند محدود، با

ابعاد علمی، اجتماعی و سیاسی آیت الله خامنه ای آشنا شده و او را شایسته ی استادی یافته بودند. آن ها هر دو باهم نزد سیّدعلی خامنه ای آمدند و اصرار کردند غیر از درس های معمولی، درس عمومی دیگری شروع کند؛ تفسیر، عقاید، اخلاق.

آقای خامنه ای به تفسیر قرآن اعتقاد ویژه ای داشت؛ ازاین رو پس از بازگشت به مشهد، سوره ی مائده،

همچون سال 1343 بستر تفسیر قرآن شد. پنج شنبه ها و جمعه ها حلقه های این درس شکل می گرفت و این جلسات رفته رفته خواهان پیدا کرد و طلبه های زیادی مشتری او شدند و حتّی پس از مدّتی، جوانان دانش آموز، دانشجو و تعدادی از بازاریان نیز از شرکت کنندگان در این جلسات بودند. مکان آن ابتدا در مسجد صدیقی ها در بازار سرشور بود که با فزونی شا گردان، به کتابخانه ی مدرسه ی میرزاجعفر منتقل شد.

این حلقه ی علمی، کوتاهی بار اوّل نبود و سالیانی به درازا کشید؛ امّا درنهایت به دست مأموران امنیتی شکست. متأسفانه نوار آن جلسات از دست رفته و اطلاعی از جزئیات محتوایی آن در اختیار نیست.

ادامه تفسیر مدرسه میرزاجعفر

این زندان های پیاپی، رشته ی زندگی، فعّالیّت آموزشی و برنامه های ریزودرشت معظم له را مدام

پاره می کرد. بعد از پنجمین زندان، می دانست که از هم مسلکانش گرفته تا مأموران خبرچین افتخاری،

اخبار ایشان را به ساوا ک منتقل می کنند و به نظر می رسید بندهای اختناق بیش ازپیش تنگ تر شده

بود، پس مواظب رفتار و گفتارش بود.

آیت الله خامنه ای، بی درنگ بعد از آزادی از پنجمین زندان نیز، در پاییز سال 1350 کلاس های تفسیر خود را در مدرسه ی «میرزاجعفر» مشهد، (دانشگاه رضوی فعلی) شروع کرد و فروردین 1351 بود

که پس از رسیدن خبر تشکیل کلاس های تفسیر ایشان به ساوا ک، خشم مقامات امنیتی برانگیخته شد و ساوا ک دستور داد یکی دو خبرچین دائم در اطراف وی باشند و گفتار و کردارش را گزارش کنند.

در این جلسات سوره های مبارکه مائده، انفال، برائت و آیاتی از سوره مبارکه یونس مورد تفسیر و تبیین قرار گرفت.

شروع جلسات تفسیر مسجد امام حسن(علیه السّلام) مشهد

در پاییز 1351 و ماه رمضان، شمع تفسیر قرآن در مسجد امام حسن(علیه السّلام) روشن شد:

آیت الله خامنه ای با اصرارهای فراوان، پیشنهاد امامت مسجد امام حسن(علیه السّلام) را پذیرفت. رفته رفته سخنرانی های کوتاه او که ایستاده ایراد می شد، مورد استقبال قرار گرفت. تخته سیاهی به مسجد آورد و شروع به ترجمه و شرح معارف دین کرد. دوستداران جلسات تفسیر از همه ی طبقات و اقشار بودند. اینک، شب ها بیرون مسجد پر می شد از دوچرخه ها و موتورسیکلت هایی که صاحبان جوانشان داخل صحن بودند و تعداد جوانان بر موسفیدهای مسجد می چربید. اینان، نشسته و سر بر روی کاغذ، سخنان آیت الله خامنه ای را از ترجمه و شرح قرآن یادداشت می کردند. جلسات تفسیر قرآن در مسجد امام حسن(علیه السّلام) با نظم هفتگی (صبح روزهای جمعه) برگزار می شد و در سال 1352 نیز ادامه داده شد. شروع تفسیر، با ویژگی های قوم یهود بود و مثلاً 18 اسفند 1351، آیه ی 62 سوره ی بقره ترجمه و تفسیر شد. روش آیت الله خامنه ای، بدین صورت بود که با یاد کردن از نمونه هایی از زمان حال، به تفسیر آیات می پرداخت.

در این میان، ساوا ک به دنبال به دست آوردن مدرک برای دستگیری و پیگرد شدید او بود؛

ازاین رو درس تفسیر او را به شدت پیگیری می کرد و نکاتی را که حکایتگر دیدگاه های سیاسی آقای

خامنه ای بود، ثبت و ضبط می نمود.

از طرفی آقای خامنه ای با هر آنچه موجب تعطیلی بی جهت جلسه های تفسیرش می شد، مخالف

بود؛ حتّی ا گر این عامل، صلوات برای مرادش، امام خمینی(رحمة الله علیه) باشد و در یکی از جلسات گفتند:

«از آقایان می خواهم که بگذارند ما کارمان را بکنیم و کار ما را متوقف نکنید. من امروز بیش از هر چیز شناخت قرآن را لازم می دانم و لذا این ضرورت را احساس کرده ام و در حوزه ی علمیّه قم و مشهد گفتم که بیایید دروس فعلی را به مدّت بیست سال متوقف کنیم و به یک باره بپردازیم به قرآن و خودم مدّت شش سال درس تفسیر می گویم و بدین وسیله حوزه تا حدّی به عقیده ی من متقاعد شده. لذا من از آقایان می خواهم که شعار ندهند؛ چون شعار امروزه نه حرف [مفید] است، نه عمل.»

جلسات ادامه داشت و هر جلسه، ادامه ی آیات جلسه قبل از سوره ی بقره ترجمه و تفسیر می شد.

روز بیست وهشتم اردیبهشت 1352، به آیه های 96 تا 98 اختصاص یافته و جلسه ی بعد نیز، به آیات

99 تا 102 سوره ی بقره پرداخته شد. هم زمان، گزارش جلسات توسّط بازیگر مذهبی ساوا ک، تهیّه

می شد. پس از رسیدن این گزارش به سازمان اطلاعات و امنیت مشهد، یکی از مقامات آن سازمان

ادامه ی تشکیل جلسات تفسیر را به مصلحت ندانست و گفت: این جلسات باید تعطیل شود.

جلسات تفسیر تا آیه ی 109 سوره ی بقره ادامه یافت و سپس به سیّدعلی خامنه ای ابلاغ شد که

خود را به ساوا ک معرفی کند. ...اواخر تیرماه بود که ایشان به ساوا ک رفت و پذیرفت که محفل تفسیر خود را در مسجد امام حسن(علیه السّلام)،تعطیل

کند و فقط در آنجا نماز بخواند و بعد از نماز، چند حدیث بیان کند و درس پانزده نفر طلبه را که جنبه تعلیم دارد ادامه دهد.

در آخرین جلسه خطاب به حاضران در مسجد گفت:

«در این هفته، بحث ما در اینجا خاتمه می پذیرد؛ ولی شما از اطراف قرآن پرا کنده نشوید. ...تمام

بدبختی های امروز ما در اثر نداشتن علم قرآن است. قرآن مرهم تمام زخم ها و جراحت ها است...

قرآن را فرابگیرید و بشکافید که قرآن هدفش چیست و منظور نهایی آن چه می باشد.»

جلسات تفسیر مسجد امام حسن(علیه السّلام) تعطیل شد؛ امّا تعطیلی آن ها، مانع از کوشش های تحقیقی او درباره ی قرآن نشده بود و در نخستین ماه های سال 1352 بود که تصمیم خود را برای تألیف دو پژوهش قرآنی⁽¹⁾به کار بست.

حلقه های تفسیر در مسجد قبله

آیت الله خامنه ای هرگز از پای نمی نشست و هر جلسه را که تعطیل می کردند، جلسه ی دیگری

تشکیل می داد (چرا که او نظام حا کم را از بیخ و بن مردود می دانست و آنچه در اندیشه اش جای

داشت، برپایی نظام اسلامی بود)؛ مثلاً بعد از تعطیلی جلسات تفسیر مسجد امام حسن(علیه السّلام)، او روزهای پنج شنبه و جمعه در مسجد قبله، تفسیر [اصول عقاید] می گفت و حدود یک صد و پنجاه طلبه ی علوم دینی به پای حرف های او می نشستند؛ اما نهایتاً این حلقه های تفسیر نیز در تیرماه 1352 با تهدید ساوا ک تعطیل شد.

برگزاری مجدد تفسیر در مسجد امام حسن(علیه السّلام)

ماه رمضان 1352ش، آیت الله خامنه ای برای این که حساسیت ساوا ک را برنینگیزد، با مشورت

به این نتیجه رسید که پس از نماز ظهر و عصر مسجد امام حسن(علیه السّلام)، آیاتی از قرآن را خوانده و ترجمه کند؛ اگر شد خودش ترجمه نماید و اگر نشد، آیه ها را تعیین کند و جوان های علاقه مند حاضر، ترجمه ی فارسی آن را بخوانند.

آیت الله خامنه ای روزهایی از رمضان را بعد از نماز ظهر و عصر، به ترجمه و شرح آیاتی از سوره ی

آل عمران گذراند؛ در روز دهم رمضان، آیات 130 تا 135 سوره ی اعراف را شرح کرد. او با این توضیح که

هدف من تفسیر نیست، بلکه ترجمه ی آیات است به بازگویی مفهوم حقّ و باطل پرداخت و درباره ی

«سنّت پیشروی حق» و «رکود و جمود باطل» سخن گفت و اشاره می کرد:

«حکومت الهی بالاخره در جریان تاریخ غلبه پیدا خواهد کرد و بر حکومت باطل پیروز خواهد شد.»

او در پایان سخن هایش که شباهتی به ترجمه نداشت و بیش تر شرح و تفسیر آیات شده بود، دو حدیث خواند و حکمی کلی از آن ها به دست آورد که: « مؤمن باید در برابر تندباد حوادث همچون گیاهی سبز، ناشکننده باشد. » روز یازدهم رمضان (هفدهم مهر)، آیات 20 تا 27 سوره ی انفال را ترجمه و تفسیر کرد و در روز سیزدهم رمضان نیز آیاتی از سوره ی صف ترجمه و شرح داده شده بود.

این گفته ها، سبب شد به ساوا ک ابلاغیه ای مبنی بر گردآوری مدارک علیه او به منظور اعمال شدّت عمل بیش تر، اقدام شود. فلذا آخرین سخنان او در مسجد امام حسن(علیه السّلام) در 20 آبان بود که به شرح سوره ی عصر اختصاص یافت.

تفسیر در مسجد کرامت

کمتر از دو ماه، آقای خامنه ای مرکز فعّالیّت های خود را از مسجد امام حسن(علیه السّلام) به مسجد کرامت منتقل کرد. شب جمعه پس از تلاوت قرآن، به ترجمه و تفسیر آن می پرداخت و طبق مشی فکری او، تفاسیر، آمیخته به نکات و موضوعات اجتماعی بود.

اما سخنان او از قرآن، نماز و روایات حتماً به جای باریک رسیده بود که ساوا ک تصمیم گرفت

از ادامه ی مجالس او در مسجد کرامت جلوگیری کند و درنتیجه، آخرین سخنرانی آقای خامنه ای در

مسجد کرامت، هفتم اسفند 1352 بود.

دستاورد آقای خامنه ای از تفسیرها و سخنرانی ها در مسجد کرامت، کتاب «گفتاری در باب صبر»

بود که یک سال و نیم پس از آخرین حضور او در مسجد، از خلاصه و پیراسته ی سخنان او در موضوع

«صبر»، منتشر شد.

مشهورترین و مهم ترین جلسات تفسیر

در رمضان 1353ش، آقای خامنه ای ظهرها در مسجد امام حسن(علیه السّلام)، با تفسیر آیاتی از قرآن، مفاهیم حرکت آفرینی از اسلام را برای حاضران بازگو می کرد و از ناراستی های موجود در جامعه پرده برمی داشت. تقابل حکّام و پیامبران، تقابل اسلام با ظلم و بیداد، برابری انسان ها و نبود فاصله ی ارزشی میان غنی و فقیر، مانع تراشی ثروتمندان، اشراف، رهبانان و حا کمان در برابر پیامبران، مبارزه با جهل و بی سوادی ازجمله موضوعاتی بود که با استفاده از آیه های قرآن، ترجمه و تفسیر می شد.

تلقی گزارشگر ساواک از این سخنرانی ها، این بود که «آیت الله خامنه ای، به تشریح اصول انقلابی

قرآن و به طور کنایه در لفّافه به تشویق و تحریک مردم و به پایداری [در برابر] اختلافات طبقاتی و

استثمار و خفقان می پردازد.»

در روزهای 26 و 27 رمضان، درباره ی «ولایت مطلقه ی امام» سخنرانی و ولی خدا را معرفی کرد و شروط او را گفت و نهایتاً از مردم خواست تا فکر کنند، قالب گیری و اندازه گیری و جانشین امام زمان(عجل الله تعالی فرجه الشریف) را انتخاب کنند. این بار سخنان به قدری آشکار بود که گزارشگر ساواک در پایان

گزارش خود می نویسد: «منظور از جانشین امام در این شرایط، خمینی است.»

آیت الله خامنه ای عمیقاً اعتقاد داشت که قرآن، منبعی سرشار، اصیل و سند قاطع و تردیدناپذیر

اسلام، راهگشای مبارزه با بیداد و مبیّن زندگی اجتماعی انسان هاست. بر همین اساس، در سخنرانی ماه مبارک رمضان به طرح اصولی چون ایمان، توحید، نبوت و والیت پرداخت و هریک را در چند جلسه شرح داد.

آیت الله خامنه ای پیش از شروع جلسات، هر بار چکیده ای از مطالب آن جلسه را تکثیر و میان

حاضران توزیع می کرد. اوایل آبان ماه 1353 این چکیده ها را کنار هم قرار داده، ویرایش کرده، با اضافه

کردن مقدمه ای بر آن، کتابی با عنوان «طرح کلی اندیشه ی اسلامی در قرآن» به چاپ رسانید.

جلسات تفسیر تا سال 1356 و قبل از دستگیری و تبعید به ایرانشهر ادامه داشت.

پیروزی انقلاب اسلامی، ایران را به پایگاه مستحکمی برای اندیشه ی حا کمیت دین تبدیل کرد و این پیروزی، اولین و مهم ترین مرحله ی بازسازی امّت قرآن و تمدّن نوین اسلامی است. تحقّق کامل

این تمدّن نوین نیز ممکن نیست مگر آن که «قرآنی شدن» اندیشه و زندگی مسلمانان، به طور نظام مند ازادّعا به عمل برسد.

درواقع آیت الله خامنه ای در تداوم خط فکری امام خمینی(رحمة الله علیه) و دیگر احیا گران فکر اسلامی در دوران معاصر، بر این باور هستند که «اقامه ی دین بتمامه»، یعنی تحقّق همه ی ارکان و اجزای دین، جز از راه حا کمیت ارزش های دینی بر شئون مختلف جامعه ممکن نخواهد شد؛ بنابراین ناگزیر باید دین اقتدار بیابد، فرایند حکمرانی بر پایه و در چارچوب ضوابط دینی باشد و حرکت جامعه، صورت و سیرت دینی پیدا کند که البتّه فارغ از خواست مردم، نه ممکن است و نه مطلوب.

تاریخ اندیشه و جنبش اسلامی در دوره ی معاصر نشان می دهد که به منظور حا کم شدن دین و

قرآنی شدن نظام جامعه، احیای برخی مفاهیم بدفهم شده یا به حاشیه رفته ضرورت داشته است.

جلسات تفسیر بعد از پیروزی انقلاب اسلامی

دوران ریاست جمهوری معظم له

پس از انقلاب نیز در دوره ی ریاست جمهوری ایشان، اردیبهشت ماه 1361 که هنوز کمتر از یک سال از تصدّی ریاست جمهوری توسط آیت الله سیّد علی خامنه ای نگذشته بود، همچون سال های

پیش از انقلاب، درس تفسیر خود را شروع کردند. این بار مخاطبان جلسات، پاسداران نهاد ریاست

جمهوری بوده و جلسه، هفته ای یک بار در نهاد ریاست جمهوری برگزار می شد.

«درس تفسیر از جزء بیست وهفتم آغاز شد. سال های ابتدایی تشکیل حکومت اسلامی در کشور

بود و تبیین مباحث حکومتی اسلام در جامعه، نیاز ضروری داشت. آیت الله خامنه ای، هدف و انگیزه ی خود را از برگزاری این جلسات چنین بیان می کند:

مسئله ی عدالت اجتماعی، مسئله ی حکومت، مسئله ی جهاد در جبهه های جنگ و از این قبیل

مسائل، ده ها مسئله از این قبیل مسائل عمده ی بعد از تشکیل حکومت است. این مسائلی است که در آیات مدنی بیش تر به آن ها پرداخته شده. آیات این جزء به بعد تا جزء سی ام، بیش تر مدنی است که جزء سی ام بیش تر مکّی است و ما دیدیم که اینجاها را هم کمتر تفسیر کردند.⁽¹⁾

آیت الله خامنه ای که تا پیش از انقلاب یکسر در اندیشه ی برپایی حکومت قرآنی بوده و جزء تا

جزء آن را از آیات قرآن برای شا گردان خویش در مشهد تفسیر کرده است، ا کنون با همان شور انقلابی و مطابق با نیاز زمان، مسائل جامعه اسلامی را پس از برپایی حکومت، تفسیر می کند. ویژگی مهم این درس، تطبیق آن با جریانات و مسائل روز است. از جریانات تاریخی صدر اسلام گرفته تا فتنه لیبرال ها و منافقین و مستکبران جهانی، همه و همه از آیات قرآن استنباط و تفسیر می گردد؛ همچنین مفاهیم استکبار، استضعاف، فتنه، نفاق و نفوذ در آن، سهمی قابل توجّه دارد.

می توان گفت این جلسات، بخش مهم دیگری از مبانی نظری رهبر انقلاب مدّ ظله در موضوعات

مختلف، جهت راهبردی نظام اسلامی در سال های تصدّی ولایت فقیه و رهبری نظام است.»⁽²⁾

دوران رهبری معظم له

بعد از شروع رهبری آیت الله خامنه ای مدّ ظله نیز، جلسات تفسیری در حسینیه امام خمینی(رحمة الله علیه) و بیت رهبری برگزار شد که در آنجا تفسیر سوره ی بقره گفته شده است. جزئیات زیادی از این جلسات در دسترس نیست و تنها می توان از محتوای بعضی از جلسات که در سایت Khamenei.ir منتشر شده است، استفاده کرد.متن بیانات مقام معظم رهبری مدّظله در 12 جلسه از دوره، منتشر شده است. از آن ها دریافت می شود که هشتمین جلسه ی این دوره، در 24 مهر 1370 برگزار شده و بیست و هشتمین جلسه ی آن نیز، آخرین جلسه ی منتشر شده است که در تاریخ 1371/3/6 برگزار شده بود.

روش و گرایش تفسیری

«هر یک از مفسران بنا بر سلیقه ی خود، از جنبه ای به تفسیر قرآن مشغول شده اند. روش تفسیری

آیت الله خامنه ای، روش «اجتهادی» یا «جامع» است. روش تفسیری اجتهادی یعنی استنباط و فهم

معارف و احکام قرآن با استفاده از منابع با داشتن صلاحیت مفسّر برای تفسیر؛ پس مفسّری که این

روش را برای تفسیر قرآن برمی گزیند، قاعدتاً باید از همه ی روش های دیگر نیز برای رسیدن به مقصود

خود استفاده کند. علاوه بر روش، انواع گرایش های تفسیری نیز وجود دارد که گرایش تفسیری آیت الله

خامنه ای، گرایش «سیاسی اجتماعی» است. تفسیر قرآن با گرایش اجتماعی به اندیشه های اجتماعی قرآن عنایت خاصی دارد و از منظر اجتماعی به مسائل انسان، هدایت و ارائه پیام قرآنی می پردازد و سعادت فرد را از سعادت جامعه جدا نمی بیند. از طرفی مفسران این گرایش معتقدند که در سایه ی تحولات جدید و به وجود آمدن مشکلات اجتماعی، بهترین راه حل مراجعه به تفسیر قرآن است.»⁽¹⁾

«امروزه نگاه فراتری در گرایش تفسیری موردتوجه پژوهشگران قرآن قرار گرفته است که از آن به

گرایش تفسیری تمدّنی یاد می شود. در این گرایش تفسیری، مفسری که به عرصه تمدّن سازی توجّه دارد به دنبال یافتن مبانی و آموزه های تمدّن ساز در قرآن کریم و ارائه الگوی تمدّنی آن و پیوند آن با عرصه ی عمل در ساختن تمدّن قرآنی است. مطالعه ی آرا و دیدگاه های تفسیر رهبر انقلاب نشان می دهد تفسیر ایشان نمونه ی کاملی از این گرایش در تفسیر است. این نگرش تفسیری به دنبال ارائه ی طرح مناسبی درزمینه ی مهندسی فرهنگی برای ایجاد پیشرفت بوده و به تفسیر تاریخی از قرآن کریم نگاه ویژه ای دارد. مفهوم نظام سازی که در اندیشه و تفسیر ایشان تبلور یافته و نیز توجّه ایشان به مقوله ی تمدّن نوین اسلامی و «سبک زندگی» به عنوان روح تمدّن اسلامی و خصیصه ی ممتاز آن از تمدّن های بشری تمدّن امروز دنیای غرب، خود شاهدی بر این مدعا است .»⁽¹⁾

سابقه ی پژوهشی- تألیفی

اشاره

پس از مراسم تحلیف (مهر 1360)، مصاحبه ای با آیت الله خامنه ای توسط صداوسیما انجام شد که از آن می توان دریافت:آشنایی با تفکرات ارزشمندی چون « لزوم تجلّی هویت مسلمانی در ابعاد اجتماعی-سیاسی زندگی»، «اندیشه ی حا کمیت اسلام بر جامعه ی مسلمین »و «عدم تمکین در برابر حکومت های غیردینی» که آرام آرام در گوشه

کنار مجامع روشن بینانه ی دینی و طلبگی مطرح می شد، هرچند در اقلیت بود، از آن چنان قدرتی

برخوردار بود که طلبه ی دغدغه مند و آزاداندیشی چون سیّدعلی را مجذوب خویش سازد.

این تفکر آن چنان سراسر وجود ایشان را فرا گرفته بود که «دفاع از هویت قرآنی اسلام »، به منشأ و

جهت بخش همه ی فعّالیّت های تطبیقی، تألیفی و ترویجی ایشان تبدیل می شود.

علاوه برجلسات تفسیر، یک از فعّالیّت های ایشان در حوزه ی قرآن و تفسیر، تألیف و ترجمه ی

کتب بود که به کتاب های «دو پژوهش قرآنی»، «گفتاری در باب صبر» و «طرح کلی اندیشه ی اسلامی در قرآن» اشاره داشتیم. یکی دیگر از این تلاش ها، «ترجمه کتاب تفسیر فی ضلال؛ نوشته ی سیّدقطب»

می باشد. اخیراً نیز سه کتاب «مروری بر مبانی، روش و قواعد تفسیری»، «تفسیر سوره ی مجادله» و «تفسیر سوره ی برائت» از صوت جلسات گذشته ی آیت الله خامنه ای تهیه شده و توسّط انتشارات

انقلاب اسلامی به چاپ رسیده است. در ادامه به شرح این ها می پردازیم:

تألیف «دو پژوهش قرآنی»

جلسات تفسیر مسجد امام حسن(علیه السّلام) تعطیل شد؛ امّا تعطیلی آن ها، مانع از کوشش های تحقیقی او درباره ی قرآن نشده بود و در نخستین ماه های سال 1352 بود که تصمیم خود را برای تألیف دو پژوهش قرآنی به کار بست. یک پژوهش او، تدوین لغت نامه قرآنی بود و دیگری تهیّه کشف الآیات

فارسی که فارسی زبانان بتوانند به آسانی آیات قرآن را بیابند و ناچار از دانستن ریشه های لغات عربی

نباشند. تدوین کشف الآیات به صورت گروهی انجام می شد و کار ادامه داشت تا مهر 1353 که به شکل

اتفاقی متوجّه شدند دکتر محمود رامیار نیز، در حال اجرای هر دو طرح هستند و حتّی کشف الآیات را به

چاپ رسانده اند؛ فلذا اینجا بود که کار متوقف شد.

کتاب «گفتاری در باب صبر»

در سال 1352، دستاورد آیت الله خامنه ای از تفسیرها و سخنرانی ها در مسجد کرامت، کتاب

«گفتاری در باب صبر» بود که یک سال و نیم پس از آخرین حضور او در مسجد، از خالصه و پیراسته ی

سخنان او در موضوع «صبر»، منتشر شد.

کتاب «طر ح کلی اندیشه ی اسالمی در قرآن»

آیت الله خامنه ای پیش از شروع جلسات مسجد امام حسن(علیه السّلام)، هر بار چکیده ای از مطالب آن جلسه را تکثیر و میان حاضران توزیع می کرد. اوایل آبان ماه 1353 این چکیده ها را کنار هم قرار داده، ویرایش کرد و با اضافه کردن مقدّمه ای بر آن، کتابی با عنوان «طرح کلی اندیشه ی اسلامی در قرآن» به چاپ رسانید. در مقدمه ی کتاب به سه خصوصیت مهم در مباحث اسلامی اشاره داشتند که می تواند نشان دهنده خط فکری ایشان باشد:

نظرهای شخصی یا اندوخته های ذهن و فکر این وآن... تا حاصل کاوش و تحقیق، به درستی

«اسلامی» باشد و نه هرچه جز آن. برای برآمدن این منظور، قرآن، کامل ترین و موثق ترین سندی

است که می توان به آن متّکی شد که: «باطل را از هیچ سوی بدان راه نیست« (فصلت/42 ) و« در آن، مایه ی روشنگری هر چیز هست.» (نحل/89

) و البتّه در پرتو تدبری ژرف پیما که خود، ما را به آن فرمان داده است.

به علّت وجود چنین دیدگاهی نسبت به معارف اسلامی بود که آیت الله خامنه ای، در جلسات

تفسیر خود، مهم ترین پایه های فکری برای ایجاد یک نظام اسلامی ارائه کرد؛ اسلام و اندیشه ی اسلامی را از خلال آیات قرآن استخراج و بیان می نمود و به تعمیق بنیان های اندیشه ی مبارزه و براندازی حکومت طاغوت می پرداخت به صورتی که شرکت کننده در درس تفسیر او به این نتیجه ضروری و طبیعی می رسید که حکومتی بر پایه ی اسلام و معارف دین باید در کشور تحقّق یابد. یکی از اهداف

اصلی او از تفسیر، انتقال مبانی انقلاب اسلامی به جامعه بود.

کتاب طرح کلی اندیشه ی اسلامی در قرآن، با موضوع ایمان در قرآن، آغاز می شود؛ چرا که قرآن

وعده ی دل نشین خلافت الهی و سیطره ی سیاسی بر جهان و تشکیل جامعه ایده آل اسلامی را به مؤمنانی که عمل شایسته و متناسب را با ایمان قرین سازند، می دهد.

تمرکز محتوا بر «توحید» است؛ چرا که این بینش، زیربنا و قاعده ی اساسی تمام طرح ها و برنامه ها و

افکار عملی و زندگی ساز (ایدئولوژی) در اسلام است.

در انتها، مسئله ی امامت و ولایت در پیوند با توحید قرار می گیرد. مفهوم ولایت را ناظر به «پیوند های

امّت اسلامی با یک کانون» می داند؛ چرا که بینش نوین آورده شده با رسالت پیامبر، تنها وقتی می تواند

زندگی بر اساس آموزه های دین را برای جامعه رقم بزند که نخست در فکر و روان و عمل یک جمع متشکّل، تحقق و عینیت یابد.

از طرفی اهتمام رهبر انقلاب مد ظله به تربیت نیروهای خالص انقلابی را می توان هدف فرعی برگزاری سلسله جلسات درس تفسیر دانست.

ترجمه کتاب «تفسیر فی ضلال»

در کتاب «تفسیر فی ضلال» روش اصلی مؤلف، تقسیم موضوعی آیه هاست تا بدین ترتیب هر

یک از مجموعه ها وحدت موضوعی و هدف معین داشته باشند، سپس مفسّر می کوشد تا آیه ها را با ذوق خاص ادبی، تفسیر و فلسفه ی کلی آیه ها را بدون پرداختن به جزئیات بیان می کند.

آیت الله خامنه ای دو جلد اوّل این مجموعه ی هشت جلدی تفسیر فی ضلال را ترجمه کرده است

(تا آیه ی 182 سوره ی بقره). این ترجمه که در سال های قبل از انقلاب نگاشته شده است ⁽¹⁾، قرار بود در مجموعه ای از ترجمه ی دیگر مجلدات این تفسیر که توسط آقایان دکتر محمد مفتح و حجتی کرمانی به انجام می رسید به چاپ برسد که به دلایلی این کار میسّر نشد. همین حد از ترجمه نیز، بعد از سال 1362 تجدید چاپ نشد. از ویژگی های این اثر، آمیختگی مباحث اعتقادی به مباحث اجتماعی و سیاسی است.

آیت الله خامنه ای در ترجمه ی این اثر، هرجا که لازم دیده است، تعریض ها و نقدهایی به مؤلف

وارد ساخته و اشتباهات و عدم تخصیص وی در حوزه هایی را مشخص کرده و ضمن اشاره به تفاوت

موضع گیری کلامی و فقهی مذهب اهل بیت با مذهب مختار نگارنده، در مواضع کلی اعتقادی و فقهی و سیاسی و اجتماعی و فرهنگی با وی هم صدا شده است.

کتبی که تا اینجا معرفی شد، ازجمله مواردی بودند که آیت الله خامنه ای در همان دوران، به چاپ

رسانیده بودند.

در ادامه، کتبی را معرفی می کنیم که توسّط مجموعه های مسئول، در سال های پس از رهبری

آیت الله خامنه ای مدظله، با توجه به نوارهای موجود از جلسات تفسیر ایشان، تهیّه شده و به چاپ رسیده اند.

ویرایش جدید کتاب «طر ح کلی اندیشه ی اسلامی در قرآن»

کتاب طرح کلی اندیشه اسلامی در قرآن که اولین بار در سال 1392 توسط انتشارات صهبا به چاپ رسید، پیاده شده ی نوارهای ضبط شده ی آن زمان است که پس از کمی بازنگری، یکسان سازی و ویرایش در دسترس عموم قرار گرفت. (تغییرات، بسیار جزئی بوده و محتوا دقیقاً همان محتواست.)

لازم به ذکر است، این کتاب، نسبت به کتابچه ای که قبل از انقلاب به چاپ رسیده بود، بسیار کامل تر

بوده و حجمی چندین برابر دارد. این کتاب، تا کنون چندین مرتبه تجدید چاپ شده و بااینکه بیش از

40 سال از زمان ایراد مطالب آن می گذرد، اما همچنان مورد استقبال مخاطبین قرار دارد.

کتاب «مروری بر مبانی، روش و قواعد تفسیری» در تفسیر سوره ی توبه

در طول دوران قبل از پیروزی انقلاب اسلامی، سوره های مبارک مائده، انفال، توبه و بخشی از سوره ی مبارک یونس موردبحث و تفسیر معظّم له قرار گرفت که از این میان، ا کنون متن درس تفسیر سوره ی مبارک توبه منتشر شده است.

این متن توسط گروه پژوهش موردمطالعه قرار گرفت و روش و قواعد تفسیری مورداستفاده ی معظّم له

در آن استخراج شد که ویراست اول آن در 120 صفحه منتشر گردید.

کتاب «تفسیر سوره ی مجادله»

این کتاب متن ویراسته ی جلسات تفسیر سوره ی مجادله است. این جلسات در دوران مسئولیت

ریاست جمهوری معظّم له در جمع پاسداران و اعضای دفتر ریاست جمهوری در هفت نوبت از هفدهم اردیبهشت تا یازدهم تیرماه 1361 برگزار شده و تمام 22 آیه ی این سوره موردبحث قرار گرفته است. ایشان درباره ی علّت انتخاب این سوره و سوره های بعد که متن آن به زودی منتشر می شود می فرمایند: «علّت این که اینجا را انتخاب کردیم این است که سوره های جزء بیست وهفتم و بیست وهشتم و این حدود، غالباً سوره های مدنی است و از سوره هایی است که در مدینه ی طیبه بر پیغمبر اکرم(صلّی الله علیه و آله وسلّم ) نازل شده و مربوط

است به بعد از تشکیل حکومت اسلامی ؛ یعنی مثل وضع کنونی ما. نوع مطالب و مسائلی که بعد از تشکیل حکومت برای یک جامعه لازم است با نوع مطالب و مسائلی که [مربوط به] حین مبارزه ی مردم برای تشکیل حکومت اسلامی است فرق می کند؛ کمااین که شما در جامعه ی خودمان هم این را مشاهده می کنید.

امروز شما یک مسائلی دارید که این مسائل قبل از بهمن 57 برای شما وجود نداشت، مطرح نبود؛

آن روز مسائلی داشتید که امروز برای شما مطرح نیست؛ مثلاً مسئله ی منافقین و مسئله ی نفاق، مسئله ی عدالت اجتماعی، مسئله ی حکومت، مسئله ی جهاد در جبهه های جنگ و ده ها مسئله از این قبیل، مسائل عمده ی بعد از تشکیل حکومت است و این مسائل همان مسائلی است که در آیات مدنی بیشتر به آن ها پرداخته شده.»

کتاب «تفسیر سوره ی برائت»

«ا کنون اگر بخواهیم جامعه ای که طبق اصول انقلابی به وجود آمده است و قوانین انقلابی بر آن

حا کم شده، باقی باشد و تا قیامت بماند، باید عامل امربه معروف و نهی ازمنکر را در آن زنده کنیم؛ یعنی

همه ی مردم را مسئول نگهداری روح انقلابی جامعه بنماییم و بگوییم: ای مسلمانان و ای مؤمنان!

شمایید که باید تعالیم زنده و کلی و جزئی اسلام را زنده نگه دارید و همه ی شما مسئولید.»

این کتاب که جدید ترین اثر انتشارات انقلاب اسلامی است، از تفاسیری که معظّم له در سال 1351 (از اوایل سال تا بهمن ماه) برای طلاب بیان داشته اند، تهیه شده و فروردین ماه 1397 منتشر شد.

سابقه ی اجرایی در حوزه ی قرآن کریم

اشاره

از مهم ترین و مؤثرترین فعّالیّت های قبل از انقلاب آیت الله خامنه ای، همان برگزاری جلسات تفسیر

بود که جزئیات آن شرح داده شد.

پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز، آیت الله خامنه ای مد ظله دغدغه ی قبل را داشته و علاوه بر این که جلسات تفسیر را ادامه دادند، فعّالیّت هایی چون تأسیس رادیو قرآن، تأسیس شورای عالی قرآن، ایجاد مرکز طبع و نشر قرآن کریم، ارتباطات مردمی، اهدای قرآن به خانواده های شهدا و دیدار مستمر و مؤثر با جامعه قرآنی را داشتند که در ادامه به شرح جزئیات بیش تر می پردازیم:

تأسیس رادیو قرآن

روزنامه ی جمهوری اسلامی در تاریخ 1362/11/24 ، با درج مطلبی، خبر تأسیس رادیو قرآن را داد.

عنوان خبر، جمله ای از ریاست جمهوری اسلامی ایران، آیت الله خامنه ای است که فرمودند:

«یکی از برکات دهه ی فجر امسال، شروع به کار فرستنده ی رادیویی صدای قرآن است.»

این روزنامه در ادامه با ذکر قسمتی از مصاحبه ی مدیر رادیو قرآن، درباره ی تأسیس آن، چنین

آورده است:

«ایده تأسیس چنین رادیویی، از سوی حجت الاسلام خامنه ای به ما پیشنهاد شد.»

فلذا در سال 1362 ، شبکه ی رادیویی قرآن، با پیشنهاد و حمایت حضرت آیت الله خامنه ای به

شبکه های صدای جمهوری اسلامی اضافه شد؛ شبکه ای که هم زمان با ایام دهه ی فجر و با تلاوت

ترتیل سوره ی مبارک حمد و آیات 1 تا 21 سوره مبارک بقره توسّط حضرت آیت الله خامنه ای، آغاز به

کار کرد. این دقّت نظر معظّم له نشان از دید باز و نگاه راهبردی ایشان در توسعه ی زیرساخت های قرآنی ّ جامعه ی اسلامی است. ایشان که در ایام مبارزه، قرآن را محور مبارزه ی خود علیه طاغوت قرار داده

بودند، پس از پیروزی انقلاب هم مسیر پیشرفت و اعتلای کشور را در هرچه بیش تر قرآنی شدن آحاد

جامعه می دیدند. بالتّبع تأسیس یک شبکه ی قرآنی که عموم مردم در سراسر کشور امکان بهره گیری از

آن را دارند، گامی مهم در ترویج فرهنگ قرآنی در جامعه بود.

معظّم له در دیدار با مدیر و کارکنان رادیو قرآن، اهتمام ویژه ای برای پرداختن به قرآن لازم دانسته، می فرمایند:

«...رادیو قرآن یک برنامه ی قرآن نیست این را شما بدانید، رادیو قرآن است. فرق است بین برنامه ای در رادیو و بین رادیویی برای قرآن. این دوتا را باید از همدیگر تفاوت قائل شد و اشتباه ُنباید بشود این دوتا با همدیگر والّا خُب اگر قرار بود که برنامه ی قرآن باشد، خُب انسان صبح یک

ده دقیقه، یک ربعی توی رادیو قرآن هست... لکن این موردنظر نیست.

ما برای پرداختن به قرآن یک اهتمام ویژه لازم داریم در همه ی قسمت ها و من مدّت ها قبل این صحبت را با بعضی از دوستان کردیم که اصلاً یک موسسه ی قرآنی به وجود بیاید. یک کمیته ای، یک سازمانی برای پرداختن به امور قرآن در کشور باید به وجود بیاید که حالا ان شاءالله همت کنند برادرها، بتوانند این کار را راه بیندازند. ما احتیاج به این داریم. شاید ده ها کار در رابطه ی با قرآن لازم است که انجام بگیرد. بعضی از این ها را دولت باید انجام بدهد، بعضی از این ها را علما باید انجام بدهند، بعضی از این ها را آحاد ملّت باید انجام بدهند، بعضی از این ها را قراء، اساتید، مثل شماها باید انجام بدهید و سرجمع کردن این ها، برنامه ریزی کردن این ها، مانع شدن از فراموشی یکی از این ها، این کار یک دستگاه متمرکزی است، که البّته رادیو قرآن به نظر من یکی از اهم این کارهایی است که باید انجام بگیرد.»⁽¹⁾

تأسیس شورای عالی قرآن

انتخاب تلاوت های اذان گاهی، اذان و نغمات دینی برای پخش در شبکه های صداوسیما تا سال

1370 زیر نظر خود سازمان و کارشناسان آن بود. این موضوع و عدم ورود کارشناسان این فن، موجب

پخش تلاوت های ضعیف و دور از شأن نظام اسلامی بود. معظّم له طی دریافت گزارشی از وضعیت

نابسامان موجود، طی حکمی در تاریخ 1370/7/13 دستور به تشکیل شورایی برای نظارت بر تلاوت ها

و نغمات دینی دادند که شورای عالی قرآن نام گرفت. بخشی از منویات معظّم له در حکم تأسیس بدین

شرح است:

«...با توجّه به اهمیت قرآن مجید و نقش حیات بخش کلام الهی در جامعه اسلامی و نظر به لزوم پخش قرائت صحیح و دل نشین قرآن و سایر نغمات الهی از صداوسیمای جمهوری اسلامی و به منظور سیاست گذاری، نظارت، هدایت و ارتقای برنامه های مربوط به قرائت قرآن، اذان، مناجات، ادعیه و تواشیح، هیئتی تشکیل شده و وظایف مربوط را به عهده بگیرند.»

ایجاد مرکز طبع و نشر قرآن کریم جمهوری اسلامی ایران

یکی از نیازهای ایران اسلامی بعد از انقلاب، برای توسعه ی فرهنگ قرآنی، راه اندازی سازوکار

انتشار قرآنی با نگارش و علامت گذاری صحیح بود. اولین اقدام در ترویج فرهنگ قرآن، در سطح جامعه،

نشر و در دسترس بودن آن بود. در دوره ی طاغوت در مکتب خانه ی شهری مانند مشهد، به دلیل اطمینان از صحت کتابت، قرآن های چاپ بمبئی مورداستفاده بود. معظم له در کتاب شریف «شرح اسم»، ناظر به آن دوران می گویند: «شاید بتوان گفت قرآن های هندی جزو صحیح ترین قرآن ها هستند. قرآن های مصری و هندی هر دو صحیح هستند. برخلاف قرآن های ایرانی که غلط زیادی داشتند.»

در سال 1370 ، معظّم له در دیدار با اعضای سازمان دارالقرآن کریم به اهمیت موضوع نگارش درست لغات رسم( المُصحف) اشاره کردند؛ لکن این موضوع مسکوت ماند تا این که در سال 1373 به

دستور معظم له هیئت امنای طرح «تهیۀ قرآن جمهوری اسلامی ایران» با اهداف زیر تشکیل شد:

از سال 1376 تا سال 1394 این مرکز با همکاری 71 ناشر، بیش از 25 میلیون جلد قرآن به طبع رسانده است. در کنار طبع قرآن، این مرکز به چاپ نهج البالغه، صحیفه ی سجادیه و مفاتیح الجنان

هم اقدام کرده است.

ارتباطات مردمی

مکاتبات مردمی یکی از مواردی است که دغدغه ی آیت الله خامنه ای نسبت به قرآن را نشان می دهد. ایشان صبورانه پاسخ گوی نامه ها بوده و در جواب بسیاری از نامه ها، شاهد توصیه هایی به شرح

زیر هستیم:

«خود را با عبادات و قرآن مأنوس کنید.»

«از مژده ی حفظ قرآن در دل و ذهن شما دانشجوی عزیز خرسند شدم.»

«قدر حفظ قرآن را بدانید.»

«به حفظ قرآن همت بگمارید.»

«با قرآن انس بگیرید و در آن تأمل و تدبر کنید.»

«انس با قرآن را نعمتی بزرگ شمارید.»

اهدای قرآن به خانواده ی شهدا

اهدای قرآن به خانواده های شهدا ازجمله فعّالیّت های معظّم له در زمان ریاست جمهوری بوده

که بعد از رهبری نیز ادامه داده شده است. در انتهای قرآن های اهدایی، دست نوشته ی معظّم له دیده می شود و ایشان می فرمایند:

«بنده شاید حدود 17سال است که این گونه قرآن ها را می نویسم و به منازل شهدا می برم. اسم خودم

را به امیدی کنار اسم شهید می نویسم و به خدای متعال عرض می کنم: المُجالسة مؤثّرة.»⁽¹⁾َ ُ

عموماً دست نوشته ها با دعا یا توصیه هایی همراه است که ازجمله آن می توان به موارد زیر اشاره کرد:

«خدا توفیق انس با قرآن را به شما مرحمت فرماید ان شاءالله!»

«با قرآن عزیز انس بیابید و در آن تدبر کنید.»⁽¹⁾

«امید است در پرتو قرآن، خوش بخت و در راه آرمان های قرآنی ثابت قدم باشد ان شاءالله!»⁽²⁾

دیدار با جامعه قرآنی

اشاره

در طول سال های پس از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی، شاهد جلوه هایی دیگری از توجه

معظم له به قرآن هستیم که در ادامه به مواردی اشاره خواهیم داشت:

مسابقات بین المللی قرآن کریم

یکی از باارزش ترین فعالیت های قرآنی پس از پیروزی انقلاب اسلامی، برگزاری مسابقات

بین المللی قرآن کریم در کشور جمهوری اسلامی ایران است. این مسابقات با تدبیر و حمایت مقام

معظم رهبری از سال 1360( 1402 هجری قمری) تا کنون توسط سازمان اوقاف و امورخیریه با شرکت ده ها قاری و حافظ از سراسر جهان اسلام در تهران برگزار می شود.

حضور بی نظیر و همیشگی حضرت آیت الله العظمی خامنه ای مد ظله و بیانات ایشان از اولین دوره

مسابقات تا کنون چه در سمت ریاست جمهوری و چه در دوران زعامت و رهبری معظم له، از بهترین

دستاوردهای این رویداد بزرگ بوده است که به لحاظ توجه دادن جامعه به اهمیت انس با قرآن،

تبیین رابطه انقلاب ایران و قرآن، روشنگری در زمینه دوری جهان اسلام از قرآن و لزوم بازگشت دولت ها

و ملت های مسلمان به معارف حیات بخش آن و بیان توصیه ها به جامعه قرآنی، از اهمیت ویژه ای برخوردار است.

مهم تر آن که این رهنمودها، در حال و آینده می تواند برای گسترش و تعمیم فرهنگ غنی قرآن بسیار راهگشا باشد.

محافل انس با قرآن

دومین جلسه ی دیدار آیت الله خامنه ای با جامعه قرآنی، همان محفل انس با قرآن است که همواره

اولین دیدار آیت الله خامنه ای در ماه مبارک رمضان را به خود اختصاص می دهد. ایشان در ابتدای یکی

از محافل، به این نکته اشاره کرده و فرمودند:

«خداوند متعال را شکرگزاریم که عمر داد و توفیق داد تا بتوانیم امسال هم ماه مبارک رمضان را با

این محفل نورانی آغاز کنیم.«⁽¹⁾

آیت الله خامنه ای با حضور چندساعتی خود، استماع تلاوت ها و نهایتاً ایراد بیاناتی در حوزه قرآن

کریم، این جلسات را موردتوجه خود قرار می دهند.

جایگاه قرآن کریم در اندیشه ی آیت الله العظمی خامنه ای

آیت الله خامنه ای مد ظله به دنبال برپایی حکومتی شایسته در جوامع اسلامی بودند که در تمام

مؤلفه های آن از قرآن کریم استخراج، استنباط و تفسیر گردد.

«حفظ قرآن قدم اوّل است. اولاً حفظ را باید نگه داشت؛ بنابراین حافظ قرآن باید تلاوت کننده ی

مستمر قرآن باشد؛ یعنی مرتباً بایستی قرآن را تلاوت کند؛ والاّ حفظ از دست خواهد رفت. بعد بایستی این حفظ کمک کند به تدبر که این جور هم هست، حفظ حقیقتاً کمک می کند به تدبر. آنجایی که شما قرآن را تکرار می کنید، حافظید و می خوانید، فرصت تدبر و تعمّق در آیات قرآن برای شما پیدا می شود.

البته انس با تفاسیری که مراد از آیه را تبیین می کنند، خیلی لازم است. وقتی حفظ باشد و این

انس با تفسیر هم باشد و تدبر باشد، همان چیزی که انتظارش در جامعه ی ما هست، پیش می آید:

شکوفایی قرآنی. شما تصور کنید در کشور ما 10 میلیون، 15میلیون کسانی باشند از مردان و زنان که این ها با معارف قرآن آشنا باشند، ببینید این چقدر باارزش است. آموزش های قرآنی را، درس های قرآنی را، نصایح قرآنی را، انذارهای قرآنی را، بشارت های قرآنی را در ذهن داشته باشند، آن ها را مرور کنند، آن ها

را بر دل خودشان فرابخوانند؛ اصلاً یک ملت پولادینی به وجود می آید. خوشبختانه زمینه هایش فراهم

است. امروز هم عزم و اراده ی ملت ما عزم پولادینی است؛ امّا آن ساخت قرآنی جامعه، در آن صورت به دست خواهد آمد که ما امیدواریم ان شاءالله این پیش بیاید.»⁽¹⁾

ایشان در کتاب طرح کلی اشاره داشتند:

«امروز روزی است که به قرآن مراجعه باید بکنیم. شرط اوّلش این است که قرآن را بفهمیم. ...آن

کسانی که راه ها و شیوه ها و روش ها را برای زندگی مردم جعل می کنند و پیشنهاد می کنند، آیا یقین دارند به صحت این راه ها؟ یقین ندارند؛« وَإِنْ هُمْ إِلَّا یَخْرُصُونَ »، با تخمین، با گمان،با فرضیه و تئوری، مردم دنیا را، جامعه های بشری را می خواهند اداره کنند، با تئوری؛ امّا خدا با تئوری کسی را اداره نمی کند؛ با متن واقعیت، باعلم و دانش به معنای واقعی، انسان ها را به راه راست هدایت می کند.«إِنَّ رَبَّکَ هُوَ أَعْلَمُ مَنْ یَضِلُّ عَنْ سَبِیلِهِ »⁽²⁾یقینا پروردگار توست داناتر به حال آن کسانی که گمراه می شوند از راه او، «إ وَهُوَ أَعْلَمُ بِالْمُهْتَدِینَ » و او داناتر است به راه یافتگان و هدایت شدگان.»⁽³⁾

ّسال 1370 نیز در دیدار با قاریان قرآن به اهمیت و لزوم توجّه به آن در جامعه اشاره کرده، فرمودند:

«...من می گویم که در جامعه، قرآن اصل است. امّت حزب الله باید یواش یواش با قرآن آشنا

بشوند؛ آن طوری که بتوانند مستقیم قرآن را از شماها گوش کنند و بفهمند. شما باید بتوانید در

یک مجلس بالای منبر بروید، آیات قرآن را بخوانید و مردم با شنیدن این آیات اشک بریزند؛ ما این را می خواهیم.»⁽¹⁾

در سال 1388، در دیدار با بانوان قرآن پژوه اشاره داشتند که مسئولین نظام باید اهداف، خصوصیّات و عملکردشان بر اساس دین باشد و این همان عمل به قرآن است:

«با قرآن باید عجین شد؛ مفاهیم قرآنی مفاهیمی است برای زندگی ؛ فقط معلومات نیست. ...نظام

جمهوری اسلامی، نظام دین مدار، یکی از بزرگ ترین اقلام عمل به قرآن است که این را انقلاب

برای ما تأمین کرد. ...ایجاد یک نظام مبتنی بر دین که مسئولان این نظام، هویتشان، اهدافشان،

خصوصیّاتشان، عملکردشان، ارتباطشان با مردم، عملکردشان برای مردم بر اساس دین باشد –بر

اساس دستور دینی و دستور اسلامی باشد- این همان بزرگ ترین قلم از اقلام عمل به قرآن است؛

...بایستی کارهای اساسی را انجام داد، برای این که محتواها به معنای حقیقی کلمه قرآنی بشود؛

رفتار فردی ما، رفتار مدیریتی ما، رفتارهای سازمانی ما، رفتار ما در آموزش وپرورش - یعنی دستگاه

آموزش وپرورش ما شامل دانشگاه ها و پژوهشگاه ها و حوزه ها و همه جا - رفتار در درون خانواده ی ما، رفتارهای سیاسی ما، رفتار بین المللی ما، همه بر اساس اسلام باشد؛ این کی خواهد شد؟ آن وقتی که ما با مفاهیم قرآن، به درستی آشنا باشیم.»⁽²⁾

آیت الله خامنه ای در مراسم اختتامیه مسابقات قرآن سال 1379 اشاره داشتند که مکاتب اجتماعی

دنیا پاسخ گوی نیازهای انسان ها نبوده و قرآن کریم راه صحیح را نشان می دهد:

«امروز مکتب های فلسفی و مکتب های معرفتی دنیا، در کار بشریت درمانده اند. باور کنید مکاتب

اجتماعی دنیا در کار انسان درمانده اند و راه پیدا نمی کنند. آن مارکسیسم بود که آن طور شکست

خورد و نابود شد. مکاتب غربی نیز همین طورند؛ درمانده اند. دلیل درماندگی شان این است که

در غرب علم هست، پول هست، قدرت نظامی هست؛ سعادت نیست؛ سکینه و طمأنینه نیست؛

آرامش معنوی نیست. پس آن نسخه، نسخه ی نا کامی است؛ نسخه ی شکست خورده ای است؛

اما قرآن و آیین اسلام، به انسان ه علم می دهد، هم رفاه می دهد ،هم عزت می دهد، هم سکینه می دهد: «هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ السَّکِینَةَ فِی قُلُوبِ الْمُؤْمِنِینَ لِیَزْدَادُوا إِیمَانًا مَعَ إِیمَانِهِمْ »؛ «فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَکِینَتَهُ عَلَی رَسُولِهِ وَعَلَی الْمُؤْمِنِینَ وَأَلْزَمَهُمْ کَلِمَةَ التَّقْوَی» . علاوه بر لذّت دنیوی، رفاه مادّ ی و قدرت علمی ، سکینه و طمأنینه می دهد و آرامش

می بخشد و این در تاریخ تجربه شده است؛ امروز هم قابل تجربه شدن است. در ایران اسلامی ، ما یک قدم کوچکش را برداشتیم؛ آثارش را هم مشاهده کردیم؛ برکاتش را هم دیدیم و هرچه جلوتر برویم، بیش تر خواهد شد. امروز علاج امّت اسلامی این است ؛مقدمه و صراط مستقیمش همین قرآن کریم است »⁽¹⁾

ایشان در دیدار با قاریان قرآن سال 88 نیز، علاج دردها و ضعف های دنیای اسلام را در آیات قرآن

دانسته، فرمودند:

«عزیزان من! بدانید که امروز دنیای اسلام محتاج قرآن است. در مضامین آیات سوره های

آل عمران، بقره، انبیاء و احزاب، مطالبی وجود دارد که امروز علاج دردها و ضعف های دنیای

اسلام است و این هاست که ایمان انسان را عمیق و راسخ می کند؛ معرفت انسان را روشن و آگاهانه

می کند ؛ نیروی حیاتی انسان را به میدان می آورد از آن ها کار می کشد.آن وقت جامعه ای بااین خصوصیّات ، هم ترقی می کند، هم روحیه می گیرد.

وقتی جامعه ای روحیه اش قوی شد،دشمن نمی تواندبه آن زور بگوید... نه دشمنان بیرونی و نه دشمنان درونی (تنبلی وبی عاری و بی کارگی).

این که در روایت دارد: «و رجل قرأ القرآن فوضع دواء القرآن علی داء قلبه » برای این است که قرآن را فقط برای این که اسم ورسم بیابند یا مشغولیتی برای خودشان درست کنند، نخوانند؛

بلکه قرآن را به جهت این که درمان های اصلی از آن است بخوانند. داروی قرآن را روی درد جان

و وجود و باطن خود بگذاریم و با قرآن این دردها را شفا دهیم. این کار، احتیاج دارد به این که فضا

قرآنی شود.»⁽¹⁾

وجود چنین دیدگاهی نسبت به قرآن کریم سبب شده است آیت الله خامنه ای پس از رهبری نیز،

در بسیاری از بیانات خود به آیات قرآن استناد کرده، نشان دهند مسیر انتخابی برای پیشرفت انقلاب

اسلامی، برگرفته از آیات قرآن کریم و روایات است. به صورت موردی نیز در تمام مباحث منظومه ی

فکری آیت الله خامنه ای، می توان تطبیق اندیشه ی ایشان با قرآن را دریافت که پرداختن به آن بسیار

مفصل بوده و از حوصله ی بحث، خارج است.

در ادامه ، خاطرات یکی از نزدیکان و دوستان ایشان را مرور می کنیم که با بیانی متفاوت، در تأیید

آنچه تابه حال گفتیم، است.

حسن ختام مروری بر چند خاطره قرآنی به نقل از استاد سادات فاطمی

اشاره

استاد حاج سیّد مرتضی سادات فاطمی، خادم، حافظ و قاری بزرگ قرآن کریم هستند که تقریباً

همه ی ما در گوشه و کنار و از طرق مختلف صدای قرآن و اذان این استاد عظیم الشأن قرآن کریم را، چه

از رادیو و تلویزیون و چه از مناره های بلند مسجد مقدس گوهرشاد، شنیده ایم. ایشان به خاطرات خود با معظم له مختصرا اشاراتی داشتند که در ادامه به مرور آن ها می پردازیم؛چرا که حقیقتاً

هریک از آن ها حاوی نکات ظریف و دقیقی از عظمت علمی و معنوی رهبر معظّم انقلاب(حفظه الله) است.

آرزوی «انس جامعه با قرآن»

سادات فاطمی با اشاره به دغدغه ی قرآنی رهبر معظّم انقلاب مدظله می گوید:

من یک سخنرانی از رهبر معظّم انقلاب سراغ ندارم که در آن اشاره ای به قرآن نداشته نباشند،

حتّی در جمع های غیر قرآنی ایشان مرتّب اشاره به قرآن دارند و حتّی زمانی به من فرمودند: «یکی از

آرزوهای من این است که مردم ما این قدر با قرآن انس بگیرند و قرآن را بفهمند که همان طور که مساجد را پر می کنند و یک منبری برایشان سخنرانی می کند، همان طور هم مساجد را پر کنند و یک قاری برایشان قرآن بخواند.»

وی با بیان این که حضرت آقا همیشه بر امر تلاوت قرآن تأ کید داشتند، ادامه داد: قبل از انقلاب

در مشهد جلسات قرآنی با حضور آیت الله خامنه ای برگزار می شد و به همین منظور مشهد به عنوان پایگاه قاریان قرآن معروف شده است. خود ایشان به بنده توصیه کردند که علاوه بر قرائت اساتیدی نظیر

«منشاوی»، «علی البناء» و «عبدالباسط» به تلاوت و تقلید از مصطفی اسماعیل هم بپردازم.

سادات فاطمی اضافه کرد: در جلسات تفسیر و سخنرانی رهبر معظّم انقلاب در مشهد نیز همیشه

تأ کید ایشان بر این بود که پس از بحث ها و سخنرانی ها تلاوت قرآن با صوت یک قاری برتر انجام شود و این نشان از اهمیّت دادن آیت الله خامنه ای به فعّالیّت های قرآنی است.

تخصص در همه فنون قرآنی

قبل از این که شحات انور به ایران بیاید، آقا در جمعی فرمودند که او موسیقیدان عظیمی است.

ایشان شحات را ندیده بودند؛ اما نوارهایش را گوش داده بودند. بعد از این که برای اولین بار به ایران آمد در مصاحبه اش گفته بود که من دو سال تخصصّی روی موسیقی و نغمات مطالعه کرده ام. آقا صرفاً از خواندنش به این مسئله پی برده بودند. این نشان می دهد که ایشان در همه ی فنون قرآنی متخصص و صاحب نظرند.

شناخت بسیاری از قراء و داشتن نوارهایشان

رادیو قرآن به دستور حضرت آقا راه افتاد، مسئول رادیو قرآن روزی به من می گفت: «یک بار رفته بودم

خدمت آقا، ایشان به بنده فرمودند: «چرا نوارهای «کامل یوسف» را پخش نمی کنید؟!» برای من جای

تعجب بود که آقا کامل یوسف را از کجا می شناسند؟! من (استاد سادات فاطمی) به او گفتم: کجای کاری آقاجان؟! ایشان بسیاری از قرّاء را از قبل از انقلاب می شناختند و نوارهای آن ها را داشته اند.

من خودم قبل از انقلاب، جزء اولین افرادی بودم که به شیوه ی جدید و اصطلاحاً مصری می خواندم، ا گر ده نفر مصری بلد بودند یکی من بودم، امّا مصطفی اسماعیل را نمی شناختم! تا این که آقا یک روز به من گفتند: «حیف نیست شما مصطفی اسماعیل نمی خوانید؟!» نوارهایش را ایشان به من دادند و ازآنجا با او آشنا شدم. آقا واقعاً در همه ی مسائل خبره هستند.

دقت در قرائت و تذکر اشتباهات به قراء

در یک محفل قرآنی خدمت مقام معظّم رهبری بودیم، آقای سعیدیان قاری معروف آیاتی را

تلاوت کردند. رسم است که قاری بعد از تلاوت خدمت حضرت آقا می رود و با ایشان خوش وبش

می کند، آقای سعیدیان که رفتند خدمت آقا، ایشان فرمودند: «شما یک وقف «میم لازم» را عبور کردید!»

آقای سعیدیان بعد از جلسه به بنده گفتند: «به نظرم آقا اشتباه کردند، من خیلی مراقب بودم که در

قرائتم اشتباهی رخ ندهد». گفتم: «امکان ندارد آقا اشتباه کرده باشند، قرآن همراهتان هست؟» در قرآن جیبی شان آیات تلاوت شده را باز کردند، دیدیم که بله، حضرت آقا صحیح فرموده بودند؛ ایشان خیلی

دقیق قرائت آقای سعیدیان را بررسی کرده و اشتباهشان را متذکر شده بودند.

منابع

کتاب «شرح اسم»، زندگی نامه آیت الله سیّدعلی خامنه ای؛ بهبودی، هدایت الله؛ مؤسسه مطالعات و پژوهش های سیاسی.

کتاب «از نیمه خرداد»، طرحی از اندیشه و رهبری حضرت آیت الله خامنه ای؛

غفاری، مصطفی؛ نهضت نرم افزاری، وابسته به انتشارات انقلاب اسلامی.

کتاب «طرح کلی اندیشه ی اسلامی در قرآن»؛ انتشارات صهبا.

مقاله «نظام سازی در نگاه تفسیری آیت الله خامنه ای مد ظله »؛ عینی زاده، مؤدب؛

دوفصلنامه علمی پژوهشی «مطالعات قرآن و حدیث»، سال یازدهم، شماره اوّل، پاییز و زمستان 1396 ، پیاپی 21 ، ص 153-175.

مقاله « بررسی روش و گرایش تفسیری مقام معظم رهبری »؛ علوی مهر، مروجی طبسی؛ پژوهشنامه علوم و معارف قرآن کریم، زمستان 1389 – شماره 9 از ص .45 تا 92 .

پایان نامه «بررسی روش تفسیری آیت الله العظمی سیّدعلی خامنه ای »؛ خواجه، زهرا؛ دانشگاه علوم و معارف قرآن کریم، دانشکده علوم قرآنی قم؛ هریور

1394 .

العر بیة

اشارة

المقدمة

یعکس التأمل فی حیاة القائد امعظم (مدّ ظله العالی) مدی التفاعل والأنس الذی یعیشه سماحته مع القرآن الکریم منذ ریعان شبابه والی یومنا هذا حیث

یعیش العقد السابع من عمره المبارک وبأجمل صورة، یمکن معه القول بأنّ البعد القرآنی یمثل أحد أرکان شخصیته (حفظه الله).

من هنا ارتأت لمنظمة الأوقاف والأمور الخیریة عشیة إقامة مسابقة القرآن الکر یم الدولیة بدورتها الخامسة والثلاثین، تقدیم هذه الورقة تحت عنوان القائد القرآنی لا لتسلیط الأضواء علی الجانب القرآنی فی شخصیة مساحته طیلة سبعة عقود من النشاط القرآنی فحسب، بل لبیان مدی التطابق بین

منظومته الفکریة وقیم ومفاهیم القرآن الکریم وانسجامها مع المبادئ والأسس

الأسلامیة بشکل واضح. أملاً فی الانتهال مهنا.

منظمة الأوقاف والأمور الخیریة

أسرة القائد والقرآن الکریم

إذا أردنا رصد العلاقة بنی السید القائد والقرآن الکریم، وتأثر منظومته الفکریة والقیمیة بمفاهیم الکتاب المجید لابد أولاً من الانطالق من میحطه الأسری؛ باعتبار أن مؤسسة الأسرة هی القاعدة الأساسیة

والرکیزة الأولی لبناء الشخصیة وتحدید معالمها، وللدور المهم الذی تقوم به فی تشکیل معالم أفرادها.

ولد السیّد علی الحسینیّ الخامنئیّ عام 1358ه- ق [1939م] فی مدینة مشهد المقدّسة فی عائلة

عُلمائیّة مخترمة.

والده هو آیة الله الحاج السیّد جواد الخامنئی (1895/12/7 - 1986/7/5 م)، من مجتهدی وعلماء

عصره الموقرین الذین تخرجوا من حاضرة النجف الأشرف التی شدّ الرحال الیها سنة 1345 ه- ق.

بعد فراغه من دراسة السطوح فی تبریز والهجرة إلی مشهد المقدسة، متلمذا فی الفقه والأصول

علی ید کبار أعلام المدرسة النجفیّة حیث حضر دروس کل من المیرزا محمد حسین النائینی، والسیّد

أبو الحسن الأصفهانی وال- آقا ضیاء الدین العراقی، ونال درجة الأجتهاد من الأعلام الثلاثة المذکور ین.

والدته السیّدة خدیجة میردامادی کرمیة آیة الله السیّد هاشم نجف آبادی من علماء «مشهد»المعروفین وکان من المهتمین بالشأن القرآنی وکان له مجلس تفسیر فی أحد أروقة مسجد کوهر شاد.

وضمت حلقة درسه الکثیر من الطلاب والفضلا والشباب من عشّاق المعارف القرآنیة.