مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:ولایت فقیه/ [هیئت تحریریه موسسه در راه حق]

مشخصات نشر:قم: موسسه در راه حق، ۱۳۷۹.

مشخصات ظاهری:ص ۴۸

شابک:964-6425-56-9۱۵۰۰ریال

یادداشت:فهرستنویسی براساس اطلاعات فیپا.

یادداشت:کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع:ولایت فقیه

شناسه افزوده:موسسه در راه حق

رده بندی کنگره:BP۲۲۳/۸/و۸ ۱۳۷۹

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۵

شماره کتابشناسی ملی:م ۷۹-۱۵۳۷۵

شناسنامه

ولایت فقیه

حروفچینی مؤسسه در راه حق

ولایت فقیه

در زبان عربی، برای کلمه «ولی» سه معنای: 1 0 دوست، 2 0 دوست دار، 3 0 یاور، و برای لفظ «ولایت» افزون بر آنها، دو معنای:

1- سلطنت و چیرگی

2- رهبری و حکومت را ذکر کرداند.⁽¹⁾

در زبان فارسی، برای لفظ «ولیّ» معانی متعددّی از قبیل دوست، یار، صاحب، حافظ، آن که از جانب کسی در کاری تولیت دارد، و برای «ولایت» معنای حکومت کردن بیان شده است. ⁽²⁾

هنگامی که لفظ «ولایت» در مورد فقیه به کار می رود، مراد از آن همان حکومت و زمامداری امور جامعه است. برخی در این معنا، وجود مفهوم «ریاست» و «سلطنت» را ادّعا کرده اند در حالی که مقصود از آن، سرپرستی امور مردم و اداره شئون آنهاست و به مثابه «رئیس القوم خادمهم» نوعی خدمت به مردم و جامعه است نه باری برگُرده آنان باشد.

از سوی دیگر، «ولایت» در مصطلحات فقهی در دو مورد به کار رفته است:

1- مواردی که مُوَلّی عَلَیْه قادر⁽¹⁾بر اداره امور خود نیست، مانند میّت، سفیه، مجنون، صغیر.

2- مواردی که مُوَلّی عَلَیْه قدرت بر اداره امور خود دارد، در

عین حال اموری وجود دارد که سرپرستی و ولایتِ شخصی دیگر را می طلبد.

«ولایت فقیه» از موارد اصطلاح دوم می باشد، زیرا «فقیه» که بر جامعه ولایت دارد سرپرستی یکایک افراد آن جامعه را به عهده دارد. این نه به دلیل قصور «جامعه به عنوان جامعه» می باشد آنطور که برخی می گویند تا ولایت فقیه را با ولایت بر میّت یا طفل صغیر مقایسه کنند، بلکه از آن روست که هر جامعه ای برای اداره امور خود نیازمند مدیری می باشد.

این یک نیاز اجتماعی است. هر جا جامعه تشکیل می شود، برخی از وظایف و شئون جامعه تحقّق پیدا می کند که سامان یافتن آن سرپرست و مدیری را می طلبد. البته اسلام برای مدیری که در زمان غیبت امام زمان« علیه السلام» سرپرستی جامعه به عهده اوست، شرایط متعددی ذکر کرده که چون مهمترین آنها فقاهت است، از آن به «ولایت فقیه» یاد می شود.

بنابراین، فقیه - که در بحثهای آینده ادله ولایت و حدود و شرایط آن را به تفصیل ذکر خواهم کرد - بر جامعه به عنوان مدیری که مجموعه حرکت را به سوی آرمانهای اسلامی سوق می دهد، ولایت دارد و در واقع، «ولایت»، همان مدیریت دینی است.

جایگاه ولایت فقیه در نظام سیاسی اسلام

اگر « نظام سیاسی اسلام» تشریح گردد و مکتب سیاسی آن بازشناسانده شود، یکی از مبانی این مکتب «ولایت فقیه در عصر غیبت امامان معصوم« علیه السلام» خواهد بود. همان گونه که «ثبوت ولایت»، به معنای حاکمیت در عالم تکوین و تشریع برای خداوند متعال یا «ولایت حضرات معصومین« علیهم السلام» از نبیّ خاتم« صلی الله علیه و آله» تا وصی خاتم یعنی امام زمان« علیه السلام» به اذن خدای متعال نیز در زمره مبانی مکتب اسلام می باشد.

بنابراین، «ولایت فقیه» یک مبنای ثابت و عنصر جهان شمول از «نظام سیاسی اسلام» خواهد بود، که هر چند شکل های تحقّق این نظام در خارج متفاوت شوند، این امر همچنان می بایست در تمامی آنها محفوظ و دست نخورده باقی بماند و تنها شکل هایی از حکومت، قابل پذیرش اسلام است که در آنها جایگاه فقیه در عصر غیبت امام زمان« علیه السلام» به عنوان بالاترین مدیر کشور محفوظ مانده باشد.

تشکیل حکومت اسلامی به دست توانای حضرت امام خمینی«ره» باعث شد بحثهای فراوانی در ابعاد مختلف ولایت فقیه مطرح گردد؛ امام خمینی «ره» که براستی پرچمدار قبیله موحّدان بود و قائد قبیله عدالت طلبان و از فقهای بزرگ است در این زمینه فرموده:

موضوع ولایت فقیه، چیز تازه ای نیست که ما آورده باشیم. بلکه این مساله از اول مورد بحث بوده است.

حکم میرزای شیرازی در حرمت تنباکو، چون حکم حکومتی بود، برای فقیه دیگر هم واجب الإتّباع بود...

حکم قضاوتی نبود که بین چند نفر سر موضوعی اختلاف شده باشد. مرحوم میرزا محمد تقی شیرازی که حکم جهاد دادند - البته اسم آن دفاع بود - و همه علما تبعیت کردند، برای این است که حکم حکومتی بود. به طوری که نقل کردند، مرحوم کاشف الغطاء بسیاری از این مطالب را فرموده اند... از متأخرین، مرحوم نراقی همه شئون رسول اللّه را برای فقها ثابت می دانند. آقای نائنی نیز می فرماید:

این مطلب از مقبوله عمربن حنظله استفاده می شود. در هر حال، این مسأله، تازگی ندارد و ما فقط موضوع را بیشتر مورد بررسی قرار دادیم و شعب حکومت را ذکر کرده، در دسترس آقایان گذاشتیم تا مسأله روشن تر گردد... و الاّ مطلب همان است که

بسیاری از فقیهان فهمیده اند. ما اصل موضوع را طرح کردیم و لازم است نسل حاضر و آینده در اطراف آن بحث کنند⁽¹⁾».

ادله ولایت فقیه

به صورت های گوناگونی می توان «ولایت فقیه» را اثبات کرد، که ما در اینجا به واضح ترین و ساده ترین شیوه های آن اشاره می کنیم.

دلیل عقلی

در لابلای بحث گذشته اشاره کردیم که بدون شک جامعه به زمامدار و رهبر نیاز دارد. از سوی دیگر مسائل حکومتی اموری نیست که از حوزه دین خارج باشد، بلکه عناصر جهان شمول دین در این زمنیه به صورت یک نظام کامل در دین

اسلام ارائه شده است و عقل نه تنها در دخالت دین در زمینه زمامداری منعی نمی بیند، بلکه بر ضرورت آن اصرار دارد. حال اگر حکومت را از منظر دین نگاه کنیم و وظیفه اصلی آن را صیانت از ارزش های الهی و آرمان های اسلامی و احکام شرعی بدانیم، عقل حکم می کند، در رأس چنین حکومتی می بایست کسی قرار بگیرد که به احکام الهی و وظایف دینی آگاهی دارد و می توان زمامدار مردم باشد. اگر معصوم در میان مردم بود، عقل او را سزاوار این منصب می شمرد، ولی اکنون که او نیست، فقیهان عادل قادر بر اداره جامعه را لایق این مقام معرّفی می کند.

به دیگر سخن، عقل حکم می کندکه در رأس یک حکومت اعتقادی و آرمانی، باید شخصی قرار گیردکه از آن آرمان آگاهی دارد و در شریعت اسلام، که آیین احکام و قوانین الهی است، مصداق چنین شخصی فقیهان هستند.

دلیل نقلی

برای اثبات ولایت فقیه به روایات فراوانی استناد شده است که برخی از آنها عبارتنداز:

1 0 روایتی که مرحوم صدوق از امیرالمؤمنین علی« علیه السلام» نقل می کند که رسول الله« صلی الله علیه و آله» فرمودند:

«اللهم ارحم خلفایی»: خدایا! جانشینان مرا مورد رحمت خویش قرار ده: از آن حضرت« صلی الله علیه و آله» سؤال شد:

جانشینان شما چه کسانی هستند؟ حضرت« صلی الله علیه و آله» فرمودند:

«الّذین یأتون من بعدی یروون حدیثی و سنّتی»: آنان که بعد از من می آیند و حدیث و سنّت مرا نقل می کنند.

در هر روایت دو بحث ضرورت دارد:

از آنجا که روایت مزبور به سندهای مختلف و در کتب گوناگون برای ما نقل شده،⁽¹⁾به صدور آن اطمینان داریم و از این رو، شکی در اعتبار آن راه ندارد.

برای توضیح چگونگی دلالت این روایت بر «ولایت فقیه» باید به دو نکته توجّه کرد:

الف - نبی اکرم« صلی الله علیه و آله» از سه شأن عمده برخوردار بودند:

مردم

ب - مراد از «کسانی که بعد از حضرت« صلی الله علیه و آله» می آیند و حدیث و سنّت او را نقل می کنند» فقیهان است، نه راویان و محدّثان. زیرا یک راوی که تنها نقل حدیث می کند، نمی تواند درباره معنی نهایی آن اظهار نظر نماید زیرا او تنها الفاظی که شنیده، یاعملی را که دیده، حکایت می کند، بدون آنکه وجه صدور این الفاظ یا اعمال را بداند و معارض یا مخصّص یا مقیّد آن را بشناسد و نحوه جمع آن را با چنین معارض هایی بداند. کسی که از این امور آگاه است و می تواند اظهار نظر کند، فردی است که به مقام اجتهاد و افتاء رسیده و به درجه شامخ فقاهت نائل شده باشد.

حال با توجّه به این دو نکته، حاصل مفاد این حدیث چنین

خواهد بود:

«فقیهان جانشینان نبی اکرم« صلی الله علیه و آله» می باشند» و چون آن حضرت« صلی الله علیه و آله» شئون مختلفی داشته و در اینجا شأن خاصّی برای جانشین ذکر نشده، پس فقیهان در تمامی آن شئون، جانشین آن حضرت« صلی الله علیه و آله» می باشند.⁽¹⁾

برخی در استدلال به این روایت و امثال آن که در آن واژه «خلیفه» وارد شده، مناقشه کرده اند.

در صورتی که اگر در معنای لغوی «خلیفه» که همان «جانشین» است، دقّت شود آشکار خواهد شد که در تمام کاربردهای قرآنی روایی، و حتّی تاریخی، همین مفهوم مورد نظر بوده است و اگر تفاوتی هست، تنها در حدّوحدود جانشینی می باشد: گاه این خلافت و جانشینی در امور تکوینی و مقامات

عینی و واقعی است و زمانی در امور تشریعی و مناصب قانونی.

حتّی در تاریخ اسلام، اگر اصطلاح «خلیفه» بعد از رحلت رسول اکرم« صلی الله علیه و آله» پیدا شد، این مفهوم مورد نظر بود که شخص خلیفه، جانشین حضرت« صلی الله علیه و آله» در زمامداری و اداره جامعه است. بنابراین «خلیفه» مفاهیم و معانی مختلفی ندارد، بلکه در تمام موارد به یک معناست، هر چند موارد و مجاری جانشینی متفاوت است.

در روایت مزبور نیز خلیفه به معنای جانشین آمده و چون در آن مورد خاصّی برای جانشینی ذکر نشده، اطلاق،⁽¹⁾اقتضای عموم می کند و از آن استفاده می شود که فقها در تمام شئون نبی اکرم« صلی الله علیه و آله» جز شأن ولایت تکوینی و آنچه مربوط به معصوم بودن آنان است جانشین آن حضرت« صلی الله علیه و آله» هستند.

2 0 روایتی که مرحوم صدوق در کتاب کمال الدین (اکمال الدین) از اسحاق بن یعقوب نقل می کند که حضرت ولی عصر«عج» در پاسخ به پرسشهای او به خط مبارکشان مرقوم فرمودند:

أمّا الحوادث الواقعة فارجعوا فیها إلی رواة حدیثنا، فإن هم حجّتی علیکم و أنا حجّة الله علیهم»:

در رویدادهایی که اتّفاق می افتد، به راویان حدیث ما مراجعه کنید؛ زیرا آنان حجّت من برشمایند و من حجّت خدا بر آنان هستم.⁽¹⁾

همین روایت را مرحوم شیخ طوسی در کتاب الغیبة نقل می کند، با این تفاوت که در انتهای آن به جای «أنا حجّة اللّه علیهم» آمده است: «أنا حجّة اللّه علیکم»: من حجّت خدا بر