مشخصات کتاب

سرشناسه : رضوی، مهدی

عنوان و نام پدیدآور : ایل قاراپاپاق: تاریخ، آداب، رسوم، فولکلور و مونوگرافی/ به کوشش مهدی رضوی

مشخصات نشر : مهدی رضوی، ۱۳۷۰.

مشخصات ظاهری : ۲۵۵ ص.مصور، نقشه، نمونه، عکس

شابک : بها:۲۰۰۰ریال

وضعیت فهرست نویسی : فهرستنویسی قبلی

یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس

موضوع : قره پاپاق

رده بندی کنگره : DSR۷۲ /ق۳۷ ر۶ ۱۳۷۰

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۹۸۱۵

شماره کتابشناسی ملی : م ۷۱-۳۷۹۲

اشاره

تصویر

بسم الله الرحمن الرحیم

ایل قاراپاپاق

تاریخ، آداب، رسوم، فولکور و مونوگرافی

به کوشش: مهدی (مسعود) رضوی

ناشر: مؤلف

چاپ: اول - زمستان 1370

چاپخانه: اهلبیت(ع)

تیراژ: 3000 جلد

حق چاپ محفوظ و در اختیار مؤلف است

مقدمه:

درآغاز تابستان سال 1342 رخدادهای نه چندان مهم، برای سرگذشت و چگونگی زیست و تاریخ ایل قاراپاپاق کنجکاوم کرد.

شاید عامل قوی در این انگیزش،تحولی بود که در زندگی خودم پیش آمده بود. زیرا در آن وقت هم با تاریخ ایران و جهان بیشتر آشنا شده بودم و هم با فرهنگ ها و مردمان و عشایر متعدد از نزدیک تماس پیدا کرده بودم.

از همان زمان یادداشت نویسی و فیش برداری و جمع مدارک برای تهیه مقدمات تاریخ ایل قاراپاپاق را شروع کردم که تنها در صدد تصویر یک سیمای روشن از تاریخ ایل مزبور بودم. با گذشت سالها که تحصیلات و تحقیقات خودم به رشته هایی از علوم انسانی کشیده شد جریان این تحقیق نیز توسعه پیدا کرد و روند تحقیق را در بستر وسیعتری ادامه دادم.

این کار در طول 28 سال یکی از کارهای جنبی من بود. در اوایل سال 1369 یادداشت ها و مدارک و نتیجه بررسی ها به حد کافی رسیده بود لیکن از نظر وقت سخت در مضیقه بودم. مهدی (مسعود رضوی) برای سر و سامان دادن به یادداشت ها اصرار داشت همه آنچه را که گردآوری شده بود در اختیارش گذاشتم، اینک مشاهده می کنم که به اصطلاح چیز خوبی از آب درآمده است سنگ بنا و آجرهای بنای این کتاب از من است که مهدی ملاط آن را فراهم کرده و تنظیم نموده و آن را بر اساس یک روح واحد سازمان داده و به این صورت درآورده است که برای انجام این کار در عرض دو سال مسافرت ها و تحقیقاتی را نیز خودش انجام داده به طوری که مسائل بیشتری مربوط به فرهنگ و خصوصاً منوگرافی و فولکولورها بر آن افزوده است. در طول این مدت در قالب راهنمایی ها یاریش کرده ام اما روح شاعرانه وی در مواردی جریان بحث را از سلیقه من خارج کرده است که شاید خوانندگان محترم حق را به وی بدهند.

در محصول کار او یک عیب اساسی مشاهده می کنم که در عین حال از محسنات اساسی آن نیز هست. جریان سخن را طوری آورده است که گاهی دایره وسیع جهانی دارد و مانند هر کتاب عمومی همگان را در جایگاه مخاطب قرار می دهد و ناگهان به افق محدودتری سقوط می کند گویی، تنها با مردم دو استان آذربایجان سخن می گوید. این سقوط گاهی به شکلی در می آید که گویی فقط با مردمان یک روستا درد دل خصوصی می نماید. آن گاه مجدداً به طور تقریباً ناگهانی بر وسعت خطاب افزوده می گردد.

سبک بیان کتاب طوری است که هم به درد محققین علوم اجتماعی، (و یا صرفاً سیاسی) می خورد و نیز برای تاریخ دوستان (اعم از تاریخ توصیفی و تاریخ تحلیلی) مفید است. خصوصاً برای دست اندرکاران مردم شناسی، مردم نگاری یک منبع خوبی می باشد با این که ممکن است بخش ها یا مطالبی از کتاب در نظر افراد غیر متخصص در علوم اجتماعی (از جمله برای بعضی از افراد ایل قاراپاپاق) بی اهمیت و مطالب پیش پا افتاده ای تلقی گردد. محققین توجه دارند که عرضه و ارائه چنین کتابی در مورد عشیره و ایلی مانند قاراپاپاق نظر به سکوت متون تاریخی در مورد آن و کمبود مرجع های لازم تا چه حد دشوار است.

برای این که این کتاب پدید آید افراد متعددی از نظر تهیه اسناد و مدارک و دستکم از خاطرات خودشان مضایقه نکرده اند که نامشان در جا به جای متن کتاب آمده است.

در خاتمه تذکر این نکته لازم است که آنچه در متن این کتاب در مورد «لهجه قاراپاپاق» از محرّم ارگین و آقای فرزانه آمده شاید مراد ایشان قوم دیگری بدین نام باشد لیکن داستان های آذربایجان با لهجه قاراپاپاقی مورد بحث این کتاب، کمال مطابقت را دارد.

مرتضی رضوی

تهران

5/11/1370

نکته:اکنون (زمستان 1384) این کتاب برای سایت اینترنت آماده می شود، هیچگونه تغییر در آن ایجاد نمی شود، تنها چند نکته (کمتر از 6 مورد) در میان علامت [ ] به عنوان توضیح یا استدراک افزوده می شود.

مهدی (مسعود) رضوی

بخش اول: سابقة تاریخی

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

قاراپاپاق

قاراپاپاق تیره ای از ایل بزرگ بزچه لو - بزچلو - که از بخش های عمده ترکمن است، می باشد.

بخش های معروفی که از ترکمن جدا شده و با نام مستقل موسوم شده اند، عبارتند از: سلجوق، بزچه لو، برچلو، قره قویونلو و قاجار، بنابراین: ترک ---->ترکمن ----> بزچلو ---->قاراپاپاق.

ترک واژه ای چینی است به معنای شجاع، دلیر، سخت. گویا چینی ها این نام را بر همسایگان شمال و شمال غربی خود نام نهاده اند، مردمان ترک در آغاز عبارت بوده اند از، قبچاق، غز (آغز) خزر، مرگیت، آلان بورک، ترکمن و مغول.

نژاد ترک: اگر اصل سه نژادی بودن مردم کل جهان را بپذیریم که (اکثر نژاد شناسان با تسامح ابراز داشته اند) و مجموع بشر کنونی را به نژادهای، مغولی منچوری، سامی، آریائی منحصر کرده اند، ترکان از نژاد مغولی منچوری هستند.

نژاد مغولی منچوری شامل: ملل آسیای شرقی و آسیای مرکزی و همچنین آسیای جنوب شرقی می شود. که در تقسیمات امروزی شامل کشورهای، ژاپن، چین، کره، ویتنام، لائوس، تایلند، آسام، برمه، بنگلادش، شرق هند، فیلیپین، اندونزی، مالزی، سنگاپور و سایر مناطق اقیانوسیه می گردد.

و به بیان دیگر: آسیا و اقیانوسیه عموماً از نژاد مغولی، منچوری هستند مگر مغرب هند، پاکستان، افغانستان (شامل: تاجیکستان) و ایران، بین النهرین، اناطولی، شامات و جزیرة العرب.

دراین تسامح همه ملل اروپا و هند و ایران نژاد آریائی نامیده می شوند و ملل خاورمیانه و آفریقا نژاد سامی (سامی شامل حامی) نامیده می شوند.

سرزمین ترک:

درعصر ساسانی حدود سرزمین ترک عبارت بود از جنوب: دیوار چین، رود زرد (ساری چای - هوانگو) کوه های نانشان، آستن داغ، پامیر، هندوکش، رود جیحون، بحر خزر، ارتفاعات قفقاز و دریای سیاه.

از شمال: اقیانوس منجمد شمالی تا کوه های اورال - (و از اورال به بعد) رودخانه های: اوقا، بالایا، کاما و ولگا.

ازغرب: کوه های اورال، رود ولگا و خلیج آزوف.

از شرق: دریای بیرنگ، دریای اختک، خلیج تاتاری و دریای ژاپن.

این سرزمین، امروزه به مناطق و کشورهای زیر تقسیم شده است:

سیبری شرقی، سیبری غربی، مغولستان و مغولستان داخلی، قزاقستان، قیرقیزستان، ازبکستان، مناطق محدوده ارتفاعات قفقاز و ولگا، و سرزمینی که بعدها تاجیکستان نامیده شد.

در عصر ساسانی مناطق سیبری (تقریباً) خالی از سکنه بود و در مجموع، سرزمین ترک به دو بخش خانات شرقی و خانات غربی - یا: ترکستان شرقی و ترکستان غربی - تقسیم می شد.

ترکان و ایران:

نفوذ ترکان به فلات⁽¹⁾ایران

در دو مقطع تاریخی به وقوع پیوسته است:

1-نفوذ ترکان به منطقه ای که امروز ترکمنستان و افغانستان نامیده می شود و از شرق به جیحون و از غرب به رود اترک و تجن محدود است. و همینطور عبور آنان از ارتفاعات قفقاز به ناحیه جنوبی آن، که امروز آذربایجان شوروی و نخجوان خوانده می شود.

جزئیات و رقم تاریخی دقیق برای این بخش به روشنی در دست نیست.

2- بر خلاف مقطع اول که نفوذ ترک ها بر فلات ایران از دو جانب بحر خزر بود، در مقطع دوم حرکت ترکها به طرف داخل ایران تنها از جانب شرق بحر خزر، بوده است. ترکان در این حرکت که در طول قرن ها انجام گرفته است تا شمال آذربایجان پیشرفته و با ترکان آن سوی ارس همسایه شده اند و از سوئی تا سواحل خلیج فارس پیش رفته اند.

از قرن سوم هجری قمری نفوذ تدریجی چادر نشینان ترک به این سوی اترک و تجن آغاز می گردد نخستین عشیره ترک که از اترک و تجن گذشتند قبیله ای از ترکان غز (آغز) بودند که با نظر مساعد سلطان محمود غزنوی به طرف سیستان و کرمان رفتند. سپس از آنجا به طرف آذربایجان آمده و در نواحی سراب و اهر ساکن شدند.

ترکمنها در عهد سلجوقیان در آذربایجان و آناتولی پراکنده شده و از طریق آذربایجان سواحل شرقی و شمالی دریای سیاه را درهم نوردیده و تا بلغارستان پیش رفتند.

بزچلو:بوز، در ترکی به معنای رنگ میان «بژ» و خاکستری می باشد و «چه» همانطور که در فارسی علامت «تصغیر» است در ترکی نیز همان کاربرد را دارد. با توجه به قدیمی ترین منابع لهجه های ترکی، مشخص نیست که این علامت در اصل از فارسی به ترکی رفته یا بالعکس و یا از ابتدا در هر دو زبان بوده است؟؟؟

و پسوند «لو» در ترکی سه کاربرد دارد:

1-نسبت: مانند بیشتر اسامی اقوام که با این پسوند آمده اند مانند: شمس الدینلو و... که نقش یای نسبی (ی) در فارسی و عربی را دارد از قبیل هاشمی، طائی، تمیمی، بختیاری و... در این نسبت همانطور که حرف «ی» در فارسی و عربی در نسبت نژادی و هم در نسبت مکانی به کار می رود لفظ «لو» نیز هر دو، کاربرد را دارد.

مانند: نخجوانلو، سرابلو و...

2- به معنای دارا بودن و داشتن چیزی، مانند: پوللو، ثروتلو، ازوملو، آلمالو، مرادلو و... گاهی پسوند «لی» به جای «لو» در هر دو کاربرد می آید. چون: نخجوانلی، سرابلی و... شمس الدینلی و... لیکن کاربرد «لی» بیشتر در نسبت مکان رواج دارد. خصوصاً در انتساب نسبت فردی به یک عشیره، نه تنها از پسوند «لو» بی نیاز نمی کند، بل بدلیل اینکه به اصطلاح ادبی پسوند «لو» در نام عشایر جزء ساختار «اسم علم» شده، دنبال «لو» می آید از قبیل: شمس الدین لولی، که قهراً با حذف زاید «ل» - لام دوم - همراه می شود. و در بعضی لهجه ها در این صورت «واو» از پسوند «لو» حذف می شود و تنها لام - آن در کنار پسوند دومی می ماند. چون: شمس الدینلی، در این صورت تشخیص شمس

الدینلی به معنای شمس الدینلو و شمس الدینلی به معنای شمس الدینلوئی - که نسبت فرد به عشیره است - اشتباه می شود.

بنابراین بوزچلو یعنی قبیله، یا عشیره و یا ایلی که دارای «بوزچه» است - شتران بوزچه، گوسفندان بوزچه یا هر چیز دیگر.

اما کلمه بوزچه: معنای دیگری هم دارد، گوشت پخته ای که رنگ دیگری از ادویه و غیره به آن نزده باشند، «بوزچه» نامیده می شود که در جای خود یک غذای بنام و معروف ترکی است. این واژه گاهی به معنای «بوزباش» هم بکار می رود، در حقیقت «بوزچه» مصغر «بوزباش» است و نیز «بوزچه» به جوشهائی که در قدیم در پوست سر افراد و میان موهایشان ظاهر می گشت، نیز گفته می شود، شاید وجه تسمیه ایل بوزچه لو با این نام، به دلایل و تعاریف بوزچه لو و تعاریف فوق بوده باشد.

حضورایل بوزچلو را در مناطق مختلف مشاهده می کنیم. در آغاز ظهور صفویه که مردمان ناحیه شرقی آناتولی سخت طرفدار آنان بودند بخشی از بزچلو در آن نواحی ساکن بوده اند. و به هنگام تشکیل اتحادیه شاهسون یکی از اعضای اتحادیه مذکور بوزچلو است و پس از تشکیل اتحادیه مذکور بوسیله شاه عباس است که جریان جدیدی در سیاست کشورداری شاهان ایران پیش می آید.

در نظر شاه اسماعیل ایلات بزرگ، بیش از آنچه لازم بود کوچک جلوه می کردند و او از ایجاد اتحاد میان قبایل متعدد «قزلباش» را بوجود آورد. شاه عباس پس از تار و مار کردن قزلباش، اتحادیه شاهسون را به ظهور رسانید.

گوئی این اوج فوارة کمیت گرائی در مورد ایل ها بود که بلافاصله اصل «تجزیه گرائی» و سیاست خرد کردن ایلات جایگزین آن می شود، این سیاست توسط جانشینان شاه عباس دنبال شده بطوری که نادر نیز تجزیه کرد، که به موازات سیاست تجزیه، سیاست اسکان و «تخته قاپو» کردن ایلات به کار گرفته می شود، کریمخان زند در اسکان ایلات حرص زیادی نشان می داد.

شاهان قاجار با اینکه شخصاً روحیه ایلی و چادر نشینی را دوست می داشتند، باز به تجزیه و اسکان ایلات اهتمام می ورزیدند. در ابتدای سیاست تجزیه، بخشی از ایل بوزچلو در شمال غربی اراک و مشرق همدان جایگزین می شوند. امروز منطقه مزبور بنام بوزچلو نامیده می شود که در میان شهرکهای جدید کمیجان، نوبران، فامنین و قهاوند قرار دارد. آنچه امروز بنام بوزچلو می شناسیم تنها همین منطقه است که بتدریج اسم مکان شده و عنوان ایلی خود را کاملاً از دست داده است.

براساس همان سیاست تجزیه، بخشی از این بوزچلو که خود بخشی از ایل اصلی بوزچلو بوده، از منطقه مزبور، به ناحیه ایروان کوچ داده می شوند که علاوه بر مطلوب بودن اصل سیاست تجزیه، مقاصد نظامی و مرزداری و نیز «هدف از بین بردن وحدت کل مناطقی چون ارمنستان بوسیله حضور اقوام دیگر در میان آنها «مجموعا» بر شتاب این کوچ دادنها می افزودند.

شاخه (تیره) مذکور از بوزچلو از زمان شاه طهماسب صفوی در عصر فرماندهی نادر تا زمان ولایتعهدی عباس میرزا در نواحی ایروان (ارمنستان) به زندگی عشیره ای خود ادامه داده و در ضمن نقش مهم نظامی و مرزداری خود را نیز انجام می دهند.

دراواخر دوره اول جنگهای ایران و روس (که از 1218 تا 1228 هجری قمری ادامه داشت و به عهد نامه گلستان انجامید) تز دیگری در سیاست عباس میرزا پیدا شد، که عبارت بود از «کوچ دادن مردم ایلات شمال ارس به جنوب ارس»، بر خلاف امروز (که تنها وسعت خاک و منابع خاکی برای دولتها مهم است و کمیت جمعیت و تعداد افراد تحت حکومت برای شان ارزش ندارد و بلکه به ضد ارزش تبدیل شده است) آن روز ارزش حکومت بر انسانها، از نظر کمّی با حاکمیت بر خاک و سرزمین نسبت مساوی داشت.

در اواخر دوره اول جنگ، عباس میرزا به تفوق نیروی روسها پی برد و به موازات دفاع از خاک، ایلات و اقوام زیادی را به سوی داخل ایران کوچانید.

عشایری از تالش، موغان، حوالی باکو، شیروان، قره باغ، داغستان، نخجوان و ایروان را به این سوی ارس انتقال داد. البته این تاکتیک علل دیگری نیز داشت، سیاست روسها مبتنی بر این بود که تا می توانند در جنگ از مردم خود قفقازیه استفاده کنند، بعضی از سران عشایر تحت تاثیر وعده های روس (معافیت دائمی از مالیات، وعده اعطای خود مختاری، رشوه و...) راه نفاق در پیش گرفته و شرایط را برای عباس میرزا دشوار می کردند، علاوه بر کارشکنیهای مؤثر و احیاناً مهلک، در نبردهای متعدد جانب روسها را گرفتند.

به هر صورت مسئله ای بنام «کوچانیدن رعیت» برای از دست ندادن آنها، یک پدیده خاص در این جنگها بود که بخشی از تاکتیک و استراتژیهای جنگ را تشکیل می داد.

عباس میرزا علاوه بر اصل حفظ کمیت جمعیت، هر قبیله و عشیره مظنون را نیز به داخل ایران کوچ می داد. در متن و مواد صلحنامه گلستان (و نیز ترکمن چای) مسئله اینکه کدام عشیره رعیت دولت ایران و کدام یک رعیت دولت روس است، با اهمیت و ارزش زیادی تلقی شده است.

شاخه (تیره) بوزچلو که در نواحی ایروان حضور داشتند بر اساس زمینه فوق مجدداً تجزیه می شوند، فرمان کوچ بخشی از آنها به طرف ایران صادر می شود.

اما آنچه در مورد قاراپاپاق مهم است عدم همزمانی کوچ آنان از ایروان، با برنامه کوچ استراتژیک فوق است، زیرا این عشیره در اوایل سال 1237 هجری قمری از ایروان حرکت کرده و در اواخر تابستان سال مذکور به محل فعلی شان وارد شده اند می دانیم که از سال 1228 از امضای قرارداد گلستان تا اواخر سال 1241 که دوره دوم جنگ میان ایران و روس آغاز می شود، جنگی ما بین دو کشور یاد شده نبود و نیز می دانیم که بر اساس عهدنامه گلستان و پس از آن مناطق نخجوان و ایروان جزء کشور ایران باقی مانده بود و قاراپاپاق (یا شاخه بوزچلو ساکن ایروان) در زمره رعایای ایران قرار داشت. پس کوچ قاراپاپاق ها از ایروان به محل فعلی شان علل خاص خود را دارد که در مباحث بعد بدان خواهیم پرداخت.

درسالهای 36 و 37 دولت قاجار (و عباس میرزا) درگیر جنگهای شدید با عثمانیان بود و دولت روس فعالیت اساسی خویش را به محور دستیابی به آبهای گرم در نواحی شرقی بحر خزر (خوارزم، مرو) متمرکز کرده بود و در اثر تحریکات آنان دولت ایران در خراسان (افغانستان، ترکمنستان) گرفتاری های ممتدی داشت.

بدیهی است بخاطر بحث در تاریخ قاراپاپاق، بنا نیست همه تاریخ ایران و یا ماجراهای آن سال ها از هرات تا ایروان بشرح رود. بنابراین تنها به مسائل مربوط به شمال غربی می پردازیم.

سپهرمی نویسد:

«و هم در این سال (1235) میان دولت روم (ترکیه) و ایران که سالها طریق مودت گشاده بود، ادات خصومت آشکار گشت. نخستین از بهر آنکه سلیم پاشا حاکم بایزید و موش، قاسم آقای حیدرانلو را با ایل و عشیره از محال چالدران تحریک داده، به ارض روم (ترکیه) برد و قبایل سبیکی را نیز از ایران برکران داشت، چندان که حکمرانان خوی و ایروان، در استرداد ایشان سخن کردند، به مماطلت و مسامحت دفع داد».

سپس در وقایع سال 1236 به شرح جنگهای ایران و عثمانی که به خاطر عشیره حیدرانلوی چالدران و سبیکی ایروان، بود می پردازد و در آغاز می گوید:

«لا جرم بر حسب فرمان نایب السلطنه، حس خان قاجار قزوینی با سپاهی گران از ایروان خیمه بیرون زد تا جماعت حیدرانلو را باز جای آورد و...»

از اقدام حسن خان نتیجه ای حاصل نمی شود، جز کشتار.

«نایب السلطنه، حسن خان را به منقلای سپاه مامور ساخته خود نیز راه برگرفت و تا منزل چالدران براند».

در طول این نبردها مناطقی که میان مرز فعلی ایران و شهرهای ارزنة الروم، موش و دیاربکر بود به طور مرتب دست به دست می شد. در یکی از این نبردها مردم بوزچلو در هر دو طرف مقابل جبهه حضور داشته اند:

«هنگامی که حسین خان سردار و اسماعیل خان بیات در راس سپاه ایران در کنار «فراسو» به نهب و غارت عثمانیان مشغول بودند، ناگهان جمعی از قبایل کرد یزیدی و حسنائلو و چهار دولی و بزچلو کمین گشاده و بر سپاه ایران حمله می کنند که عباس میرزا شخصاً به کمک جنگ کنندگان ایرانی می شتابد و نبرد به نفع ایرانیان پایان می یابد، و در مسجد جامع «بتلیس» خطبه فتح به نام شاه ایران خوانده می شود».

بی تردید مردان جنگی بزچلو، شاخه ایروان نیز در سپاه حسن خان قزوینی که در رکاب عباس میرزا بود حضور داشته اند. زیرا در همان تاریخ (1236) در خاتمه جنگ های مذکور تقدیر و تشویقنامه ای از طرف عباس میرزا خطاب به نقی خان بزچلو صادر می شود.

متن این سند بشرح زیر است:

عالیجاه رفیع جایگاه عزت و سعادت همراه، ارادت و عقیدت آگاه زبدة الاقران نقی خان بزچلو.

به توجه روز افزون امیدوار بوده بداند که در این وقت مراتب خدمتگزاری... را عالیجاه... مقرب الخاقان، حسن خان به عرض رسانید بر التفات و اشفاق خاطر خطیر... در خصوص تشرف شریف التفات آمیز بر سموحت سرافرازی... تحریر فی... 1236.

جاهای نقطه چین در نسخه (کپی)ای که در دست ماست خوانا نمی باشد.

در سالهای 35، 36، 37 دولت ایران در دو جبهه با عثمانی ها درگیر بود، زیرا علاوه بر جبهه فوق، بر سر تملک شهر زور، سلیمانیه، سردشت و... (شامل بخش کوهستانی و مرتفع عراق) میان دولتین منازعه شدید جاری بود، که گاهی دامنه درگیریها تا شهر بغداد نیز می رسید.

در دربار قاجار همیشه فرمان حاکم کرمان شاهان را با عنوان «حاکم عراقین» - عراق عجم و عرب - نوشته و صادر می کردند. هنگام صلح (گاهی) حاکم بغداد نیز به صلاحدید دولت ایران از طرف دولت عثمانی تعیین می گردید. و به

هنگام کینه، عثمانیان مدعی تملک بر قصر شیرین، سردشت، پیران، لاهیجان و اشنو، تا دریاچه ارومیه، و چهریق، می شدند.

درمتون عهد قاجاری به علل کوچانیدن، شاخه ایروانی بزچلو به سوی داخل کشور اشاره ای نشده است، لیکن از مسائل مزبور و حوادث و شرایط مشروح در بالا، می توان حدسی قریب به یقین داشت که عوامل زیر، علت این اقدام بوده است:

1- نظر به اوضاع جغرافی سیاسی ناحیه ایروان پس از عهد نامه گلستان، امید چندانی برای بقای آن منطقه در سلطة دولت ایران، نبود، زیرا تنها دهلیز گونة باریک دره ارس (از بازرگان تا ایروان) در دست ایران مانده بود که عرض آن از طرف شرق و شمال شرقی به قلل و ارتفاعات منتهی می شد و همینطور از طرف غرب و جنوب غربی، به محض رسیدن به فراز ارتفاعات به مرز عثمانی محدود می گردید، شاید عرض این شاخک در محاذی بازرگان بیش از پنجاه کیلومتر نبوده که با هر حرکت نظامی قابل تفکیک بود. درست شبیه باریکه ای که امروز کشور افغانستان را به چین وصل می کند. همانطور که قبلاً دیدیم عباس میرزا به همان مقدار که در اندیشه حفظ خاک بود به همان اندازه هم در صدد بود تا رعیت را از دست ندهد. اکنون که بخش خاکی ایروان بشکل شاخک گونه ای مانده است و در معرض خطر تجزیه شدن و بلعیده گشتن بوسیله روس یا عثمانی است، پس انباشتگی جمعیت در آن شاخک عاقلانه نبود.

آنچه در شاخک مذکور اهمیت داشت انباشتگی نیروی نظامی و مردان جنگی بود، نه مردمان با زندگی عادی روزمره، همراه زن، بچه و دام و اوبه. تخلیه ناحیه ایروان از حضور زیستی روزمرگی مردم و تبدیل آن به دژهای استحکامی ضروری بود، بنابراین روند کوچانیدن عشایر که از سال 18 (آغاز دوره اول جنگ) شروع شده بود، هنوز در ناحیه ایروان از طرح رزمی، دفاعی ایران خارج نشده بود.

2- پرهیز از رو در رو قرار گرفتن دو شاخه بوزچلو که تیره ای تبعیت ایران را داشته و تیره دیگر تابع دولت عثمانی بوده و هر دو در منطقه آرارات می زیسته اند و نظر به اینکه تیره ایروانی کوچکتر (و فرعی تر) بوده احتمال پیوستن شان به تیره دیگر، که در ناحیه غربی دریاچه وان سکونت داشته اند، زیادتر بود تا عکس آن، زیرا در تحولات ایلی و عشیره ای معمولاً فرع به اصل می پیوست.

3- کاملاً مشخص بود که جنگهای ایران و عثمانی در سالهای مذکور، به یکی از سه عامل جغرافی طبیعی به عنوان مرز منجر خواهد شد، الف: دریاچه وان. ب: ارتفاعاتی که زاگروس را به آرارات وصل می کند (مرز کنونی). ج: دریاچه ارومیه.

ارتفاعات یاد شده از سلیمانیه تا چهریق که مورد ادعای عثمانیان بود همگی مسکن مردمان سنی مذهب بود، عباس میرزا پیش بینی می کرد که نگهداری خود این ارتفاعات مشکل است تا چه رسد به آن سوی ارتفاعات که میان دریاچه وان و همان ارتفاعات واقع بود.

نحوه برخورد وی با سرزمین های آن سوی ارتفاعات (حتی در زمانی که آنها را کاملاً فتح می کرد و خطبه به نام شاه ایران خوانده می شد) نشان می دهد که او هرگز اطمینانی به نگهداری آن نواحی نداشته و به طور کج دار و مریز، رفتار می کرده است.

این عوامل (و شاید عوامل دیگر نیز بوده که ما از آنها آگاه نیستیم) نایب السلطنه را وادار می کرد تا اهتمام خویش را بیشتر بر تعیین ارتفاعات به عنوان مرز، در برنامه دراز مدت معطوف نماید در این صورت شرایط جغرافی طبیعی به نفع این تز، بود لیکن از نظر شرایط جغرافی انسانی در بخش جنوب غربی دریاچه ارومیه محاذی اشنویه و ساوجبلاغ به ضرر تز مذکور بود.

عثمانیان می توانستند، هم به بهانه اینکه در این بخش تا نزدیکیهای دریاچه، عشایر کرد سنی مذهب زندگی می کنند و نیز با تحریک عشایر یاد شده، مرز را به این سوی ارتفاعات و تا لب دریاچه برسانند. دقت و احتیاط کاری عباس میرزا و ذکاوت او در مورد امور استراتژیک، مورد تایید همه تحلیلگران و محققین تاریخ است، لذا در میان قاجار شخصی استثنائی نیز وجود داشته است. ما در آینده به این مسئله یعنی اهمیت استراتژیکی ناحیه مسکونی امروزه قاراپاپاق باز خواهیم گشت، آنچه در اینجا باید توضیح داده شود این است که در سالهائی که اشاره شد، اطراف دریاچه از هر طرف مسکن عشایر ترک زبان و شیعه مذهب بود.

آن قسمت از ساحل دریاچه که امروزه در تقسیمات کشوری جزئی از شهرستان مهاباد است تا حدود دروازه مهاباد «سویوخ بولاغ» مسکن ترکان شیعه بود.

ازطرف ارومیه باز تا حد میان شهرستان ارومیه و شهرستان نقده (حد امروزی) یعنی از کناره دریاچه تا ارتفاعات قاسملو مسکن عشایر افشار ارومیه بوده و همینطور فاصله میان جلگه سلماس و جلگه ارومیه تا ارتفاعات چهریق نیز عشایر لک و افشار و قره باغ (قره باغ داخلی) ساکن بودند. بنابراین خاطر عباس میرزا از این نواحی نسبت به مرز آینده آسوده بود.

تنها جایی که از نظر سیاسی و استراتژیک موجب نگرانی عباس میرزا بود آن قسمت از ساحل دریاچه است که امروز شهرستان نقده قرار دارد. این بخش تقریباً خالی از سکنه و به صورت نیزارهای وسیع (و مرغزارهائی که در فواصل نیزارها قرار داشتند) که تنها دیه های کوچک در بخشهای شمالی (هر کدام چند خانوار از نوکران افشارها که در خدمت تربیت اسب و دام بودند) را در خود جای داده بود. همانطور که گفته شد در آینده به شرح جزئیات تاریخی بخش مذکور بر می گردیم و در اینجا تنها این نکته توضیح داده می شود:

بخش یاد شده از آغاز خلقت کره زمین و یا از پایان «چین خوردگی سوم زمین» تا حضور سیاه چادرهای قره پاپاق در آن، مسکن رسمی هیچ قوم و قبیله ای نبوده است، زیرا سابقاً در زیر دریاچه قرار داشته و به تدریج در اثر عقب نشینی دریاچه که هزاران سال است ادامه دارد، متر به متر از زیر آب بیرون آمده و به صورت نیزار و باتلاق های خطرناک و نیز چمنزارهای متحرک نمودار گشته و قطعه های بزرگ چمن، که احیاناً به مساحت نیم هکتار نیز می رسیدند گاهی روی باتلاق شناور می شده اند.

اینک در عصر عباس میرزا به منطقه نسبتاً وسیعی تبدیل شده و می تواند قابل سکونت یک عشیره باشد، عشیره ای که مانند هر عشیره آن روزی ایران، با سخت جانی و سخت کوشی خود می توانست با هر محیطی سازگاری نماید.

نایب السلطنه برای اینکه از این نقاط آسیب پذیر (یا نقطه ای که هم می تواند طمع عثمانیان را تحریک کند و هم ادعا گاهی برای شان باشد)، آسوده خاطر شود سر نخ دو مشکل را به هم پیوند داد، مشکل پیدا کردن جا برای کوچانیدن عشایر آن سوی ارس و مشکل عوامل جغرافی طبیعی و انسانی مرز آینده ایران و عثمانی.

دراوایل سال 1237 بزچلوهای ایروان بر اساس فرمان نایب السلطنه مامور شدند که از منطقه ایروان کوچ کرده و خود را به آواجیق (اواجق خوی که آن روز مرکز اردو و ستاد فرماندهی عباس میرزا بود) برسانند.

عشیره بزچلو به حرکت در آمد، در مسیر آنان معبرهای صعب العبور وجود نداشت، چرا که در امتداد ارس و در درون دره ارس از زمینهای نسبتاً همواری می گذشتند، گاهی از کناره های رودخانه و گاهی نیز به دلایل جغرافی با کمی فاصله از آن، راه می پیمودند، آنان می توانستند بدون اینکه از ارس بگذرند، تا نزدیکی های نخجوان و محاذی آواجق و خوی پیش آمده و در آنجا از رود بگذرند. لیکن بنا به دلایلی که امروز برای ما روشن نیست بزچلوها در همان منطقه مسکونی خود، از ارس عبور کرده و وارد خاک ترکیه فعلی شدند، البته همانطور که توضیح داده شد در آن سالها بخش شرقی ترکیه امروزی تا ارزتة الروم و شهر موش و دیاربکر در دست عباس میرزا قرار داشت. سرتاسر آن دیار از آرارات تا ماکو مسکن قوم بزرگ و معروف «سلدوز» بود، اکثر علویان شرق ترکیه امروزی از این قوم بزرگ مغولی هستند.

بزچلو بصورت حرکت ایلی (نه حرکت نظامی) حدود دو هزار و دویست خانوار، جمعیتی اعم از زن و کودک و پیر و جوان همراه با خیل اسب و دام و طیور و سیاه چادرهای بار شده بر شتران، در ساحل غربی ارس رو به جنوب شرقی در حرکتند، ساکنین مناطق بین راهی (سلدوزیان) به این منظره نگاه می کنند، مردان سوار و پیاه بزچلو را با کلاه های سیاه ترکمن مشاهده می نمایند. کلاه هائی که بیش از هر خصوصیت دیگر نظر آنان را جلب می کند و بالاخره آنان را به «قاراپاپاق» موسوم می نمایند.

اردوی بزرگ گاهی اطراق می نماید، پیشاپیش خبر به منطقه های بعدی می رسد که اردوی «قاراپاپاق» - (سیاه کلاه ها) - از راه می رسد و آنان با شنیدن این خبر خود را آماده عبور اردوی مذکور می کنند به طوری که بزرگان هر دیه و آبادی و مجتمع آلاچیقی و اوبه ای جمع شده و مسیر اردوی عابر را تعیین می نمایند تا بدینوسیله مقدمات عبور را فراهم آورند و همچنین آسیب کمتری به مراتع و دامها و زراعت هایشان وارد شود.

قره پاپاق در آواجیق

شیوع نام «قاراپاپاق» و چنین نام گذاری توسط ساکنین ترکیه، سخت مطلوب نایب السلطنه می شود و لذا می بینیم به هنگام اصدار اولین فرمان در آواجیق به اردوی بزرگ مذکور، آن مردم را «قراپاپاق» نامیده است و دیگر یادی از بزچلو نکرده است این موضوع مؤید مورد دوم از مواردی است که به عنوان عوامل کوچ این مردم، بیان گردید.

عباس میرزا برای اینکه کلمه بزچلو را کاملاً از ذهن این مردم بزداید که دیگر (باصطلاح) فیلشان یاد هندوستان بزچلو را نکند. تا مبادا عشق حوالی دریاچه وان کرده و مشکلی به وجود آورند. (و یا به عشق قوم و خویشان قدیمی در جنوب شرقی به سمت مرکز ایران بروند و سنگر مورد نظر عباس میرزا در جنوب دریاچه ارومیه خالی بماند). سخت به عنوان و نام «قاراپاپاق» می چسبد.

قره پاپاق (که تلفظ صحیح آن بر اساس قواعد ترکی قاراپاپاق است) در آواجیق خوی منتظر فرمان نهائی نایب السلطنه می شوند، که طول این انتظار روشن نیست. عباس میرزا میان آمار جمعیتی این اردو و سرزمینی که در نظر

دارد به آنان واگذار کند، یک محاسبه سر انگشتی نموده و برآورد می نماید و در نتیجه مشاهده می کند، سرزمین مذکور گنجایش این مردم را ندارد.⁽¹⁾

ابتدا عده ای از آنان که عشق صحرای ترکمن را به سر داشتند به اجازة حرکت به سمت آن دیار نایل می شوند، لیکن بدین شرط که در منطقه گلوگاه مازندران ساکن شوند و پیشتر نروند. گویا این عده بیشتر از صد خانوار نبوده اند که هنوز هم پیر مردهایشان عنوان قره پاپاق را بیاد دارند.⁽²⁾

قاراپاپاقها معتقدند که بخشی از ایل شان در منطقة آواجیق مانده است اما تحقیقات نشان می دهد که بخش مزبور همان است که به طرف مازندران رفته اند.

و بالاخره حدود 2100 خانوار با جمعیتی افزون بر 25000 نفر به سوی سرزمین «سولودوز» یا «سللی دوز» روان می شوند.

در متن فرمان کتبی عباس میرزا که نسخه ای از آن در دست است (لیکن بدلیل فرسودگی، کلمات زیادی از آن خوانا نیست) آمده است:

عالیجاه رفیع..... و رشادت پناه، اخلاص و صداقت..... زبدة الخوانین العظام نقی خان بزچلو..... که عریضه اخلاص ترجمه عالیجاه..... واصل پیشگاه باهر النور شده مسطورات آن به عرض.... رسید...... ان شاء الله امروزها که خوی تخلیه خواهد شد..... که عالیجاه با تمامی ایلات از راه بند ماهی و قطور عزیمت طرف سلماس نمایند بعداً در هر مورد مراحم کامله خواهد شد و قرار.... در باب..... و سایر امور خواهیم داد، در باب قروض خودش..... کرده بود که مبلغ ششصد تومان از آقایان، آقا محمد حسین و سایرین دریافت داشته است. محض رحمت درباره.....آقایان مشار الیه مقرر داشتیم، علاوه بر سیصد تومان مرحمتی سابق سیصد تومان دیگر...... کند و با..... و محسوب دارد......

....تحریراً فی شهر ربیع الاول سنه....

توضیحات:

1- در این سند که قسمت های مهم آن قابل خواندن است رائحه ای از پنهان کاری مشاهده می شود دستور می دهد که چون قرار است منطقه خوی (آواجیق) از اردو و حضور عشایر تخلیه شود پس باید نقی خان نیز ایلش را از راه بند ماهی و قطور به «طرف سلماس» حرکت دهد.

قابل توجه است، نمی گوید «به سلماس»، می گوید «به طرف سلماس» و دو چیز را مجهول می گذارد:

الف: آیا سلماس محل سکونت و ماندن این ایل است؟

ب:اگر سلماس به عنوان محل سکونت تعیین نمی شود، پس مقصد نهائی کجاست؟

می دانیم که رسم و سنت دربار تبریز (و نیز تهران) بر این بوده است که هر حکم و فرمان صادره از اینگونه ابهامات خالی باشد و رسم و آئین همه دنیا در این قبیل موارد نیز، چنین بوده و هست این ابهامات عجیب برای چیست؟

شاید بتوان گفت که ولیعهد سعی می کرده به نوعی ایل قره پاپاق را به سلدوز نزدیک کند و شرایط را طوری پیش آورد که آنان در مقابل عمل انجام شده، ناچار به پذیرفتن جای خطرناک و بی امنیت نیزار و باتلاقهای سولدوز گردند و به همین دلیل از ذکر نام مقصد اصلی خودداری نموده است و ایل را به طور بلاتکلیف به حرکت به طرف سلماس مامور می نماید.

2- جمله «قرار است این روزها خوی تخلیه شود» نشان می دهد که باصطلاح دست طرف را در پوست گردو می گذارد، این نیز تاییدی است بر موضوع فوق.

3- تصریح می کند که بعضی از مسائل در آینده، متعاقب این فرمان روشن و معین خواهد شد. شاید کلمه ای که در این قسمت قابل خواندن نیست لفظ «مسکن» یا «منطقه سکونت» باشد.

4- نایب السلطنه بدهی های نقی خان را می دهد و او را به مواهب آینده امیدوار می کند.

5- تاریخ این سند از نظر «ماه» روشن است ولی «سال» آن معین نیست به جای تاریخ اصلی با خطی غیر از خط متن، که تفاوت میان آن دو کاملاً روشن است رقم 1244 نوشته شده گویا شخصی بعدها بر اساس ظن و محتویات ذهنی خود رقم مذکور را در ذیل سند درج کرده است.

وانگهی خواهیم دید که سند دیگری که عبارت «در این وقت که محال سلدوز را برای نشیمن عموم ایالات و عشایر قره پاپاق معین فرمودیم» در آن آمده، تاریخ تحریر آن 1240 ثبت شده است پس نمی توان تاریخ فرمان حرکت که در آواجیق صادر شده، سال 1244 باشد. گویا همین رقم جعلی باعث شده که بعضی ها گمان کنند ایل قره پاپاق پس از دوره دوم جنگ با روس و پس از عهد نامه ترکمن چای، آمده اند. و نیز می توان گفت همین رقم جعلی موجب شده که مرحوم نقی (قلی) خان بزچلو در این اواخر، در یاد داشتهایش تاریخ آمدن قره پاپاق به سلدوز، را سال 45 بنویسد.⁽¹⁾

6-این فرمان در ماه ربیع الاول صادر شده و ایل در ماه جمادی الاولی وارد سلدوز شده است و هر دو در سال 1237 بوده که در زمان طی طریق و نیز ماندن در حوالی سلماس بیش از دو ماه و نیم نبوده است.

دشت و جلگه سولودوز

موقعیت جغرافیائی دشت و جلگه سولودوز: برای این منظور ابتدا باید ارتفاعاتی که زاگرس را به آرارات وصل می کند، در نظر گرفته شود. در یکی از مرتفعترین نقاط آن قله ای به ارتفاع 3480 متر در دشت قادر قرار دارد که شهر اشنویه در قسمت جنوب شرقی آن است. از قله مزبور یک رشته کوه فرعی جدا شده و مستقیماً به سمت شرق کشیده می شود که در حدود 20 کیلومتری دریاچه، قله «خان طاوس» را شکل می دهد و بین بندر حیدر آباد (پاسگاه فعلی شیرین بلاغ) و محال دول به «ایلانلو داغ» موسوم شده و به دریاچه ارومیه وصل می شود همانطور که امروز حد میان شهرستان ارومیه و شهرستان نقده است. این رشته کوه فرعی ضلع شمالی منطقه سولودوز می باشد.

مکمل ضلع شمالی خود دریاچه است، از ایلانلوع داغ تا مصب رودخانه گادار، و مصب مذکور نقطه پایان این ضلع می باشد.

ضلع غربی و جنوب غربی: از قله قادر رشته دیگری جدا می شود، ابتدا حدودی به سمت جنوب غربی، می رود سپس به طرف جنوب کشیده می شود که پس از قله کوچک «ماران» از جنوب شهر نقده می گذرد و بعد از تشکیل قله «فرنگی»، در محاذی 25 کیلومتری مهاباد به سوی شمال منحرف می شود و در پل بهراملو با رودخانه گادار به مماشات هم تا ساحل دریاچه می رود، بدین ترتیب این رشته کوه هم ضلع جنوبی و هم ضلع شرقی منطقه سولودوز را تشکیل می دهد.

ضلع غربی: در فاصله تقریباً 18 کیلومتری غرب نقده و 6 کیلومتری شرق اشنویه از رشته کوه شمالی، تپه هائی جدا شده و مستقیماً به سمت جنوب به طرف رشته کوه جنوبی کشیده شده است و منطقه اشنو و نقده را تقریباً از هم جدا کرده است، این تپه ها تا وسط جلگه که بستر رودخانه گدار است، پیش رفته و در آنجا منقطع شده اند، به این ترتیب چهار جانب سولودوز بشرح زیر است:

شمال - از شرق به غرب: دریاچه ارومیه و رشته کوه ایلانلو و خان طاوس تا 6 کیلومتری اشنویه.

غرب - از شمال به جنوب: تپه های انشعابی از رشته کوه خان طاوس و ملتقای رودچه نالوس و رودخانه گدار مصب رودچه نالوس به رودخانه گدار - روستای در بند) که رودچه نالوس از کوه های جنوبی سرچشمه می گیرد.

جنوب - از غرب به شرق: رشته کوه قلعه ماران و فرنگی تا محاذی 20 کیلو متری مهاباد (نقطه محاذی مهاباد با دریاچه به خط مستقیم).

شرق - از جنوب به شمال: از محل چرخش رشته کوه جنوبی (روستای محمد شاه بالا) تا مصب رودخانه گدار.

مساحت: طول سولودوز در حدود 54 کیلومتر و عرض آن به طور میانگین به 20 کیلومتر می رسد یعنی بالغ بر یک هزار و هشتاد (1080) کیلومتر مربع می گردد.

دشت ماهور: از این مساحت مقدار 144 کیلومتر مربع دشت است که در شرایط خود به صورت تپه ماهورها می باشد و در مقایسه با جلگه پست کنار خود، به صورت منطقه کوهستانی دیده می شود. این تپه ماهورها به صورت مثلثی در زاویه شمال غربی قرار دارند، قاعده این مثلث از بندر حیدر آباد تا خود شهر نقده است، طول قاعده بطور هوائی، از بندر تا نقده 18 کیلومتر و نیز ارتفاع مثلث از «تازه کند دیم» تا شمال غربی «دیلنچی آرخی» - به طور هوائی، 16 کیلومتر می شود، به این ترتیب مساحت دشت ماهور بالغ بر 144 کیلومتر مربع می شود.

ساری تورباخ - ساری توپراق، و قاراتورپاخ - قره توپراق - : بقیه سولودوز که 936 کیلومتر مربع است، سرزمینی پست و جلگه ای هموار می باشد که به دو بخش ساری توپراق (خاک زرد) و قاراتوپراق (خاک سیاه) تقسیم می شود.

ساری توپراق نیز به شکل مثلثی که قاعده آن تقریباً مساوی نصف ضلع شمالی و کمی کمتر از نصف مجموع طول سلدوز می باشد که در بالا شرح داده شد، این قاعده تقریباً 7 کیلومتر و راس مثلث در حدود 5 کیلومتری جنوب شرقی نقده در رشته کوه ضلع جنوبی (روستای خلیفان) واقع است، ارتفاع این مثلث 22 کیلومتر می شود که مجموع آن در حدود 66 کیلومتر مربع می گردد.

روستاهای دربند، کاموس، پَیه جیک، آلاگؤ زعلیا، میر آباد، گوران آباد - میانی - پائینی، چیانه، قلعه جوق، بخش عمده قریه علی مَلک، نقده، بالیخچی، کوزه گران (گؤزه گرن) و بخشی از دیزج و خلیفان در این بخش قرار دارند. الباقی سولودوز که 849 کیلومتر مربع می شود قاراتوپراق است.

«خواننده محترم باید به اصطلاح های: دشت ماهور، ساری تورپاخ، قاراتورپاخ توجه نماید زیرا در آینده روی این بخش های سه گانه سولودوز، بحث هائی خواهیم داشت.»

دشت ماهور شمال غربی سولودوز است و ساری تورپاخ جنوب غربی آن، این دو مثلث قسمت غربی این سرزمین را به صورت زیر گرفته اند.

[واژة «پَیه» یک واژة ترکی به معنی «آغل» است؛ پَیه جیک، یعنی آغول کوچک. و نیز «علی مَلک» با فتحة میم، درست است گرچه مأموران غیر بومی اداره ثبت آن را با ضمّة میم خواندند.]

دریاچه های سولودوز

1- دریاچه حسنلو گلی: به مساحت تقریبی 2 در 3 کیلومتر. در جنوب شرقی سولودوز واقع است، میان حسنلو گلی و دریاچه ارومیه، کوه کوچکی به صورت دیوار گونه کشیده شده است. فاصله حسنلو گلی با دریاچه ارومیه تخمیناً به 2 کیلومتر می رسد.

حسنلو گلی برکه ای شور است. لاکن به شوری دریاچه ارومیه نمی رسد، به طوری که آب آن برای زیست مرغان وحشی مناسب بوده و از قدیم پذیرای انواع پرندگان مهاجر و بومی بوده و هست. قابل ذکر است که حسنلو گلی نیز مانند دریاچه ارومیه فاقد ماهی و حیوانات دریائی است.

2- سهران گلی⁽¹⁾

(گول به معنای برکه): در جنوب شرقی دریاچه حسنلو گلی و با مساحت نصف آن، می باشد، آب آن شیرین تراز حسنلو گلی است، با این همه فاقد ماهی است. این دو دریاچه در آغوش چمنزارها و مزارع سبز و در کنار کوه، پهلو گرفته اند و مجموعه، آب، کوه و چمن به زیبائی متنوع هر دو افزوده است که پناهگاه امنی برای مرغان وحشی و پرندگان مهاجر می باشند.

حسنلو گلی - برکه حسنلو - بنام قریه حسنلو و روستای گل - گول - بنام دریاچه سهران گولی نامیده شده اند، یعنی در اخذ عنوان حالت معکوس دارند.

تپه های جلگه سولودوز: در هر دو بخش ساری تورپاخ و قره تورپاخ تپه های متعددی وجود دارد که همه آنها یا مصنوعی و یا نیمه مصنوعی هستند که مجموعاً 15 تپه می باشند، که از غرب به شرق به شرح آنها می پردازیم:

1- تپه میرآوا (میر آباد) 2- تپه کوچک روستای قلعه جوق، 3- تپه گوران آباد میانی، 4- تپه «قاسم تپه سی» در ملک مزرعه جهان میان نقده و روستای علی ملک که اخیراً زیر ساختمان می رود. 5- تپه بزرگ نقده که اکنون به فضای سبز تبدیل شده است، 6- تپه حسنلو، 7- تپه تابیه در روستائی به همان نام، 8- تپه شونقار در حد فاصله روستای شونقار و حاج فیروز 9- تپه کربلا قاسم - «کابا قاسم» بقول مردم روستای آغابگلو - در فاصله روستای مذکور و روستای بارانی، 10 - تپه آغابگلو 11- تپه بیگم قلعه در روستائی به همان نام 21- تپه محمد یار در شمال غربی شهر مذکور که اکنون آخرین لحظات عمرش را می گذراند، چرا که در اثر خاک برداری و خاک کشی، نزدیک به از بین رفتن است. 31- تپه ساخسی تپه در روستائی به همان نام 14- تپه نظام آباد و 15- تپه ممه لو نیز در روستائی به همان نام قرار دارند.

تپه های شماره 4 - 7 - 8 - 9 - 10 - 11 - 12 - 13 - 14 - 15 عموماً مصنوعی هستند و باقی تپه ها نیمه مصنوعی می باشند. خاک همه آنها مخلوطی از خاکستر و خاک رس است و در کنار هر کدام از آنها گودال های وسیعی وجود دارد که قبلاً بنام «گبی» معروف بودند و دقیقاً نشان می دهند که خاک تپه ها توسط توبره اسب به وسیله افراد نظامی از همان گودالها آورده شده اند و در حقیقت تپه های مذکور سنگر توپ و در عین حال سنگرهای دیده بانی میان نیزارها بوده اند.

درعبارت مشروحتر: ساختمان تپه ها نشان می دهد که عوامل ایجاد آنها عبارت بوده از:

با عقب نشینی تدریجی دریاچه (در آینده توضیح داده می شود) تپه های خیلی کوچک پدیدار می شده که اطراف آنها را نی های بلند فرا می گرفته است، این تپه ها به تدریج محل سکونت موسمی دامداران می گشته که جهت جمع علوفه به آن نواحی می آمده اند و همچنین پناهگاه و مکان مسکونی خوبی برای فراریان هر قوم و قبیله ای، از آن جمله ارمنی ها بوده است.

پس از ظهور دو قدرت رقیب بنام عثمانی و صفوی هراز گاهی تپه های یاد شده به سنگر توپخانه و یا به سنگر دیده بانی و حتی جاسوسی تغییر شکل می داده، در این مواقع بوده است که مردان نظامی جهت افزایش ارتفاع آنها، خاکهای اطراف را در توبره اسبها کشیده و روی هم می انباشته اند. سکونت زیستی و سکونت نظامی در طی قرون، به طور متناوب موجب افزایش ارتفاع آنها به وسیله خاکستر و خاک رس شده است که لایه های جداگانه ای بر روی هم بوده اند، در اثر باران و برف خواص مواد خاسکتری به لایه های خاک رس (که تقریباً به طور یک در میان روی هم قرار داشته اند) نفوذ و رسوخ کرده و خاک رس را به صورت فرسودة خاکستر گونه در آورده است.

باقی تپه ها نیز از این موضوع مستثنی نبوده اند، تنها تفاوتی که با تپه های مصنوعی دارند، این است که آنها از ابتدا، تپة نسبتاً بزرگی بوده اند.

«تاریخچه سولودوز»

منطقه سولودوز (به جز بخش دشت ماهور) در قرن نهم قبل از میلاد در زیر آب دریاچه ارومیه مدفون بوده است. آشنایان به منطقه، می دانند امروز کوه «بوغاداغی» در اثر عقب نشینی آب به تدریج از دریاچه خارج شده و نیزارهای وسیع اطرافش را فرا گرفته. کوه مذکور ابتدا در داخل دریاچه و در محاذی و هم ردیف جزیره های «ائششک داغی» و «قویون داغی» بوده است، ائششک، قویون، بوغا. و بوغا به معنای گاو نر جوان است.

زمانی بوغاداغی به صورت جزیره ای درست در وسط دریاچه قرار داشته است و رشته کوه کوچک «قره داغ» که در فاصله حسنلو گلی و سهران گلی از یک سو و دریاچه ارومیه از سوی دیگر قرار دارد روزگاری چون کاروان شتران در میان دریاچه به صورت یک شبه جزیره باریک قرار داشته است. هنگامی که آشوریان برای گوشمالی دولت کوچک «مانین» و «پارسوا» و نیز برای عرض اندام به دولت اورارتو بارها در طول دوران اقتدارشان، دریاچه را دور زده اند در آن ایام سرتاسر سولودوز در زیر آب بوده است و شاید تپه حسنلو و تپه نقده (اصل طبیعی شان) به صورت جزیره های خیلی کوچک دیده می شده اند.

[به طوری که در زمان «یاقوت حموی» نویسندة «معجم البلدان» راه ارتباطی اشنویه به مراغه از طریق «پسوه» و درّه «لیگبین» بوده است. رجوع کنید «معجم البلدان» واژة «بسوه».]

دولت مانن - مانین - ماننا - مننا:

در یک نوشته دستنویس که به صورت تایپ شده تکثیر هم شده بود، و به محور تاریخ قره پاپاق و سولودوز به طور اختصار اشاره کرده،⁽¹⁾آمده است «منطقه سولودوز زمانی کشور ماننا - یا بخشی از ماننا - بوده است» این توهم از گفتار دیاکونوف در «تاریخ ماد» برای نویسنده اوراق مذکور حاصل شده است.

دیاکونوف می گوید: مرکز دولت مزبور (ماننا) در جلگه جنوبی دریاچه ارومیه در آذربایجان کنونی ایران بوده است.⁽²⁾.

نویسنده مذکور گمان کرده است که مراد از جلگه جنوبی دریاچه، همان سولودوز است. این برداشت علاوه بر اینکه سولودوز در آن زمان اساساً وجود نداشت دو اشکال مهم دیگری نیز دارد:

1- در اصطلاح تاریخ تحقیقی به ناحیه ای مانند سولودوز اصطلاح «جلگه» اطلاق نمی شود بلکه اصطلاح «دره» و حتی اصطلاح «دره کوچک» صدق می کند، و همینطور است در اصطلاح نظامی و استراتژیکی، و در منابع مهم نیز چنین آمده است که با بعضی از آنها در آینده آشنا خواهیم شد.

2- دره یا جلگه کم عرض سولودوز در جنوب غربی دریاچه ارومیه واقع است نه در جنوب آن.

منظور دیاکونوف از جلگه جنوبی دریاچه ارومیه، منطقه میان مراغه، دریاچه، مهاباد و صائین دژ، که طول آن از مهاباد تا مراغه و بناب و عرض آن از حوالی صائین دژ تا دریاچه است، که رودخانه های: بناب چای، مردی چای، لیلان چای، قورو چای، جغاتو (زرینه رود) و طغاتو (سیمینه رود) جلگه بزرگ مذکور را آبیاری می کنند.

اساساً محققین معتقدند، پایتخت دولت مانن در نزدیکی صائین دژ، همان جائی است که امروز بنام «تخت سلیمان» نامیده می شود که در حوالی قرن هفتم قبل از میلاد، جزء اتحادیه ماد قرار گرفت.

دولت «گیلزان»: گیلزان، دولت کوچکی بود که در مغرب دریاچه شاهی - ارومیه فعلی - قرار داشته و محدوده آن تا نزدیکیهای اشنویه کنونی کشیده می شد. که در اواخر قرن هفتم میلادی بخشی از کشور وسیع اورارتو گردید.

کشورمهری: در جانب غربی زاگرس محاذی شهرهای اشنویه و پیرانشهر فعلی (یعنی درست در سرچشمه های رودخانه «زاب علیا» زاب کبیر - که از دامنه های غربی قله 3400 متری شمال غربی اشنویه و قله 3578 متری سیاه کوه در شمال غربی پیرانشهر سرچشمه می گیرد. دولت کوچکی بنام «کشور مهری» قرار داشت.

در این میان سرزمین مربع مستطیلی که در جانب شرقی زاگرس، در حد فاصل زاگرس و دریاچه قرار داشت و شامل مناطق پیران، پسوه، مهاباد تا حدود بوکان و سقز که مرز کشور مانن بود، می گردید.

قابل توجه و جای بحث است که این سرزمین در اوایل قرن هفت تا قرن ده قبل از میلاد، در چه شرایطی بوده و قبایل ساکن در آن چه سرنوشتی داشته اند و چگونگی سازمان زیستی آنها معلوم نیست تا روشن شود همسایگان منطقه ای که بعداً سولودوز نامیده می شود چه کسانی بوده اند.

می دانیم در اوایل قرن 6 میلادی منطقه مستطیلی مذکور رسماً بخشی از خاک اورارتو گردید، پیشروی اورارتو که مرکز اصلی شان مشرق ترکیه فعلی بود، به حدی گسترش داشت که بعضی معتقدند سرزمین مانن نیز در زمره حاکمیت اورارتو بوده و پس از چند دهه از اورارتو،منفک و در اتحادیه مادها قرار می گیرد. پیرنیا (مشیر الدوله) در تاریخ «ایران باستان» در آغاز بحث از «پارسها» می گوید:

درکتیبه های آشوری از قرن نهم قبل از میلاد از مردم «پارسوآ» ذکری شده و این مردم در طرف دریاچه ارومیه می زیسته اند.

دیاکونف با ادله تحقیقاتی روشن، ثابت می کند که قرن 9 قبل از میلاد مراد از «پارسوآ» سرزمین مثلثی شکل میان سلیمانیه، زهاب و سنندج کنونی بوده است شاید لفظ «پارسوآ» از کلمه «پرسو» که در زبان اکدی به معنای «خطه»، «مرز»، «کنار» و «کنارساحل» بوده و ممکن است از واژه «پارت - پارد - پارس» - تلفظ حرف آخر بدین قیاس مادها به کشورهای پهلوی چپ و راست خودشان پارسوآ - یا، پارتوآ، می گفتند. همانطور که ساکنین مناطق اصفهان را پارتوا می خواندند و همچنین به ساکنین منطقه میان سلیمانیه، زهاب و سنندج. نیز که در پهلوی دیگر آنان بوده پارسوا گفته اند.

بنابراین دو سرزمین به نام پارسوآ به طور مسلم شناخته می شود: پارس که امروز استان فارس می نامیم و پارسوآ که در بین سلیمانیه، زهاب و سنندج جای گرفته است.

اینک سخن بر سر گفته پیرنیاست، خصوصاً بعضی منابعی که او گفته اش را از آنان گرفته به «سواحل جنوبی دریاچه ارومیه» تصریح کرده اند.

مرحوم تمدن در «تاریخ رضائیه» می گوید:

برخی از مورخین و نویسندگان اغلب این دریاچه را بنام آبادیهای واقعه در کنار آن نامیده اند: دریاچه ارومیه، دریاچه اشنویه، دریاچه پسوه، دریاچه طسوج و سلماس و مهاباد.»

امروزه فاصله پسوه از دریاچه آنقدر زیاد است که نمی شود آن را از آبادی های کناره آن حساب کرد و دریاچه را به نام آن نامید، من به کس، یا کسانی که دریاچه را بنام پسوه نامیده اند در هیچ منبعی دست نیافتم. احتمالاً منبعی که می تواند ماخذ سخن مرحوم تمدن باشد، منابع ارمنی است که من دسترسی چندانی به آنها ندارم، شاید مرحوم تمدن، چنین نام و عنوانی را در آن مآخذ دیده که ریشه در منابع اورارتوئی دارد.

به هر صورت چنین نامی قهراً باید مربوط به زمانهای دیرین باشد که منطقه سولودوز بخشی از دریاچه ارومیه بوده و پسوه تنها یک رشته کوه با دریاچه فاصله داشته است. علاوه بر این نکته، برداشت دیگری نیز می توان از گفته تمدن داشت و آن سابقه دیرین واژه «پسوه» است، نظر به این که لفظ مذکور نه فارسی و نه کردی و نه حتی ترکی است و از عهد باستان نام آن منطقه بوده است این موضوع می تواند تاییدی بر گفته پیرنیا و نیز کتسیاس یونانی باشد که، پسوه بازمانده ای از «پارسوا» باشد.

البته اگر چنین چیزی را بپذیریم و معتقد باشیم که در قرن نهم قبل از میلاد نام سرزمین مستطیل شکل مورد بحث ما پارسوآ بوده، باید دچار آن اشتباهی که پیرنیا شده، نشویم.

وقتی که پیرنیا (و نیز کتسیاس، کتزیاس) معتقد می شود که پارسهای جنوب، از ناحیه دریاچه ارومیه بدان جا رفته اند، یک اصل بزرگ تاریخی مشتبه می شود و نتیجه این می شود که حرکت آریائی ها به داخل ایران از سمت غربی دریای خزر بوده، ابتدا پارسها و به دنبال آنان مادها.

بل در صورت پذیرش یک «پارسوآ»ی دیگر در سرزمین مستطیلی (علاوه بر دو مورد مذکور در بالا) باید هر سه قوم را جدای از هم فرض کرد و بلکه به چهار قوم بنام «پارتوآ» به شرح زیر باور داشت:

1- پارثوا، در سرزمین مستطیل.

2- پارثوا، در مثلث سلیمانیه، زهاب و سنندج فعلی.

3- پارثوا، در نواحی ری و خراسان تا حوالی اصفهان، مساوی «پارت».

4- پارثوا، در نواحی جنوب (استخر، شیراز)، پارس، (فارس) فعلی.

شواهدی برای استنتاج فوق در متون و منافع وجود دارد به عنوان مثال، وقتی که لشکرکشی، یا غارت ها و تهاجمات آشوریان را می شمارند، کشورهای مهری و پارسوآ و مانن را نیز در آن ردیف می آورند، در این شمارش که از شمال به جنوب است، پارسوآ را در مابین مهری و مانن نام می برند، البته در موارد بسیاری هم که کشورهای مهری، مانن و پارسوآ، آمده، مراد پارسوآی واقع در مثلث مذکور است.

گاهی نیز کشور «خوبوشکنه» در جنوب دریاچه وان به دنبال پارسوآ و مانن خوانده می شود، یعنی از جنوب به شمال، ابتدا پارسوآ واقع در مثلث یاد شده است و به ترتیب مانن، خوبوشکنه بعد از آن قرار دارند.

اشکالی که این فرضیه را تضعیف می کند، سئوالی است که چه کسانی این نام متخذ از آکدی یا مادی را بر سرزمین مستطیل گذاشته اند؟ چرا که آنان نه با مادها سر و کار داشته اند و نه با آکدیها، لیکن می توان گفت، آشوریها که واژه «پرسو»ی اکدی، یا واژه «پارت، ث» مادی را به صورت «پارسوآ» تغییر داده اند، می توانستند منطقه ساحلی و کنار دریاچه را به آن نام بخوانند، اما آشوریها به معنای آکدی و مادی لفظ مذکور توجه (و شاید اصلاً اطلاعی) نداشتند.

بهتراست این داستان را بگذاریم و بگذریم، زیرا آنچه به بحث ما از این داستان مربوط می شود این است که در هیچ منبع و متنی از متون و منابع قدیمی نامی از منطقه سولودوز (تحت این نام و یا با نام دیگری) به میان نیامده است.

آخرین متن قدیمی، آثار حمد الله مستوفی است، او در «نزهة القلوب» همة «تومان»های ایران را و حتی تمام آبادی ها و مناطقی را که به نحوی دارای نام بوده و کشت و زرع و یا دامداری در آنها می شده، از روی دفتر مالیاتی خود نام می برد، از سرتاسر ایران تنها منطقه ای که در آن کتاب، اشاره ای نشده، سولودوز است.

در سال وفات او (750 ه.ق.) منطقه مسکونی بنام سولودوز (یا با هر نام دیگر) وجود نداشته است. المنجد می گوید: سلدوس: مقاطعه فی آذربایجان جنوب غربی بحیره ارمیاکانت کرسیا «اسقفیا» للنساطره.

در چاپ های قدیم المنجد رقم تاریخی «228 م» ذکر شده بود، اما در چاپ های اخیر رقم مذکور حذف شده است، اگر رقم فوق صحیح باشد باید یکی از تمدنهای سه گانه تپه حسنلو که از زیر خاک در آورده شده، مربوط به آن تاریخ باشد که مسیحیان نسطوری تپه را در وسط باتلاق ها و نیزارها و شاید در وسط دریاچه به عنوان یک دژ مذهبی برپا داشته اند، اما در این صورت لفظ «مقاطعه» یا «قاطعه» که به مفهوم «منطقه» است نادرست خواهد بود، زیرا به یک تپه، منطقه نمی گویند.

البته حذف رقم تاریخی فوق، به عنوان تصحیح، می تواند دلیلی بر غلط بودن لفظ «قاطعه» نیز باشد. حقیقت این است برگزیدن لفظ «سلدوس» به جای لفظ «سولودوز» یا «سللی دوز» یا «سلدوز» آنهم در متنی مانند المنجد که به یک متن مغرض استعماری مشهور است، چهرة «مدرک سازی» آن را نشان می دهد، و بعضی از ارامنة شرق ترکیه که

اکنون در جهان پراکنده هستند از این کارها انجام می دهند و به دائره المعارف ها و متون فرهنگی، اجتماعی دستبرد می زنند که در مورد بحث ما ابتدا رقم تاریخی «228 م» درج می شود، سپس پی می برند که در تاریخ مذکور چنین منطقه ای اصلاً وجود نداشته، رقم را حذف می کنند، البته عبارت فوق بدون رقم تاریخی یاد شده، می تواند صحیح باشد، چرا که در روستاهای سولودوز و در خود نقده ارامنه اقامت داشتند و کلیساهائی در قریه راهدهنه و نقده برپا بوده اما نه به عنوان «مرکز اسقف نشین» یا «کرسیا اسقفیا».

ما در مباحث آینده به چگونگی حضور ارامنه و یهودیان در سولودوز بر خواهیم گشت.

آب و هوا

همة مناطق آذربایجان غربی، دارای آب و هوای معتدل است و سولودوز از معتدلترین مناطق آن می باشد. به طوری که سرمای 19 درجه زیر صفر از حوادث اتفاقی و استثنائی آن منطقه است، در زمستان ها از ارومیه و تبریز گرمتر و در تابستانها از ارومیه خنک تر و از تبریز تا اندازه ای گرمتر است. اخیراً به دلیل کثرت روز افزون باغات (و شاید به دلایل دیگر از آن جمله تغییر جو عمومی بخشهائی از ایران که برای متخصصین، مسئلة روز است) در تابستانها چیزی شرجی گونه احساس می شود که به رطوبت هوا افزوده است. لکن رطوبت آن از رطوبت هوای ارومیه کمتر است.

نظربه اینکه بخشی از شمال و شمال شرقی سولودوز فاقد کوه های بلند است، باد و نسیم جنوب غربی تقریباً حالت دائمی دارد به همین جهت از عفونت هوا رنجشی نیست.

سولودوزدر تاریخ یکصد و هفتاد و پنج ساله اش که رسماً مسکون، و محل زیست جمعیت زیادی بوده، امراضی مانند: وبا، طاعوت و یا هر بیماری مسری عمومی در آن، نسبت به جاهای دیگر خیلی کم و محدودتر رخ داده است.

تپه حسنلو

«باستانی ترین اثر زیستی در سولودوز»

تپه حسنلو در حدود 11 کیلومتری جنوب غربی دریاچه ارومیه و یک کیلومتری جنوب دریاچه حسنلوگلی در محدوده روستاهای امینلو و حسنلو، می باشد. اگر قاعده تپه مذکور را، دایره فرض کنیم، قطر آن 270 متر است و ارتفاع آن 20 متر این تپه یکی از معروفترین آثار باستانی جهان به شمار می رود.

مرحوم تمدن می نویسد: اولین بار در تاریخ 1313 شمسی بنا به تقاضای (محمد تقی) خان (جان احمدلو) مرحوم فرهادی، کارمند دخانیات ارومیه که علاقه زیادی به آثار باستانی داشت، با اجازه وزارت فرهنگ و زیر نظر آقای محمود راد، بازرس فنی باستان شناسی، به کاوش سطحی در تپه حسنلو اقدام شد و ظروف و ابزارهای مربوط به قرون قدیمی کشف گردید و بر اثر گزارش آقای راد دایر به وجود آثار تمدن باستانی در تپه مزبور، کاوشهای مجددی در سالهای، 26 - 1328 شمسی معمول گردید و آثار مکشوفه در این دوره حفاری، که قدمت آنرا به 300 سال قبل از آثار

مکشوفه در تخت جمشید مربوط می کرد، ارزش باستانی تپه را بالا برد و به همین سبب در سال 1337 شمسی از طرف دکتر «رنی» - مدیر موزه دانشگاه پنسیلوانیا - دومین کاوش علمی و فنی به عمل آمد.

کاوش این هیئت ایرانی - آمریکائی، منجر به کشف جام طلائی - از طلای خالص - مزین به نقوش، گردید و چون نقوش نیز نمایاننده حوادث باستانی بود، لذا در تمام مطبوعات جهان منعکس شد. بلندی این جام 21 سانتی متر و محیط دهانه اش 60 سانتی متر، و وزن آن 950 گرم و ارزش آن از لحاظ ارزش طلای عادی 20000 لیره استرلینگ تخمین شده بود، مسلم است که ارزش هنری و باستانی آن به مبلغ بس هنگفتی خواهد رسید.

در اثر این کاوش دروازه اصلی یک قلعه محکم و چهار برج دفاعی آن و پی بنای مستحکم دیوارهای قلعه مکشوف شد و در پشت برجهای چهارگانة آن، ویرانه ساختمان دو طبقه ای ظاهر گردید و درون این ظروف سفالین و اسلحه مفرغی و آهن و قلاب های سفالی دیواری، به دست آمد و قلعه مکشوفه 6 متر بلندی داشته و در درون ساختمان دو طبقه ای خارج برجها، جسد سه تن کشف گردید که در دست یکی از آنها همان جام طلائی قرار گرفته بود و قسمتی از چوب و اشیاء سوخته و ذغال شده، نیز همان جا بدست آمد.

پیدا شدن این سه جسد، و این که یکی از آنها جام طلائی را در دست داشته و همان جا افتاده و مرده است و کشف آثار سوختگی و زغال و اسلحه و ظروف، حکایت از داستان جنگی و دفاعی می کرد، محققین اظهار نظر کردند که:

در حدود 800 یا 1000 سال قبل از میلاد قلعه مزبور آباد و سه تن کشته شده مامورین دفاع قلعه و جام طلائی، که در آن دوره (با توجه به نقوش روی آن) جنبه تقدس داشته، بوده اند. این قلعه مربوط به استحکامات مادها بوده است و قشون آشور در حمله خود به مادها به این قلعه یورش برده و چون از فتح آن به علت موقعیت مستحکمش و مدافعین دلیر سه گانه، عاجز آمده اند، به ناچار قلعه و ساختمان دو طبقه خارجی آن را به آتش کشیده اند و بر اثر حریق، سقف اطاقها، دچار آتش شده و روی سه رادمرد دلیر، که هم حفاظت قلعه و هم صیانت جام طلائی را عهده دار بوده اند، فرود می آید و آن سه تن زیر آوار مدفون می شوند، قشون آشور از پیدا کردن جام طلائی مایوس شده و آهنگ برگشت می زنند، بعدها نیز تمام ساختمان فرو ریخته و مدافعین قلعه و جام طلائی را زیر تنه سنگین خود مخفی می سازد.

اینک نکاتی چند در گفتار مرحوم تمدن:

1- وی مطابق نظریه محققین، تاریخ آبادی قلعه را 1000 یا 800 سال قبل از میلاد می گوید و به راستی این نظریه متخصصین باستان شناسی است، لیکن در آن تاریخ، کشور یا دولتی بنام ماد (و حتی قبایلی بدین نام) در صحنه تاریخ حضور تاریخی و نامی نداشته اند، مادها پس از پایان قرن هشتم قبل از میلاد به تدریج در پهنه روزگار ظاهر شدند و استیلای آنان به آذربایجان در قرن 6 قبل از میلاد بوده است، یعنی موضوع 400 سال و حداقل 200 سال تفاوت می کند.

2- آشور و لشکر کشی های آشوریان به اطراف دریاچه ارومیه که سه بار رسماً دریاچه را دور زده اند عموماً پس از پایان قرن 9، از اواخر قرن 8 به بعد بوده است، بنابراین حمله آشور به قلعه مذکور نیز صحیح نیست و یا رقم «1000» را باید قطعاً مردود دانست و به صحت قطعی رقم «800» سال قبل از میلاد باور داشت.

همانطور که قبلاً نیز اشاره رفت در آن زمان کشورهای نواحی غرب و جنوب غربی و جنوب شرقی دریاچه، به ترتیب عبارت بودند از: گیلزان، مهری و مانن، البته مهری در جانب غربی ارتفاعات و در ناحیه عراق کنونی بوده است.

تپه حسنلو از نظر اهمیت باستان شناسی فوق العاده است، لیکن با اینکه سازندگان آن، سنگهای عظیمی را به ارتفاع 20 متری تپه، بالا کشیده اند با این وصف دیوارها عموماً از گل و خشت ساخته شده است و سنگهای عریض با ضخامت کم تنها برای کف و تزئین دیوارها به کار رفته اند، سنگها تقریباً به عنوان کف پوش و روکش بعضی از دیوارها مورد استفاده قرار گرفته اند.

این موضوع بیانگر عدم توان و اقتدار صاحبان قلعه بوده است، جام طلائی و ظروف و اسلحه از جهت هنری، از یک مهارت پیشرفته قابل توجهی برخوردارند ولی کمیت آنها نشان دهندة عدم وفور آنها برای ساکنین قلعه بوده است، کمیت ابزار و آلات زندگی بیشتر سیمای یک زندگی دژداری و دژبانی را می رساند، تا یک زندگی معمولی قلعه نشینی. و هیچ شباهتی به یک مرکزی که اطرافش محل زندگی مردمی باشد، ندارد.

3- در گوشه ای از ساختمان، چاه آبی وجود داشته که در 19 متری به آب می رسیده است، یعنی عمق چاه تنها یک متر بیشتر از ارتفاع کف ساختمان بوده است (ارتفاع تپه 20 متر و ارتفاع کف ساختمان 18 متر است) این نشان می دهد که اطراف تپه قابل سکونت نبوده است.

4-آنچه مسلم است، تپه مذکور از دژه های متعلق به گیلزان بوده [و به احتمال قوی مربوط به «پارسوا» - پسوه - بوده است] که به هنگام خطر جام طلائی پر ارزش و مقدس شان را به آنجا می فرستاده اند تا از دستبرد در امان باشد، زیرا قلعه ای در میان نیزارها و باتلاق، جای خوبی و پناهگاه مطمئنتری در قبال ارتفاقات غیر منتظره بوده است، که جریان فوق نمونه ای از آن است. و همچنین حضور افراد کم در قلعه، قرینه دیگر این مطلب است.

نقوش حک شده بر جام طلائی بیشتر به هنر اورارتوئی می ماند تا به آثار مادیها، خصوصاً پوشش و لباسی که برای انسانهای منقوش بر روی جام، متصور شده است، هر چند که در آن ایام اورارتو نیز چون مادها هنوز در صحنه تاریخی ظهور کامل نداشتند، لیکن گیلزانیان با اقوام اورارتوئی همسایه بودند و هیچ ارتباطی با آریائی ها نداشته اند.

تپه حسنلو از دشت ماهور (قبلاً شرح داده شد) تنها سه کیلومتر فاصله دارد. این فاصله تا همین اواخر زمینهای زینه زار مالاریائی بوده و قطعاً در (مثلاً) سیصد سال پیش هیچ ارتباط خشکی میان تپه و دشت ماهور نبوده است، اگر چشم اندازمان به 2800 سال پیش باشد روشن می شود که رفت و آمد به این تپه بی تردید با وسایل شناور (کلک و قایق) بوده است.

در کنار جاده ارومیه، سلماس در آغاز ورود به جلگه سلماس کوه کوچکی در سمت راست برجاست که حدود 250 متر از کوه های سمت چپ فاصله دارد و در جلگه تنها افتاده است، که در زبان مردم سلماس به «خان تختی» معروف است، نقشی در آن کوه سنگی، تراشیده شده که سوار و پیاده ای را نشان می دهد. نظریه های مختلف، آنرا به قدرت های گوناگون منسوب می دارند، از قبیل اورارتو، هخامنشی، ساسانی، و آشور، طرفداران نظریه اخیر معتقدند آشوربانی پال در یکی از لشکرکشی هایش، که دریاچه را دور زده دستور حک آن هنر دستی را صادر کرده است. کوه و نقش مذکور در آن وقت به صورت جزیره ای در آب بوده و بدین جهت دوام و بقای آن تا اندازه ای به وسیله طبیعت تامین گشته است و همین خصوصیت موجب انتخاب آن محل برای حک نقش مذکور شده است.

دژ تپه حسنلو نیز با همین ویژگی به عنوان محل حفاظت کاسه زرین مقدس گشته، زیرا در امور دفاعی و امنیتی قدیم این قبیل مکانها ارزش و اهمیت زیادی داشت، مثلاً معروف است که هلاکوخان خزاین خود را به جزیره ای یا شبه جزیره ای در دریاچه ارومیه منتقل می کرده، شمس الدین احمد کاشی در «شاهنامه چنگیزی» در این مورد سروده است:

ز دژها هر آن چند کاورده بود

هم از کوه کردان برون کرده بود

ز بغداد و روم و بلاد دگر

بهم بر نهادند صد کوه زر

وز آن بالش بیکران ساختند

به محفوظ جائی در انداختند

نهادند اساسی به دریا کنار

به نزدیک سلماس و ارمن دیار

ز کوه آن عمارت برافراختند

ز دریا ورا باروئی ساختند

زر و سیم درین جای والا نهاد

ز صد جا بیاورد و یک جا نهاد

آثارجزایر دریاچه ارومیه نشان می دهد که به طور متناوب پذیرای امانت ها و ودیعه دار اشیاء گرانبها و مقدس بوده اند.

خواننده محترم توجه دارد که نویسنده در این بخش از کتاب در ضمن توضیح مطالب تاریخی و شناسائی منطقه سولودوز یک نقطه و یک نکته را همیشه دنبال می کند، و آن «عدم مسکون بودن منطقه سولودوز - منهای دشت ماهور» می باشد و در این بین از پرداختن به یک افسانه ناچاریم:

افسانه شوسه زیر دریائی

مرحوم تمدن می گوید: بعضی از معمرین حکایت می کردند که در زمان قدیم آب دریاچه رضائیه به این اندازه نبوده و از وسط دریا (که فعلاً زیر آب مانده است) جاده ای خاکی وجود داشته و مردم و کسبه کالای خود را از این جاده به شبه جزیره شاهی (از جزایر دریاچه) می رساندند و از این شوسه ایاب و ذهاب انجام می گرفت.

این اظهار عقیده محققاً صحیح است زیرا در سال 1800 که اکراداز این شهر عزیمت می کرده اند از همان شوسه که فعلاً در 3 متری زیر آب دریاچه مانده است عبور نموده اند و در آن ایام آب دریاچه در اطراف آن شوسه بیش از 70 سانتیمتر نبوده و نویسنده می تواند در صحت این نظریه، بازار بناب و میاندوآب را که روزهای چهارشنبه هر هفته دایر می شود، مثال آورد: بازار مزبور (هفته بازار) در آنجا بنام «افشارا گلدی» - روز آمدن سوداگران افشار - هنوز هم معروف است، معلوم می شود کسبه افشار برای عرضه کالاهای خود و تقاضای متاع مورد نیاز از شوسه مزبور به بناب و میاندوآب می رفته اند و بعد از انجام کار مجدداً از آن جاده به رضائیه برمی گشته اند.

اینک موارد قابل نقد این گفتار:

1- بعضی از معمرین سخن از جاده میان ارومیه و جزیره شاهی (جزیره اسلامی) می زنند و مرحوم تمدن از جاده ای در فاصله بناب، میاندوآب، و به اصطلاح فاصله راه از کجاست تا به کجا.

2- هنگام احداث جاده میان ارومیه و جزیره شاهی (که هنوز به اتمام نرسیده) روشن شد که عمق آب و لجن در آن فاصله به 45 متر می رسد و تا دامنه های جنوبی دریاچه از عمق آن چندان کاسته نمی شود، بنابراین موضوع ارتباط جاده ای با جزیره شاهی کاملاً افسانه بوده است.

و نیز این ادعای آن «معمرین» اساساً چیز دیگر است و ادعای مرحوم تمدن چیز دیگر، و ایشان بدون دلیل و بدون هیچ گونه تناسبی دو مطلب را به هم ربط داده اند.

3- ادعای مرحوم تمدن یعنی ارتباط شوسه ای بین ارومیه و بناب از طریق دریاچه از سه صورت خارج نیست، یا جاده ای مستقیماً به بناب می رفته و از آنجا به میاندوآب و یا برعکس، مستقیماً به میاندوآب راه داشته و از آنجا به بناب می رفته و یا در وسط آب، دو شاخه می گشته، یکی به بناب و دیگری به میاندوآب - در هر سه صورت باید هفته بازار

«افشار اگلدی»، «ماه بازار» و یا «سال بازار» می شد نه «هفته بازار» زیرا رفت و برگشت اینهمه مردم به طور هفتگی لازم گرفته که سوداگران ارومیه همیشه در راه بوده باشند. البته این سخن بر اساس فرهنگ بازار است والا حضور افراد پراکنده از هر شهر و دیاری در هر شهر دیار دیگر، همیشه امکان پذیر می باشد.

استدلال مرحوم تمدن بر این اساس استوار است که رکن اصلی و یا دست کم عامل هفته بازار «افشار اگلدی» حضور افشاریان ارومیه بوده و وجه تسمیه بازار نیز همین بوده است.

گویا مرحوم تمدن با آنهمه اطلاعات وافری که داشته گمان می کرده مردم افشار فقط در ارومیه حضور دارند و آنهمه افشاریه را که در میاندوآب و اطرافش و صائین دژ بودند، فراموش کرده است.

لفظ «افشاراگلدی» غیر از «افشار گلدی» است، جمله اول به معنای «به افشار آمدن» و جمله دوم به مفهوم «آمدن افشار» می باشد.

خود لفظ نشان می دهد که مردمان نواحی دیگر مانند ملک کندی، مهاباد، و... به بازار افشارها در میاندوآب می آمده اند و بازار هفتگی بناب نیز (در صورت وجود چنین بازاری) لابد تقلید نام از بازار افشارهای میاندوآب بوده است.

به هر حال آنچه که روشن و مسلم است عقب نشینی تدریجی دریاچه از جلگه سولودوز و نیز عقب نشینی نیزارها و باتلاقها است که همین امروز هم ادامه دارد، اگر موضوع را در چشم انداز ادوار باستانی بنگریم، مسئله خیلی پر واضح است، خود مرحوم تمدن می گوید:

دریاچه رضائیه فعلی آن دریاچه چیچست سابق نیست بلکه از وسعت آن کاسته شده است در آن موقع اطراف این دریاچه پوشیده از جنگل بوده و تا تبریز و مراغه و قسمت زیادی از سلدوز (سولودوز) کشیده می شده است.

اگر دریاچه تا تبریز و مراغه گسترش داشته بی تردید باید همه جای سولودوز (منهای دشت ماهور) را احاطه کرده باشد و تا دره «دوآب» و کوه «سلطان یعقوب» و کوه «قلعه ماران» رسیده باشد زیرا ارتفاع هیچ نقطه ای از جلگه سولودوز به اندازه ارتفاع تبریز از سطح دریاچه نیست. شیب «آجی چای» و «لیلان چای» و سرعت آب آنها خیلی زیادتر از «گدار چای» است پس اگر منظور از «قسمت عمده سولودوز» همه جلگه، منهای دشت ماهور باشد صحیح است وگرنه دچار اشکال اساسی خواهد شد.

و در چشم انداز محدود، هنوز کسانی که باتلاقها و نیزارها را (و به اصطلاح ترکی، شام و جبل را) در جایگاه روستای دولت آباد (امروز بخشی از شهر محمدیار است) و نظام آباد و همچنین در لب خانه های روستاهای عطا الله، محمدیار و حتی راهدهنه، و باتلاقهای فریبکار «شفیع قلعه» - نزدیک تازه قلعه - که ارابه کل (گاو میش) کش را با پوشته عظیم کولش، و همراه کلها، در خود فرو برده، به یاد دارند.

درسال 1337 در جایگاه خیابان امام (ره) و بلوار کمربندی نقده، آب های زینه ای از زمین جوشیده و جاری می شدند. در چمن های شرقی راهدهنه ژرفی آب چاه های خرمن در فصل تابستان بیش از یک متر از سطح زمین پائین تر نبود و

هنوز هم در زیر زمینهای ساختمانهای نقده که 70 سانت عمق داشته باشند، در موسم بهار غلیان آب به چشم می خورد.

برکه شیطان آباد و نیزار آن، لجنزارهای «دمیرچی» و «ساخسی تپه»، گبی «شریف الدین»، و... و به ویژه آثار و رسوبات طبقات الارض و ساختمان خاک و مدارک تاریخی، عدم آبادی و غیر مسکون بودن منطقه را در حوالی 2500 سال پیش نشان می دهد.

آقای جعفر دوستی که امروز 82 سال دارد شرح می دهد:

ده ساله بودم یک جفت کل (گاو میش نر) به همراه چند راس از گاو و گاومیش دیگر را برای چرانیدن در چمنهای راهدهنه به من سپرده بودند، کل ها به درون نیزارها رفتند و ناپدید شدند از پیدا کردن شان عاجز ماندم پس از هفت شبانه روز به میل خود از نیزار خارج شده و به طرف خانه آمدند، مرحوم حاج حیدر شریفی نیای خاندان شریفی می گفت: ما مردم قاراپاپاق کشاورز نبودیم، مردمی دامدار و عشیره ای دامپرور و کوچنده بودیم، از روزی که به سولودوز آمدیم به همان نسبتی که ما با کشاورزی آشنا شده و به آن علاقه پیدا می کردیم به همان نسبت هم باتلاقها و نیزارها عقب نشینی کرده و اجازه فعالیت کشاورزی به ما می دادند.

نام سرزمین

منطقه سکونت قره پاپاق را «سلدوز» گویند، هیچ سندی از مصادر دیوانی، درباری، حکومتی، استیفائی، مالیاتی و... قبل از ورود قره پاپاق به منطقه مذکور، در دست نیست تا نام احتمالی قبلی منطقه را مشخص کند و همینطور در منابع مردمی.

اولین سندی که نام سلدوز به عنوان اسم این منطقه در آن آمده، فرمان عباس میرزا مبنی بر واگذاری و تخصیص محال سلدوز برای سکونت ایل قره پاپاق و نیز به عنوان سند تملک قریه «نقدای» یا «نوجه ده» - نقده کنونی - به نقی خان سرتیپ، رئیس قره پاپاق است، این فرمان در جمادی الثانیه سنه 1240 صادر شده است یعنی سه سال پس از ورود قره پاپاق به آن محال.⁽¹⁾

گویا مدت سه سال دوره آزمایش بوده است و قره پاپاق تنها با فرمان شفاهی نایب السلطنه، از سلماس به سولودوز آمده و می توان گفت تعیین یک ناحیه برای اسکان یک ایل نیازمند سند کتبی نبوده است و از متن فرمان روشن می شود که سخن از تخصیص منطقه، به عنوان سند روستا، آمده است.

متن سند به شرح زیر است:

حکم والا - آنکه چون حسن خدمت و جان نثاری عالیجاه رشادت و جلادت همراه عمدة القبایل، نقی خان بزچلو و اولاد و اتباع او مکرر مشهود نظر حق شناس والا شده پاداش آن را بر ذمّة همت مشفقانه لازم می دانیم لهذا در این وقت که محال سلدوز را برای نشیمن عموم ایلات و عشایر قاراپاپاق معین فرمودیم شایسته این بود که دهکده معتبر و محل زراعی منفت خیز برای عالیجاه مشار الیه و اولاد او در محال مزبور متشخص فرمائیم که این مرحمت و عنایت نسلاً

بعد نسل باقی و برقرار بماند لهذا قریه نوجه ده مشهور به «نقدای» را که ملک زر خرید مخصوص سرکار داشتیم و عالی جناب قرشی القاب فضایل مآب مجتهد مآب مجتهد الزمان میرزا احمد را از جانب سنی الجوانب اشرف المشافهة العلّیه وکیل فرمودیم که صیغه هبه معوضه به مبلغ یکصد دینار نقد و یک من گندم، جاری نماید و وثیقه معتبره به مهر خود و تمامی فضلای دار السلطنه تبریز، و چاکران مقرب معتمد سرکار تسلیم عالیجاه مشار الیه نماید و قباله ذیحق ملک مزبور به عنوان ملکیت مخصوصه، متعلق به او و اولاد او باشد علاوه بر این عاطفت کریمانه، نقد و جنس مالیت دیوان قریه مزبوره را به سیورغات او مقرر داشتیم که تا ملک مزبور را از دست ندهد (در دست بدارد) که نسلاً بعد نسل عمال و ضابطان و مباشرین دیوان... امسال دولت قاهره قرار تعیین نقد و حبه به نامه حواله و اطلاق ننمایند. مقرر آنکه کتّاب حریت انتساب دفتر خانه مبارکه والا شرح حکم مطاع را ثبت کنند و از شائبه تغییر و تبدیل مثون دانند و در عهده شناسند، تحریراً فی شهر جمادی الثانیه 1240

لازم است در اینجا کمی از موضوع بحث خارج شده و راجع به این سند که بعدها نیز با آن سر و کار خواهیم داشت نکاتی را توضیح دهیم:

1- در اصطلاح این سند و امثالش مراد از «سرکار» کارپردازی امور مالی دربار است.

2- میرزا احمد: وی و حاجی ملا باقر سلماسی و صدر الدین محمد تبریزی، سه مجتهد عصر عباس میرزا بودند که رابطه صمیمی با او داشته اند.

3- این فرمان و سند در سال 1240 صادر می شود ولی آغاز معامله و شروع رسمیت آن به 6 سال بعد یعنی به سال 1246 حواله می گردد.

4- ملکیت نوجه ده به رئیس قره پاپاق منتقل نمی شود، بلکه تنها بهره برداری از آن و مداخل و عایدات آن با صیغه هبه معوضه واگذار می شود که در اصطلاح عصر قاجاری به «اقطاع» و «تیول» معروف بود، می گوید به «ملکیت ایشان مسلم داشتیم» نه «به ملکیت او منتقل داشتیم» که در اصطلاحات آن روز، تفاوت این دو جمله از نظر کاربرد حقوقی مشخص است و نیز تصریح می دارد «مداخل اربابی قریه مزبوره متعلق به او و اولاد او». ذکر «اولاد» و نیز تصریح به «نسلا» بعد نسل «برای سلب حق فروش، می باشد و بالاخره صراحتاً بیان می کند که مالیات را بر او می بخشد تا او مالکیت تیولی آنرا در دست داشته باشد و به معاوضه یا مبایعه از دست ندهد. و تصریح می کند که ملک مذکور «به عنوان ملکیت مخصوصه» باقی می ماند و تنها منافع و مداخل آن به نقی خان منتقل می شود.

5- فرسودگی سند در خواندن آن مشکلاتی ایجاد کرده است (البته نسخه کپی، که در دست ماست) لذا در جای کلمه و مطلبی که قابل خواندن نبود نقطه چینی گردید.

و به همین دلیل 5 سال بعد از آن نقی خان بزچلو سند را مجدداً به دربار ولیعهد می برد و در بالای سند و حاشیه سفید آن، سند دیگری به صورت یک تابلوی کوچک⁽¹⁾

و زیبائی فرمان زیر صادر می شود:

مقرر آنکه نظر به خدمات و جان نثاری های عالیجاه نقی خان بزچلو از قرار این رقم ده نوجه ده را به ملکیت مشار الیه مرحمت فرمودیم هر نوع تصرفی که نماید مختار است، تحریراً فی شهر رمضان المبارک سنه 1245.

این بار ملکیت ده را مرحمت می کند، نه مالکیت عایدات و مداخل اربابی آن را. این فرمان کوچک و با عبارت کوتاه زمانی تحریر یافته که درست در همان روزها (سوم رمضان) خسرو میرزا از حضور امپراطوری روس (پس از حل مسئله قتل گربایدف، سفیر روس در تهران و بخشش یک کرور زر که روسیه از ایران طلبکار بود به طور موفق به تبریز برگشته بود و سران عشایر از جمله نقی خان بزچلو به این بهانه در تبریز جمع آمده بودند) بازگشته بود.

مشخص است که حالت اقطاعی و تیولی به خاطر این بوده که رئیس ایل بیشتر به محال سلدوز پای بند باشد و نتواند ملک را نقد کرده و از آن منطقه به جای دیگر برود. و اساساً چنین اندیشه ای را از سر بیرون کند و این موضوع برای عباس میرزا مهم بوده، همانطور که در اوایل کتاب بحث گردید، کلمه «سلدوز» - با حرف اول و سکون حرف دوم و نیز با ضمه حرف سوم و سکون حرف چهارم و پنجم - با همین وزن و قافیه در فرهنگ مغول بطور رایج به کار رفته است:

1- سولده - سلده: خدای جنگ مغول.

سلده ئوز: سولده ئوز: سلده سیما: سلده یا سولده صورت: و یا سولده و سلده هیبت.

2-سلدوز مخفف سلده ئوز: نام یکی از نوه های چنگیز.

3- سلدوز مخفف سلده ئوز: نام یکی از قبایل بزرگ مغول.

بخشی از این قبیله بزرگ در زمان شیخ ابراهیم نیای شاه اسماعیل صفوی باعث شدند که خانقاه مذکور به تشیع بگراید و یکی از عوامل مؤثر گرایش خانقاه اردبیل به تشیع همین ها هستند.

قوم سلدوز که در عصر قره قویونلو و آق قویونلو در شرق اناطولی (ترکیه) می زیستند، سخت به دنبال انتخاب یک مرشد طریقت برای خود بودند، اقطاب و مرشدها و خانقاه های مختلف را مطالعه و بررسی می کردند، به اطلاع شیخ ابراهیم رسید که سلدوزیان می گویند اگر شیخ رسماً شیعه بود ما ارادت او را می پذیرفتیم، شیخ نیز که چندان فاصله ای با تشیع نداشت و از طرفی جمعیت زیاد قوم سلدوز را می دید که ده ها ایل و عشایر بزرگ بودند و خانقاه اردبیل در اندیشه تاسیس حکومت بود، بی درنگ به قوم سلدوز پیغام داد که من تشیع را کاملا پذیرفتم. درویشهای کشکول به دست و عاشقهای ساز به سینه از اردبیل راهی آناطولی شدند و سلدوزیان را با عشق و تعلیمات خانقاه آشنا کردند. بدین ترتیب قوم سلدوز در به قدرت رسیدن صفویه یکی از عوامل مهم به شمار می روند، از قضا از آغاز سلطنت صفویه تا سلطه آتاترک بر ترکیه حدود چهار قرن و نیم، به اصطلاح کتک این ارادت را خوردند، شاه اسماعیل از سلطان سلیم شکست خورد و مناطق سلدوز نشین الی الابد ضمیمه خاک عثمانی گردید. سلطان سلیم هزاران نفر از سلدوزیان را قتل و عام کرد.

و هم اکنون سلدوزیان بخش عمده ای از مردم علوی 16 میلیونی شرق ترکیه را تشکیل می دهند و هنوز هم ساز عاشقهای خانقاه اردبیل در دست عاشقهای سلدوزیان در مدح مولا علی (ع) و اولاد او (ع) بلند است، عاشق می نوازد و می خواند و شنونده «اشک عشق علی (ع) از دیدگان می بارد، اما چندان اثری از درویشها نمانده است.

آیا لفظ سلدوز به عنوان نام منطقه زیست قره پاپاق (شاخه ای از بزچلو) رابطه ای با لفظ سلدوز مغولی دارد؟ بعضی ها جهت یافتن پاسخ مثبت به این سئوال کتاب ها را گشته و یکی از سرداران هلاکوخان را بدین نام یافته اند، آنگاه دست به قلم برده و نگاشته اند که لابد هلاکوخان منطقه سلدوز را به سردار مذکور برای دامپروری واگذار کرده و منطقه بنام او موسوم گردیده است، پس نام سلدوز از نام «سلدوز نویان» سردار مغول گرفته شده.

لکن به نظر می رسد کار حضرت جن است که مدرکی به چنین ادعائی پیدا کند!! و همانطور که گفته شد سولودوز در زمان هلاکوخان، نه قابل سکونت بوده و نه قابل دامپروری، چگونه ممکن است منطقه ای در سال 656 (یعنی 756 سال قبل از این و 581 سال پیش از ورود قره پاپاق به سولدوز) محل دامپروری باشد، ولی در طول 581 سال نام آن در هیچ دفتری، دستگی، نامه ای، دیوانی و کتابی نباشد؟!!

آنچه به نظر می رسد منشأ این واژه مرکب، سه چیز است:

1- ایل قره پاپاق هنگام ورود به منطقه، آن را پر آب و علف یافتند نام «سولودوز» - سرزمین هموار پر آب - بدان نهادند.

2- تلفظ «سولودوز» از نظر محاوره ای قهراً محکوم به تخفیف است، به طوری که هیچ ترک زبانی خودش را برای ادای صحیح لفظ «سولودوز» تحت فشار قرار نمی دهد و هر کسی که به زبان ترکی آشنا باشد، این حقیقت را درک می کند. و صورت مخفف قهری «سولودوز» لفظ «سلدوز» است که با لفظ مغولی آن تنها در ضمه حرف لام، متفاوت است.

3- رؤسای ایلات ایران، دربار مرکزی، دربار ولیعهد در تبریز و نیز مردمان عشایر ایران با لفظ مغولی سلدوز آشنائی کامل داشتند و این لفظ برایشان کاملاً شناخته شده و در میان شان رایج بود، این آشنائی موجب سکون ضمه لام شده و کسی در این صدد نبوده و شاید حال و حوصله این را نداشته که ایل فلان به فلان دلیل، فلان کلمه را از کدام ریشه گرفته و به منطقه سکونت خویش برگزیده است.

خود قره پاپاق نیز با لفظ سلدوز آشنائی داشت و به هنگام عبور از خاک ترکیه میهمانان عبوری سلدوزیان بودند و لذا کلمه جدید به تدریج با لفظ معروف قدیمی هموزن گردید.

ما نیز از این پس از کلمه سلدوز استفاده خواهیم کرد.

ایرج افشار سیستانی در کتاب «ایل ها، چادر نشینان و طوایف عشایری ایران «کلمه سلدوز را از ریشه «سللی دوز» یعنی سرزمین هموار پر از سیل، مشتق میداند، لکن مدرکی ارائه نمی دهد.

قبل از ورود قره پاپاق منطقه مزبور هیچ نامی نداشت، همه آن محال به نام تنها روستای موجود، یعنی «نقدای» شناخته می شد که در بخش بعدی (بخش زیر) شرح داده می شود.

ایلی که شاخه ای از بزچلو بود با تغییر رسمی نام با نام جدید قره پاپاق که این نام جدید را در شرق ترکیه از قوم سلدوز دریافت کرده بود، از آواجیق و مرکز فرماندهی عباس میرزا به سمت سلماس و ارومیه حرکت کرد، جمعیت 25000 نفری (کوچک و بزرگ) همراه شتران و بار و بنه، سواره و پیاده در 8 کاروان مجزا که نشان دهنده 8 تیره نژادی یک ایل واحد بود به سبک حرکت عشایر در پیمودن فاصله ییلاق و قشلاق (نه به سبک نظامی) پیش می رفتند، طبعاً از آواجیق تا سلماس در چند جا «اطراق استراحتی» کرده اند، لکن در کنار غربی شهر سلماس، اطراق طولانی (گویا به مدت 15 تا 20 روز) داشته اند، در این اطراق مقر رئیس ایل (نقی خان بزچلو) روستای «سوره» بوده است. حضور ایل هشت عشیره ای قره پاپاق، مزاحمت ها و مشکلاتی برای ساکنین آن ناحیه فراهم می آورد، ناحیه ای که هیچ تناسبی با حضور ایلی و عشایری نداشته است، روستاهای همجوار و زمینها عموماً زراعی و ساکنان آنها مردمانی سکونت یافته و به اصطلاح «تخته قاپو» شده بوده اند و به هیچوجه قادر به تحمل حضور یک ایل صد در صد کوچنده و سیاه چادری، نبوده اند. مردم آن دیار مجبور می شوند به عباس میرزا شکایت برده و تسریع حرکت قاراپاپاق را خواستار شوند.

می گویند: علت درنگ قاراپاپاق در حومه سلماس اختلاف نظری بوده که میان سران ایل با کارگزاران نایب السلطنه وجود داشت، سران ایل در انتظار فرستادگان خود به سلدوز بودند تا آنان را از مسائل زیر آگاه سازند:

1- آن تعداد از خانواده ها که به عنوان نوکران افشارهای ارومیه که در چند روستای موجود در سلدوز به دامپروری اربابان خود مشغولند از سلدوز خارج شده اند یا نه؟

2- تعدادی از سر چوپانهای عشیره مقدم مراغه، که هزاران راس دام مقدمی را در اطراف و خلال نیزارستان ها به ییلاق آورده اند، منطقه را ترک کرده اند یا نه؟

3- کردهای مماش (ماماش) که از آن سوی کوه های جنوبی سلدوز به دامنه شرقی آمده و چند روستا برای خود ساخته اند (با یزید آباد، علی آباد و محمد شاه علیا) را تخلیه کرده اند؟

سران ایل هر سه مورد فوق را از کارگزاران عباس میرزا می خواستند، تا منطقه کاملاً و بدون مانع در اختیارشان باشد، کارگزاران مسئله را با مماطله می گذارنیدند از آواجیق دستور کتبی⁽¹⁾

حرکت قاراپاپاق از سلماس صادر می شود و آنان بدون اینکه فرستاده هایشان باز گردند و خبرهای لازم را به آنها بدهند، مجبور به حرکت می شوند.

حکومت می توانست مسیر حرکت ایل را نه از طریق جلگه های خوی، سلماس و ارومیه، بلکه از پهلوی ارتفاعات مرزی، تعیین کند، اما برای اینکه این قوم جدید به محض رسیدن به این نواحی با عشایر دیگر از قبیل، شکاک، هرکی، زارزه و... درگیر نشوند، مسیر آنان را از جلگه ها انتخاب کرده بود.

ایل از فاصله ارومیه و دریاچه نیز گذشت و آخرین اطراق را در فاصله روستای «جبل» و «رَشَکان» و دامنه کوه های غربی دریاچه داشته اند.

درحرکت بعدی، محال دول را طی کرده و از طریق روستاهای امروزی «جلبر» و «خان طاوس» - در کنار کوه خان طاوس، که هنگام بحث از حدود سلدوز شرح داده شد - از ارتفاعات خان طاوس عبور کرده و به دشت ماهور سلدوز وارد می شوند.

آنان می خواستند از همان مسیری که امروز جاده ارومیه، نقده (ارومیه، محمد یار) است وارد منطقه شوند، اما بلدچیان که قبلاً برای شناسائی منطقه رفته بودند، گزارش می دهند که در این بخش (شیرین بلاغ، حیدر آباد، یادگارلو، و تازه کند دیم) در روزهای تابستان آب شیرین قابل شرب برای 25000 انسان احتمالاً کافی نباشد. تعداد چشمه ها⁽²⁾

کم و آبهای دیگر نیز که در بخشهای پست است، حالت شبه گندیده دارند، اما در دشت ماهور چشمه ها فراوان⁽³⁾است و انتهای غربی آن نیز به آب جاری رودخانه متصل است و برای تمامی ایل پذیرش کافی دارد.

مطابق بعضی از نقلها، از هشت عشیره، تنها عشیره «سارال» از این مسیر وارد می شود. به محض ورود قاراپاپاق از مسیر خان طاوس به دشت ماهور، غوغا برمی خیزد، ایلی که بزرگترین نعمت برای او مرتع سبز و پر علف است، اینک بهشت و آمال و آروزهایش را در پیش رو و زیر پا مشاهده می کند، بلندی علوفه ها به زیر شکم گاوها و اسب ها

می رسد، هر عشیره ای در قسمتی از دشت چادرهای سیاه را علم می کند، مقابل هر چادری از چهار قلوه سنگ، اجاق طبیعی درست شده و دود آن از خلال هر اوبه برمی خیزد.

دشت ماهور از پانزده سال پیش، روی دام به خود ندیده و همچنان بکر مانده است، پیشتر ییلاق افشارها بود که از آن سوی خان طاوس دامهای بی شمارشان را بدانجا می آوردند، از روزی که «میر رواندوز» همراه عشیره خود (رواندوز عراق که آن روز بخشی از کشور عثمانی بود) حمله کرده و آلاچیق و چادرها و دامهای افشاریان را غارت کرده بود، هنوز

افشارها نمی توانستند به آنجا بیایند، تنها بخشی از دامهای درشت جثه (گاو و گاومیش) را توسط نوکران خود به صورت موقت به خلال نیزارهای جلگه می فرستادند، نوکرها در تپه های میانی جلگه، در آلونکها زندگی می کردند و دامها در فواصل نیزارها، می زیستند هیچ نیروی مهاجمی رغبتی برای بیرون آوردن آنها نشان نمی داد، زیرا مشکلات و زحمات خارج کردن آن بر نفعش می چربید و در مواردی اساساً غیر ممکن بود.

ایل مدتی بطور مجموع در دشت ماهور ماندگار بود تا رؤسای ایل، هم دشت ماهور و هم سایر قسمتهای قابل سکونت را که در جوار کوه های جنوبی و شمال شرقی بودند، تقسیم نمایند و هر عشیره به جای معین خود نقل مکان کند.

علاوه بر دشت ماهور، بخشی از جلگه که قبلاً بنام «ساری تورپاخ» شرح داده شد، قبل از ورود قاراپاپاق قابل سکونت گشته بود و چندین روستا نیز در آن بخش واقع بوده است و دو روستا در ادامه کوه های جنوبی در انتهای شرقی ساری تورپاخ به نامهای خلیفان و محمد شاه علیا قرار داشت، که تمامی روستاهای فوق در حمله رواندوزیان به ویرانه و مخروبه غیر مسکون مبدل شده بودند. و روستای علی آباد و خلیفان و گلوان را پس از فرار افشارها، کردها تصاحب کرده و ساکن شده بودند.

روستاهای مسکون سلدوز قبل از آمدن قاراپاپاق:

ازغرب به شرق: علی آباد، آلاگؤز (آلاگؤز علیای امروزی) بچنلو، نقدای (نوجه ده) آق قلعه، ورمه زیار، گلوان، جرت آباد، محمد شاه، خلفه لو، بهراملو، و شاید یکی دو روستای دیگر.

از این میان تنها خلیفه لو و بهراملو (نزدیک ممیند کنونی) متعلق به مقدّم های مراغه بود و تقریباً مرکز اداره و نظارت آنان در امور ییلاق بوده و به طور متوسط حدود یک سوم جلگه از جهت شرق در اختیار آنان بوده است.

بقیه روستاهای مذکور - جز نقدای، که یک روستای دائمی و مسکون رسمی بوده - اقامتگاه های کوچک و غیر رسمی و بی نام و موسمی و فصلی بوده اند.

و فراز تپه مانندهای زیادی در خلال نیزارهای جلگه، مسکن نوکران دام پرور، به طور فصلی بوده است بدین ترتیب قریب به اتفاق روستاهائی که امروز در سلدوز هستند در آن ایام دارای نام و نشان مشخص بوده اند، چرا که در بخش ساری تورپاخ، با اینکه روستاها بصورت رسمی وجود نداشته اند، اما زمینها به طور بخش: بخش به عنوان ییلاق و چراگاه توسط افشارها نام گذاری شده بودند. و همین طور تپه های خلال نیزارهای جلگه، زیرا در این طبیعت هر کجا که پای بشر رسیده است، دائمی یا موقت، موسی یا همیشگی، بی درنگ نام گذاری شده است.

البته آن روز بعضی از روستاهای قره تورپاخ، حتی به صورت تپة میان نیزار، نیز وجود نداشتند، مانند: قره قصاب، تازه کند جبل، دولت آباد، دورگه، داش دورگه، بارانی عجم، بارانی کرد و... نقدای که ملک زر خرید دربار بود، بدین معنی نیست که براستی یک ملک معتنی به (به قول سندی که در صفحات پیش آمده، قریه منفعت خیز) برای دربار بوده و دربار به دلیل درآمد آن، اقدام به خرید آن از افشارها کرده است، علت خرید مطابق سیاست عمومی قاجار بود که لازم می دانستند در هر منطقه ای ملکی به عنوان «مخصوصه» و «خالصه» داشته باشند. و این خرید در زمان عباس میرزا، آنهم پس از آنکه وی مقیم تبریز شده، انجام یافته است، یعنی در آن زمان که منطقه سلدوز، آینده خود را از نظر اینکه رو به قابل سکونت بودن می گذارد، نشان می داده است. که حکومت به طور ناشکیب ملکی را در آنجا نه به زور، بل با معامله رسمی تملک می کند، تا جای پای محکمی داشته باشد.

سران ایل در قسمت جلگه و دشت ماهور به توافق می رسند. لیکن آنان یکطرف مسئله هستند، روستاهای اصلی از آن زر خرید دولت، و باقی جاها نیز به اصطلاح از اموال عمومی دولت به حساب می آید، می بایست نماینده دولت در تقسیم منطقه به هشت عشیره قاراپاپاق، حضور داشته باشد و از آن طرف مشکل بزرگی وجود داشت، و آن مالکیت افشارها بود که قطعه زمینهائی را در ساری تورپاخ اصلاح کرده و بشکل زمین زراعتی در آورده بودند. و حتی در تپه های میانی قره تورپاخ نیز هر جا که طبیعت زمین و باتلاقها اجازه داده بود، به چنین اقدامی دست زده بودند، و اینک رسماً مالک آن قطعه ها شناخته می شدند.

مساحی منطقه و تنظیم اسناد تیول

سران ایل ابتدا تکلیف شان را با مالکین افشاری حل کردند، بدین ترتیب:

همانطور که گفته شد، بالاخره هر قسمت از جلگه که با علائم جغرافی طبیعی مشخص می شد، دارای نامی بود، قرار بر این شد که زمینهای زراعتی (یا شبه زراعتی) افشارها در تمامی منطقه محفوظ بماند و در آینده به تناسب زمینهائی که قره پاپاق ها احیاء و آباد می کنند در «تناسب دانگ» قرار گیرد، به عنوان مثال: اگر شخصی از افشار یا یکی از خانواده های افشاری 10 طناب زمین در قسمتی از منطقه داشته باشد، پس از آنکه مهاجرین جدید باقی زمینها را احیاء کردند و زمینهای روستا را به 60 طناب رساندند در این صورت یک دانگ از روستای مذکور از آن شخص افشاری و باقی آن از آن مهاجرین جدید خواهد بود.

افشارها با این قرار چشم از حضور در سلدوز بستند و دیگر نه دائم و نه موقت، هیچ نوع سکونتی در سلدوز نداشتند، فقط از درآمد زمنیهای خودشان سالانه بهره اربابی می گرفتند، به طوری که در سند و فرمان عباس میرزا مشاهده کردیم که منافع اربابی نقدای به نقی خان بوزچلو بخشوده و تملیک می شود. و پس از چند سال اصل روستا به او تملیک می گردد.

پس از حل مشکل با افشارها، نوبت دولت بود که نحوه قرارداد را با عشیره های ایل در مورد زمین ها طبق قوانین و رسوم آن روز، روشن نماید، سران ایل منتظر نماینده دولت نشدند و خودشان منطقه را میان خود تقسیم کردند، تا اینکه در سال 1240 میرزا ابراهیم عرب از تهران برای تنظیم مقررات «تیول» به سلدوز اعزام می شود.

از اینجا معلوم می شود که دربار عباس میرزا با اینکه در همه امور اختیارات تام داشته، در مورد اموال عمومی و باصطلاح بیت المال، تنها اختیار واگذاری داشته و تنظیم قراردادهای اموال عمومی در انحصار دیوان مرکزی تهران بوده است.

میرزا ابراهیم وقتی به سلدوز می رسد، مشاهده می کند که زمینی وجود ندارد، تا او تقسیم نماید زیرا زمینهای شبه دایر، از آن افشارهاست و نقدای نیز در همان روزها به نقی خان به عنوان ملک شخصی عباس میرزا، تملیک مداخل، شده، بقیه جاها صرفاً عنوان مرتع را دارند که در هیچ جای ایران، عشایر در قبال مرتع قراردادی با دولت نمی بندند، تنها مالیات سالیانه دام را می دهند.

میرزا ابراهیم شروع می کند در کوهپایه ها و خلال نیزارها، تکه زمینهائی را که قابل احیاء و تبدیل به زمین زراعتی بودند مساحی می کند و به کمک چند نفری که همراه آورده بود، بالاخره حدود یکصد روستا دست و پا و تهیه کرده و به حساب مردم بیچاره قره پاپاق می گذارد، یکصد روستا اعم از زمینهای افشارها و مقدم ها و (به قول قره پاپاق) «بَوَند»ها⁽¹⁾. بدینترتیب منطقه غیر مسکون سلدوز عنوان «تومان» را قانوناً پیدا می کند و هنوز مساحان عرق جبین را خشک نکرده بودند که رئیس ایل به «امیر تومان» ملقب گردید.

تومان در اصطلاح لشکری یعنی سپاه ده هزار نفری و در اصطلاح کشوری منطقه ای را که دارای صد آبادی باشد، گویند.

این عمل میرزا ابراهیم چیزی نبود که سران قره پاپاق از آن غافل باشند ولی آنان نیز می دانستند که دولت نمی خواهد به این زودی قره پاپاق را در آن محال صاحب ملک مستند نماید، همانطور که رفتارشان در اعطای نقدای به رئیس ایل دقیقاً و مشخصاً این سیاست دولت را نشان می دهد، سند در سال 40 نوشته می شود لیکن آغاز معامله و شروع بهره برداری نقی خان به سال 46 معوق می گردد و در سال 45 یعنی زودتر از موعد تملیک مداخل اربابی، اصل ملک به او منتقل می گردد، اینها نشان دهنده برخورد تدریجی دولت با آن مردم است.

بنا بر شرح فوق منطقه سلدوز غیر از تکه زمینهای افشارها و روستای نقدای کلاً به عنوان «تیول» به مردم واگذار شده در میان قره پاپاق فقط یک نفر «مالک» بود، و آن نیز نقی خان بود هیچ فرد دیگری مالکیتی نداشت، در سالهای بعد، خانها که سران ایل بودند تکه زمینهای افشار را به مرور زمان خریداری کردند. خواه در ساری تورپاخ و خواه در قره تورپاخ و میان نیزارستان ها. بدین منوال هسته مالکیت ارضی در میان قره پاپاق بسته شد و این پدیده سخت در پیشرفت و فعالیتهای اقتصادی موثر بود، زیرا وقتی قره پاپاقها بتدریج مالک، می شدند وابستگی شان به منطقه بیشتر می شد و آن روحیه کوچنده و سیار که یک نوع حالت موقتی به آنها می داد، با گذشت زمان از بین می رفت و آنان را بیش از پیش به یک مردم اسکان یافته و «تخته قاپو» تبدیل می کرد. نقی خان بزچلو در آواجیق آمار خانواده های قره پاپاق تحت ریاست خود را 2200 خانوار به عباس میرزا داده بود که 2100 خانوار آن به سلدوز آمدند.

اما میرزا ابراهیم نگاهی به آمار زمینها می کند، ناچار با هر طرح و برنامه و بهانه ای مردم قره پاپاق را دو هزار خانوار برآورد می کند تا به همه زمین برسد، اما این طرح او با مقاومت سران ایل روبرو می گردد، زیرا آنان نمی خواستند تعداد

جمیعت شان کم قلمداد شود، میرزا راه دیگری انتخاب کرده و محور قرار داد را از «واحد» خانواده به «واحد» رزمنده مبدل می کند که زمینها را به نام رزمنده ها تقسیم نماید و قرار داد را بر این اساس بنویسد. او در این مورد موفق گردید، مقرر شد قره پاپاق بهنگام لزوم 400 سوار مطابق فرمان دولت هر جا که لازم شود اعزام نماید، زمینها نیز بر این اساس، برای هر رزمنده 4 طناب تقسیم و تعیین گردید. هر طناب 4444 متر مربع است، قدری کمتر از نیم هکتار.

قره پاپاق هشت عشیره بود، هر عشیره برای سواران خود یک فرمانده و دو یاور (یا سلطان) داشت که مجموعاً زیر نظر فرمانده کل یعنی رئیس ایل بودند، بدین ترتیب 24 نفر صاحب منصب یا افسر داشتند که به هر کدام 12 طناب زمین داده شد، یعنی مجموع زمینهای خالصه به 1888 طناب معادل 839 هکتار و 2720 متر بالغ گردید.

بدین قرار مجموع ایل 2100 خانواری، آنهم خانوارهائی که نوه ها و نبیره ها در کنار پدربزرگ طبق فرهنگ آن ایام با هم زندگی می کردند. یعنی هر خانواده، حداقل 12 نفر بود. (جمعیت 25200 نفر) مالک تیول 839 هکتار زمین زراعی شدند. البته میرزا ابراهیم اکثر این زمینها را در پهلوی کوه ها (کوه پایه ها) جمع و جور کرده بود، که به نوعی قابل کشت آبی بودند.

روی هم رفته به هر خانواده کمتر از یک هکتار زمین آبی رسید آنهم زمینی که تنها نام زراعی داشت.

این زمینها که «خالصه» بودند به زمینهای تیولی معروف گردیدند.

البته برای آن مردم در آن روز ارزش مرتع ها و حتی نیزارها چندان تفاوتی با زمین های زراعی نداشت.

سرانجام تیول:

پس از چندین سال و گویا در زمان ولایت عهدی مظفر الدین شاه، مجدداً زمینهای تیولی مساحی می گردد، مشخص می شود که مردان ایل به حدی زمین احیاء کرده اند که مساحت زمینهای زراعی خیلی بیشتر شده است، مجدداً بر اساس مقررات جدیدی زمینها تقسیم می شود. سهم افسران به 24 طناب و سهم هر سوار به 6 طناب افزایش می یابد و 600 رزمنده پیاده نیز تحت پوشش قرارداد می روند که به هر کدام دو طناب زمین می رسد. این نیروی پیاده موظف می شود در صورت نیاز دولت از طرف شمال تا سلماس و از طرف جنوب تا میاندوآب برود به طوری که مسئولیت جنگی شان بیش از این نبوده است.

در این مساحی مجموع خالصه جات دولتی به 4104 طناب معادل 1823 هکتار و 8176 متر، می رسد، به موازات افزایش زمینهای خالصه، زمینهای خریداری شده از افشارها نیز توسط صاحبان شان بر عرض و طول شان، با عمل احیاء افزوده شده بود، به طوری که هر مالک حدود دو برابر سند خرید خود زمین در دست داشت، عمال دولت در این مساحی مجدد، رسماً تجاهل کردند و نسبت به آنها سخن نگفتند، یعنی عملاً مالکیت آنان را بر زمینهای افزون از سند را، با سکوت به رسمیت شناختند، و باید می شناختند.

این روند افزایش بوسیله احیاء، هم در املاک خالصه و هم در املاک شخصی ادامه داشت تا در زمان رضاه شاه هنگام تاسیس آرتش کلاسیک، قره پاپاق نیز بسان هر ایل و عشیره ایرانی از تعهد نظامی گری آزاد شد، در این هنگام رهبران و به اصطلاح، فرماندهان رسمی، چهارصد سوار و 600 پیاده به دو گروه تقسیم می شوند، آنانکه علاوه بر زمینهای تیول خودشان نیز شخصاً ملک خریداری از افشارها داشتند و آنانکه تنها زمین تیول داشتند، طبیعت مسئله ایجاب می کرد که

گروه اول زمینهای تیول را هم ضمیمه زمینهای شخصی خود بنمایند، از گروه دوم آنانکه در فراز و نشیب روزگار و پس از چند نسل توانسته بودند قدرت خود را حفظ کنند، زمینهای تیول را از کف ندادند (مانند تعدادی از سران چاخرلو و شمس الدینلو و یکی دو نفر دیگر). ولی زمینهائی که در مالکیت رزمنده ساده بود، در اختیار سران قرار گرفت. قابل ذکر است که پیش از آن نیز به نوعی نظارت اداری زمین ها با سران ایل بوده و آنان می توانستند زمین تیول را از سربازی گرفته به سرباز دیگر بدهند.

آن تعداد از سرانی که نه زمین شخصی داشتند و نه اقتدار خانوادگی شان پا برجا بود، سعی کردند زمینهای سربازان تحت ریاست خود را بدست گیرند، ولی موفق نشدند و این قسمت از زمینها نیز به سران مذکور در بالا رسید و همچنان نق نق این املاک از بعضی ها شنیده می شود.

توضیح چند نکته مهم

الف: در یادداشت 43 صفحه ای که گویا از مرحوم نقی خان بزچلو (از نبیره های نقی خان بزچلو، رئیس ایل قره پاپاق به هنگام ورود به سلدوز که به نام نیای خود موسوم بود) می باشد، کلیاتی از تاریخ قره پاپاق آمده که چند نکته آن قابل نقد است:

1- ایشان تاریخ ورود قره پاپاق به سلدوز را سال 1245 نوشته اند در حالی که تاریخ صدور فرمان نایب السلطنه مبنی بر واگذاری نقدای به نقی خان بزچلو رئیس ایل، 1240 است که در مرحله دوم مجدداً در سال 1245 اصل مالکیت روستای مذکور صادر می شود و در پشت جلد چندین قرآن که طبق رسوم قدیمی، تاریخهای مهم را ثبت می کردند، رقم 1237 ضبط شده است.

2- می دانیم که سال 1240 پس از معاهده گلستان و قبل از معاهده ترکمن چای بوده است در حالی که در یاد داشتهای ایشان حرکت ایل قره پاپاق از ایروان، پس از معاهده ترکمن چای آمده.

3- اساساً قره پاپاق در جنگ های دوره دوم روس و ایران شرکت نکرده است، زیرا مامور مراقبت از مرزهای عثمانی (عراق کنونی) بودند، چرا که ایران پس از معاهده گلستان نیآسوده و سخت با عثمانیان درگیر جنگ شده است. و این جنگها تا دوره دوم جنگ روس و ایران ادامه داشت و در طول دو سال جنگ دوره دوم نیز ایران از ناحیه عثمانیها خاطر آسوده نداشت.

4- مطابق یادداشتهای نقی خان مذکور، خروج قره پاپاق از ناحیه ایروان تا ورودشان به سلدوز، چندین سال طول کشیده است، قبلاً در فصل «قره پاپاق در آواجیق» علت این «اشتباه» در یادداشتهای مذکور، بیان گردید.

5- فقط مرحله اول مساحی در آن یادداشت ها ذکر شده و ارقام مرحله دوم مساحی ثبت و ذکر نشده و نامی از نیروی 600 نفری پیاده، به میان نیامده است.

نظربه اهمیت یادداشتهای وی آوردن این موارد نقد را لازم دانستم، زیرا او مردی بود باسواد و مطلع، به طوری که بقیه مطالب وی کاملاً صحیح و مفید است ولی در مواردی خالی از تعصب نیست و اشکال سه گانه مذکور فوق و نیز اشکال مورد چهارم آنقدر به نظرم عجیب می آید که در انتساب این چهار مورد به ایشان دچار تردید شدم، هر چند که باقی مطالب خیلی با بیان و قلم و رویه وی تناسب دارد.

ب: ویلیام ایگلتون در کتاب «جمهوری 1946 کردستان» سخنان پراکنده و مخدوشی را درباره قاراپاپاق گفته است، گذشته از اینکه جمعیت قره پاپاق را هنگام ورود به سلدوز 15000 نفر نوشته، تاریخ آمدن آنان را پس از معاهده ترکمن چای نوشته است.

منشأ این اشتباه جمله معروف در دهان مردم است که «قره پاپاق توسط نایب السلطنه پس از جنگ ایران و روس آورده شده» می باشد و کمتر توجه کرده اند که مراد از «پس از جنگ روس و ایران» دوره اول می باشد نه دوره دوم.

وی می گوید: روسیه شوروی به آنان اجازه داد که وارد ایران شوند و در آنجا ماندگار گردند، پانزده هزار قره پاپاق به چند دسته تقسیم شدند. رهبری دسته بزرگتر را «امیر فلاح» و برادر زنش «غلامرضا خسروی» به عهده داشتند.

نقد:سخن از آمدن از روسیه است یا از امیر فلاح که چند سال پیش وفات کرده؟؟ و یا سخن از روسیه تزاری است یا روسیه شوروی؟؟ و...

ج:جالبتر اینکه در یادداشتهائی که توسط آقای علی خلخالی و عیسی یگانه «مشترکا» که به زبان ترکی نوشته شده است، آمده:

در بهار سال 1224 هجری قمری، ایل قاراپاپاق یا ایل بزچلو به آذربایجان غربی آمدند و در سال 1225 هجری قمری، زمینهای سلدوز به عنوان تیول بین آنان تقسیم گردید.

البته با تقدیر از زحمات آقای خلخالی و دیگران. همگی گمان می کنند که قره پاپاق اصل و مجموع همه ایل بزچلو است، این خود اشتباه اساسی است.

د: در این اواخر یکی از فرمانداران نقده تحقیقاتی در مورد قره پاپاق انجام داده و به وزارت کشور نیز فرستاده است، که قره پاپاق را قوم مغولی معرفی کرده و گویا این اشتباه وی از لفظ «سلدوز» ناشی شده است، ما در بخشهای گذشته در مورد کلمه «سلدوز» بحث کردیم و حقیقت مسئله را روشن نمودیم.

مذهب و جمعیت و تیره های هشتگانه قره پاپاق

در تاریخ ایران ایل بزرگ بزچلو را از زمان هجوم افاغنه به ایران و اشغال اصفهان، یک ایل شیعه مذهب می شناسند. اما جای تعجب است که در بیشتر منابع مربوط به ایلات و عشایر ایران یعنی در هر جا که نام قاراپاپاق آمده (که البته در منابع خیلی کم اشاره شده است) بدنه مردم قره پاپاق را سنی مذهب و تنها رؤسای شان را شیعه مذهب نوشته اند و براستی معنای ادعائی (مثال) یک بام و دو هوا در این موضوع مصداق پیدا کرده است.

دلیل این اشتباه بزرگ این است که معمولاً این گونه افراد نوشته های شان را بر اساس «مطالعه کتابخانه ای» می نویسند، نه تحقیقات. مثلاً آقای ایرج افشار سیستانی در کتاب «ایلها، چادر نشینان و طوایف عشایری ایران» همین مطلب را تکرار کرده است، این اشتباه بزرگ نیز منشأ معینی دارد، برای توضیح آن باید به بیان عشیره های هشت گانه ایل قره پاپاق بپردازیم. که گفته اند، «گر نباشد چیزکی، مردم نگویند چیزها».

عشیره های ایل قره پاپاق، عبارتند از: 1- ترکاون (رئیس ایل به هنگام ورود به سلدوز، از همین تیره است) 2- جان احمدلو 3- چاخرلو 4- اولاشلو 5- سارال 6- عربلو 7- شمس الدینلو 8- قزّاق.

طایفه قزاق در اصل از ایل بزچلو نبود. و به یکی از ایلهای قزاقستان که در شمال شرقی دریای خزر می زیستند مربوط هستند، اینان در رد و بدل ها و تغییر و تبدیل ها و کوچ های جبری و اختیاری، خصوصاً در جنگهای ایران و روس به دلیلی که برای ما مجهول است در منطقه ایروان قرار می گیرند و چون تعداد جمعیتشان در حد یک ایل نبود و نیروی نظامی مستقلی را نمی توانستند تشکیل بدهند، مطابق قاعده عصر (در تشکیلات نظامی و سازمانهای ایل و تعیین مسئولیتهای اداری و اجتماعی هر طایفه کوچک را به یک طایفه بزرگ ضمیمه می کردند) این طایفه کوچک قزاق را در ایراوان به قره پاپاق الحاق کردند، قزاقهای مذکور در سلدوز تا این اواخر سنی مذهب بودند (البته سنی حنفی، نه سنی شافعی که در متون یاد شده آمده) آخرین بزرگ آنان که همیشه تابع رئیس ایل قره پاپاق بود، حاج عبدالله نام داشت، که ساکن روستای خلیفلو و از افراد سر شناس و فهمیده بود لکن املاک قزاق را به کردها فروخت و به جد می توان گفت خانواده های قزاق بیش از 60 خانوار (از 2100 خانواده) نبوده است و ابتدا تنها در یک روستا زندگی می کردند، بعدها یک روستای هفت خانواده ای دیگر به نام «آده» در فاصله «گل داراخ» و «بهراملو» بنا کردند⁽¹⁾، اما با پیدایش آدا، که گویا اوج رشد جمعیت آنان بوده گرایش به تشیع در میان آنها ظاهر شده است به طوری که در سال 1335 شمسی، همه آنها شیعه شده بودند. با فروش قریه خلیفلو به کردها، قزاقها به تدریج به روستاهای دیگر مهاجرت کردند. البته تعدادی از آنها نیز در میان کردها رفته و تبدیل به کرد شده اند، به طوری که گذشتة خود را کاملاً فراموش کرده اند.

امروز از آن مردم، تنها دو خاندان را می شناسیم، خاندان مرحوم «مشهدی قنبر» که در روستای دیزج (دو کیلومتری نقده) و خانواده «یعقوب علی» در «آدا». مرحوم شهید «اسماعیل علییاری» فرزند بزرگ مشهدی قنبر آخرین فردی بود که رنگ و بوئی از ریاست قدیمی عشیره ای را بر این دو خاندان داشت و پس از او آنها نیز مانند هر عشیره دیگر خصوصیات قدیمی را از دست دادند.

به نظر می رسد و چنین نیز می باشد که حضور قزاقهای 60 خانواری در میان قره پاپاق موجب اشتباه مذکور شده و آنگاه هر نویسنده از روی نوشته نویسنده قبلی، اشتباه را تکرار کرده است.

قره پاپاق در آغاز ورود به سلدوز (سال 1237) 25200 نفر و در سال 1286، مطابق برآورد تخمینی اوژن اوبن «5000 خانوار بوده اند که اگر دست کم هر خانواده را 10 نفر فرض کنیم، 50 هزار نفر می شوند. با اینکه این برآورد اوژن اوبن بی تردید مبالغه آمیز است، لیکن در حوالی سال 1286 هجری قمری اوج ازدیاد جمعیت قره پاپاق بوده است و این فاصله سالهای «شیخ گلدی» و سالهای «قاچاقاچ» است که در آینده بحث خواهد شد.

دکتر مسعود کیهان در سال 1311 شمسی جمعیت قره پاپاق را حدود 3000 خانوار تخمین زده است. خواهیم دید تا سال 1339 (سال قاچاقاچ) مردم قاراپاپاق همه صد روستای خود را که یک «تومان» بود، کاملاً در دست داشته اند. و همه آن ها پر از جمعیت بوده است و این برآورد کاملاً صحیح به نظر می رسد.

در کتاب «ایرانشهر و نظری به تاریخ آذربایجان» جمعیت این ایل در سالهای 1342 و 1339 شمسی 550 خانوار ذکر شده است.

این نظریه کاملاً اشتباه است، با اینکه جمعیت این ایل در حوادث جنگ اول جهانی و غائله «اسماعیل سیمیتقو» و مسئله «قاچاقاچ» سخت متلاشی شده و به پائین ترین رقم خود، رسیده بود اما در سال 1342 تنها ساکنین سه روستای چیانه و راهدهنه و حسنلو خیلی بیش از 550 خانوار بود، تا چه رسد به مجموع مردم قاراپاپاق در منطقه.

امروز یعنی سال 1370 شمسی جمعیت ترک زبان سلدوز به 90000 نفر بالغ است که بخشی از آنها مهاجرانی هستند که در سالهای 1327 تا 1333، از مناطق میاندوآب، ملک کندی، بناب، مراغه و هشترود به سلدوز آمده اند. که در سال 1346 بر اساس یک برآورد دقیق نسبت مهاجر به بومی یکچهارم مجموع بوده است. اگر مجموع برآورد را امروز هم صادق بدانیم اینک جمعیت قره پاپاق 67500 نفر می باشد. مهاجران در طول این 43 سال آنچنان با استقبال و آغوش باز مردم بومی روبرو شده اند که در اثر وصلتها و ازدواجها، امروز، پس از بررسی و دقت زیاد، می توان آنان را از همدیگر مشخص کرد. و نظر به اینکه از قدیم عنوان قره پاپاق در آن نواحی، اصطلاح بوده و هم اکنون نیز استعمال می شود لذا

همه مردم ترک زبان، قره پاپاق نامیده می شوند. و به قول سنت گرایان، امروز در سلدوز 90000 قره پاپاق زندگی می کنند. و افراد و خانواده های زیادی نیز در اکناف کشور و نیز در خارج از کشور زندگی می کنند.

تاریخ سیاسی

تاریخ سیاسی و باصطلاح تاریخ حکومتی و اجتماعی ایل قره پاپاق در دو محور به موازات هم یعنی روند حکومت و ریاست داخل ایل، و دیگری سرگذشت آن در درون جریان سیاسی، اجتماعی ایران به عنوان گوشه ای از تاریخ ایران بررسی می شود.

در این مقال ابتدا به سیر و تحول سازمان درونی ایل باید توجه کرد:

تا1253 هجری قمری - سازمان ایل قره پاپاق به رسم رایج قرون گذشته به اصل «تک محوری» و «رئیس سالاری» طبیعی، بود یعنی همان چیزی که مطابق اصول جامعه شناسی، ملوک الطوایفی، شاهنشاهی از آن زائیده می شود بدین ترتیب: هر خانواده بزرگی داشته و هر خاندان رئیسی، و هر طایفه (تیره) دارای یک «بیگ» و همه بیگها تابع «بیگلر بیگی» یا «خان ایل» بودند.

عنوان رئیس ایل در روند طبیعی، «ایل بیگی» بوده وقتی که از پادشاه عنوان «خان» را دریافت می نمود در این صورت عنوان «ایل خانی» به وی تعلق می گرفت.

ازاواسط دوران صفویه که سیاست اسکان ایلات در متن سیاست عمومی دولت های مرکزی قرار گرفت، معیار دیگری به نام «آبادی» و «قریه» در عنوان خانها و رؤسای ایلات ظاهر گردید و هر رئیس ایلی که اتباعش یکصد روستا یا بیشتر را تشکیل می دادند، به لقب «امیر تومان» نیز نایل می شدند، این برنامه یکی از جریانهای تشویقی برای اسکان ایلات بود.

به طور مشخص می دانیم که سازمان ایل قره پاپاق تا زمان وفات نقی خان بزچلو (رئیسی که ایل را به سلدوز آورد) همان سازمان مذکور در فوق بود.

پس از چند سال از وفات او در سازمان اداره ایل تغییراتی رخ داد، این تغییرات کپی و برگردانی بود از تغییراتی که در دربار رخ می داد.

تغییرات مذکور را از نظر جامعه شناسی باید قدمی در پیشرفت «تقسیم کار» در سیستم اداری ایرانی دانست، مثلاً نادر شاه شخصاً خود رئیس کشور و وزیر کشور و وزیر جنگ و دفاع و نیز قانونگذار و... بود، بتدریج تقسیم کار و سازمان بندی امور و دسته بندی وظایف (تفکیک وظایف) به دربارها نفوذ کرد، فتحعلی شاه در اواخر عمرش تنها عنوان رئیس کشور را برای خود داشت. و برای هر بخشی از کارهای اداری مسئول معینی تعیین کرده بود، که امور به طور مخروطی به خود او می رسید که خود او در راس مخروط قرار داشت، تا آن روز سیستم و بافت ریاستی، صورت شکل مخروطی داشت اما سیستم اداری به حالت استوانه بوده، استوانه ای که شاه در سطح بالای آن قرار داشت.

روند تقسیم کار از اروپائیان تاثیر پذیرفته بود، که موجب گردید سیستم اداره امور، شکل مخروطی به خود گیرد.

تاریخ وفات نقی خان بزچلو دقیقاً برای ما روشن نیست، آنچه مشخص است وی چند سال قبل از «جنگ هرات» که از سال 1353 شروع شده، وفات کرده و پسرش «مهدی خان» جانشین او گردیده است چند سال پس از سال مذکور سیستم اداری مخروطی به سراغ قره پاپاق نیز آمده است. دربار تبریز مجدداً حکم ریاست ایل به نام وی و حکم نیابت ومعاونت را به نام برادر تنی او «کاظم خان»، و حکم فرماندهی نیروی نظامی (400 نفر سوار) بنام برادر دیگر او «حسن خان»، (از مادر دیگری بوده) صادر می کند که هر دو نفر زیر نظر و سرپرستی مهدی خان کار کنند.

درجنگ هرات مهدی خان شخصاً فرماندهی نیروهای قره پاپاق را بعهده داشته است، بنابراین احکام مذکور پس از آن دوره از جنگهای هرات صادر شده است که حسن خان با درجه سرتیپی به فرماندهی می پردازد.

درحدود سال 1298 مجدداً تغییر دیگری در سازمان ایل پدیدار می شود، دربار، از ایلات می خواهد که علاوه بر معاونت و نیابت و نیز پست فرماندهی نیروی نظامی، باید پست دیگری را تحت عنوان «حکومت» ایجاد کنند این مسئله در مورد ایل قره پاپاق در زمان حاج نجفقلی خان امیر تومان به اجراء گذاشته می شود و او «حیدر خان» را به عنوان حاکم تعیین و با تایید سه نفر روحانی بزرگ ایل، به دربار تبریز می فرستد.

واژه «حکومت» در این اصطلاح معنای فرماندار و بخشدار امروزی را داشت. این نیز کپی و برگردانی از رسوم پایتخت بود. در اواخر عصر فتحعلی شاه شخص معینی بعنوان «حاکم تهران» تعیین گردید و این رسم رواج پیدا کرد و بعدها به ایلات هم رسید، حاکم نیز موظف بود تحت ریاست رئیس ایل به امورات مربوط به خود بپردازد، کار و مسئولیت او امور اداری ایل بود از جلمه، اداره امور قضائی که بوسیله روحانیان انجام می شد. حاکم در این معنی نمادی از وزیر داخله بود.

همانطور که اینگونه تغییرات در مورد شاهان، یک حرکت مزمن به سوی مشروطه بود در مورد سران ایل نیز چنین تاثیری داشت، اینجاست که بعدها یعنی در بطن 90 سال اخیر روحیه مشروطه گرائی و یکنوع دموکراسی گرائی را در میان «خاندان حسن خان» - بزچلوهای نقده - و خاندان «حیدر خان» - جمشیدیها و فیروزیها - مشاهده می کنیم و در قبال آنها خاندان نجفقلی خان امیر تومان، خسرویهای نقده، را «سنت گرا» می یابیم.

این دو روحیه در کنار هم و گاهی در مقابل هم جریان داشته و چون بدنه مردم بیشتر سنت گرا بوده اند همیشه برد با خاندان نجفقلی خان بوده است.

رؤسای ایل:

ما رقم دقیق تاریخی و حتی رقم احتمالی «سال» حرکت ایل بزچلو از بخش بزچلوی اراک به قفقاز را نداریم، نقی خان بزچلو (قلی خان) در یادداشتهایی که در حدود 20 سال اخیر نوشته شده می گوید:

ایل بزچلو در زمان صفویه که ولایت گرجستان تابع ایران بوده و لگزیهای داغستان به اهالی گرجستان دست درازی می کردند و آنان را مورد قتل و غارت قرار می دادند، سلطان وقت به عنوان دفع... ایل بزچلو را اجباراً از سلطان آباد (اراک) به «پنبک» گرجستان کوچانیده است.

توضیح: باز تاریخ دقیق یا احتمالی، روشن نیست و اینکه قره پاپاق ها روزی در «پنبک» بوده اند، جای تردیدی ندارد اما این سرنوشت آن بخش از بزچلو است که از اراک کوچ کرده اند و قره پاپاق جزئی از این بخش است.

بدیهی است ایل بزچلو (بخشی که به قفقاز رفته) بعداً خود به دو بخش تقسیم می شود. بخشی (بخش عمده) به آناطولی می روند و در جبهه مخالف دولت ایران قرار می گیرند (قبلاً شرح داده شد) و بخش دیگر در اطراف «شوراگول» - برکه شور - ساکن می شوند که قره پاپاق همین بخش دوم است. هنگام حرکت از اراک و قبل از تجزیه ایل بزچلو در قفقاز، رئیس بخش دوم یعنی قره پاپاق «یار علی بیگ» بوده که «یارالی بیگ» - بیگ زخم دار - خوانده می شد پس از تجزیه،تا حرکت به داخل ایران، بترتیب نقی بیگ⁽¹⁾و مهدی بیگ⁽²⁾

رئیس ایل بوده اند و در فرمان حرکت به داخل ایران همانطور که دیدیم نقی خان بزچلو رئیس ایل بوده است، آخرین سندی که راجع به او در دست ماست تقدیر نامه عجیبی است که از سوی ولیعهد محمد میرزا فرزند عباس میرزا (که بعد محمد شاه قاجار نامیده شد) می باشد، بدین متن:

عالیجاه رفیع جایگاه کرت همراه، اخلاص و ارادت آگاه، رشادت و بلادت پناه عمدة العشائر و القبایل نقی خان بزچلو سرتیپ سواران قره پاپاق و مامش و غیرهم، به توجهات و عنایات خاطر خطیر والا مخصوص و ممتاز بوده اند. و چون طراز اخلاص و صداقت آن عالیجاه و خدمتگزاری و جان نثاری آن دولتخواه حسب الواقع بر رای نواب غفران مآب ولی عهد، مرحوم مغفور اسکنه الله تعالی فی روضات السرور و عرفات النور ظاهر و آشکار بوده است. قبل از وقوع قضیه جانسوز ناگوار، محض عنایت به... آن دولتخواه، به خط مبارک خود مرقوم فرموده بودند که اسب سواری خودشان را با دویست تومان وجه نقد به عنوان تفضل و انعام ما، به آن عالیجاه برسانیم. ما هم موافق وصیت نواب غفران مآب مرکوبی که مخصوص سواری خود او بود و... بر جمیع اسب های اصطبل مزیت و رجحان داشت با دویست تومان نقد مصحوب عالیجاه محمد بیک جلودار، در چنین وقتی که آن دولتخواه در سر حد مشغول خدمت سر حد است عنایت و ارسال داشتیم الحق این عنایتی است مخصوص، که در کل ایران... حق این است که مانند آن دولتخواه جان نثاری که در راه خدمت از جان و مال مضایقه ننموده و مستحق نیل بر این مرحمتها است. الطاف ما را... خود به سر حد کمال... و در عهده شناسند، تحریراً فی شهر ربیع الثانی سنه 1250.

این سند گویا (مطابق نقل ها) به خط خود محمد شاه صادر شده⁽¹⁾،

اهمیت قره پاپاق را در نظر عباس میرزا می رساند، با دقت در محتوای این سند، روشن می شود که عباس میرزا چگونه به این ایل می نگریسته و چرا آنان را در محیط پر خطر و فاقد امنیت سلدوز ساکن کرده است.

پس از نقی خان به ترتیب، مهدی خان سرتیپ، نجفقلی خان، بیوک خان (برادر زاده مهدی خان پسر کاظم خان)، نجفقلی خان دوم معروف به حاجی امیر تومان و خسرو خان، به ریاست ایل رسیده اند در فصول آینده خواهیم دید که رضا قلی خان رشید السلطنه و حسنعلی خان نیز در عرض خسرو خان (به دستور صمد خان شجاع الدوله) گاهی به ریاست موقت رسیده اند.

ریاست ایل بعد از خسرو خان ساقط می شود و یک ریاست نیمه رسمی (که باز نقش مهمی در زندگی و سرنوشت ایل داشته آغاز می شود که بیشتر به تشخص قدرت ثروتی متکی بوده و در عین حال طبق سنت از احترام مخصوص نیز برخوردار بوده است) پدید می گردد.

در این دوره به قرار سن، حاج پاشاخان جان احمدلو، نقی (قلی) خان بزچلو و پاشا خان امیر فلاح به موازات هم با ریاست ریش سفید گونه ای امور عشایری را به عهده داشتند، قابل ذکر است که پاشاخان امیر فلاح خدمات مهمی در حوادث نظامی، اجتماعی بهنگام حملات قبایل اطراف به قره پاپاق، انجام داده است وی که داماد آخرین امیر تومان قره پاپاق بود (و نظر به اینکه غلامرضا خان خسروی پسر خسرو خان علاقه ای به ریاست نداشت و خودش را کنار می کشید) در واقع سخنگوی خاندان امیر تومانها نیز بود.

اولین رخداد سیاسی:

پس از ورود ایل به سلدوز مجدداً «میررواندوز» که پانزده سال پیش کارگزاران افشار را در سلدوز غارت کرده بود به فکر حمله به ایل جدید می افتد، نقی خان مراتب را به اطلاع نایب السلطنه می رساند. به دستور وی دو فوج سوار با چهار اراده توپ از ارومیه اعزام و در اختیار نقی خان قرار می گیرد، قره پاپاق آماده جنگ می شود، میر رواندوز از آمادگی آنان خبردار شده و نیروهایش را که از قبایل مختلف کرد از جمله رواندوز و منگور جمع کرده بود مرخص نموده و به رواندوز مراجعت می کند.

و نیز قبل از آمدن قاراپاپاق عشایر پیران (پیرانشهر فعلی) بر عشیره «مامش» - ساکنین منطقه میان پیرانشهر و نقده - تاخته و قتل و غارت راه انداخته بودند، رئیس مامش فراری و افراد ایلش در میان عشایر اطراف پراکنده می شوند.

پروت آغا، رئیس مامش که از آمدن ایل جدید مطلع می شود از مخفیگاه خود خارج شده و به نقی خان پناهنده می شود، وی نیز با مکاتباتی که با نایب السلطنه داشته موفق می شود حکم و خلعتی از دربار برای او بگیرد، مامش ها تحت حمایت قره پاپاق بر سر زندگی خود باز می گردند و تا سال 1297 [قمری] از هم پیمانان وفادار قره پاپاق بوده اند، از آن سال (که قیام شیخ عبید رخ می دهد) به بعد مامش ها احساس استقلال کردند و در سال 1339 [قمری] همراه سایر عشایر کرد در قتل و غارت قره پاپاق شرکت کردند.

قاراپاپاق در جنگ هرات

نقی خان نتوانسته در خارج از منطقه جنوب غربی دریاچه ارومیه در جنگ ها شرکت کند او موظف به حفظ مرز با همکاری مامش بوده است اما پسرش مهدی خان علاوه بر مرزداری - که قلعه ای بنام «مهدی آباد» در مرز بنا کرده بود و دائماً دویست سرباز مسلح قره پاپاق در آنجا حضور داشته اند و علاوه بر نگهبانی مرز به مسائل حقوقی ییلاق و قشلاق عشایر نیز رسیدگی می کرد⁽¹⁾قلعه مذکور در غائله شیخ عبید ویران شد - در جنگ های دور دست نیز شرکت می جسته.

درجنگ هرات: اهمیت حضور مهدی خان با چهارصد سوار خود در آن جنگ از بیان لسان الملک مشخص می شود، وی در وقایع سال 1255 می نویسد:

«مسترمکنیل» - سفیر انگلستان که در محاصره هرات حاضر بود - چون این بدانست آشفته خاطر شده شتاب زده به درگاه پادشاه آمد و از در ضراعت معروض داشت که سه روزه این لشکر را از جنگ باز دارید تا من به درون شهر رفته کامران میرزا و یار محمد خان را بدین حضرت آرم، شاهنشاه حشمت دولت انگلیس را نگاه داشته مسئول او را به اجابت مقرون کرد و خطی به شاهزاده محمد رضا میرزا، نگاشت که مستر مکنیل را و مهدی خان قراپاپاغ (قراپاپاق) را با چهار سوار رخصت کن تا از دروازه «خنگ» به شهر هرات در روند.

چون مکنیل به درون شهر رفت کار دیگر گونه کرد و نخستین کامران میرزا و یار محمد خان را برانگیخت که این چند روز که طریق مبارزات مسدود است هر رخنه و ثلمه که در دیوار قلعه بادید شده تعمیر کنید و از خویشتن معادل ده هزار تومان زر مسکوک بدیشان داد و ایشان را به مرمت برج و باره برگماشت و گفت دو ماه دیگر خویشتن داری کنید تا کشتی های جنگی ما از کنار عمان دیدار شود، آنگاه عزم ایرانیان از شما بگردد و جنگ و جوش از جانب فارس برخیزد.

چون از این کار بپرداخت از هرات بیرون شده طریق لشگراه گرفت و مهدی خان قراپاپاق این قصه به عرض رسانید، شاهنشاه غازی در خشم شده فرمان کرد تا مکنیل از لشگرگاه بیرون شود و او نیز حدیث حادثه... طریق لندن برداشت».

بدیهی است در میان آنهمه سپاه ایران که از سراسر کشور گرد آمده و هرات را محاصره کرده بودند انتخاب مهدی خان به عنوان امین و فرد مورد اعتماد برای نظارت بر افعال سفیر انگلیس در آن کار بس مهم، موضوعی است سخت قابل توجه، و زیرکی و کاردانی و آگاهی در سطح بالای او را بیان می دارد.

هرمحققی می داند که واگذاری چنین نقش و مسئولیت دیپلماتیک به عهده یک فرد، شایستگی و آگاهی و درایت آن فرد را مشخص می کند.

سفیر انگلیس قبل از آن، اقداماتی کرده و نظر سوء وی برای محمد شاه کاملاً روشن بود، بنابراین هوشیارترین فرد را می بایست در این کار برمی گزید.

لسان الملک باز می گوید:

«هم در این وقت معروض درگاه افتاد که شاهزاده طهماسب میرزای موید الدوله با بعضی از منال دیوانی و دیگر اشیاء تا تربت شیخ جام قطع مسافت کرده و محمد علی خان ماکوئی و فوج دوم تبریز ملازم رکاب اوست و از مردم

شکیبان این خبر به افغانان برده اند و ششصد سوار از آن جماعت به جانب او رهسپار شده تا اگر بتوانند و کمینی بگشایند و ازو چیزی بربایند. شاهنشاه غازی چون این بشنید حبیب الله خان امیر توپخانه و محمد تقی خان سرتیپ بیات و مهدی خان قراپاپاغ و جهانگیر خان سرکرده نظام پسر قاسم خان قوللر آقاسی را با پانصد سوار و دو عراده توپ بیرون فرستاد، در حدود شکیبان با افغانان درگیر شدند و...».⁽¹⁾

این صمیمیت و نزدیکی به دربار باعث گردید که اسکندر خان برادر مهدی خان به سمت نایب اول آجودان باشی شاه انتخاب شده و تقریباً برای همیشه مقیم تهران شود.

حسن خان:

همانطور که قبلاً اشاره رفت در زمان مهدی خان، برادرش حسن خان فرماندهی چهارصد سوار قره پاپاق را بعهده داشت، او نیای خاندان های «حسنخانی» و «مظلومی» و «حمیدی» که امروزه هستند، می باشد وی یادداشتهائی بنام «حرب الحسن» نوشته بوده که در حال حاضر در دست نیست (یا بدست ما نرسیده)، بی تردید مطالب مهمی راجع به تاریخ قره پاپاق در آن بوده است، چرا که نوشته ای تحت عنوان «حرب» لابد دستکم جریان یکی، دو جنگ در آن بوده که امروز ما از همه آنها بی خبریم.

آنچه از متون و منابع تاریخی در مورد او در دست می باشد، تنها مطالبی است که در چند جا از «سفر نامه ناصر الدین شاه» آمده است، در صفحه 13 این کتاب که انشاء آن به قلم شاه است و شرح مسافرت خود به عتبات (1287 هجری قمری) را در آن نگاشته است، می گوید: روز شنبه غره رجب، صبح پیش از آفتاب به حمام رفته رخت نو پوشیده سوار شدم امروز باید به رحیم آباد زرند⁽²⁾ملکی محمد خان سرتیپ زرندی برویم خیلی از راه سواره رفتم با وزیر خارجه حسام السلطنه، امین الملک، ظهیر الدوله، میرزا عبدالوهاب مستوفی گیلان، صحبت کردیم مجد الدوله هم رسید قدری با میرزا عبدالوهاب در باب مطالبات خودش گفتگو کرد رحمت الله خان ساری اصلان، کلب حسین خان امین نظام، حبیب الله خان ساعد الدوله، حسن خان سرتیپ قراپاپاق دیده شدند تازه آمده اند.

و در صفحه 115 می نویسد: روز پنجشنبه... شعبان به قصد مداین و زیارت حضرت سلمان بکشتی بخار نشستیم حسام السلطنه، عباس میرزا، وزیر امور خارجه، مجد الدوله، امین الملک، معتمد الملک، مدحت پاشا، کمال پاشا، عضد الملک، کشیکچی باشی، دبیر الملک، منشی حضور، امین السلطان، امین حضور، محمد علی خان، علی باشی، ساری اصلان، امین نظام، محقق، مظفر الدوله، عبدالقادر خان، میرزا محمد خان، محمد نقی خان، قهوه چی باشی، دهباشی، سقا باشی، آقا محمد تقی آبدار، آقا حسن نایب قهوه چی باشی، حسن خان سرتیپ قراپاپاق، آقا وحید و...

و در صفحه 118 می گوید: بعد از زیارت سلمان فوراً معاودت به کشتی نمودم وقتی نزدیک کشتی شدم دیدم ساری اصلان، تیمور میرزا، امین نظام، عبدالقادر خان سرتیپ، آقا یوسف سقا باشی، حسن خان سرتیپ قراپاپاق، جمعی دیگر می روند شب در سلمان مانده فردا از راه خشکی مراجعه خواهند کرد.

مطابق رسم آن زمان وقتی که شاه از پایتخت خارج می شد همه سران عشایر، سری به اردوگاه شاه زده و باصطلاح پس از اظهار ادب و اطاعت و ارادت، به منطقه خود باز می گشتند مگر آنانکه مامور به حضور در اردو بودند و یا اعزام به مناطق دیگر می شدند، در این سفر که یک سفر زیارتی بود سران عشایر که در طول راه و منزلهای مختلف از راه می رسیدند پس از انجام وظیفه، بعضی ها در همان روز و بعضی دیگر پس از همراهی یکی، دو روز با اردو، به محل خود مراجعت می کردند و تنها باصطلاح مقرب الخاقانها می توانستند مورد الطاف عالیه قرار گیرند و در زمره همراهان شاه تا پایان سفر باشند، که حسن خان از جلمه آنان بوده است.

نجف قلی خان اول:

سندی به تاریخ ربیع الاول سال 1265 نشان می دهد که مهدی خان مریض می شود (یا به بهانه تمارض) از دربار ولیعهد، می خواهد که پسرش نجفقلی خان جانشین وی گردد خواسته او تصویب می شود و فرمان بنام نجفقلی صادر می گردد. پس از آن نامی از مهدی خان در میان نیست.

سند دیگر در 1269 (حاکی از اینکه یک توپ ترمه به عنوان عیدی - عید نوروز - به نجفقلی خان ارسال شده است) صدور یافته. باز فرمان دیگر در 1271 مبنی بر اعطای یک طاقه شال ترمه و تقدیر از او صادر شده است.

فرمانی مبنی بر ارتقاء نجف قلی خان به سرتیپی به دلیل فداکاری هایی که او و سوارانش در گرگان نشان داده اند و به اصطلاح «سر و اسیر زیاد از طایفه ضالّه آورده اند» از دربار تهران صادر شده است.

بیوک خان:

تاریخ وفات نجف قلی خان معلوم نیست، اما می دانیم که وی در سال 1297 که غائله شیخ رخ می دهد حضور نداشته و بیوک خان رئیس ایل بوده است. مطابق نقل ها تنها فرزند نجفقلی خان در حین وفاتش پسری 15 ساله بنام اسد الله بوده که بعدها به نام نجفقلی خان دوم (حاج امیر تومان) معروف می شود. و به همین دلیل بیوک خان پسر اسنکدر خان برادر زاده مهدی خان به ریاست ایل می رسد.

رسم و سنت توارثی حکومت، از شاه گرفته تا رؤسای ایلات، ایجاب می کرده که ریاست از خاندان مهدی خان خارج نشود. کوچکی و کمی سن اسد الله موجب می گردد که زمینه برای دیگران باز گردد. بی تردید بویوک خان در این موضوع رقیب هائی داشته لیکن نظر به اینکه پدر او نایب آجودان باشی شاه بود قرعه شانس به نام او در می آید و حوادث عصر او نشان می دهد که عرضه این کار و سمت را نیز داشته است. ماجرای بزرگ «شیخ» در زمان تصدی او اتفاق افتاده است.

قیام شیخ عبیدالله شمزینی

شیخ عبید الله شمزینی فرزند شیخ طه از مردم روستای «شمزین» در کناره غربی ارتفاعات میان ایران و عثمانی، به عنوان یکی از شیوخ طریقت در سرتاسر کردستان شهرت زیادی به دست آورده بود. انگلیسی ها توان او را در ایجاد

یک آشوب و بلوا بررسی می کردند، آنگاه او را بطور غیر مستقیم توسط بعضی از مریدانش تحریک کردند که «با وجود شخصیتی مانند حضرت جناب چرا باید دیگران حکومت داشته باشند». برای توضیح زمینه تحریک شیخ از سوی انگلیس، توجه به شرح زیر لازم است.

محمد شاه در منطقه «مرگور» این سوی ارتفاعات مرزی پنج آبادی را به شیخ طه، پدر شیخ عبیدالله بخشیده بود و یکی از دختران او (یا یکی از دختران شیخ عبید) را نیز به عنوان همسر به حرمسرای تهران برده بود، محمد شاه می خواست در قبال تحریکات عثمانی ها پایگاهی در میان عشایر کرد داشته باشد، از قضا این تدبیر نتایج معکوس داد از طرفی دختر شیخ در دربار پسری آورد نامش را «عباس میرزا» نهادند، وجود این پسر به هنگام صدارت امیر کبیر بهانه دست مهد علیا مادر ناصر الدین شاه گردید، او همیشه به ناصر الدین شاه می گفت که امیر کبیر می خواهد تو را خلع و سلطنت را به عباس میرزا بدهد. محبت های امیر کبیر به این مادر و فرزند که از اینجا رانده و از آنجا مانده بودند باعث سردی شاه از امیر گردید بالاخره عباس را به حکومت قم فرستادند و ساختمان کتابخانه مدرسه حجتیه قم یادگار اوست که برای نشیمن خود ساخته بود⁽¹⁾،

عباس نه خود روی آرامش داشت و نه وجودش برای ناصر الدین شاه آرامشی باقی گذاشت.

و از طرف دیگر پس از وفات شیخ طه پسرش شیخ عبیدالله همچنان از آبادی های مزبور بهرمند می شد و از زمان اعطای آن آبادیها از طرف محمد شاه، از امور مالیاتی نیز معاف بود علاوه بر این مقرر شد که شیخ سالانه پانصد تومان از مالیات دهندگان ناخیه اطراف خود دریافت نماید.

با مرگ محمد شاه مهد علیا بر اساس احساسات هووگری، ناصر الدین شاه را وادار کرد که معافیت شیخ را ابطال نماید. ماموران مالیاتی به سراغ شیخ عبید و آنانکه به او مالیات می دادند رفتند شیخ از پرداخت مالیات خودداری کرد و آنانی را که برایش مالیات می دادند تحریک کرد تا مالیات را به ماموران دولت نپردازند. بدنیترتیب شیخ عملاً یک نیروی مستقل گردید.

وی می دانست که برای مقاومت در مقابل دولت ایران خیلی ضعیف است، پس در صدد جلب حمایت قدرتهای بزرگ برآمد، از طرفی دست نیاز به دربار عثمانی دراز کرد و چون دو سال قبل از آن در جنگ عثمانی با روسها شرکت کرده و کمکی به عثمانیان کرده بود، در دربار عثمانی منزلتی داشت.

دربارعثمانی حاکم ارزنة الروم را برای واسطه گری به تهران فرستاد و چون صورت مسئله از حالت «بذل و کمک» خارج شده بود و ادامه معافیت شیخ از مالیات و برخورداری او از سایر مالیات دهندگان، از موضع قدرت تلقی می گردید، دربار تهران به حرفهای حاکم الرزنة الروم وقعی ننهاد.

دراین بین انگلیسی ها به سراغ شیخ آمدند و میان شیخ و «شریف مکه» و «خدیو مصر» رابطه برقرار کردند و حتی او را راهنمائی کردند تا با کنسولگری روسیه در ارزروم و وان تماس حاصل کند، بدین ترتیب یک شخصیت سیاسی مهم از او ساختند، اسلحه و مهمات فراوانی به شیخ رسانیدند.

اینک شیخ آماده قیام است و برای انگلیسیها تفاوتی نداشت که شیخ با عثمانیها درگیر شود یا با ایران، آنان آنچه می خواستند ایجاد یک قیام و برپائی آشوب بزرگ در منطقه بود و لذا او را در انتخاب، رسماً آزاد گذاشتند و شیخ، ایران را برگزید، او در این انتخاب علاوه بر هر دلیل دیگر سه دلیل داشت:

1- همانطور که گفته شد خواهر (یا دختر) شیخ با فرزند خود عباس در دربار ایران سخت در عذاب بود.

2- او می توانست در جنگ با ایران از مسئله «تسنن و تشیع» بهره جوید.

3- ماجرائی در سویوخ بلاغ (مهاباد) رخ داد و توجه شیخ را بیشتر به سوی ایران جلب کرد.

دراوایل سال 1297 شاهزاده لطفعلی خان حاکم سویوخ بلاغ گردید، گوئی تحت تأثیر نام خود که یادآور لطفعلی خان زند بود!! به گردن فرازی می پرداخته است، البته نه مطابق مردانگی های او بل در اذیب مردم و جمع اموال.

حمزه آغامنگور از سران ایل منگور ساکن سویوخ بلاغ از نزدیکان او بود رفتار شاهزاده ایجاب می کرد که بدون اجازه او به جای دور نرود (و شاید این سیاست از مرکز دیکته شده بود که بعضی از سران عشایر را همواره زیر نظر داشته باشند) روزی حمزه آغا اجازه می خواهد تا سری به ایل و املاک خود بزند، حاکم اجازه نمی دهد، وی بدون اطلاع می رود، حاکم فوراً به تبریز گزارش می کند که حمزه آغا یاغی شده است و منتظر دستور تبریز می ماند.

دراین بین شاهزاده اما مقلی میرزا از طرف اقبال الدوله حاکم ارومیه برای بعضی مسائل به سویوخ بلاغ آمده بود، از موضوع خبردار می شود و با سعی و کوشش فراوان میان حمزه آغا و حاکم آشتی می دهد، بعد از چند روز دستور ولیعهد (مظفر الدین شاه) مبنی بر دستگیری حمزه آغا و اعزام او به تبریز به دست حاکم سویوخ بلاغ می رسد.

علت صدور حکم عجولانه و بدون ملاحظه، سابقه شرارت بار حمزه بود، او مزاحم دولت و عشایر ایران و هم مزاحم دولت و عشایر عثمانی (عراق) بود، به همین دلیل توسط دولت عثمانی دستگیر و سالها در زندان آنها مانده بود.

حاکم

به اجرای حکم تصمیم می گیرد، حمزه آغا بدون اطلاع از موضوع همراه برادرزاده اش احمد و سلطان چوبوقچی (قلیاندار او) و سه نفر تفنگچی، به مقر حکومت می رود، دو نفر از تفنگچیان در بیرون می مانند و او با سه نفر وارد می شود، میرزا تقی خان منشی، خبر ورود وی را به حاکم می دهد، شاهزاده بی درنگ دستور بازداشت او را صادر می کند.

حمزه آغا در اطاق پائین منتظر اذن ورود بوده که ناگهان مشاهده می کند، فراشباشی به همراه فراشی دیگر با زنجیری به دست از پله ها پائین می آیند، فراشباشی به حمزه آغا می گوید: حضرت والا فرمودند که این زنجیر را بوسیده و به گردن بیندازی.

حمزه آغا دست به خنجر می برد، از اطاق خارج می شود در وسط حیاط سربازان جلوی او را می گیرند، جنگ خنجر و تفنگ شروع می شود، دو سرباز و نیز برادر زاده و قلیاندار حمزه آغا از پای در می آیند، خود حمزه موفق به فرار می شود و از فردای آن روز به تدارک نیرو می پردازد. شاهزاده از تبریز کمک می خواهد، محمد حسین خان، محمد صادق خان مقدم و رحیم خان چلبیانلو با نیروئی عازم سویوخ بلاغ می شوند.

از طرف دیگر شیخ از ماجرا مطلع شده فوراً یکی از «خلیفه»ها - مرشد بچه - بچه مرشد - درویش - را که از مردم روستای «خالدار» بود، نزد حمزه فرستاده و او را به سوی خویش می خواند.

حمزه با نیروهای منگور به نیروهای شیخ می پیوندد، بدیهی است که وی قصد جنگ با ایران دارد نه با عثمانی. و این یکی از دلایل دیگری است که در گزینش شیخ مؤثر بوده است.

نیروی شیخ در اوایل مرداد ماه با اسلحه های انگلیسی کاملاً مجهز می شود، شیخ دو لشگر تشکیل می دهد. بخشی را به فرماندهی پسر 23 ساله خویش بنام شیخ عبدالقادر و به معاونت حمزه آغا، از طریق سلدوز، سویوق بلاغ و میاندوآب روانه می سازد و گروه دیگر را به فرماندهی شخص خود به سوی ارومیه حرکت می دهد.

هنوزنیروی شیخ از مرگور و ترگور خارج نشده بود که بیوک خان قره پاپاق و محمد آغا مامش خبردار می شوند، سریعاً خود را به سویوخ بلاغ رسانیده و با شاهزاده دیدار می کنند و پیشنهاد می کنند، قبل از آنکه نیروی 2500 نفری شیخ به اینجا برسد، بهتر است به او حمله کنیم و مجال قدرت یابی بیشتر ندهیم. شاهزاده سخن مشخصی نمی گوید، آنان ضعف بیش از حد شاهزاده را در امور حکومتی در می یابند و کاملاً از او مایوس می شوند، به میان ایل خود بر می گردند از آن طرف رسولان شیخ مکرر به حضور آنها می رسند و دعوتنامه هایی را به هر دو رئیس، بیوک خان و محمد آقا می رسانند، هر دو در پاسخ شیخ بی طرفی خود را اعلام می دارند و قول می دهند که مزاحمتی نسبت به شیخ ایجاد نکنند اما وقتی نیروهای شیخ به منطقه سلدوز و مامش می رسد، اکثر مامشها طرف آنها را می گیرند و حمزه آغا که چنین می بیند بیوک خان را تهدید می کند: اینک منطقه تو کاملاً تحت اشغال نیروهای ماست و هر چه بخواهیم می توانتیم با تو و ایل تو انجام دهیم، یا الله سوار شو و همراه ما بیا.

بیوک خان در پاسخ می گوید: هم اینک 200 سوار من به ریاست جلال خان در مازندران همراه قوای دولتی در جنگ هستند اگر من به شما بپیوندم، آنها را در آنجا می کشند. حمزه آغا در جواب بیوک خان می گوید: پس 200 نفر هم همراه ما گسیل کن که اگر از پشت به ما خیانت کردی ما نیز آنها را بکشیم، و گرنه ما نمی توانیم شما را در پشت سر خود رها کرده و بگذریم. بیوک خان هیچ چاره ای ندیده، عده ای از پیادگان خود را به همراه آنان رهسپار می کند. حاکم سویوخ بلاغ فکر می کرد که نیروهای قراپاپاق و مامش در جلو شیخ خواهند ایستاد و آنان را قربانی و بلا گردان خود می دانست، وقتی خبر پیوستن مامش ها و نیز نیروئی از قراپاپاق به اردوی شیخ، به او رسید سریعاً به طرف تبریز فرار کرد، همان روز یعنی روز 17 شهریور سال 1297 هجری قمری عملاً مکری و سویوخ بلاغ بی سرپرست مانده و بدون کوچکترین دفاعی قبل از رسیدن اردوی شیخ، جزء قلمرو ایشان گردید.

عبدالقادر به سویوخ بلاغ می رسد و «خان باباخان» نامی را به حکومت آنجا معین می کند و اردو را به جانب میاندوآب حرکت می دهد، در نزدیکی میاندوآب نیروی شیخ به هزاران نفر بالغ می شود که عده کثیر آنها تنها به خاطر غارت گرد آمده بودند، نه هزار سواره و هشت هزار پیاده مرکب از عشایر: منگور، مامش، پیران، گورگ، زرزا، رمک، فیض الله بیگی، دهبکری و بیگزاده.

بیوک خان می دانست که بالاخره این شرارت با شکست مواجه خواهد شد و پس از شکست است که قراپاپاق با خطر بزرگی روبروست، زیرا اینهمه عشایر به هنگام برگشت، از منطقه سلدوز خواهند گذشت، بی تردید دهات قره پاپاق را غارت خوااهند کرد، بنابراین باروها را مستحکم نموده، همه مردان ایل را با تفنگ و شمشیر و حتی چماق مسلح می نماید، در ساحل دریاچه پایگاه هائی ایجاد می کند و مقداری اسلحه نیز توسط قایق از جاهای دیگر وارد می کند و خود یکی دوبار شبانه به شرق دریاچه می رود.

نیروی شیخ یک هفته تمام در میاندوآب به قتل نهب مشغول شده و غارت می کنند، روز 21 شهریور در حالی که میاندوآب را به طرف بناب ترک می کرده اند جانداری را در آن شهر باقی نمی گذارند، مگر فراریان قبل از اشغال.

رودخانه زرینه رود پر از اجساد دختران و زنان و پیر مردان می شود، فاجعه ای که تنها به موارد استثنائی تاریخ می توان قیاس کرد، مردم میاندوآب به پشت گرمی قدرت مرکزی دولت و تبریز و نیز به دلیل دست کم گرفتن عشایر کرد سخت غافلگیر می شوند به طوری که کمتر کسی موفق به فرار می شود.

نیروی غارتگر که چشم همه شان را خون گرفته بود غوغا کنان و عربده کشان از میاندوآب به جانب بناب راه می افتد، جنایت آنسان بزرگ و هول انگیز است و شرارت به حدی می رسد که در بحبوحه شادی و شور، ناگهان بعضی از سران سوارگان و پیادگان عشایر به خود می آیند که چه کرده اند، کاری که در قاموس هیچ ملت و دولتی نمی گنجد و حرکت شیخ سالی است که از بهارش پیداست، این تنها یک شرارت است و نمی تواند دوامی بیاورد.

آنگاه مشاهده می کنند افراد کثیری از هشتهزار پیاده که غارتهایشان را بار شتران و گاوان غارتی کرده اند، راه برگشت در پیش گرفته اند و حتی بعضی از سوارها نیز ترجیح داده اند که به همان غارت کلان قانع شده و دیگر ادامه راه ندهند، از دیدن این وضع به خود می لرزند.

از طرفی نیز سران عشایر از اردوی دولتی با نیروی عظیم به استقبالشان می آید مطلع می شوند؛ نیروئی از نظامیان و مردم مناطق، مراغه، هشترود، دهخوارگان، تبریز، بدوستان، اوجان و سراب.

ابتدا محمد آغا مامش عنان برگشت می چرخاند و بدنبال وی چند نفر دیگر، بدین ترتیب شکاف عمیقی میان ارتش شیخ می افتد، همه پراکنده می شوند - 21 شهریور 1297 هجری قمری -.

بر خلاف پیش بینی بیوک خان، عشایر مناطق شمال (مناطق غرب دریاچه ارومیه) هنگام برگشتن پراکنده تر و آشفته تر از آن بودند که در اندیشه غارت روستاهای قاراپاپاق باشند، بخش اصلی سواران آنها در کنار عشایر مناطق جنوب (سردشت و مکری) همچنان در خدمت عبدالقادر و حمزه آغا می مانند و در انتطار آینده می نشینند، پیادگان و بخشی از سواران بطور نامنظم با اموال و کالاهای غارتی از خلال روستاهای سلدوز گذشته و هنگام عبور در سه، چهار مورد به طمع مال مردم حرکاتی از خود نشان می دهند، لیکن آمادگی مردان قراپاپاق و طرحهای از پیش تنظیم شده بیوک خان آنان را وادار می کند که راه خود را بگیرند و بروند.

به هر حال باید کاردانی ها و تدابیر هوشمندانه بیوک خان را در این ماجرای بزرگ و بس خطرناک ستود، او در این غائله تنها 800 تفنگ و تفنگدار رسمی (200 سوار و 600 پیاده) در اختیار داشت، همانطور که گفته شد 200 نفر از سواران رسمی وی در مازندران بودند و چون تعداد زیادی از نیروهای افشار ارومیه نیز در مناطق داخلی ایران بودند، او دقیقاً می دانست که اولاً حکومت ارومیه برای دفاع از خود نیروی کافی ندارد تا چه رسد که حمایتی از سلدوز بنماید و همانطور هم شد، نیروهای شیخ از مرز ترکیه تا ملک کندی تاختند و آنهمه فجایع بار آوردند، حکومت ارومیه نه تنها در حرکتهای اولیه شیخ که در قلمرو حکومت او بود کاری برای جلوگیری انجام نداد (نتوانست انجام بدهد) بعد از آن هم هیچ حرکتی برای تضعیف پشت جبهه شیخ نکرد بلکه بر عکس، بخش دیگر نیروی شیخ ارومیه را محاصره کردند.

رئیس قاراپاپاق می دانست اگر کمک یا راه علاج احتمالی بر او باشد باید از ناحیه حکومت سویوخ بلاغ اتخاذ شود. آنهم در یک مذاکره میان شاهزاده لطفعلی خان و با حضور محمد آغا مامش مشخص گردید که خود شاهزاده هراسناک و

در اندیشه فرار است. او رئیس یک اردوی صرفاً نظامی نبود که به هر قیمت مقاومت و جانبازی نماید بلکه رئیس و مسئول مردم ایل و زن و کودک آنان بود، مسئول مردمی که در حال زندگی روزمره هستند.

شیخ عبید از اوضاع جبهه جنوب خبردار می شود، پسرش و حمزه آقا را به ماندن در سویوخ بلاغ امر می کند، او که سرمست از این قدرت باد آورده بود به نیروهای دولتی در جبهة جنوب که به میاندوآب و سویوخ بلاغ نزدیک می شدند، بهای چندانی نمی داد، نیروهای حاضر در سویوخ بلاغ را برای دفع آنها کافی می دانست و گمان می کرد اگر در جبهه شمال آتش جنگ برافروزد حکومت مرکزی (تبریز) را مجبور خواهد کرد که متوجه شمال و مغرب دریاچه شود و طبعاً پشتیبانی نیروهای دولت در جنوب دچار ضعف خواهد شد و استادهای انگلیسی و آمریکائی نیز راهنمائیها و مشاوره های لازم را به خدمتش عرضه می داشتند.

درروز دوم پائیز شیخ محمد سعید از درویش های شیخ با 4000 تفنگدار مامور حمله به ارومیه می گردد سعید در قلعه «اسماعیل آقا» اردو می زند و خود شیخ پس از 7 روز از اشنویه که مقر فرماندهی اش بود با 7000 نفر دیگر حرکت می کند، بعضی ها همراهان شخص شیخ را سه هزار نفر نوشته اند، ظاهر امر نشان می دهد که رقم 7000 صحیح باشد و نیروی اصلی شیخ بیش از نیروی محمد سعید باشد، مرحوم تمدن به نقل از مجله اطلاعات، مجموع نیروهائی را که به ارومیه حمله کرده اند، 11000 نفر قید کرده است و می توان گفت منظور وی مجموع نیروهای شیخ در جبهه جنوب و شمال (هر دو) است لیکن در این صورت محققاً مجموع سواران و پیادگان و سیاهی لشکری که صرفاً برای غارت جمع شده بودند، تنها در جبهه جنوب به 10000 نفر می رسید و این رقم مورد تایید اسناد صحیح، می باشد.

غائله شیخ یکی از مقطع های مهم عشایر کرد ایران و عراق و ترکیه را باز می نمایاند، تا آن زمان عشایر کرد از جمعیت خیلی کمی برخوردار بودند که در گیر و دارهای دولتهای عثمانی و ایران و نیز در انواع گوناگون حوادث طبیعی و اجتماعی خصوصاً در نقل و انتقالات عشایری آنچه به چشم نمی خورد و حضور معتنابهی ندارد، عشایر کرد (عشایر کرد از سقز تا ماکو) هستند، جریان امور و حوادث نشان می دهد آنان آنقدر قلیل و کم بوده اند که گوئی میان دو دولت عثمانی و ایران اساساً غیر از عشایر و ایلات مختلف ترک کسی وجود ندارد.

غائله شیخ نشان می دهد از آغاز جنگهای روس و ایران (سال 1218 تا سال 1297) جمعیت اکراد به سرعت افزایش یافته است.

به قول جامعه شناسان چیزی بنام شیخ عبید و غائله اش از نظر «جبرهای اجتماعی» صدائی از این انفجار جمعیت است. روند افزایش مزبور - البته نه به سرعت، میان سالهای (18 - 1297) بل درنگ آمیز - همچنان ادامه دارد بطوری که عشایر کرد که زمانی تنها در ارتفاعات میان آرارات و زاگرس می زیستند به تدریج در جلگه های ماکو، خوی، سلماس، ارومیه، سلدوز و میاندوآب تا نزدیکی دریاچه و در مواردی تا لب دریاچه حضور زیستی پیدا کردند.

هنگامی که محور اقتصاد عمومی از «ملک» به «پول» و سرمایه چرخید و ناحیه های مرکزی ایران حتی حاشیه های کویر به سرزمینهای شمال و آذربایجان ترجیح داده شد، و پدیده مهاجرت پیش آمد، تاثیر خود را با یک روند خیلی طبیعی از قلل ارتفاعات مرزی شمالغرب تا کناره کویر بطور یکنواخت و با آهنگی مداوم گذاشت، و موجب گردید مناطق کردنشین که برای آن جمعیت افزون، تنگ و خفه کننده بود گشایش یابد.

شیخ ارومیه را محاصره می کند و از مردم شهر می خواهد که ذلیلانه تسلیم شوند، اقبال الدوله در مسافرت بوده، چه ضرورتی مهم او را به سفر کشانده معلوم نیست، مردم از شیخ سه روز مهلت می خواهند تا روز چهارم تسلیم شوند شیخ با دو روز موافقت می کند فردای آن روز خبردار می شود که اقبال الدوله از طرف سلماس عازم ارومیه است، آنگاه پی می برد که مهلت دو روزه برای همین بوده است وگرنه مردم شهر قصد تسلیم شدن ندارند، شخصی بنام محمد صدیق را با 2000 سوار مامور دستگیری اقبال الدوله می کند، محمد صدیق در کنار رودخانه «برادوست» کمین می کند افرادی را بر سر جاده می فرستد که آمدن اقبال را به او خبر دهند تا حمله کند، اقبال الدوله از ماجرا اطلاع می یابد و از راه دیگر (ساحل دریاچه) به سرعت خودش را به ارومیه می رساند و به تحکیم دروازه و قلعه می پردازد بزرگان شهر و روحانیون را جمع کرده و به تبادل نظر می پردازد.

تعدادی از انگلیسی ها و امریکائی ها در ارومیه بودند، از قبیل دکتر «کاکران» آمریکائی و همکارانش، کونسول انگلیس و دکتر پاکارد، اینان در مجمع فوق حاضر شده و سران شهر را از نیروی شیخ بیم می دهند، ابتدا غیر مستقیم و سپس به طور صریح از آنها می خواهند که تسلیم شوند والاّ همگی مانند مردم میاندوآب قتل عام خواهند شد.

جرج کرزن در «ایران و قضیه ایران» - جلد اول - می گوید: این شهر (ارومیه) که تا ده روز مقاومت نمود نجات خود را بیشتر مرهون مذاکره دکتر کوجران (کاکران) که از سران هیئت مذهبی آمریکا بود و با شیخ روابط دوستانه!! داشت می داند.

مرحوم تمدن می نویسد: در چنین موقعی دکتر کاکران بکار آمد و سبب نجات مسیونرها (رفقای خودش) و امنیت جمع کثیری در حدود 500 نفر مسیحی و مسلمان که در عمارت مسیونرها پناهنده شده بودند، گردید. پناهندگان و شهریها مدت 9 روز در محاصره اکراد بودند در همان موقع دکتر کاکران با مشاهده اینکه شهر در محاصره اکراد قرار گرفته تصمیم گرفت و پیغام اهالی را به شیخ عبیدالله برد و توانست کاری کند که با اهالی شهر و مردم خوش رفتاری و مدارا بنمایند و از این راه خدمت بزرگی در راه امنیت مردم انجام داد.

در

این خاطرات همانطور که مرحوم تمدن از «مجله اطلاعات» نقل می کند، تصریح شده بر اینکه دکتر کاکران یکسال قبل از غائله با پسر شیخ و خود شیخ دوستی نزدیک و مراوده داشته است و بیماری شیخ را معالجه کرده است.

و نیز تصریح شده که در اثر رفت و آمد زیاد او به «نوچه» یکی از دهات شیخ در محلی بین ایران و ترکیه، مردم ارومیه نسبت به وی ظنین می شوند و او از ترس مردم با ملک قاسم میرزا «امیر تومان» تماس می گیرد و او نامه ای به ناصر الدین شاه می نویسد که مقرر شود تا دولت از مسیونهای آمریکائی در قبال مردم حمایت کند. بدیهی است آنچه مردم فکر می کردند صحیح بوده نه آنچه در بالا و نیز اول این خاطرات آمده.

کنسول انگلیس و دکتر پاکارد در ایام محاصره رسماً در میان مردم سخنرانی کرده و آنان را به تسلیم ترغیب می کردند و بسیار می ترسانیدند.

مجمعی که اقبال الدوله تشکیل داده بود یک هیئت 5 نفره از روحانیون و بزرگان شهر که کنسول انگلیس نیز به عنوان نفر ششم با آنان همراه شد، را به پیش شیخ فرستادند تا شاید دو روز دیگر از او مهلت بگیرند، شیخ می دانست شهریها با این طرح در انتظار رسیدن نیروی دولتی هستند به آنان گفت: فقط چند ساعت مهلت دارید که تسلیم شوید وگرنه به زور اسلحه شهر را فتح خواهم کرد.

اما اقبال الدوله همچنان مردم را تهییج می کرد و آنان را تشجیع می نمود، فعالیت خارجی های مذکور کار را بر اقبال الدوله سخت دشوار می کرد اما او همچنان در تشجیع مردم می کوشید.

شیخ هنگام غروب حمله را شروع کرد، به وقت اذان مغرب جنگ آغاز شد اما نیروی مهاجم به هر دروازه ای که رو می کرد، با آتش توپ روبرو می گردید، شب به پایان رسید و شیخ غیر از کشتته هائی از افراد خود چیزی از جنگ آن شب به دست نیاورد.

فردای آن روز (14 مهر) منصور پاشا کونسول عثمانی پرچم بر پشت بام خود به اهتزاز در آورد این کار تنها به خاطر ترسانیدن و تضعیف روحیه مردم بود چرا که شیخ در هیچ صورت و در هیچ شرایطی آسیبی به او نمی رسانید و نمی توانست برساند، زیرا خود ابزار تحریک شده آنها و سایر خارجی ها بود. آن روز گروهی از نیروی شیخ توانستند به بخشی از شهر نفوذ کنند، مردم شهر از جان کوشیدند، دو طرف در هم آمیخته دیگر تفنگ به کار نمی آمد، با نیزه و خنجر پیکر همدیگر را پاره می کردند، اما اکراد کاری از پیش نبردند.

درپایان آن روز شیخ طی نامه ای از اقبال الدوله خواست که تسلیم شود، اقبال با نامه ای خواسته او را رد کرد. جنگ تا 20 مهر به شدتی که از عجله شیخ برای تسخیر ارومیه ناشی می گشت ادامه داشت، روز 21 مهر نیروهای شیخ تا روستای «سیر» عقب نشینی کردند این شکست موجب تقویت روحی مردم شهر گردید.

کونسول انگلیس چون وضع را چنین دید، شم سیاسی بریتانی اش به او فهماند که پیروزی شیخ دیگر محال است، به فصل دوم ماموریت استعماریش پرداخت و با عجله به دیدار شیخ شتافت و آنچه لازم بود برای او شرح داد و با نامه ای از وی به پسرش عبدالقادر از طریق سلدوز به سویوخ بلاغ و سپس بناب رفت در آنجا به سعی و کوشش فراوان پرداخت تا شاید نیروهای دولتی را از ورود به سویوخ بلاغ باز دارد.

شیخ از مقر خود «کوه سیر» نامه هائی به اقبال الدوله نوشت و پاسخ آنها را دریافت کرد. این مکاتبات طرح ریزیهای کونسول بود که عملی می گشت که باصطلاح اقبال الدوله را خام کنند و به ناگهان حمله نمایند بر خلاف محتویات نامه ها، شیخ در بامداد 23 مهر (1297 هجری قمری) با تمام قوا و با تصمیم جزم حمله مجددی را آغاز کرد، مردم شهر مقاومت کردند، اکراد زمین گیر شدند و در آغاز شب عقب نشینی کردند.

تیمور پاشا با 600 مرد جنگی از ماکو حرکت کرده و در روز 24 مهر به حوالی قوشچی رسید، این موضوع به مثابه یک مائده آسمانی برای شیخ بود.

او که به مریدانش قول داده بود گلوله توپ را با دست خود در هوا خواهد گرفت، و اینک افراد لشکرش فهمیده اند که تسخیر ارومیه برای شان غیر ممکن است و ماندن در اردوگاه در نظرشان کار عبث و بی ثمری بود، و شیخ این روحیه را در مردمش حس می کرد و پی بهانه ای بود که کاری و حرکتی جدید برای اردو ایجاد کند وقتی که از آمدن پاشا خان مطلع گردید بی درنگ اردو را به قلعه اسماعیل آقا کشیده و راه را بر خان ماکو بست، طرفین 5 روز با هم جنگیدند و شیخ به عقب نشینی مجبور گردید و تا قلب ارتفاعات فرار کرد.

برخلاف کوششهای کونسول انگلیس، اردوی دولتی در جنوب به سویوخ بلاغ رسید، پسر شیخ (شیخ عبدالقادر) و حمزه آغا در روز دوم آبان از طریق لاهیجان (فاصله سلدوز و پیران) خود را به اشنویه رساندند و پس از سه روز در ارتفاعات مرزی به شیخ پیوستند. امیر نظام (علاء الدوله) از تبریز به سویوخ بلاغ و لاهیجان و از آنجا به اشنو و ارومیه

رفت، هنگام عبور از لاهیجان به پیشنهاد بیوک خان محمد آقا مامش را به عنوان مسئول حفاظت مرز از قله⁽¹⁾«قادر» و سرچشمه رودخانه «گادار» تا قله⁽²⁾کوه «شیخان» و سر چشمه رود «بادین آباد» معین کرد و مقرر داشت که عشایر پیران نیز از وی اطاعت کنند و بیوک خان پشتیبان او باشد. بدین ترتیب «قلعه مهدی خان» در حوالی مرز که پایگاه نظارتی و نظامی مرزداران قره پاپاق بود به محمد آقا مامش تحویل داده شد.

بیوک خان نیک فهمیده بود که قضیه با زمان نقی خان و مهدی خان تفاوت دارد، جمعیت عشایر کرد آنچنان افزایش یافته که دیگر حضور قاراپاپاق بصورت افراد تفنگ دار در بین آنان در مرز، غیر ممکن و بی فایده است.

کارگزاران دولت و شخص علاء الدوله نیز به این موضوع وقوف کامل داشتند و لذا پیشنهاد بیوک خان را بی هیچ توضحیی پذیرفت. پیشنهاد مذکور قبلاً میان بیوک خان و محمد آقا مامش بررسی و طرح ریزی شده بود محمد آقا تمایلی به پذیرفتن مسئولیت مرز نداشت اما چون بیم داشت که به تاوان مشارکت در غائله شیخ مجازات شود، در حقیقت از بیوک خان می خواست در اولین برخورد که با علاء الدوله دارد شروع به گزارش کند و آن پیشنهاد را بی معطلی عرضه کند. محمد آقا دریافته بود که صرف شنیدن پیشنهاد، بر علاء الدوله تاثیر مثبتی خواهد داشت، شخصی که (احتمالاً) محکوم به محاکمه است اکنون به عنوان مؤثرترین خدمتگزار در منطقه مطرح می گردد، گو خود علاء الدوله نیز به اندازه محمد آقا مامش مشتری این مسئله بوده است.

بیوک خان در این غائله نه مدال دریافت کرد و نه مورد مواخذه قرار گرفت، گویا رفتا او از نظر تبریز نشینها نه محکوم بوده و نه مورد تمجید و تشویق، ولی پذیرش بی درنگ پیشنهاد او نشان می داد که مرکز رنجشی از او ندارد.

مرزداری تا مدتی بعهده محمد آقا مامش بود، بتدریج ضعف او در این امر ظاهر گردید، بیوک خان نیز از دنیا رفت و خواهیم دید که پس از چند سال مجدداً مسئولیت مرزداری طی حکمی به نجفقلی خان امیر تومان قره پاپاق سپرده می شود.

اسکندرخان پدر بیوک خان نایب اول آجودان باشی ناصر الدین شاه بوده است. مرکز نسبت به وی همیشه اطمینان داشته است و رفت و آمد مکرر او از طریق دریاچه و کناره های نیزاری آن به بناب و ساحل شرقی، در حین پیشروی نیروهای شیخ وضعیت فکری او را برای کارگزاران روشن کرده بود.

قره پاپاق در استر آباد

یکی دیگر از جنگهای مهمی که سواران قره پاپاق در آن حضور داشته اند جنگ استر آباد است در سال 1297 همزمان با غائله شیخ، تعداد 200 سوار به فرماندهی «جلال خان» پسر کاظم خان (روستای جلال خان در مغرب محمدیار در ساحل شمالی گادار بنام اوست) در استر آباد بوده اند.⁽³⁾

قبلاً گفته شد که مهدی خان رئیس ایل بود و کاظم خان معاون (نایب) وی، و حسن خان فرماندهی سواران را به عهده داشت، کاظم خان در سال 1265 وفات می کند و مهدی خان حکم نیابت را بنام پسر خود «نجفقلی خان» از تبریز می گیرد لیکن پس از وفات نجفقلی خان نظر به اینکه پسر وی 15 سال داشته و بیوک خان هم از او مسن تر بوده و هم