مشخصات کتاب

سرشناسه:فاضل لنکرانی، محمدجواد، ۱۳۴۱ -

عنوان و نام پدیدآور:بازپژوهی تحریف ناپذیری قرآن/ محمدجواد فاضل لنکرانی؛ [به سفارش] معاونت پژوهش٬ مرکز فقهی ائمه اطهار(ع).

مشخصات نشر:قم: مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، ۱۳۹۶.

مشخصات ظاهری:۳۰۳ ص..م س۲۱/۵ ×۱۵/۵ ؛

فروست:لیتفقهو فی الدین؛ ۲۰۵.

شابک:۱۶۰۰۰۰ریال: 978-600-388-067-2

وضعیت فهرست نویسی:فاپا

یادداشت:کتابنامه: ص. [۲۹۷] - ۳۰۳؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:قرآن -- تحریف

موضوع:Qur'an --*Distortion

موضوع:قرآن -- تحریف-- احادیث

موضوع:Qur'an --*Distortion-- Hadiths

موضوع:قرآن-- تحقیق

موضوع:Qur'an -- Research

شناسه افزوده:مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)

شناسه افزوده:مرکز فقهی ائمه اطهار (ع). معاونت پژوهش

رده بندی کنگره:BP۸۹/۲/ف۲ب۲ ۱۳۹۶

رده بندی دیویی:۲۹۷/۱۵۹

شماره کتابشناسی ملی:۴۶۸۹۵۲۸

اشاره

بازپژوهی تحریف ناپذیری قرآن

محمدجواد فاضل لنکرانی

معاونت پژوهش٬ مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)

فهرست مطالب

مقدمه 13

پیش گفتار 17

تحریف در لغت 17

تحریف در اصطلاح 18

اقوال فریقین در تحریف قرآن کریم 21

اقسام تحریف از نگاه محقّق خوئی رحمه الله 21

قسم اول: تحریف معنوی 22

نقد قسم اول تحریف (تحریف معنوی) 24

قسم دوم: نقصان یا زیاده در حروف یا حرکات قرآن 25

قسم سوم: کم یا زیاد شدن یک یا چند کلمه با تحفّظ بر قرآن 27

نقد آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره به دیدگاه محقق خوئی رحمه الله 29

قسم چهارم: کم و زیاد شدن یک آیه یا سوره با تحفّظ قرآن نازل شده بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله 31

قسم پنجم: تحریف به زیاده در قرآن 33

قسم ششم: تحریف به نقیصه 34

نسبت دهی اعتقاد امامیه به تحریف قرآن 35

دیدگاه شیخ صدوق رحمه الله 36

دیدگاه شیخ مفید رحمه الله 38

دیدگاه سیّد مرتضی رحمه الله 43

دیدگاه شیخ طوسی رحمه الله 49

دیدگاه علاّمه طبرسی رحمه الله 52

دیدگاه علاّمه حلی رحمه الله 52

دیدگاه محقّق ثانی رحمه الله 53

دیدگاه سیّد نورالله تستری رحمه الله 53

دیدگاه شیخ بهایی رحمه الله 54

دیدگاه مقدّس بغدادی (شیخ محسن اعرجی رحمه الله) 55

دیدگاه فاضل تونی رحمه الله 55

دیدگاه فیض کاشانی رحمه الله 56

دیدگاه بلاغی رحمه الله 62

دیدگاه صاحب وسائل رحمه الله 62

چرایی متهم شدن امامیه به اعتقاد به تحریف 63

قائلین به تحریف از علمای امامیه 68

جایگاه سلیم بن قیس نزد امامیه 74

دیدگاه امامیه درباره کتاب سلیم 75

اعتبار کتاب بصائر الدرجات 92

عیاشی از نگاه دانشمندان رجال 96

بررسی روایات دال بر تحریف در تفسیر عیّاشی 97

ادلّه عدم تحریف قرآن 111

دلیل یکم: آیات قرآن 112

اوّل: آیه نهم سوره حجر 112

دیدگاه علامه طباطبایی 113

نقدهای وارد بر دلالت آیه نهم سوره حجر 116

دوم: آیات 41 و 42 سوره فصّلت 146

معنای اجمالی آیات 147

بیان استدلال 149

نقد و اشکالات نوری طبرسی رحمه الله بر آیه 152

دیدگاه حاجی نوری رحمه الله در معنای آیه 164

نقد معنای ارائه شده از سوی حاجی نوری رحمه الله 164

بیان یک نکته تفسیری 165

سوم: آیه 32 سوره توبه 167

چگونگی دلالت آیه بر عدم تحریف قرآن 167

مناقشه در استدلال به آیه بر عدم تحریف قرآن 168

دلیل دوم: استدلال به اوصاف قرآن 171

دیدگاه علاّمه طباطبایی رحمه الله 172

صفت یکم: فصاحت و بلاغت قرآن 174

صفت دوم: عدم تنافی و اختلاف بین آیات قرآن 175

صفت سوم: عمومیت تحدّی 176

صفت چهارم: اصول کلّی حاکم بر نقل سرگذشت انبیاء علیهم السلام 178

صفت پنجم: تصریح قرآن به مواردی از فتنه ها و حوادث آینده 178

صفت ششم: اتّصاف به اوصافی زیبا و پاکیزه چون نورو... 179

صفت هفتم: ذکر الله بودن 180

نقد آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره بر دیدگاه علاّمه طباطبایی رحمه الله 183

اشکال آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) بر نقد آیت الله فاضل رحمه الله 183

نقد دیدگاه آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) 184

اشکال آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) بر استدلال علامه رحمه الله 184

پاسخ اشکال آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) 185

ادامه نقد آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) 186

پاسخ به نقد آیت الله جوادی آملی (دام ظلّه) 188

روایات فریقین بر تحریف قرآن و مسأله نسخ تلاوت 191

روایات مذکور در کتاب کافی 191

خلاصه و جمع بندی مطالب 199

نقدی دیگر بر روایات دالّ بر تحریف 200

بررسی مصحف امیر المومنین علیه السلام 202

نکته اول: اختلاف از جهت تأویل و تفسیر آیات 203

نکته دوم: اختلاف از جهت ترتیب سور و آیات 205

نکته سوم: عدم اراده آیات مصطلح 207

مصحف فاطمه زهرا علیها السلام 207

بررسی روایات وارد در رابطه با مصحف فاطمه زهرا علیها السلام 210

محدَّث بودن ائمّه علیهم السلام 221

امامان علیهم السلام، مؤیَّد به روح 231

بررسی روایات تحریف در کتب اهل سنت 235

مورد اول: آیه رجم 235

مورد دوم: تعداد حروف قرآن 238

مورد سوم: روایت مسند احمد 238

مورد چهارم: از دست رفتن مقدار زیادی از قرآن 239

مورد پنجم: تعداد آیات سوره احزاب 239

مورد ششم: تغییر آیه 56 سوره احزاب 240

مورد هفتم: حذف سوره ای از قرآن با تعداد آیات برابر سوره توبه 240

مورد هشتم: کاستی آیات سوره احزاب و توبه 243

موارد دیگر از تحریف در کتب اهل سنت 247

نقد روایات تحریف اهل سنت 250

سخن بلاغی رحمه الله در نقد آیه رجم 250

توجیهات اهل سنت پیرامون روایات تحریف 256

تجزیه و تحلیل نسخ تلاوت 256

استدلال اهل سنّت به آیه 106 بقره بر نسخ تلاوت قرآن و نقد آن 260

دیدگاه علاّمه طباطبایی رحمه الله درباره آیه 106 بقره 267

نقد دیدگاه علامه طباطبایی رحمه الله 269

استدلال اهل سنّت به آیه 101 نحل بر نسخ تلاوت و نقد آن 269

ناسازگاری نسخ تلاوت با قرآن کریم 272

مخالفت نسخ تلاوت با سنّت پیامبر صلی الله علیه و آله 275

سخن برخی از اهل سنت درباره بطلان نسخ تلاوت 278

علّت تعصّب اهل سنّت به مسأله نسخ تلاوت 280

تحریف قرآن از دیدگاه دانشمندان اصول 281

علم اجمالی به وقوع تحریف در قرآن کریم 281

دیدگاه آخوند خراسانی رحمه الله 282

نقد دیدگاه آخوند خراسانی رحمه الله 285

دیدگاه محقّق اصفهانی رحمه الله 286

نظر آخوند خراسانی رحمه الله در عدم جریان اصالة الظهور نسبت به آیات الأحکام و اشکال آن 288

نقد دیدگاه محقّق اصفهانی رحمه الله 289

نقد محقّق خوئی رحمه الله بر علم اجمالی به تحریف قرآن 291

تحلیل دیدگاه محقّق خوئی رحمه الله 293

چرایی ورود روایات تحریف در مصادر حدیثی 293

تنافی علم اجمالی به تحریف با عدم ذکر آن از سوی امامان علیهم السلام 294

فهرست منابع 297

مقدمه

الحمدلله رب العالمین و الصلاة و السلام علی محمد خاتم النبیین وآله المنتجبین سیما بقیة الله فی الارضین حجة بن الحسن المهدی روحی وارواح العالمین له الفداء وعجل الله فرجه وسهل الله مخرجه.

قرآن کریم به عنوان سند تشریع اسلامی، کتاب تدوین و معجزه جاودان و میراث پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله، همواره در طول تاریخ مورد توجه بوده است.

از یک سو، قرآن کریم تنها کتابی است که اصالت خود را تاکنون حفظ کرده و راه دراز تاریخ را به سلامت و شایستگی پیموده و همیشه از گزند حوادث و دستبرد بیگانگان در امان بوده و خواهد بود؛ إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ .⁽¹⁾

و از سویی پیوسته دشمنان اسلام، با تمام توان خود در پی بی اعتبار کردن این کتاب آسمانی بوده اند.

یکی از دستاویزهای دشمنان برای بی اعتبار کردن قرآن، تحریف در قرآن بوده که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله از همان روزهای آغازین مطرح شده است.

مسأله تحریف ناپذیری قرآن در علوم مختلف اسلامی، مانند تفسیر، علوم قرآنی، کلام و اصول فقه با توجه به زاویه دید و تأثیر گسترده آن در نتایج حاصله آن علم، مورد بررسی و کنکاش قرار گرفته است، بنابراین مسأله تحریف ناپذیری قرآن از جهات متعددی مهم و تعیین کننده است و پس از مسأله اعجاز یکی از مباحث زیربنایی در قرآن شناسی محسوب می شود.

بحث از تحریف ناپذیری قرآن در علم اصول نیز از همان ابتداء در مسأله حجیّت ظواهر به طور عام و ظواهر قرآن به طور خاص در بین علما شیعه و اهل سنت مطرح بوده، چرا که اگر مسأله مصونیت قرآن از تحریف - اعم از کاستی، افزایش، تغییر و تبدیلِ ٍِ مؤثر در معنای آیات - به اثبات نرسد، هرگونه استناد به آیات قرآن مورد تردید واقع می شود؛ زیرا احتمال آن که آیات مورد استناد، تحریف شده و آن چه مقصود خداوند بوده تغییر یافته باشد، وجود دارد و با چنین احتمالی، استدلال به قرآن، نتیجه بخش نخواهد بود.

علاوه بر این، اعتبار روایات پیامبر و امامان معصوم علیهم السلام نیز به ویژه در مقام تعارض روایات با یکدیگر، به قرآن متکی است و اگر در قرآن تحریفی رخ داده باشد، اعتبار روایات نیز خدشه دار می شود.

در این میان، مشهور علمای شیعه حجیّت ظواهر قرآن را پذیرفته اند، اما برخی از علما که اکثر آن ها اخباری هستند، منکر حجیّت ظواهر

قرآن شده اند و برای مدّعای خود ادلّه ای را مطرح نموده اند که می توان یکی از ادلّه آنان را علم اجمالی به تحریف قرآن دانست، که نتیجه تنجّز چنین علم اجمالی ای، عدم جواز تمسّک به ظواهر کتاب است.

در همین راستا جمع زیادی از علما در مقام پاسخ به شبهه تحریف قرآن بر آمدند.

از جمله دانشمندانی که در عصر حاضر به بحث تحریف ناپذیری قرآن اهتمام ورزیده و در موارد متعددی به صورت مستقل و یا در ضمن دروس خارج اصول به اجمال و تفصیل بدان پرداخته، استاد محترم حضرت آیت الله حاج شیخ محمّدجواد فاضل لنکرانی (دامت برکاته) است که در این نوشتار به مناسبت پاسخ به شبهه علم اجمالی به تحریف قرآن، در مسأله حجّیت ظواهر کتاب، بحث تحریف قرآن را به تفصیل و فراتر از دایره علم اصول، مورد بحث و بررسی قرار داده است.

مباحث و دروس معظم له توسط گروه اصول مرکز فقهی ائمّه اطهار علیهم السلام تنظیم و در مجموعه حاضر تدوین گردیده است، امید آن است که مورد استفاده فضلا و محققان قرار گیرد؛ ان شاء الله.

مدیر گروه اصول مرکز فقهی ائمه اطهار علیهم السلام

احمد خوانساری - بهمن ماه 1394

پیش گفتار

تحریف در لغت

تحریف از ریشه «حرف» به معنای لبه، گوشه و کناره شیء است.

مؤلّف کتاب صحاح گوید:

حَرْفُ کلِّ شیءٍ: طَرَفُهُ وشَفِیرُهُ وحَدُّهُ. ومنه حَرْفُ الجَبل، وهو أعلاه المُحَدَّدُ.

وقولُه تعالی: وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللّهَ عَلی حَرْفٍ

قالوا: علی وَجهٍ واحدٍ، وهو أنْ یَعبدَه علی السَرَّاءِ دونَ الضَرّاءِ؛⁽¹⁾

حرف هر چیزی، عبارت است از: طرَف، گوشه، کناره و لبه آن چیز. و از همین باب است، «حرف الجبل» که به معنای بالاترین لبه کوه است.

و آیه وَ مِنَ النّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللّهَ عَلی حَرْفٍ یعنی خداوند را بر یک وجه پرستش می کند؛ یعنی تنها در خوشی ها خدا را می پرستد و نه در ناخوشی ها.

هم چنین راغب گوید:

حَرْفُ الشیء: طرفه، وجمعه: أَحْرُفٌ وحُرُوفٌ، یقال: حرف السیف، وحرف السفینة، وحرف الجبل.

«حرف الشیء» یعنی: یک طرف و یک سوی شیء. «حرف السیف»، یعنی لبه شمشیر و «حرف السفینة» یعنی: کناره کشتی و «حرف الجبل» یعنی: لبه کوه.

تحریف در اصطلاح

در مورد معنای اصطلاحی تحریف درباره قرآن کریم گفته شده است:

والتَّحْرِیف فی القرآن تغییر الکلمة عن معناها وهی قریبة الشبه، کما کانت الیهود تغیّر معانی التوراة بالأشباه، فوصفهم الله بفعلهم فقال: یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ ⁽¹⁾

تحریف در قرآن به معنای تغییر کلمه از معنای خود است به کلمه ای که شبیه آن باشد. هم چنان که یهود معانی تورات را با کلمه هایی مشابه تغییر می دادند و خداوند درباره آنان فرمود: یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ .

در مباحث آینده بیان خواهد شد این معنایی که از تحریف ذکر شده، همان تحریف معنوی است و نه لفظی.

راغب اصفهانی نیز در این باره گوید:

وتَحْرِیفُ الشیء: إمالته، کتحریف القلم، وتَحْرِیفُ الکلام: أن تجعله علی حرف من الاحتمال یمکن حمله علی الوجهین، قال

عزّ وجلّ: یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ ⁽¹⁾یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ مِنْ بَعْدِ مَواضِعِهِ ⁽²⁾، وَ قَدْ کانَ فَرِیقٌ مِنْهُمْ یَسْمَعُونَ کَلامَ اللّهِ ثُمَّ یُحَرِّفُونَهُ مِنْ بَعْدِ ما عَقَلُوهُ ⁽³⁾.⁽⁴⁾

تحریف شیء به معنای کج کردن آن است؛ همانند تحریف قلم که به معنای کج کردن آن است. بنابراین، تحریف کلام، یعنی کلام را به گونه ای بیان کند که دو یا چند معنا داشته باشد.

در روایتی از پیامبر صلی الله علیه و آله نیز نقل شده است که تحریف به معنای کج کردن است:

مَا رُوِیَ عَنِ النَّبِیِّ: أَنَّهُ قَالَ لِبَعْضِ کُتَّابِهِ أَلِقِ الدَّوَاةَ وَحَرِّفِ الْقَلَمَ وَانْصِبِ الْبَاءَ...⁽⁵⁾.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به برخی از نگارندگان خود فرمود: در دوات خود لیقه بیانداز و نوک قلمت را کج بِبُر و حرف باء را بالاتر بنویس...

البته تذکر این نکته ضروری است که تحریف قلم می تواند به معنای کج بریدن نوک قلم باشد، هم چنان که در میان خطّاطها رایج است؛ هم چنین ممکن است به معنای کج نوشتن واقعیت ها و تغییر در آن ها باشد.

از این رو، تحریف در معنای کج کردن شیء نیز استعمال

می شود؛ هرچند که این کج کردن ممکن است معنوی باشد، یا لفظی.

بعد از روشن شدن معنای تحریف، ضروری است که قبل از بررسی ادلّه عدم تحریف قرآن کریم، اقوال فریقین در مورد تحریف قرآن ذکر گردد؛ چرا که اهمّیت اقوال در این بحث - با کمال تأسّف - از بررسی ادلّه بیشتر است.

اقوال فریقین در تحریف قرآن کریم

اشاره

پیش از ورود در اصل بحث، این نکته را تذکّر دهم که محقق خوئی رحمه الله در کتاب ارزشمند البیان، مطالبی را در بیش از پناجه صفحه پیرامون عدم تحریف قرآن کریم مطرح نموده است. والد محقّق ما، آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره نیز تصمیم داشتند یک دوره تفسیر به روش محقّق خوئی رحمه الله تدوین و تألیف نمایند که مقدّمات آن با عنوان مدخل التفسیر به چاپ رسید. از مباحث مهمّ مطرح در این کتاب، بحث عدم تحریف در قرآن کریم است. با محوریت این دو کتاب ارزشمند و مطالبی دیگر که ضمن مباحث مطرح خواهد شد، - إن شاء الله - مسأله تحریف ناپذیری قرآن کریم، مورد بحث و بررسی قرار خواهد گرفت.

اقسام تحریف از نگاه محقّق خوئی رحمه الله

اشاره

محقّق خوئی رحمه الله واژه «تحریف» را مشترک لفظی می داند.⁽¹⁾عدم توجه به

این نکته باعث عدم درک صحیح اهل تسنّن از دیدگاه امامیه شده و در نتیجه، آن ها شیعیان را به اعتقادِ تحریف در قرآن متّهم کرده اند.

ایشان می فرماید:

معنی التحریف: یطلق لفظ التحریف ویراد منه عدة معان علی سبیل الاشتراک، فبعض منها واقع فی القرآن باتفاق من المسلمین، وبعض منها لم یقع فیه باتفاق منهم أیضا، وبعض منها وقع الخلاف بینهم.

از نگاه محقّق خویی رحمه الله تحریف در قرآن به 6 گونه است که به سه صورت زیر دسته بندی می شوند:

الف: وقوع برخی از تحریف ها در قرآن، اجماعی است.

ب: عدم وقوع پاره ای از تحریف ها در قرآن، اجماعی است.

ج: وقوع برخی از تحریف ها در میان مسلمانان اختلافی است.

قسم اول: تحریف معنوی

اشاره

محقق خویی نخستین نوع تحریف را این گونه بیان می نماید:

الأوّل: «نقل الشیء عن موضعه وتحویله إلی غیره» ومنه قوله تعالی: مِنَ الَّذِینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ. ولا خلاف بین المسلمین فی وقوع مثل هذا التحریف فی کتاب اللّه فإنّ کل من فسّر القرآن بغیر حقیقته، وحمله علی غیر معناه فقد حرّفه. وتری کثیراً من أهل البدع، والمذاهب الفاسدة قد حرَّفوا القرآن بتأویلهم آیاته علی آرائهم وأهوائهم. وقد ورد المنع عن التحریف بهذا المعنی، وذمّ فاعله فی عدّة من الروایات. منها: روایة الکافی بإسناده عن الباقر علیه السلام أنه کتب فی رسالته إلی سعد

الخیر: «و کان من نبذهم الکتاب أن أقاموا حروفه وحرّفوا حدوده، فهم یروونه ولا یرعونه، والجهال یعجبهم حفظهم للروایة، والعلماء یحزنهم ترکهم للرعایة⁽¹⁾...»⁽²⁾.

اوّلین معنای تحریف «انتقال چیزی از جایی به جای دیگر است» و کلمه «یحرّفون» در آیه مِنَ الَّذِینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ نیز به همین معنی است. میان مسلمانان، وجود چنین تحریفی در قرآن اجماعی است؛ چرا که هر کس قرآن را بر خلاف واقع تفسیر و بر غیر از معنای واقعی اش حمل کند، در حقیقت آن را تحریف کرده است. بسیاری از بدعت گزاران و کسانی که عقیده فاسد دارند با تأویلات مطابق با خواسته هایشان از قرآن کریم، آن را تحریف کرده اند. تحریف به این معنی در روایات مذموم شمرده شده است؛ از جمله روایتی که مرحوم کلینی در کتاب کافی نقل کرده، مبنی بر آن که امام باقر علیه السلام در نامه ای که به سعد الخیر می نویسد، می فرماید: «شاهد این که مخالفین ما کتاب خدا را کنار گذاشتند، این است که حروف قرآن را حفظ و استوار کردند، اما حدود و معانی آن را دگرگون ساختند؛ آنان قرآن را روایت کرده، اما رعایت نمی کنند و کسانی که تنها به حفظ ظاهر الفاظ و حروف قرآن، دل خوش کرده اند، جاهل اند؛ چرا که فریفته ظواهر می شوند، اما علما از این که دیگران معانی واقعی قرآن را رعایت نمی کنند، اندوهگین می شوند».

محقّق خویی رحمه الله کلمه «یحرّفون» در این آیه شریفه را به تحریف

معنوی تفسیر نموده و بر این باور است که تحریف معنوی در قرآن مورد اتّفاق همه مسلمانان است؛ زیرا موارد بسیاری در طول تاریخ اتفاق افتاده که افرادی مطابق با خواسته های خود و برای رسیدن به خواهش های نفسانی شان، قرآن را تأویل و تفسیر نموده اند و یکی از مصادیق بارز آن، خوارج بودند.

نقد قسم اول تحریف (تحریف معنوی)

برخی از محقّقین بر این نظرند که هرجا در قرآن سخن از تحریف است، مراد تحریف معنوی است. از این رو، تحریف در آیه شریفه مِنَ الَّذِینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ 1 به قرینه «مواضع» بر تحریف معنوی حمل نموده اند و «مواضع» را به «معانی»، تفسیر کرده اند.⁽¹⁾

اما چنین ادعایی را نمی توان پذیرفت؛ زیرا، خداوند در ادامه همین آیه مطلبی را فرموده است که دلالت بر تحریف لفظی دارد:

مِنَ الَّذِینَ هادُوا یُحَرِّفُونَ الْکَلِمَ عَنْ مَواضِعِهِ وَ یَقُولُونَ سَمِعْنا وَ عَصَیْنا وَ اسْمَعْ غَیْرَ مُسْمَعٍ وَ راعِنا لَیًّا بِأَلْسِنَتِهِمْ وَ طَعْناً فِی الدِّینِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ قالُوا سَمِعْنا وَ أَطَعْنا وَ اسْمَعْ وَ انْظُرْنا لَکانَ خَیْراً لَهُمْ وَ أَقْوَمَ وَ لکِنْ لَعَنَهُمُ اللّهُ بِکُفْرِهِمْ فَلا یُؤْمِنُونَ إِلاّ قَلِیلاً. ⁽²⁾

روشن است که سخن از تحریف لفظی است و نه معنوی؛ چرا که

خداوند می فرماید: «یهودیان الفاظ را در مواضع دیگری استعمال می کردند»؛ مانند این که به جای «سمعنا وأطعنا»، «سمعنا وعصینا» به کار می بردند و یا به جای «وانظرنا» کلمه «راعنا» را به کار می بردند. همه اینها دلالت می کند که تحریف در این آیه، لفظی است و نه معنوی. آری، این احتمال نیز وجود دارد که دنباله آیه - یعنی از «ویقولون» تا آخر - یکی از مصادیق تحریف - که همان تحریف لفظی باشد - را ذکر می کند، اما این قرینه نمی شود که کلمه «یحرّفون» در صدر آیه به معنای خصوص تحریف لفظی باشد.

قسم دوم: نقصان یا زیادة در حروف یا حرکات قرآن

محقّق خویی رحمه الله قسم دوم تحریف در قرآن را چنین تبیین می کند:

الثانی: «النقص أو الزیادة فی الحروف أو فی الحرکات، مع حفظ القرآن وعدم ضیاعه، وإن لم یکن متمیزا فی الخارج عن غیره».

والتحریف بهذا المعنی واقع فی القرآن قطعا، فقد أثبتنا لک فیما تقدم عدم تواتر القراءات، ومعنی هذا أن القرآن المنزل إنما هو مطابق لإحدی القراءات، وأما غیرها فهو إما زیادة فی القرآن وإما نقیصة فیه.

نوع دوم از تحریف، تحریف به زیاده یا نقصان در حروف یا حرکات بدون تغییر معانی قرآن و از بین رفتن بخشی از آن است؛ هرچند که این تحریف قابل تشخیص نباشد. تحریف به این معنا به یقین در قرآن واقع شده است و در بحث تواتر قرائت های قرآن اثبات نمودیم قرائت های متواتر نیست و بلکه قرآن واقعی مطابق با یکی از قرائت ها است و بنابراین، غیر از آن

قرائت، یا زیاده در قرآن است و یا نقیصه.

بر اساس این بیان، نقصان و یا زیاده در حروف یا حرکات قرآن اتفاق افتاده است؛ مانند: مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ یا مالِکِ یَوْمِ الدِّینِ ؛ هم چنین قرائت های مختلف نسبت به آیه شریفه لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَیْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلاّ أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ 1 که هم «تجارةً» - به نصب - قرائت شده و هم«تِجارَةً» - به ضمّ - پس هر دو به عنوان اصل قرآن پذیرفته شده اند؛ اما این که قرآن نازل شده، با کدام یک از آن ها مطابق است، روشن نیست. هرچند اصل قرآن محفوظ است، اما قابل تمییز نیست.

از دیدگاه محقق خویی رحمه الله تحریف در قرآن به این معنا، واقع شده است و وجود قرائت های هفت گانه یا ده گانه، خود شاهد بر وقوع چنین تحریفی در قرآن است.

آخوند خراسانی رحمه الله⁽¹⁾بر این باور است که اگر قرائت های متواتره از نبی مکرم اسلام صلی الله علیه و آله صادر شده باشد، همه مصداق قرآن هستند؛ اما بنا بر دیدگاه کسانی که این تواتر را نپذیرفته اند، مانند محقق خوئی رحمه الله⁽²⁾،

والد معظم رحمه الله⁽¹⁾و مشهور امامیه،⁽²⁾تنها یکی از هفت و یا ده قرائت مذکور، قرآن واقعی است. پس باید گفت: لازمه سخن منکرین تواتر قرائت ها، وقوع تحریف در قرآن است.

قسم سوم: کم یا زیاد شدن یک یا چند کلمه با تحفّظ بر قرآن

اشاره

قسم سومی که محقّق خویی رحمه الله بیان می کند کم یا زیاد شدن یک و یا چند کلمه در قرآن بعد از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و در زمان صحابه است؛ اما بالاخره اصل قرآن نازل بر نبی اکرم صلی الله علیه و آله محفوظ مانده است.

ایشان قسم سوم را این گونه بیان می نماید:

الثالث: «النقص أو الزیادة بکلمة أو کلمتین، مع التحفّظ علی نفس القرآن المنزل».

والتحریف بهذا المعنی قد وقع فی صدر الإسلام، وفی زمان الصحابة قطعاً، ویدلّنا علی ذلک إجماع المسلمین علی أنّ عثمان أحرق جملة من المصاحف وأمر ولاته بحرق کلّ مصحف غیر ما جمعه، وهذا یدلّ علی أنّ هذه المصاحف کانت مخالفة لما جمعه، وإلا لم یکن هناک سبب موجب لإحراقها، وقد ضبط جماعة من العلماء موارد الاختلاف بین المصاحف، منهم عبد الله بن أبی داود السجستانی، وقد سمی کتابه هذا ب - «کتاب المصاحف». وعلی ذلک فالتحریف واقع لا محالة إما من عثمان أو من کتّاب تلک المصاحف ولکنا سنبیّن بعد هذا إن شاء الله تعالی أن ما جمعه عثمان کان هو القرآن المعروف بین المسلمین،

الذی تداولوه عن النبی صلی الله علیه و آله یداً بید. فالتحریف بالزیادة والنقیصة إنّما وقع فی تلک المصاحف التی انقطعت بعد عهد عثمان، وأما القرآن الموجود فلیس فیه زیادة ولا نقیصة. فالتحریف بالزیادة والنقیصة إنما وقع فی تلک المصاحف التی انقطعت بعد عهد عثمان، وأما القرآن الموجود فلیس فیه زیادة ولا نقیصة.

وجملة القول: إنّ من یقول بعدم تواتر تلک المصاحف - کما هو الصحیح - فالتحریف بهذا المعنی وإن کان قد وقع عنده فی الصدر الأول إلّا أنه قد انقطع فی زمان عثمان، وانحصر المصحف بما ثبت تواتره عن النبی صلی الله علیه و آله وأما القائل بتواتر المصاحف بأجمعها، فلابد له من الالتزام بوقوع التحریف بالمعنی المتنازع فیه فی القرآن المنزل، وبضیاع شیء منه.⁽¹⁾

قسم سوم تحریف، به این صورت است که یک کلمه یا دو کلمه به قرآن افزوده و یا از آن کاسته شده باشد بی آن که اصل قرآن نازل شده بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله تغییری کرده باشد.

بی گمان چنین تحریفی در صدر اسلام و در زمان صحابه، واقع شده است. یکی از ادلّه وقوع این مسئله آن است که مسلمانان اجماع دارند بر این که عثمان مصحفی را گردآوری کرد و دستور داد همه مصحف های دیگر را بسوزانند. این نشانه آن است که مصحف های سوزانده شده با مصحف عثمان متفاوت بوده است. گروهی از دانشمندان نیز برخی از موارد اختلاف مصاحف را ذکر کرده اند؛ از جمله عبدالله بن أبی داود سجستانی کتابی به نام «المصاحف» در این زمینه نگاشته است. بنابراین، باید پذیرفت چنین تحریفی، بی گمان در قرآن یا از سوی عثمان

و یا از دیگر مصحف نگاران واقع شده است. اما در آینده بیان خواهیم کرد آن چه عثمان گردآوری کرده، همان قرآنی بوده که مسلمانان از پیامبر صلی الله علیه و آله دریافت کرده بودند و تحریف به زیاده یا نقصان در مصاحفی واقع شده که عثمان به سوزاندن آن ها امر کرده بود و پس از زمان عثمان، اثری از آن ها باقی نمانده است و در قرآن موجود، زیاده و نقصانی نیست.

خلاصه مطلب این که مطابق نظر قائلین به عدم تواتر مصاحف - که قول صحیح نیز همین است - باید گفت: این نوع از تحریف قرآن کریم در صدر اول واقع شده ولی در زمان عثمان، قرآن به همان صورت متواتر نقل شده از پیامبر صلی الله علیه و آله ثبت شد. اما اگر کسی همه مصاحف را متواتر بداند، باید به تحریف قرآن و از بین رفتن بخشی از آن قائل شود.

نقد آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره به دیدگاه محقق خوئی رحمه الله

والد محقق آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره پس از نقل دیدگاه محقّق خویی رحمه الله کلام ایشان را مورد مناقشه قرار داده، می فرماید:

ولکنه سیجیء إن شاء الله تعالی فی موضوع جمع القرآن وأنه فی أی زمان جمع أنّ الجمع کان فی عهد رسول الله صلی الله علیه و آله وأنّ الإختلاف مصحف عثمان مع سائر المصاحف کان فی کیفیة القرائة من دون اختلاف فی الکلمات؛

در مباحث پیش رو در موضوع «چگونگی و زمان گردآوری قرآن» ثابت خواهد شد قرآن در زمان خود پیامبر صلی الله علیه و آله گردآوری شده است و اختلاف مصحف عثمان با دیگر مصاحف در چگونگی قرائت بود و نه در کلمات.

ایشان در ادامه با نقل و استدلال به سخنی از محقّق خویی رحمه الله مناقشه خود را تکمیل می نماید:

والعجب أنّه بنفسه یصرّح فیما بعد بذلک. حیث یقول: نعم لا شکّ أنّ عثمان قد جمع القرآن فی زمانه، لا بمعنی أنه جمع الآیات والسور فی مصحف، بل بمعنی أنّه جمع المسلمین علی قراءة إمام واحد، وأحرق المصاحف الأُخری التی تخالف ذلک المصحف، وکتب إلی البلدان أن یحرقوا ما عندهم منها، ونهی المسلمین عن الاختلاف فی القراءة، وقد صرّح بهذا کثیر من أعلام أهل السنّة.

فحینئذ فالاختلاف إنّما کان فی القرائة لا فی الکلمات کما سیظهر.⁽¹⁾

شگفتا! خود محقق خویی رحمه الله در ادامه به این نکته تصریح می نماید. آنجا که می گوید: بی شک عثمان قرآن را گردآوری کرده، ولی نه به این معنی که آیات و سوره ها را در یک مصحف گردآورده باشد؛ بلکه عثمان مسلمانان را بر یک قرائت واداشته و مصاحف دیگری که با این قرائت مخالف بوده را سوزانده و مسلمانان را از قرائت های مختلف باز داشته است.

روشن است در دیدگاه آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره قرآن کریم، در آن زمان واحد بوده است ولی قرائت ها متعدّد.⁽²⁾ایشان بر خلاف محقّق

خویی رحمه الله وقوع چنین تحریفی را از ریشه انکار می نماید.

قسم چهارم: کم و زیاد شدن یک آیه یا سوره با تحفّظ قرآن نازل شده بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله

محقّق خویی قدس سره در باره قسم چهارم از انواع تحریف چنین آورده:

الرابع: «التحریف بالزیادة والنقیصة فی الآیة والسورة مع التحفظ علی القرآن المنزل، والتسالم علی قراءة النبی صلی الله علیه و آله إیاها».

والتحریف بهذا المعنی أیضاً واقع فی القرآن قطعاً. فالبسملة - مثلاً - ممّا تسالم المسلمون علی أنّ النبی صلی الله علیه و آله قرأها قبل کلّ سورة غیر سورة التوبة وقد وقع الخلاف فی کونها من القرآن بین علماء السنة، فاختار جمع منهم أنّها لیست من القرآن، بل ذهبت المالکیة إلی کراهة الإتیان بها قبل قراءة الفاتحة فی الصلاة المفروضة، إلاّ إذا نوی به المصلّی الخروج من الخلاف، وذهب جماعة أُخری إلی أنّ البسملة من القرآن.

وأما الشیعة فهم متسالمون علی جزئیة البسملة من کلّ سورة غیر سورة التوبة، واختار هذا القول جماعة من علماء السنة أیضاً - وستعرف تفصیل ذلک عند تفسیرنا سورة الفاتحة - وإذن فالقرآن المنزل من السماء قد وقع فیه التحریف یقیناً، بالزیادة أو بالنقیصة؛

نوع چهارم از تحریف در قرآن، افزودن یا کاستن از آیه و یک سوره با تحفّظ بر قرآن نازل شده و اجماع بر قرائت پیامبر صلی الله علیه و آله نسبت به آن آیه یا سوره است.

تحریف به این معنی نیز به طور قطع در قرآن واقع شده است. برای نمونه می توان به «بسم الله الرحمن الرحیم» اشاره کرد که بنا بر اجماعی که مسلمانان دارند، پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از هر سوره ای جز سوره توبه «بسم الله الرحمن الرحیم» را ذکر کرده است، با این حال، در میان علمای اهل سنت در این که «بسم الله الرحمن الرحیم» جزئی از قرآن هست؟ اختلاف است. گروهی از آنان «بسم الله الرحمن الرحیم» را بخشی از قرآن می دانند و برخی دیگر آن را از قرآن نمی دانند تا جایی که مالکیه به کراهتِ گفتن «بسم الله الرحمن الرحیم» پیش از قرائت حمد در نماز واجب فتوا داده اند. گروهی از اهل سنت نیز «بسم الله الرحمن الرحیم» را بخشی از قرآن می دانند.

اما همه شیعیان «بسم الله الرحمن الرحیم» را بخشی از هر سوره - به جز سوره توبه - می دانند... در نتیجه، باید گفت: به یقین در قرآن کریم تحریف هایی به صورت افزایش یا کاستن از آن واقع شده است.

در این بخش از تحریف، اختلاف بر سر چگونگی قرائت قرآن و یا کاستن و افزودن بر قرآن نیست، بلکه بحث بر سر تعیین مصداق قرآن

است؛ به عنوان مثال، در میان مسلمانان در قرائت بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ اختلافی نیست و همه پذیرفته اند که پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از هر سوره قرآن، جز سوره توبه این کلمه طیّبه را تلاوت می فرمود؛ اما برخی آن را بخشی از قرآن می دانند و برخی دیگر، آن را کلام پیامبر صلی الله علیه و آله می دانند.

قسم پنجم: تحریف به زیاده در قرآن

محقق خویی قدس سره قسم پنجم از تحریف را این گونه ذکر می کند:

الخامس: «التحریف بالزیادة بمعنی أنّ بعض المصحف الذی بأیدینا لیس من الکلام المنزل».

والتحریف بهذا المعنی باطل بإجماع المسلمین، بل هو ممّا علم بطلانه بالضرورة.

قسم پنجم تحریف قرآن، تحریف به زیاده است؛ به این معنا که بخشی از قرآن موجود در دست ما، از قرآن نازل شده بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نباشد.

تحریف به این معنا نه تنها به اجماع مسلمانان باطل است، بلکه بطلان آن، امری ضروری است.

محقّق خویی رحمه الله عدم وقوع این قسم از تحریف را مورد اجماع همه مسلمانان می داند و بطلان چنین تحریفی را امری ضروری می داند؛ اما مراد ایشان از ضروری روشن نیست؛ اگر مراد ایشان از ضروری، ضروری دین باشد، از اجماع قوی تر است.

ملاک ضروری دین، عبارت است از: «ما لا یقبل الإختلاف»؛ یعنی چیزی ضروری است که علما در آن اختلاف نکرده باشند و به تعبیر

دیگر، قابلیت اختلاف ندارد. روشن است که این ملاک در مسأله تحریف وجود ندارد؛ در نتیجه، تنها دلیل بطلان این قسم، همان اجماع است و اگر مساله اجماع بر عدم تحریف مطرح نبود، قسم پنجم نیز مورد اختلاف علما واقع می شد.

از آنجا که مفهوم و گستره کلمه «ضروری» در کتاب های فقهی و اصولی به درستی تبیین نشده است، ما در بحث اجتهاد و تقلید به مناسبت اجتهاد در ضروریات و عدم آن، ملاک ضروری را مورد تجزیه و تحلیل قرار داده ایم، سزوار است برای درک صحیح از «ضروری» به آنجا مراجعه شود.

قسم ششم: تحریف به نقیصه

درباره قسم ششم تحریف قرآن - تحریف به کاستی قرآن - در میان علما اختلاف نظر دیده می شود.

محقق خویی رحمه الله در این باره می نویسد:

السادس: «التحریف بالنقیصة، بمعنی أنّ المصحف الذی بأیدینا لا یشتمل علی جمیع القرآن الذی نزل من السماء، فقد ضاع بعضه علی الناس».

والتحریف بهذا المعنی هو الذی وقع فیه الخلاف فأثبته قوم ونفاه آخرون.

نوع ششم از تحریف در قرآن، کاستن از قرآن است؛ به این معنی که قرآن موجود نزد ما، همه قرآن نازل شده بر نبی اکرم صلی الله علیه و آله نیست؛ بلکه بخشی از آن از بین رفته و به دست ما نرسیده است.

وقوع چنین تحریفی در قرآن مورد اختلاف است؛ برخی آن را

اثبات کرده و عدّه ای دیگر نفی نموده اند.

نسبت دهی اعتقاد امامیه به تحریف قرآن

اشاره

نکته مهم تر در بحث تحریف، نسبت دادن اعتقاد تحریف قرآن کریم به علمای امامیه است. چنین اتهامی از زمان شیخ صدوق رحمه الله مطرح شده و منشأ آن نیز وجود برخی روایات در کتاب های حدیثی شیعه است. برای رفع این اتهام، نخست باید روایات دالّ بر تحریف قرآن کریم مذکور در کتاب های امامیه را بررسی کنیم و پس از آن، ادلّه امامیه بر عدم تحریف را بیان نماییم تا این اتهام نا به جا از امامیه رفع شود.

میرزای قمی رحمه الله در قوانین، قول به تحریف قرآن را به اکثر اخباری ها نسبت داده است؛⁽¹⁾از این رو، ضروری است که رابطه بین اخباری گری و تحریف قرآن و نیز نسبت بین محدّث و اخباری در این بحث مورد توجه و دقت قرار گیرد؛ لیکن پیش از پرداختن به این بحث، ابتدا به بیان اقوال بزرگان شیخ پیرامون تحریف قرآن کریم می پردازیم:

دیدگاه شیخ صدوق رحمه الله

شیخ صدوق رحمه الله - که در میان محدّثین شیعه از جایگاهی ویژه برخوردار است و «رئیس المحدّثین» خوانده می شود - در کتاب اعتقادی خود - اعتقادات الامامیة - می نویسد:

اعتقادنا أنّ القرآن الذی أنزله الله تعالی علی نبیّه محمّد صلی الله علیه و آله هو ما بین الدفّتین، وهو ما فی أیدی الناس، لیس بأکثر من ذلک، ومبلغ سوره عند الناس مائة وأربع عشرة سورة. و عندنا أنّ الضحی وألم نشرح سورة واحدة، ولإیلاف وألم تر کیف سورة واحدة. ومن نسب إلینا أنّا نقول إنّه أکثر من ذلک فهو کاذب؛⁽¹⁾

اعتقاد ما در باره قرآن این است که خداوند آن را بر پیامبرش فرو فرستاده و آن قرآن، همین مصحفی است که امروزه در دست مردم است و چیزی بیش از آن نیست. تعداد سوره های آن 114 سوره است؛ جز آن که نزد امامیه سوره «ضحی» و «انشراح» یک سوره شمرده می شود و هم چنین سوره «قریش» و سوره «فیل» نیز یک سوره است. هر کس بگوید، امامیه قرآن را بیش از این می داند، دروغگو است!

بنا بر دیدگاه شیخ صدوق رحمه الله، قرآن قرن چهارم هجری که زمان شیخ صدوق رحمه الله است و در دست مردم بوده، همان قرآنی است که بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده بود.

شیخ صدوق رحمه الله در ادامه درباره معارف دیگری که از سوی خداوند بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است، سخن گفته و می نویسد:

إنّه قد نزل الوحی الذی لیس بقرآن، ما لو جمع إلی القرآن لکان مبلغه مقدار سبعة عشر ألف آیة؛

معارف دیگری نیز به صورت وحی بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شده است که قرآن نیست و اگر گردآوری شود و بر قرآن افزوده شود، 17000 آیه خواهد شد.

بنا بر دیدگاه شیخ صدوق رحمه الله آن چه که در برخی روایات شیعه به قرآن افزوده شده، می تواند از جنس وحی باشد؛ اما از قرآن کریم نیست.

ایشان رحمه الله بر خلاف مطالب کتاب اعتقادات، در دو کتاب ثواب الاعمال و عقاب الاعمال و من لا یحضره الفقیه⁽¹⁾احادیثی که به ظاهر بر تحریف قرآن دلالت می کند را نقل کرده است؛ به عنوان مثال، در کتاب من لا یحضره الفقیه چنین نوشته است:

وَرَوَی هِشَامُ بْنُ سَالِمٍ عَنْ سُلَیْمَانَ بْنِ خَالِدٍ قَالَ: قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام فِی الْقُرْآنِ رَجْمٌ؟ قَالَ: نَعَمْ. قُلْتُ: کَیْفَ؟ قَالَ: الشَّیْخُ وَالشَّیْخَةُ فَارْجُمُوهُمَا الْبَتَّةَ فَإِنَّهُمَا قَضَیَا الشَّهْوَةَ؛⁽²⁾

سلیمان بن خالد گوید: از امام صادق علیه السلام پرسیدم: آیا در قرآن آیه ای که بر رجم دلالت کند وجود دارد؟ فرمود: آری. گفتم: چیست؟ فرمود: اگر پیر مرد یا پیر زنی زنا کردند آنان را حتماً رجم کنید و علّت تأکید لزوم رجم آن است که وقوع چنین عملی از آنها بر نهایت شهوترانی دلالت می کند.

شیخ صدوق رحمه الله در آغاز کتاب من لا یحضره الفقیه مقصود خود از تألیف کتاب را این گونه بیان می نماید:

ولم أقصد فیه قصد المصنّفین فی إیراد جمیع ما رووه بل قصدت إلی إیراد ما أفتی به وأحکم بصحّته؛⁽¹⁾

من در نگاشتن این کتاب - بر خلاف دیگر مصنفّین - در صدد آوردن همه روایات نیستم؛ بلکه هدفم آن است که تنها روایاتی که به آن فتوا داده و صحیح می دانم را نقل کنم.

آیت الله حکیم رحمه الله در مستمسک العروة الوثقی⁽²⁾بر آن است که شیخ صدوق رحمه الله از شرط مذکور در آغاز کتابش عدول نموده است.

محقق خوئی رحمه الله⁽³⁾روایت سلیمان از امام صادق علیه السلام را از باب تقیه می داند؛ زیرا حدیث رجم در کتب اهل سنّت وجود دارد و ریشه آن به خلیفه دوم بر می گردد.

دیدگاه شیخ مفید رحمه الله

شیخ مفید رحمه الله - متوفّای 413 ق - در أوائل المقالات درباره تحریف قرآن می نویسد:

وقد قال جماعة من أهل الإمامة إنه لم ینقص من کلمة ولا من آیة ولا من سورة ولکن حذف ما کان مثبتا فی مصحف أمیر المؤمنین علیه السلام من تأویله وتفسیر معانیه علی حقیقة تنزیله وذلک کان ثابتا منزلا وإن لم یکن من جملة کلام الله تعالی الذی هو

القرآن المعجز، وقد یسمی تأویل القرآن قرآنا قال الله تعالی: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ وَقُلْ رَبِّ زِدْنی عِلْماً فسمی تأویل القرآن قرآناً، وهذا ما لیس فیه بین أهل التفسیر اختلاف. عندی أن هذا القول أشبه من مقال من ادعی نقصان کلم من نفس القرآن علی الحقیقة دون التأویل، وإلیه أمیل والله أسأل توفیقه للصواب؛⁽¹⁾

گروهی از امامیه بر آنند که هیچ کلمه، آیه و سوره ای از قرآن کاسته نشده است؛ ولی تأویلات، تفسیرها و معانی حقیقی قرآن که در مصحف امیر المؤمنین علیه السلام بوده و نزول آن ثابت شده بوده، از قرآن حذف شده است. هرچند این تفاسیر و بیانات از قرآن معجز نبوده، گاهی تأویل قرآن، قرآن شمرده می شود. خداوند می فرماید: وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ وَ قُلْ رَبِّ زِدْنِی عِلْماً در این آیه خداوند تأویل قرآن را قرآن نامیده و در میان مفسّرین در این باره، اختلافی نیست. نزد من این مطلب از سخن کسانی که ادعا می کنند کلماتی از قرآن حذف شده و نه از تأویل آن، درست تر است و به این سخن گرایش دارم و از خدا توفیق رسیدن به قول درست را خواهانم.

در تبیین سخن شیخ مفید قدس سره باید بگوییم، آیات قرآن در نزول تدریجی به صورت جدا جدا نازل می شد و پیامبر صلی الله علیه و آله می بایست آیات را یکی پس از دیگری با ذکر تأویل و تفسیر آن به مردم بیاموزد. بنا به آنچه در تفسیر قمی آمده، خداوند به پیامبر صلی الله علیه و آله فرمان داد تا پیش از به

پایان رسیدن وحی، آیه و تأویل و تفسیر آن را بیان نفرماید.

در تفسیر قمی چنین آمده است:

قَالَ: کَانَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله إِذَا نَزَلَ عَلَیْهِ الْقُرْآنُ بَادَرَ بِقِرَاءَتِهِ قَبْلَ تَمَامِ نُزُولِ الْآیَةِ وَالْمَعْنَی فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَزَّ وَجَلَ وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ أَیْ تَفْرُغَ مِنْ قِرَاءَتِهِ وَقُلْ: رَبِّ زِدْنِی عِلْماً؛⁽¹⁾

هنگامی که آیه ای بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل می شد، پیامبر صلی الله علیه و آله پیش از آن که آیه به پایان برسد، آن آیه را برای مردم می خواند و معنای آیه را برایشان بیان می فرمود. پس خداوند آن حضرت را از شتاب در قرائت قرآن برای مردم باز داشت و به آن حضرت فرمان داد تا پیش از پایان قرائت آیه درباره آن چیزی بیان نفرماید و بگوید «پروردگارا بر دانش من بیافزا!».

با توجه به مطلب تفسیر قمی، پیامبر صلی الله علیه و آله آیه و معنای آن را پیش از آن که نزول آیه به پایان رسد، برای مردم بیان می فرمود. بسیاری از کاتبان وحی در کنار نگاشتن آیات، معانی آن آیات را که پیامبر صلی الله علیه و آله بیان می فرمود و نیز جزئیات دیگر از جمله شأن نزول آیات را می نگاشتند؛ البته نه به عنوان قرآن بلکه به عنوان معنای قرآن، شأن نزول و غیره.

در صدر کاتبان وحی وارث دانش انبیای الهی امیرالمؤمنین علیه السلام بود که آنچه بر پیامبر صلی الله علیه و آله وحی می شد را با حفظ تمام جزئیات می نگاشت؛

بلکه بنا به فرموده پیامبر صلی الله علیه و آله امیرالمؤمنین علیه السلام آنچه پیامبر صلی الله علیه و آله می شنید و می دید را می دید و می شنید:

إِنَّکَ تَسْمَعُ مَا أَسْمَعُ وَتَرَی مَا أَرَی إِلَّا أَنَّکَ لَسْتَ بِنَبِیٍّ وَلَکِنَّکَ لَوَزِیرٌ وَإِنَّکَ لَعَلَی خَیْر؛⁽¹⁾

[ای علی] هر آنچه من می شنوم تو نیز می شنوی و هر آنچه می بینم تو نیز می بینی، جز آن که تو پیامبر نیستی؛ ولی تو وزیر و بر راه خیر و نیک هستی.

در تفاسیر اهل سنت نیز آمده است:

1.حدّثنی محمد بن عمرو، قال: ثنا أبو عاصم، قال: ثنا عیسی؛ وحدثنی الحرث، قال: ثنا الحسن، قال: ثنا ورقاء، جمیعا عن ابن أبی نجیح، عن مجاهد، قوله: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ؟ قال: لا تتله علی أحد حتی نبیّنه لک؛⁽²⁾

وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ یعنی قرآن را پیش از آن که برایت تبیین نماییم برای کسی تلاوت مکن.

2.حدّثنا الحسن، قال: أخبرنا عبد الرزاق، قال: أخبرنا معمر، عن قتادة: وَلا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ قال: تبیانه.

وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ یعنی تبیان قرآن.

صاحب مجمع البیان رحمه الله نیز آن چه را که طبری در تفسیر خود آورده، نقل کرده است.⁽³⁾

تفاسیر دیگری نیز درباره این آیه بیان شده که برخی از آنها عبارتند از:

الف) پیامبر صلی الله علیه و آله گاه در زمان تأخیر وحی، مشتاق نزول آن بود که خداوند فرمود: وَ لا تَعْجَلْ بِالْقُرْآنِ مِنْ قَبْلِ أَنْ یُقْضی إِلَیْکَ وَحْیُهُ.

ب) پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله قبل از جبرئیل علیه السلام اقدام به قرائت آیات می نمود؛ زیرا قبل از نزول تدریجی، قرآن به صورت دفعی بر حضرت نازل شده بود؛ لذا این آیه نازل شد.

شیخ مفید رحمه الله هم چنان که گذشت، معتقد است چیزی از قرآن کاسته نشده مگر تأویلاتی که پیامبر صلی الله علیه و آله از قرآن نموده بود و البته بر آن است که گاه تأویل قرآن، قرآن نامیده می شود. ایشان گواه سخن خود را آیه مورد بحث دانسته و اعتقاد دارد در بین مفسّرین در این باره اختلافی نیست. در حقیقت، ایشان کلمه «بالقرآن» در آیه مذکور را به «تأویل القرآن» تفسیر نموده است.

بنابراین، شیخ مفید رحمه الله تحریف قرآن به معنای نقیصه و کاستی را رد می کند؛ ایشان در ادامه، درباره تحریف به زیاده چنین می نویسد:

وأما الزیادة فیه فمقطوع علی فسادها من وجه ویجوز صحّتها من وجه، فالوجه الذی أقطع علی فساده أن یمکن لأحد من الخلق زیادة مقدار سورة فیه علی حدّ یلتبّس به عند أحد من الفصحاء، وأما الوجه المجوز فهو أن یزاد فیه الکلمة والکلمتان والحرف والحرفان وما أشبه ذلک ممّا لا یبلغ حدّ الاعجاز، ویکون ملتبساً عند أکثر الفصحاء بکلم القرآن، غیر أنّه لا بد متی وقع ذلک من أن یدلّ الله علیه، ویوضح لعباده عن الحقّ فیه، ولست أقطع علی کون ذلک بل أمیل إلی عدمه وسلامة القرآن عنه؛⁽¹⁾

از یک طرف، فساد نظریه افزودن به قرآن قطعی است و از دیگر سو، ممکن است این اتفاق افتاده باشد؛ اما وجه عدم امکان وقوع چنین تحریفی آن است که ممکن نیست آفریده ای بتواند سوره ای را به قرآن بیفزاید به گونه ای که شناختن آن بر یکی از فصحا ناممکن گردد. وجه امکان چنین تحریفی نیز آن است که ممکن است یک یا دو کلمه و یک یا دو حرف به قرآن افزوده شده باشد به گونه ای که کار بر بیشینه فصحا مشتبه گردد و آن کلمات یا حروف را از قرآن بپندارند. لیکن باید گفت: اگر چنین اتفاقی افتاده باشد، به ناچار خداوند باید بندگان را از این اتفاق آگاه کرده، حق را آشکار سازد. هرچند من عدم چنین تحریفی را قطعی نمی دانم اما به سوی این قول (یعنی عدم تحریف حتی به یک کلمه یا حرف) گرایش دارم و معتقدم حتی یک حرف و یک کلمه هم به قرآن افزوده نشده است.

توجه به کلام شیخ مفید رحمه الله به روشنی می رساند ایشان که یکی از اکابر امامیه است، تحریف قرآن به زیاده را رد می نماید و تنها این احتمال را مطرح می کند که شاید به یک حرف یا یک کلمه قرآن تحریف شده باشد و بلافاصله آن را با قاعده لطف نفی می نماید.

دیدگاه سیّد مرتضی رحمه الله

سید مرتضی رحمه الله - متوفّای 436 ق - در مسائل طرابلسیات⁽¹⁾بر آن است که:

أنّ العلم بصحّة نقل القرآن کالعلم بالبلدان والحوادث الکبار والوقائع العظام، والکتب المشهورة، وأشعار العرب المسطورة،

فإنّ الحاجة اشتدّت والدواعی توفّرت علی نقله وحراسته وبلغت إلی حدّ لم تبلغه فیما ذکرناه لأنّ القرآن معجزة النبّوة ومأخذ العلوم الشرعیة والأحکام الدینیة، وعلماء المسلمین قد بلغوا فی حفظه وحمایته الغایة حتی عرفوا کلّ شیء اختلف فیه من إعرابه وقراءته وحروفه وآیاته فکیف یجوز أن یکون مغیّراً أو منقوصاً مع العنایة الصادقة والضبط الشدید؛

آگاهی از صحت نقل قرآن، همانند آگاهی از شهرها، حوادث بزرگ تاریخی و رویدادهای بزرگ، کتب مشهوره و اشعار به جامانده از عرب است که در تاریخ نگاشته شده است؛ چرا که شدت نیاز به قرآن و اهدافی که در نگاهداری آن در دل مردمان بوده، بیش از اهدافی است که در تاریخ نگاری و حفظ اشعار عرب وجود داشته است؛ زیرا، قرآن معجزه نبوی و ریشه علوم شرعی و احکام دینی است و علمای اسلام نهایت تلاش خود را در حفظ و نگهداری آن نموده اند تا آنجا که هرگونه اختلافی در اعراب، قرائت، حروف و آیات آن را می شناسند. با این توجه و عنایت صادقانه و ضبط و حفظ شدید، چگونه ممکن است قرآن تغییر کرده باشد و یا از آن کاسته شده باشد؟!

بنا بر دیدگاه سیّد مرتضی رحمه الله هیچ گونه تغییر و دگرگونی در قرآن کریم ایجاد نشده است؛ چرا که مردم، تاریخ شهرهای بزرگ، حوادث و رویدادهای بزرگ و اشعار عرب را پیوسته و بدون کاستی و زیادی می نگاشتند و در حفظ آن دقت داشتند؛ حال، با آن که به یقنی حفظ قرآن در دیدگاه مسلمانان که مهم تر از حفظ تاریخ و اشعار عرب بوده، دچار تحریف شده؟ زیرا، قرآن کریم معجزه پیامبر صلی الله علیه و آله، مأخذ علم شریعت و احکام است؛ از این رو، پیوسته علما و دانشمندان در نگاهبانی این کتاب

آسمانی بودند و اگر اختلافی در حروف یا اعراب و قرائت آن پیش می آمد از آن آگاه بودند و نه تنها حروف آن را حفظ می کردند، بلکه از قرائت های مختلف آن نیز آگاه بوده و آنها را ثبت می کردند.

سیّد مرتضی رحمه الله در جایی دیگر می فرماید:

إنّ العلم بتفصیل القرآن وأبعاضه فی صحّة نقله کالعلم بجملته وجری ذلک مجری ما علم ضرورة من الکتب المصنّفة ککتاب سیبویه والمزنی فإنّ أهل العنایة بهذا الشأن یعلمون من تفصیلها ما یعلمونه من جملتها حتی لو أن مدخلاً أدخل فی کتاب سیبویه باباً من النحو لیس من الکتاب لعرف ومیزانه ملحوق وأنّه لیس من أصل الکتاب وکذا القول فی کتاب المزنی ومعلوم أنّ العنایة بنقل القرآن وضبطه أصدق من العنایة بضبط کتاب سیبویه ودواوین الشعراء؛

آگاهی از صحت اجزا و جزئیات قرآن به صورت تفصیلی همانند آگاهی از همه قرآن به صورت مجموعی و کلی است. این قضیه در همه کتاب هایی که به روشنی از نگارش آنها آگاهیم جریان دارد؛ مثلاً دانشمندانی که با کتاب سیبویه و یا مزنی آشنا هستند و از آن آگاهند، این دو کتاب را به تفصیل و بالجمله می شناسند، تا آنجا که اگر بابی از دانش نحو به کتاب سیبویه افزوده شود، دانشمندان این فنّ آن را تشخیص می دهند و درخواهند یافت که چه اندازه به این کتاب افزوده شده است. به یقین، توجهی که دانشمندان به نقل و حفظ قرآن داشته اند بیش از توجهی بوده که به کتاب سیبویه و دیوان های عرب داشتند.

از متن این سخن، در برخی از نسخ، از جمله کتاب آیت الله فاضل

لنکرانی قدس سره، به جای «العلم بتفصیل»، «العلم بتفسیر» آمده است که ظاهراً از مجمع البیان نقل شده است.⁽¹⁾

سیّد مرتضی رحمه الله اعتقاد دارد همان گونه که نسبت به اصل نزول قرآن از سوی خداوند متعال قطع و علم وجود دارد، درباره ابعاض و اجزای آن وخصوصیات و تفصیل آیات نیز قطع و علم وجود دارد؛ چرا که به یقین قرآن کریم نزد مسلمانان کمتر از مصنّفات ادبی و اشعار عربی نیست. برای نمونه اگر بر کتاب سیبویه یا یکی از دیوان های شعر عرب چیزی افزوده یا کاسته شود، به طور حتمی دانشمندان فنّ نحو آن را درمی یابند؛ اینک چگونه ممکن است چیزی بر قرآن افزوده یا از آن کاسته شود و دانشمندان آن را در نیابند؟!

ایشان در ادامه می فرماید:

أنّ القرآن کان علی عهد رسول الله صلی الله علیه و آله مجموعاً مؤلّفاً علی ما هو علیه الآن واستدلّ علی ذلک بأنّ القرآن کان یدرس ویحفظ جمیعه فی ذلک الزمان وأنّه کان یعرض علی النبی صلی الله علیه و آله ویتلی علیه وأنّ جماعة من الصحابة مثل عبد الله بن مسعود وأبیّ بن کعب وغیرهما ختموا القرآن علی النبیّ صلی الله علیه و آله عدّة ختمات وکلّ ذلک یدلّ بأدنی تأمّل علی أنّه کان مجموعاً مرتباً غیر مثبور ولا مبثوث، وذکر أنّ من خالف ذلک من الإمامیة والحشویة لا یعتدّ بخلافهم فإنّ الخلاف فی ذلک مضاف إلی قوم من أصحاب الحدیث نقلوا أخباراً ضعیفة ظنّوا صحّتها لا یرجع بمثلها عن المعلوم المقطوع بصحّته انتهی؛⁽²⁾

قرآن کریم در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله آن گونه که امروز هست تدوین و نگارش شده بود؛ چرا که در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله همه قرآن تدریس و حفظ می شد و پیوسته به پیامبر صلی الله علیه و آله ارائه می گردید؛ گروهی از اصحاب مانند عبد الله بن مسعود و ابیّ بن کعب و دیگران قرآن ضبط شده را نزد حضرت تلاوت می کردند؛ تا آن که چندین بار نزد آن حضرت، قرآن ختم شد. این همه دلالت دارد قرآن در زمان پیامبر صلی الله علیه و آله گردآوری شده و پراکنده نبود. سپس سید مرتضی اعتقاد قائلین به تحریف که گروهی کوچک از امامیه و حشویه هستند را غیر قابل اعتنا می داند و اخباری را که برخی از محدّثین در باره تحریف قرآن نقل کرده اند را ضعیف برمی شمرد و بر آن است که اخبار ضعیفی مانند آنچه روایت کرده اند در مقابل قطع و یقینی که در صحت قرآن داریم بی ارزش است.

همان گونه که سیّد مرتضی رحمه الله بیان کرده، روشن است پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله به نگهداری و گردآوری قرآن بی توجه نبوده، بلکه - بر عکس - بیشترین توجه را به کتاب خدا داشته است. از این رو، در همان زمان، شخص پیامبر صلی الله علیه و آله به گردآوری و نگارش قرآن فرمان داد و بسیاری از اصحاب به نگاشتن وحی و حفظ آن مأمور بودند که پس از نگارش آیات و سوره ها، آنها را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله تلاوت می نمودند و مسأله ختم قرآن از دوران پیامبر صلی الله علیه و آله رایج شده که اصحاب، قرآن گردآوری شده را نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بارها ختم کردند.

در پایان سیّد مرتضی رحمه الله مخالفت برخی از امامیه و حشویه - گروهی از اهل سنت - را غیر قابل توجه دانسته و فقط برخی از اخباریون را

متهم به تحریف می داند. ایشان معتقد است آنان احادیث غیر صحیح را صحیح می دانند و به همین دلیل، به تحریف قرآن کریم قائل شده اند.

با توجه به سخنان سید مرتضی رحمه الله درمی یابیم:

اولاً: قول و نظریه تحریف قرآن، بیشتر به اخباری ها نسبت داده شده است.

ثانیاً: اخباری ها، به روایات ضعیف تمسّک نموده اند که در موارد مشابه، به چنین روایات ضعیفی تمسّک نکرده اند؛ این در حالی است که در مقابل این گونه روایات ضعیف، روایاتی صحیح وجود دارد.

به دیگر سخن، روایات ضعیفی که اخباری ها برای تحریف قرآن بدان تمسّک نموده اند، ظنّی است و در مقابل، روایات بیانگر عدم تحریف قرآن کریم، قطعی هستند.

نکته ای که در اینجا باید ذکر کنیم، این است که ابن حجر در کتاب لسان المیزان در باره سید مرتضی رحمه الله از ابن حزم چنین نقل کرده است:

وقال إبن حزم: کان [المرتضی] من کبار المعتزلة الدعاة وکان إمامیاً لکنّه یکفر من زعم أنّ القرآن بدل أو زید فیه أو نقص منه وکذا کان صاحباه أبو القاسم الرازی وأبو یعلی الطوسی؛⁽¹⁾

ابن حزم گفته است: سیّد مرتضی رحمه الله از بزرگان معتزله و امامیه بود و قائلین به تحریف قرآن به تبدیل و زیاده و نقصان را تکفیر می کرد. هم چنین دو یار او یعنی ابوالقاسم رازی و ابویعلی طوسی نیز چنین بودند.

آن چه ابن حجر از ابن حزم نقل کرده، مبنی بر آن که سید مرتضی رحمه الله

قائلین به تحریف را تکفیر می کرد، در هیچ یک از آثار سید رحمه الله یافت نشده و هیچ یک از امامیه نیز آن را نقل نکرده است.

دیدگاه شیخ طوسی رحمه الله

بعد از سیّد مرتضی رحمه الله، شاگرد او شیخ طوسی رحمه الله - متوفای 460 ق - در ابتدای کتاب تفسیر خود - التبیان فی تفسیر القرآن ⁽¹⁾- درباره تحریف قرآن چنین آورده است:

وأمّا الکلام فی زیادته ونقصانه فممّا لا یلیق به أیضاً، لأنّ الزیادة فیه مجمع علی بطلانها. والنقصان منه، فالظاهر أیضاً من مذهب المسلمین خلافه، وهو الألیق بالصحیح من مذهبنا وهو الذی نصره المرتضی رحمه الله، وهو الظاهر فی الروایات غیر أنّه رویت روایات کثیرة، من جهة الخاصة والعامة، بنقصان کثیر من آی القرآن، ونقل شیء منه من موضع إلی موضع، طریقها الآحاد التی لا توجب علماً ولا عملاً، والأولی الاعراض عنها، وترک التشاغل بها، لأنّه یمکن تأویلها. ولو صحّت لما کان ذلک طعناً علی ما هو موجود بین الدفّتین، فإنّ ذلک معلوم صحّته، لا یعترضه أحد من الأمّة ولا یدفعه.

وروایاتنا متناصرة بالحثّ علی قراءته والتمسّک بما فیه، وردّ ما یرد من اختلاف الأخبار فی الفروع إلیه؛⁽²⁾

سخن از افزایش و یا کاهش در قرآن، شایسته و سزاوار قرآن نیست؛ چرا که نظریه افزودن بر قرآن بنا بر اجماع باطل است و

کاهش و نقیصه در قرآن نیز بنا بر ظاهر مذهب مسلمین در قرآن صورت نگرفته است. دیدگاه ما نیز همین است. سیّد مرتضی رحمه الله نیز این دیدگاه را تقویت نموده و ظاهر روایات شعیه نیز بر همین مطلب دلالت می کند؛ جز آن که از سوی شیعه و سنی روایات بسیاری نقل شده که بر کاسته شدن بسیاری از آیات قرآنی از قرآن دلالت دارد که برخی از این موارد نیز به صورت اخبار واحد نقل شده و قابل علم و عمل نیست؛ از این رو، بهتر آن است که از آن ها اعراض کنیم و به چنین روایاتی نپردازیم؛ زیرا، این روایات قابل تأویل هستند و حتی اگر صحیح باشند، باز بر قرآن طعنی وارد نمی شود؛ چرا که صحت قرآن برای همه دانسته و معلوم است و هیچ یک از امت به قرآن اعتراضی ندارد و آنرا رد ننموده است.

از سویی دیگر، روایات ما، مردم را بر قرائت همین قرآن و تمسّک به آن ترغیب نموده و اختلافاتی که میان روایات وجود دارد با قرآن رفع می شود.

از دیدگاه آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره مرجع ضمیر در عبارت «لا یلیق به»، تفسیر است؛ یعنی سزاوار نیست در بحث تفسیری در باره تحریف سخن گفت. طبرسی رحمه الله نیز در مقدمه مجمع البیان که چکیده التبیان را نقل کرده، ضمیر را به تفسیر بر گردانده است⁽¹⁾؛ اما به نظر می رسد مرجع ضمیر، «قرآن» باشد.

با توجّه به مطالب پیش گفته روشن می گردد شیخ طوسی رحمه الله نیز مانند دیگر بزرگان امامیه به عدم تحریف قرآن قائل است و روایات

دالّ بر تحریف را خبر واحد و غیر قابل اعتماد می داند.

هم چنین ظاهر عبارت «فإنّ ذلک معلوم صحّته» این است که بر فرض تحریف در قرآن وقوع داشته باشد، اما این فرض، مانع از عمل به آنچه که امروز به عنوان قرآن موجود است، نیست؛ چرا که ائمّه اطهار علیهم السلام دستور داده اند به قرآن موجود عمل شود.

دیدگاه فوق، نظر ایشان در کتاب تفسیری شان است، اما در کتاب اختیار معرفة الرجال سخنی دیگر دارد و نیز در کتاب تهذیب الاحکام مسأله رجم شیخ و شیخه را به سند صحیح این گونه «الشیخ والشیخة إذا زنیا فارجموهما» نقل نموده است،⁽¹⁾در کتاب خلاف هم به این روایت استدلال نموده است؛ هرچند استدلال ایشان از باب جدل در مقابل خصم است. بدین بیان که خوارج ادّعا کردند در اسلام حدّ رجم وجود ندارد؛ زیرا در ظاهر قرآن و در سنّت متواتر بدان اشاره نشده است. لذا، ایشان در مقام نقد و جواب به آنها روایت زیر را نقل می کند:

روی عن عمر أنّه قال: لو لا أنّنی أخشی أن یقال: زاد عمر فی القرآن، لکتبت آیة الرجم فی حاشیة المصحف؛⁽²⁾

اگر ترس آن نداشتم که بگویند عمر آیه ای بر قرآن افزوده، آیه رجم را در حاشیه مصحف می نگاشتم.

دیدگاه علاّمه طبرسی رحمه الله

طبرسی رحمه الله - متوفای 548 ق - در مقدّمه مجمع البیان همان دیدگاه سیّد مرتضی رحمه الله و شیخ طوسی رحمه الله را نقل و پذیرفته است. ایشان در این رابطه چنین نگاشته است:

الکلام فی زیادة القرآن ونقصانه فإنّه لا یلیق بالتفسیر فأمّا الزیادة فیه فمجمع علی بطلانها وأما النقصان منه فقد روی جماعة من أصحابنا وقوم من حشویة العامّة أنّ فی القرآن تغییراً أو نقصاناً والصحیح من مذهب أصحابنا خلافه وهو الذی نصره المرتضی رحمه الله.⁽¹⁾

البته به نظر ایشان همان گونه که گذشت، مرجع ضمیر «به» با توجه به وجود قرائن در کلام، «تفسیر» است و نه «قرآن».

دیدگاه علاّمه حلی رحمه الله

آیت الله فاضل قدس سره در کتاب مدخل التفسیر دیدگاه ایشان را مطرح نکرده است؛ با این حال، سزاوار است به آن اشاره کنیم.

علاّمه حلّی رحمه الله - متوفّای 726 ق - در پاسخ به پرسش هایی که درباره تحریف قرآن کریم مطرح شده، چنین نگاشته است:

الحقّ أنّه لا تبدیل ولا تأخیر ولا تقدیم فیه وأنّه لم یزد ولم ینقص؛⁽²⁾

حقّ آن است که نه تبدیلی در قرآن واقع شده، نه تأخیر و

تقدیمی، نه چیزی بر آن افزوده شده و نه چیزی از آن کاسته شده است.

دیدگاه محقّق ثانی رحمه الله

محقّق ثانی رحمه الله رساله ای در نفی نقص در قرآن تألیف نموده است.⁽¹⁾سیّد محسن اعرجی بغدادی در کتاب شرح الوافیة فی علم الاصول، بسیاری از عبارت های محقّق ثانی رحمه الله - صاحب کتاب جامع المقاصد - را مورد اشاره قرار داده است. ایشان در پاسخ کسانی که بین نفی تحریف در قرآن و وجود روایات دال بر تحریف، تنافی می بیند، می گوید: اگر روایاتی بر خلاف ادله قطعی، سنت متواتره و اجماع باشد، در صورت امکان باید آنها را تأویل و توجیه نمود و بر فرض عدم امکان توجیه، لازم است کنار گذاشته شوند؛ زیرا، مخالف با اجماع و یا شهرت است. لذا، اگر کسی مثلاً در کتاب تهذیب شیخ رحمه الله حدیثی را جعل کند و به آن بیفزاید، تنها راه تشخیص آن، بررسی مخالفت آن حدیث با اجماع، ضرورت و یا سنّت متواتر و عدم آن است.

دیدگاه سیّد نورالله تستری رحمه الله

سید نورالله شوشتری رحمه الله - متوفّای 1019 ق - در کتاب مصائب النواصب فی الرد علی نواقض الروافض که درباره مساله امامت و علم کلام است، چنین نگاشته:

ما نسب إلی الشیعة الامامیّة من قولهم بوقوع التغییر فی القرآن لیس ممّا قال به جمهور الامامیّة وإنّما قال به شرذمة قلیلة منهم لا

إعتداد بهم فیما بینهم؛⁽¹⁾

آنچه به شیعیان درباره اعتقاد به تغییر در قرآن نسبت داده شده، قول جمهور امامیه نیست و تنها گروهی اندک از امامیه که قابل اعتنا نیستند، به تغییر قرآن قائل هستند.

ظاهر آن است که منظور از گروه اندک، برخی از اخباری ها هستند؛ زیرا، روشن است بسیاری از اخباریین قائل به تحریف نیستند و تنها بخشی کوچک از آنان معتقد به تحریف هستند که باید در این باره بحث شود.

دیدگاه شیخ بهایی رحمه الله

شیخ بهایی رحمه الله - متوفّای 1030 ق - از جامعیت علمی بالایی برخوردار است و کمتر کسی مانند ایشان یافت می شود. وی پیرامون تحریف قرآن می نویسد:

اختلفوا فی وقوع الزیادة والنقصان، والصحیح أنّ القرآن العظیم محفوظ عن ذلک زیادةً کان أو نقصاناً یدلّ علی ذلک قوله تعالی وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ ⁽²⁾وما اشتهر بین الناس من إسقاط اسم امیر المؤمنین علیه السلام فی بعض المواضع مثل قوله تعالی یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ ⁽³⁾فی علیٍّ، فهو غیر معتبر عند العلماء؛⁽⁴⁾

در این که چیزی به قرآن افزوده و یا از آن کاسته شده، اختلاف است. سخن صحیح این است که قرآن از تحریف و تغییر محفوظ است؛ چه از جهت فزونی و چه کاستی و آیه وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ بر آن دلالت می کند؛ اما آن چه میان مردم مشهور است که نام امیر المؤمنین علیه السلام در برخی از مواضع قرآن مانند آیه یا أَیُّهَا الرَّسُولُ بَلِّغْ ما أُنْزِلَ إِلَیْکَ مِنْ رَبِّکَ بوده و حذف شده، نزد علما نامعتبر است.

دیدگاه مقدّس بغدادی (شیخ محسن اعرجی رحمه الله)

آیت الله فاضل لنکرانی قدس سره نظر ایشان مبنی بر وجود اجماع بر عدم نقیصه در قرآن را نقل نموده است.

ایشان هم چنین از استاد خود شیخ علی بن عبدالعالی که رساله ای در نفی تحریف به نقصیه به صورت مستقل تألیف نموده است، سخنی نقل می نماید مبنی بر این که اگر روایاتی بر نقص و کاستی در قرآن دلالت داشته و امکان تأویل و توجیه آن ها وجود نداشته باشد، باید آن روایت ها را طرد کرده و کنار گذاشت.

دیدگاه فاضل تونی رحمه الله

فاضل تونی رحمه الله - متوفای 1071 ق - در کتاب الوافیة می نویسد:

والمشهور أنّه محفوظ ومضبوط کما أنزل لم یتبدّل ولم یتغیّر حفظه الحکیم الخبیر قال الله تعالی: إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ ⁽¹⁾.

والحقّ: أنّه لا أثر لهذا الاختلاف، إذ الظاهر تحقّق الإجماع علی وجوب العمل بما فی أیدینا، سواء کان مغیّراً أو لا، وفی بعض الأخبار تصریح بوجوب العمل به إلی ظهور القائم من آل محمّد علیهم السلام؛⁽¹⁾

مشهور آن است که قرآن به همان صورتی که فرود آمده، محفوظ و مضبوط بوده و تغییری نکرده است. خداوند حکیم و آگاه نیز آن را نگهداری نموده است همان گونه که در قرآن کریم فرموده است: إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ .

حق آن است که اختلاف موجود در این مسأله اثری در لزوم عمل به قرآن ندارد؛ چرا که وجوب عمل به قرآنی که امروزه در دست ما قرار دارد، اجماعی است؛ چه این قرآن تحریف شده باشد و چه نشده باشد. در برخی از اخبار نیز به وجوب عمل به قرآن تا ظهور قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف تصریح شده است.

دیدگاه فیض کاشانی رحمه الله

فیض کاشانی رحمه الله در دو کتاب وافی و علم الیقین تصریح کرده است که تحریف به نقیصه در قرآن کریم واقع نشده است. ایشان در کتاب تفسیر الصافی نیز ادلّه قائلین به تحریف و احادیث تحریف به نقیصه را مطرح کرده و پاسخ داده است.

فیض کاشانی پس از ذکر اختلاف در مقام پاسخ می نویسد:

أقول: ویرد علی هذا کلّه إشکال وهو أنّه علی هذا التقدیر لم یبق لنا اعتماد علی شیء من القرآن إذ علی هذا یحتمل کلّ آیة منه

أن یکونَ محرّفاً ومغیّراً ویکون علی خلاف ما أنزل الله فلم یبق لنا فی القرآن حجّة أصلاً فتنتفی فائدته وفائدة الأمر باتباعه والوصیة بالتمسّک به إلی غیر ذلک، وأیضاً قال الله عزّ وجل: وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ، وقال: إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ فکیف یتطرّق إلیه التحریف والتغییر؛⁽¹⁾

بر مجموع آنچه درباره تحریف در قرآن گفته شد، اشکالی وارد است و آن این که در صورت تحریف در قرآن، دیگر بر هیچ یک از آیات قرآن نمی توان اعتماد کرد؛ چرا که ممکن است در هر آیه ای از قرآن تحریف و تغییر واقع شده و بر خلاف آنچه خدا فرو فرستاده باشد. در این صورت، دیگر قرآن به هیچ وجه برای ما حجّت نخواهد بود و فایده ای نخواهد داشت؛ لذا، دستوراتی که از امامان علیهم السلام مبنی بر پیروی از قرآن و تمسّک به آن داده شده نیز نابجا و بی فایده خواهد شد. از دیگر سو، خداوند می فرماید: وَ إِنَّهُ لَکِتابٌ عَزِیزٌ لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ و إِنّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنّا لَهُ لَحافِظُونَ ، با توجه به این آیات، چگونه ممکن است در قرآن تغییر و تحریف واقع شود؟!

فیض کاشانی رحمه الله بر آن است که اگر به تحریف در قرآن قائل شویم و اندک تحریفی را در آن بپذیریم، چه از جهت نقص و چه از جهت زیاده، قرآن از حجّیت ساقط می شود؛ از این رو، به کار بستن قرآن، پیروی از آن و امر به تبعیّت و اتّباع آن که از سوی امامان علیهم السلام وارد شده،

کاری عبث و لغو می شود. ایشان در همین رابطه، به آیه 42 سوره فصّلت و آیه 9 سوره حجر نیز استدلال می کند.

فیض کاشانی رحمه الله در ادامه استدلال چنین می گوید:

وأیضاً قد استفاض عن النبیّ صلی الله علیه و آله والأئمّة علیهم السلام حدیث عرض الخبر المروی علی کتاب الله لیعلم صحّته بموافقته له وفساده بمخالفته فإذا کان القرآن الذی بأیدینا محرّفاً فما فائدة العرض مع أنّ خبر التحریف مخالف لکتاب الله مکذب له؟! فیجب ردّه والحکم بفساده أو تأویله؛

هم چنین روایات مستفیضه ای داریم که به ما دستور داده اند اگر درباره درستی یا نادرستی روایتی شکّ کردیم، باید آن را با قرآن بسنجیم؛ به عبارت دیگر، لازم است روایات بر قرآن کریم عرضه شوند تا صحّت و بطلان آن ها معلوم گردد. حال، اگر قرآنی که دست ما وجود دارد، تحریف شده باشد چگونه می تواند درباره این مسأله کارگشا باشد؟ از سوی دیگر، روایات تحریف قرآن، خود با کتاب خدا مخالف است و باید آنها را رد کرد و به فساد آنها حکم داد، یا آن که آن روایات را به گونه ای تأویل نمود.

فیض رحمه الله نخست روایات تحریف را مخالف قرآن می داند و بر آن است که طبق احادیثی که به عرضه روایات بر قرآن امر می کند، این روایات مردود بوده و غیر قابل پذیرش هستند.

ایشان در ادامه مطلب، می گوید بر فرض تنزّل از این سخن و پذیرش روایات، باید آنها را تأویل کرد. از این رو، در مقام تأویل و توجیه چنین روایاتی می نویسد:

ویخطر بالبال فی دفع هذا الاشکال والعلم عند الله أن یقال: إنّ صحّة هذه الأخبار فلعلّ التغییر إنّما وقع فیما لا یخلّ بالمقصود کثیر إخلال کحذف اسم علی وآل محمّد علیهم السلام، وحذف أسماء المنافقین - علیهم لعائن الله - فإنّ الانتفاع بعموم اللفظ باق؛ وکحذف بعض الآیات وکتمانه فإنّ الانتفاع بالباقی باق مع أنّ الأوصیاء کانوا یتدارکون ما فاتنا منه من هذا القبیل ویدلّ علی هذا قوله علیه السلام فی حدیث طلحة: إن أخذتم بما فیه نجوتم من النار ودخلتم الجنة فإنّ فیه حجّتنا وبیان حقّنا وفرض طاعتنا؛

آنچه در توجیه این روایات به نظر می رسد درست باشد، این است که اگر این اخبار صحیح باشد و تغییری در قرآن واقع شده باشد، تغییراتی است که به مقصود و معنای اصلی قرآن آسیبی نزده است؛ مانند این که نام امیر مؤمنان علی و خاندان پیامبر علیهم السلام و نام منافقین از قرآن حذف شده باشد. در این صورت، بهره مندی از عموم لفظ آیات باقی خواهد بود. مانند اینکه بپذیریم برخی از آیات حذف و کتمان شده، ولی با این حال بشر می تواند از باقی آیات بهرمند شود [و حذف این آیات زیانی به انتفاع از باقی قرآن نزده است]. از طرف دیگر، باید توجه داشت که اوصیاء علیهم السلام [از باب قاعده لطف] امثال این تغییرات را برای ما جبران کرده اند؛ نظیر آن چه که امام علیه السلام در روایت طلحه فرموده است: «اگر آنچه در قرآن است را به کار بندید، از آتش رهایی خواهید یافت و به بهشت خواهید رسید؛ چرا که در قرآن حجیت ما، حق ما و وجوب اطاعت از ما تبیین شده است».

به نظر ما این توجیه صحیح نیست؛ چرا که اولاً: نمی توان پذیرفت

تغییر برخی الفاظ موجب تغییر معانی نگردد، بلکه کم یا زیاد شدن الفاظ حتی در فرضی که عنوان مصداقی داشته باشند در توسعه و تضییق مراد دخالت دارد. ثانیاً: بر فرض که بپذیریم چنین حذفی در معنی، تغییری به وجود نمی آورد، اما در اعجاز لفظی آیه اخلال وارد می سازد.

فیض رحمه الله در ادامه، توجیه دیگری - که پیش از این اشاره شد - را بیان می کند که به نظر ما همین توجیه دوم صحیح است:

ولا یبعد أیضاً أن یقال أنّ بعض المحذوفات کان من قبیل التفسیر والبیان ولم یکن من أجزاء القرآن فیکون التبدیل من حیث المعنی، أی حرّفوه وغیّروه فی تفسیره وتأویله أعنی حملوه علی خلاف ما هو به فمعنی قولهم علیهم السلام: «کذا نزلت»، أنّ المراد به ذلک لا أنّها نزلت مع هذه الزیادة فی لفظها فحذف منها ذلک اللفظ. وممّا یدلّ علی هذا ما رواه فی الکافی بإسناده عن أبی جعفر علیه السلام: أنّه کتب فی رسالته إلی سعد الخیر: وکان من نبذهم الکتاب أن أقاموا حروفه وحرّفوا حدوده فهم یروونه ولا یرعونه والجهال یعجبهم حفظهم للروایة والعلماء یحزنهم ترکهم للرعایة. الحدیث.

وما رواه العامّة: أن علیاً علیه السلام کتب فی مصحفه الناسخ والمنسوخ.

ومعلوم أنّ الحکم بالنسخ لا یکون إلاّ من قبیل التفسیر والبیان ولا یکون جزء من القرآن فیحتمل أن یکون بعض المحذوفات أیضاً کذلک هذا ما عندی من التفصی عن الاشکال والله یعلم حقیقة الحال؛⁽¹⁾

می توان گفت: برخی از آنچه بنا به روایات از قرآن حذف شده،

بخشی از قرآن نبوده و بلکه از تفسیر و بیان قرآن بوده است. در این صورت، تحریف تنها از جهت معنوی خواهد بود و نه از جهت لفظ. اینکه در روایت می گوید «حرّفوه و غیرّوه» - قرآن را تحریف کردند و تغییر دادند - یعنی تفسیر و تأویل آن را تحریف کردند و بر خلاف معنای اصلی تغییر دادند. بنابراین، در روایاتی که امامان علیهم السلام فرمودند «کذا نزلت» - اینگونه نازل شده - یعنی آیه مورد نظر به این معنا و تفسیر نازل شده است نه آن که به آن لفظ نازل شده باشد. روایتی که کافی از امام باقر علیه السلام نقل نموده بر آنچه گفتیم دلالت می کند؛ در این روایت امام علیه السلام فرموده است: «شاهد اینکه مخالفین ما کتاب خدا را کنار گذاشتند، این است که حروف قرآن را حفظ نمودند و استوار کردند، اما حدود و معانی آن را دگرگون کردند؛ آنان قرآن را روایت می کنند، اما رعایت نمی نمایند و کسانی که تنها به حفظ ظاهر الفاظ و حروف قرآن، دل خوش کرده اند، جاهلند؛ چرا که فریفته ظواهر می شوند، اما علما از این که معانی واقعی قرآن را رعایت نمی کنند، اندوهگین می شوند».

هم چنین آنچه اهل سنت نقل کرده اند مبنی بر این که علی علیه السلام ناسخ و منسوخ قرآن را در مصحف خود گردآوری کرده بود، بر آنچه گفتیم دلالت دارد؛ زیرا، آشکار است که حکم به نسخ آیه، از باب تفسیر و بیان است و جزئی از قرآن نیست.

نتیجه کلام فیض رحمه الله این است که اگر تحریفی در قرآن واقع شده باشد، تحریف معنوی است و نه لفظی؛ هم چنین بر فرض آن که روایات تحریف صحیح باشد، اخلالی در معانی قرآن ایجاد نکرده است.

البته ایشان به عبارت و احادیث تحریف در کتاب وافی و تفسیر

صافی اشاره نموده و لکن در کتاب العلم الیقین⁽¹⁾به طور مفصّل در این باره بحث کرده است.

دیدگاه بلاغی رحمه الله

علامه بلاغی رحمه الله در مقدمه کتاب تفسیر آلاء الرحمن پیرامون روایات وارد در تحریف قرآن کریم چنین آورده است:

لئن سمعت فی الروایات الشاذّة شیئاً فی تحریف القرآن وضیاع بعضه فلا تقم لتلک الروایات وزناً. وقل ما یشاء العلم فی اضطرابها ووهنها وضعف رواتها ومخالفتها للمسلمین وفیما جاءت به فی مرویاتها الواهیة من الوهن؛⁽²⁾

اگر روایاتی شاذّ درباره تحریف قرآن و از میان رفتن برخی از آیات آن شنیدی، برای آن روایات ارزشی قائل نشو و تا هر اندازه که می توانی درباره اضطراب و سستی آن احادیث و ضعف راویان آن ها و مخالفت این روایات با مسلمانان سخن بگو!

روشن است که با این بیان، بلاغی رحمه الله روایات دالّ بر تحریف را از ریشه مردود می داند. ایشان در ادامه مطلب به تفصیل درباره عدم تحریف قرآن بحث می کند که ما در اینجا از ذکر آن خودداری می کنیم.

دیدگاه صاحب وسائل رحمه الله

هرچند صاحب وسائل رحمه الله اخباری است⁽³⁾اما در عین حال معتقد است

قرآن فراتر و بالاتر از تواتر است؛ زیرا، هزاران نفر از اصحاب قرآن را حفظ نمودند. وی رساله ای نیز به برای اثبات تواتر قرآن نگاشته است.

البته ایشان به برخی روایات که بر تحریف قرآن کریم دلالت دارند در کتاب اثبات الهداة فی النصوص و المعجزات اشاره نموده است.

چرایی متهم شدن امامیه به اعتقاد به تحریف

در مباحث پیشین ثابت شد بیشترین دانشمندان شیعه، اعمّ از محدّث، فقیه، اصولی و...، هم چون: شیخ صدوق، شیخ مفید، سیّد مرتضی، شیخ طوسی، علاّمه و... همگی تحریف و تغییر در قرآن را رد کرده اند. بنابراین، کسانی که امامیه را متهم به اعتقادِ تحریف می نمایند یا هرگز نگاهی به کتب شیعه نکرده اند، یا این اتّهام جز از سر لجاجت و نادانی نیست و یا اعتقاد گروه اندکی از امامیه را مبنا قرار داده و اعتقاد آنان را به همه دانشمندان شیعه نسبت داده اند.

البته شاید متهم شدن امامیه به اعتقادِ تحریف قرآن کریم، به سبب یکی از ادلّه زیر ایجاد شده باشد:

اول: شاید از آنجا که در برخی از روایات امامیه آمده است: «إنّما یعرف القرآن من خوطب به»⁽¹⁾و امامیه مخاطبان واقعی قرآن را ائمّه اطهار علیهم السلام دانسته و از آنها اخذ علم می کند و از دیگر سو، گروهی اندک از اخباری ها به استناد روایات ائمه علیهم السلام مبنی بر تحریف قرآن، به تحریف قائل شده اند؛ مخالفین، نظریه تحریف را به مجموع امامیه منتسَب کرده اند.

دوم: نقل برخی از محدّثین و اخباری ها نسبت به روایات تحریف، سبب شده که معاندین و مخالفین، صرف نقل چنین روایاتی را پذیرش تحریف از سوی امامیه دانسته اند؛ در حالی که نقل روایت از سوی محدّث، دلیل بر پذیرش روایت نیست.

سوم: در عبارت برخی از اخباری ها، به این نکته اشاره شده که وجود حقایق، بطون و تأویل قرآن نزد ائمه معصومین علیهم السلام مسلّم است و از نگاه آنها مراد از روایاتی مانند «سقط من القرآن شیء»⁽¹⁾این است که حقایق و بطون موجود در قرآن نزد امامان علیهم السلام بوده و مطالبی از این قبیل ساقط شده است؛ در حالی که از نگاه مخالفین این گونه روایات، بر نقصان اصل قرآن و الفاظ آن دلالت دارد.

در کتاب مجهول الهویة موقف الرافضة من القرآن که تاریخ نشر آن مشخص نیست و تنها اسم مستعارِ غیر عربی بر آن نوشته شده - البته از قلم نویسنده معلوم می شود که او عرب است - آمده است:

القول بوقوع التحریف والتغییر فی القرآن الکریم ونقصانه هو إجماع المتقدّمین من علماء الرافضة؛ حیث صرّحوا بذلک فی مؤلّفاتهم وشحنوها بالروایات المنسوبة إلی أئمّتهم وکلّها صریحة فی وقوع التحریف فی القرآن الکریم، ولم یخرج من إجماعهم إلاّ أفراد قلائل منهم، وقد حصرهم النوری الطبرسی بأربعة أشخاص... وما عدا أولئک الأربعة فجمیع المتقدّمین منهم متّفقون علی القول بتحریف القرآن الکریم؛⁽²⁾

نظریه تحریف، تغییر و کاسته شدن از قرآن قولی است که متقدّمین از رافضه بر آن اجماع دارند؛ چرا که در کتب خود به آن تصریح کرده اند و کتب خود را با روایاتی که از پیشوایانشان در باره تحریف نقل کرده اند، پر نموده اند؛ روایاتی که همه دالّ بر وقوع تحریف در قرآن کریم است. از این اجماع جز گروهی اندک از رافضه خارج نشده اند و این گروه اندک را نوری طبرسی چهار نفر شمرده است. جز این چهار نفر، همه متقدّمین از علمای امامیه به تحریف قرآن کریم قائل هستند.

روشن است ریشه ادّعای نویسنده، کتاب فصل الخطاب نوری طبرسی است که خود داستانی شگفت دارد و دست بیگانگان و دشمنان در نگارش این کتاب آشکار است؛ تا آن جا که معروف است یکی از وابستگان سفارت خانه های بیگانه به عنوان طلبه نزد نوری طبرسی می آمد و او را تشویق به نگارش این کتاب می کرد و روایاتی که در باره تحریف بود را از او دریافت می کرد و به جایی نامعلوم منتقل می کرد.

نقل شده است هرگاه سخن از فصل الخطاب حاجی نوری رحمه الله به میان می آمد، شاگرد ایشان شیخ عباس قمی رحمه الله صاحب مفاتیح الجنان از خجالت سرش را به زیر می انداخت. به هر حال، این کتاب بدون آن که تنظیم گردد و یا مورد نقض و ابرام قرار گیرد، گردآوری شد. از دیگر سو، عده ای بر این باورند که نام کتاب «فصل الخطاب فی اثبات عدم تحریف کتاب ربّ الارباب» بوده و حاجی نوری قصد دیگری از نگارش این کتاب داشته است.

به هر حال، ایشان در مقدّمه سوم⁽¹⁾کتاب خود چنین نگاشته است:

فی ذکر أقوال علمائنا فی تغییر القرآن وعدمه فاعلم أنّ لهم فی ذلک أقوالاً مشهورها إثنان:

الأوّل: وقوع التغییر والنقصان فیه...

والثانی: عدم وقوع التغییر والنقصان فیه وأن جمیع ما أنزل الله علی رسوله صلی الله علیه و آله هو الموجود بأیدی الناس فیما دفّتین وإلیه ذهب الصدوق فی عقائده والمرتضی وشیخ الطائفة فی التبیان... وممّن صرح بهذا القول الشیخ أبو علی الطبرسی فی مجمع البیان...؛⁽¹⁾

در میان علمای ما (امامیه) درباره تحریف و عدم تحریف قرآن اقوالی وجود دارد که مشهورترین آنها دو نظریه زیر است:

اول: وقوع تغییر و تحریف قرآن کریم به کاسته شدن از قرآن...

دوم: عدم وقوع تحریف و تغییر در قرآن به کاسته شدن از آن. بنابراین، همه آن چه از سوی خداوند بر پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله نازل شده، امروزه دست مردم است. به این نظریه، شیخ صدوق در کتاب عقایدش و سید مرتضی و شیخ الطائفه طوسی در کتاب تبیان قائل است؛ هم چنین ابو علی طبرسی نیز در مجمع البیان خود همین نظر را دارد.

حاجی نوری رحمه الله در ادامه، درباره تحریف قرآن ادّعای شهرت می کند. ایشان نوشته است:

ومن جمیع ما ذکرنا ونقلنا بتتبّعی القاصر یمکن دعوی الشهرة العظیمة بین المتقدّمین وانحصار المخالف فیهم بأشخاص معیّنین؛⁽²⁾

از همه مطالبی که ذکر کردیم - با جستجوی اندکی که من کرده ام - می توان ادعا کرد قول به تحریف قرآن در میان متقدّمین شیعه شهرتی عظیم داشته و قائلین به عدم تحریف اشخاصی معیّن بودند.

این سخن را نمی توان پذیرفت؛ چرا که اولاً: بین شهرت و اجماع تفاوت بسیار است.

ثانیاً: حاجی نوری رحمه الله محدّث بوده است و نه فقیه.

قبل از شیخ صدوق رحمه الله، فضل بن شاذان که هم عصر معصومین علیهم السلام بوده، کتابی به نام الإیضاح دارد که در آن، مسأله تحریف را به صراحت نفی می نماید.

هرچند وجود روایات تحریف در کتب روایی امامیه را نمی توان انکار کرد، اما دلالت آن ها قابل پذیرش نیست؛ به همین جهت، این که حاجی نوری رحمه الله بدین روایات اعتقاد داشته، خود آغاز کلام است و در حقیقت، ایشان اشتباه کرده و نقل روایت را با اعتقاد به آن مساوی دانسته است.

نکته دیگر این که صاحب موقف الرافضة به اجماع امامیه بر تحریف قرآن قائل است در حالی که حاجی نوری رحمه الله تنها ادّعای شهرت عظیم می کند و نه اجماع. علاوه آن که شهرت عظیم مورد ادّعا با مخالفت جمع بسیاری از علمای امامیه از زمان شیخ طوسی رحمه الله تا سال های متمادی مواجه است! از طرفی باید توجه داشت ارکان متقدّمین امامیه از قبیل: شیخ صدوق، سیّد مرتضی و شیخ طوسی 4 به عدم تحریف قرآن معتقدند و قول چنین اشخاصی خود در حدّ اجماع است؛ از این رو، برخی از بزرگان هم چون محقّق بروجردی رحمه الله اعتقاد

دارند اگر نسبت به مسأله ای پنج یا شش نفر از قدما، مانند: شیخ مفید، سیّد مرتضی و شیخ طوسی 4 اتفاق داشته باشند، مسأله اجماعی است.⁽¹⁾

نکته مهم در ردّ ادّعای شهرت حاجی نوری رحمه الله آن است که شیخ طوسی قدس سره ادعای اجماع علمای زمان خود بر بطلان تحریف به زیاده را نقل نموده و نیز به مذهب امامیه، بطلان تحریف به نقیصه را نسبت داده است. سؤال مهم این است که اگر در زمان شیخ طوسی رحمه الله شهرت بر تحریف قرآن به نقیصه بوده، چطور ایشان خلاف آن را به مذهب امامیه نسبت می دهد؟ نیز باید توجه داشت برخی از بزرگان مانند سیّد نورالله شوشتری قول بر تحریف را به گروه قلیلی نسبت داده است.

قائلین به تحریف از علمای امامیه

1- سلیم بن قیس هلالی

اشاره

در میان امامیه نخستین کسی که تحریف قرآن کریم را مطرح نموده، سلیم بن قیس هلالی است که این مسأله را در کتاب سقیفه بیان نموده است.

البته از نگاه مختار چنین نسبتی صحیح نیست؛ زیرا، ایشان متوفّای سال 90 هجری و معاصر با امیرمؤمنان علیه السلام است. در کتاب موقف الرافضة درباره او چنین آمده است:

ونجده فی کتابه یروی عن علی بن أبی طالب علیه السلام أخباراً کثیرة صریحة فی وقوع التحریف فی القرآن الکریم منها ما رواه عن سلمان الفارسی رضی الله عنه ممّا دار بین علی علیه السلام والشیخین ومن معهما من الصحابة من أمر الخلافة فی خبر طویل فیه: فلمّا رأی غدرهم وقلّة وفائهم له لزم بیته وأقبل علی القرآن یؤلّفه ویجمعه فلم یخرج من بیته حتّی جمعه وکان فی الصحف والشظاظ والأسیار والرقاع فلمّا جمعه کلّه وکتبه بیده علی تنزیله وتأویله والناسخ منه والمنسوخ بعث إلیه أبو بکر أن اخرج فبایع فبعث إلیه علی علیه السلام إنّی لمشغول وقد آلیت علی نفسی یمیناً أن لا أرتدی رداء إلاّ للصلاة حتّی أؤلّف القرآن وأجمعه فسکتوا عنه أیاماً فجمعه فی ثوب واحد وختمه ثمّ خرج إلی الناس وهم مجتمعون مع أبی بکر فی مسجد رسول الله صلی الله علیه و آله فنادی علی علیه السلام بأعلی صوته یا أیها الناس إنّی لم أزل منذ قبض رسول الله صلی الله علیه و آله مشغولاً بغسله ثمّ بالقرآن حتّی جمعته کلّه فی هذا الثوب الواحد فلم ینزل الله علی رسول الله صلی الله علیه و آله آیة إلاّ وقد جمعتها ولیست منه آیة إلاّ وقد جمعتها ولیست منه آیة إلاّ وقد أقرأنیها رسول الله وعلّمنی تأویلها ثمّ قال لهم علی علیه السلام لئلا تقولوا غدا إنّا کنّا عن هذا غافلین ثمّ قال لهم علی علیه السلام لئلا تقولوا یوم القیامة إنّی لم أدعکم إلی نصرتی ولم أذکرکم حقّی ولم أدعکم إلی کتاب الله من فاتحته إلی خاتمته فقال عمر ما أغنانا ما معنا من القرآن عمّا تدعونا إلیه؛⁽¹⁾

در کتاب سلیم بن قیس می بینیم که از علی بن ابی طالب علیه السلام روایات بسیاری را نقل نموده که تصریح در وقوع تحریف قرآن

دارد از آن جمله روایتی است که از سلمان فارسی درباره آنچه

میان علی علیه السلام و شیخین وصحابه ای که با شیخین بودند پیرامون خلافت واقع شده است؛ بخشی از آن روایت طولانی چنین است: هنگامی که علی علیه السلام نیرنگ و بی وفایی آنان را دید در خانه خود نشست و به گردآوری و تألیف قرآن رو آورد و از خانه خود بیرون نیامد تا آن که قرآن را گردآوری نمود و مجموع آن را در صحف،⁽¹⁾شظاظ،⁽²⁾اسیار⁽³⁾و رقاع⁽⁴⁾جمع آوری نموده بود و با دست خود قرآن را آن چنان که نازل شده بود، همراه با تأویل و ناسخ و منسوخ آن نگاشت. ابوبکر کسی را نزد علی علیه السلام فرستاد تا از خانه بیرون آید و بیعت کند. علی علیه السلام در پاسخ وی چنین فرمود که من مشغول کاری هستم و سوگند خورده ام که تا قرآن را گردآوری نکرده ام، بیرون عبا بر دوش نیاندازم مگر برای نماز. چند روزی علی علیه السلام را رها کردند و به حال خود گذاشتند تا آن که علی علیه السلام همه قرآن را گردآوری کرد و نزد مردم آورد. مردم در مسجد پیامبر صلی الله علیه و آله با ابوبکر گرد آمده بودند. علی علیه السلام وارد مسجد شد و با صدایی بلند فرمود: ای مردم! من از هنگامی که پیامبر علیه السلام از این جهان رفته تا کنون مشغول تجهیز و غسل پیامبر صلی الله علیه و آله و سپس مشغول گردآوری قرآن بودم تا آن که همه آن را گردآوری کردم. هیچ آیه ای را خداوند بر پیامبرش نازل نفرموده مگر آن که آن را آورده ام و هیچ آیه ای نیست که آن را در این مصحف نیاورده باشم و هیچ

آیه ای از قرآن نیست مگر آن که پیامبر صلی الله علیه و آله آن را بر من خوانده و تأویل آن را به من آموخته است.

سپس فرمود: اینک این قرآن، تا آن که فردا نگویید ما از آن ناآگاه بودیم. آن گاه علی علیه السلام فرمود: و تا آن که روز رستاخیز نگویید علی ما را به یاری خود فرا نخواند و حق خود را به ما یادآور نشد و ما را به کتاب خدا از آغاز تا پایانش نخواند!.

عمر در این هنگام گفت: آن چه از قرآن در دست داریم از آن چه ما را به سوی آن می خوانی بی نیاز می کند.

در ادامه، موقف الرافضة روایت دیگری از کتاب سلیم بن قیس نقل می کند به این تعبیر:

وأصرح من هذا ما نسبه إلی طلحة من محادثات مع علی وفیه قال طلحة: رأیتک خرجت بثوب مختوم علیه فقلت یا أیها الناس إنی لم أزل مشغولاً برسول الله صلی الله علیه و آله بغسله وتکفینه ودفنه ثمّ شغلت بکتاب الله حتی جمعته فهذا کتاب الله مجموعاً لم یسقط منه حرف فلم أر ذلک الکتاب الذی کتبت وألّفت ولقد رأیت عمر بعث إلیک حین استخلف أن ابعث به إلیّ فأبیت أن تفعل فدعا عمر الناس فإذا شهد اثنان علی آیة قرآن کتبها وما لم یشهد علیها غیر رجل واحد رماه ولم یکتبه وقد قال عمر وأنّا أسمع إنّه قد قتل یوم الیمامة رجال کانوا یقرءون قرآناً لا یقرؤه غیرهم فذهب وقد جاءت شاة إلی صحیفة وکتاب عمر یکتبون فأکلتها وذهب ما فیها والکاتب یومئذٍ عثمان فما تقولون وسمعت عمر یقول وأصحابه الذین ألّفوا ما کتبوا علی عهد عثمان إنّ الأحزاب کانت تعدل سورة البقرة والنور ستّون ومائة آیة والحجرات تسعون آیة فما هذا وما یمنعک یرحمک الله أن تخرج إلیهم ما قد ألّفت للناس

وقد شهدت عثمان حین أخذ ما ألّف عمر فجمع له الکتاب وحمل الناس علی قراءة واحدة ومزق مصحف أبیّ بن کعب وابن مسعود وأحرقهما بالنار فما هذا فقال أمیر المؤمنین علیه السلام یا طلحة إنّ کل آیة أنزلها الله فی کتابه علی محمّد صلی الله علیه و آله عندی بإملاء رسول الله صلی الله علیه و آله وخطّی بیدی وتأویل کلّ آیة أنزلها الله علی محمّد صلی الله علیه و آله وکلّ حلال أو حرام أو حدّ أو حکم أو أیّ شیء تحتاج إلیه الأمة إلی یوم القیامة عندی مکتوب بإملاء رسول الله وخطّ یدی حتّی أرش الخدش؛⁽¹⁾

صریح تر از آنچه نقل شد، سخنی است که به طلحه نسبت داده شده است و گفتگویی میان علی علیه السلام و طلحه است. طلحه گوید: به علی علیه السلام گفتم: دیدم که با پارچه ای مهر شده نزد مردم رفتی و به آنان فرمودی: «از هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله از این جهان رفته مشغول غسل آن حضرت و گردآوری قرآن بودم و اینک این کتاب خداست که بی کم و کاست است!» اما کتابی را که گردآوری نمودی را من ندیدم و دیدم که عمر هنگامی که به خلافت رسید کسی را نزد شما فرستاد که آن کتاب را برایم بفرست و شما نپذیرفتی و عمر مردم را خواست و چنین قرار داد که هرگاه دو نفر بر قرآن بودن آیه ای گواهی دادند آن را به عنوان قرآن ثبت می کرد و هرگاه یک نفر گواهی به قرآن بودن آیه ای می داد، آن را نمی پذیرفت و رد می کرد. من خود شنیدم که عمر گفت: «در روز یمامه مردانی کشته شدند که قرآنی می خواندند که شخص دیگری چنان نمی خواند و از آن آگاه نبود و قرآن آنان از بین

رفت و هنگامی که عثمان کاتب قرآن بود، گوسفندی آمد و صحیفه ای از قرآن را خورد و از بین رفت؛ اینک نظر شما مردم چیست؟ هم چنین شنیدم که عمر و یارانش که قرآن را در زمانی که عثمان کاتب وحی بود، می نگاشتند، می گفتند: «سوره احزاب به اندازه سوره بقره بوده و سوره نور 160 آیه بوده و حجرات 90 آیه». اینک چه چیز شما را از ارائه قرآنی که گردآوری نموده ای باز می دارد؟ در حالی که عثمان نیز هنگامی که به خلافت رسید، آن چه عمر گردآوری کرده بود را گرفت و مردم را بر قرائتی واحد وادار نمود و مصحف ابیّ بن کعب و ابن مسعود را پاره کرد و سوزاند، چرا شما قرآن خود را ارائه نمی فرمایی؟

امیر مؤمنان علیه السلام در پاسخ فرمود: ای طلحه! همه آیاتی که خداوند بر پیامبرش فرو فرستاده، نزد من است و پیامبر صلی الله علیه و آله آن را بر من املاء فرموده و با دست خود نگاشته ام و تأویل هر آیه ای که خداوند بر محمّد صلی الله علیه و آله فرو فرستاده و نیز هر حلال و حرام و هر حدّ یا حکمی و هر چیزی که این امت تا روز رستاخیز به آن نیازمند هستند، همگی نزد من است؛ پیامبر صلی الله علیه و آله آن را بر من املاء نموده و با خط خود نگاشته ام حتی دیه خراشیده شدن بدن نیز در آن وجود دارد.

صاحب کتاب موقف الرافضة بعد از نقل این دو روایت، چنین نتیجه می گیرد:

ففی هذین الخبرین وغیرهما من الأخبار الکثیرة التی رواها سلیم بن قیس التصریح بوقوع التحریف فی القرآن الکریم؛⁽¹⁾

در این دو خبر و روایات بسیاری که سلیم بن قیس نقل نموده، به تحریف قرآن تصریح شده است.

این در حالی است که در هیچ کدام از این دو روایت، عبارتی دالّ بر آن که قرآن امیر مؤمنان علیه السلام غیر از قرآن آن روز بوده، وجود ندارد؛ جز آن که قرآن موجود نزد امیر مؤمنان علیه السلام اضافاتی داشته و در کنار آیات، تأویل، تفسیر و معرفت ناسخ از منسوخ آنها نگاشته شده بود. با این حال، کسی آن قرآن را ندیده تا تشخیص دهد مطابق قرآن رایج آن زمان بوده است یا نه. در بیان خود حضرت نیز آمده است: من قرآنی را به شما ارائه می دهم که تأویل قرآن نیز با آن همراه است. لکن این مطلب در روایت دوم که مثلا سوره احزاب به اندازه سوره بقره بوده، یا گروهی قرآن را به گونه ای دیگر می خواندند و یا آن که مصحفِ عمر را گوسفند خورده است، همه سخن طلحه و به نقل از خلیفه دوم است، نه سخنان امیر مؤمنان علی علیه السلام. به هر حال، این قرآن بر خلیفه اوّل و دوم عرضه شده و آنها آن را نپذیرفتند.

جایگاه سلیم بن قیس نزد امامیه

برقی درباره سلیم بن قیس هلالی چنین می نویسد:

من الأولیاء من أصحاب أمیر المؤمنین وإمام الحسن وإمام الحسین وإمام السجّاد وإمام الباقر علیهم السلام؛

سلیم از اولیای اصحاب حضرت امیر مؤمنان، امام حسن، امام حسین، امام سجاد و امام محمّد باقر علیهم السلام بود.

ابتدا باید کلمه «اولیاء» در رجال نسبت به تعدیل شخص مورد بررسی قرار گیرد. از نگاه بسیاری از علما، چنین تعبیری بر تعدیل

شخص دلالت ندارد؛ بلکه فقط بیانگر مدح شخص است. بنابراین، اگر راوی امامی باشد، روایت او قوی و اگر غیر امامی باشد، حسَن می شود. نتیجه آن که در ممدوح بودن سلیم بن قیس تردیدی نیست. آری، کشّی در رجال خود⁽¹⁾روایاتی را ذکر می کند که بر صدق او دلالت می کند. محقّق خوئی قدس سره معتقد است سلیم بن قیس شخصی ثقه، جلیل القدر و عظیم الشأن می باشد. ایشان شهادت برقی در مورد او به عنوان اولیاء را کافی دانسته و فرموده: علاّمه حلّی رحمه الله در قسم اول از خلاصه به عدالت سلیم حکم نموده است.⁽²⁾

دیدگاه امامیه درباره کتاب سلیم

در مورد کتاب سلیم بن قیس هلالی سه دیدگاه وجود دارد:

نظر ابن عضائری درباره کتاب سلیم

از نگاه ابن غضائری رحمه الله کتاب سلیم بن قیس مجعول است.⁽³⁾وی درباره سلیم بن قیس چنین نگاشته است:

روی عن أمیر المؤمنین، والحسن، والحسین، وعلیّ بن الحسین علیهم السلام؛ وینسب إلیه هذا الکتاب المشهور. وکان أصحابنا یقولون: إنّ سلیماً لا یعرف، ولا ذکر فی خبر. وقد وجدت ذکره فی مواضع من غیر جهة کتابه، ولا من روایة أبان ابن أبی عیّاش عنه. وقد ذکر له ابن عقدة فی «رجال أمیر المؤمنین علیه السلام» أحادیث عنه. والکتاب موضوع، لا مریة فیه، وعلی ذلک علامات فیه تدلّ علی ما ذکرناه. منها: ما ذکر أنّ محمّد بن أبی بکر وعظ أباه عند موته. ومنها: أنّ الأئمّة ثلاثة عشر. وغیر ذلک؛⁽¹⁾

سلیم بن قیس از امیر مؤمنان، امام حسن، امام حسین و امام سجاد علیهم السلام روایت کرده است و کتاب مشهور به او منسوب است. اصحاب ما در باره او چنین می گفتند: «سلیم شناخته شده نبود و در اخبار سخنی از او نیست.» من نام او را در چند جا دیده ام اما نه از جهت کتابی که نگاشته و نه از روایاتی که ابان بن ابی عیاش از او نقل کرده است. ابن عقده در «رجال امیرالمؤمنین علیه السلام» روایاتی از او نقل کرده است؛ اما کتابی که به او منسوب است، جعلی بوده و شکّی در جعلی بودن آن نیست. نشانه هایی نیز در این کتاب بر جعلی بودن آن وجود دارد؛ یکی آن که در این کتاب آورده است که محمد بن ابی بکر پدرش را هنگام مرگ پند و اندرز داده و دیگر آن که امامان علیهم السلام را سیزده تن شمرده است.

ابن غضائری چند نشانه برای جعلی و موضوع بودن این کتاب می آورد؛ از جمله این که در این کتاب آمده است: محمّد بن ابی بکر

پدرش را به هنگام وفات نصیحت کرد؛ در حالی که محمّد بن ابی بکر در آن زمان سه ساله بود!. نشانه دوم جعلی بودنش این است که در کتاب سلیم تعداد امامان علیهم السلام سیزده نفر بیان شده که با دیدگاه امامیه مخالف است.

ابن غضائری در مورد ابان بن ابی عیّاش آورده است:

ونسب أصحابنا وضع کتاب سلیم بن قیس إلیه؛

اصحاب امامیه کتاب سلیم را مجعولِ ابان بن ابی عیّاش می دانند.

آری، اگر کتاب ابن غضائری را معتبر ندانیم، دو جهتی که برای جعلی بودن کتاب سلیم ذکر نموده، منتفی می شود. مؤید این سخن آن است که صاحب وسائل قدس سره در ترجمه سلیم می نویسد: نسخه ای از کتاب سلیم به دست ما رسیده است که هیچ مطلب فاسد یا مجعولی در آن نیست؛ شاید کتاب مجعول، کتاب دیگری بوده که به ما نرسیده است.

فاضل تونی رحمه الله نیز در حاشیه نقد الرجال آورده است: در نسخه ای که در اختیار من است، آمده: عبدالله بن عمر پدرش را هنگام مردن موعظه نمود و نیز ائمّه از فرزندان اسماعیل ذبیح علیهم السلام سیزده نفر است که یکی از آنها رسول اکرم صلی الله علیه و آله و بقیه امامان دوازده گانه علیهم السلام هستند. نتیجه این می شود که آن چه ابن غضائری ذکر نموده، بر فرض صحت کتاب، مخدوش و ناتمام است.

دیدگاه شیخ مفید درباره کتاب سلیم

شیخ مفید رحمه الله کتاب سلیم بن قیس را مختلط می داند. ایشان معتقد است به همه آن چه که در این کتاب آمده نمی توان عمل کرد و درباره آن چنین نگاشته است:

وأما ما تعلّق به أبو جعفر رحمه الله من حدیث سلیم الذی رجع فیه إلی الکتاب المضاف إلیه بروایة أبان بن أبی عیّاش فالمعنی فیه صحیح غیر أنّ هذا الکتاب غیر موثوق به ولا یجوز العمل علی أکثره وقد حصل فیه تخلیط وتدلیس فینبغی للمتدیّن أن یجتنب العمل بکلّ ما فیه ولا یعول علی جملته والتقلید لرواته ولیفزع إلی العلماء فیما تضمّنه من الأحادیث لیوقفوه علی الصحیح منها والفاسد والله الموفق للصواب؛⁽¹⁾

اما روایتی که ابوجعفر رحمه الله به آن استدلال کرده و از سلیم بن قیس نقل کرده، مربوط به کتابی است منسوب به سلیم و از ابان بن ابی عیّاش نقل نموده است. هرچند سخنی که نقل کرده، صحیح است؛ اما این کتاب قابل اعتماد و موثّق نیست و عمل به بیشترین آن جایز نیست؛ چرا که تخلیط و تدلیس بسیاری در این کتاب می باشد و سزاوار است متدینین از عمل کردن به همه این کتاب بپرهیزند و بر همه آن اعتماد نکنند و روایات آن را نقل ننمایند و درباره آن به علما رجوع کنند تا از درستی و نادرستی احادیث آن آگاه شوند.

روشن است دیدگاه شیخ مفید رحمه الله درباره کتاب سلیم بن قیس مانند غضائری نیست؛ بلکه ایشان عمل به تمامی روایات آن را به صورت کامل جایز نمی داند و متدینین را از چنین عملی منع می کند. از این رو، برای تشخیص روایات صحیح از غیرصحیح در این کتاب، ضروری است که مردم به علما مراجعه نمایند.

در مقابل شیخ مفید و ابن غضائری، دانشمندانی نیز وجود دارند که

با کتاب سلیم بن قیس موافق هستند؛ از آن جمله است مرحوم نعمانی صاحب کتاب الغیبة.

دیدگاه نعمانی رحمه الله راجع به کتاب سلیم

نعمانی رحمه الله در کتاب الغیبة درباره کتاب سلیم چنین نگاشته است:

ولیس بین جمیع الشیعة ممّن حمل العلم ورواه عن الأئمة علیهم السلام خلاف فی أنّ کتاب سلیم بن قیس الهلالی أصل من أکبر کتب الأُصول التی رواها أهل العلم من حملة حدیث أهل البیت علیهم السلام وأقدمها لأنّ جمیع ما اشتمل علیه هذا الأصل إنّما هو عن رسول الله صلی الله علیه و آله وأمیر المؤمنین علیه السلام والمقداد وسلمان الفارسی وأبی ذر ومن جری مجراهم ممّن شهد رسول الله صلی الله علیه و آله وأمیر المؤمنین علیه السلام وسمع منهما وهو من الأُصول التی ترجع الشیعة إلیها ویعول علیها؛⁽¹⁾

در میان دانشمندان شیعه و راویان احادیث امامان علیهم السلام، اختلافی نیست که کتاب سلیم بن قیس هلالی یکی از اصول است، بلکه یکی از بزرگ ترین و قدیمی ترین کتاب هایی است که دانشمندان آن را از حاملان احادیث ائمّه علیهم السلام نقل کرده اند؛ زیرا هر آن چه در این کتاب نقل شده، همگی از پیامبر خدا صلی الله علیه و آله، امیر مؤمنان علیه السلام، مقداد، سلمان فارسی، ابوذر و مانند این بزرگان است؛ اشخاصی که پیامبر صلی الله علیه و آله و امیر مؤمنان علیه السلام را درک کرده اند و از آنان شنیده اند. پس، باید گفت این کتاب از اصولی است که شیعه به آن رجوع می کند و به آن اعتماد دارد.

صاحب وسائل الشیعة نیز کتاب سلیم بن قیس را مورد اعتماد می داند.⁽²⁾

نتیجه بحث

تحقیق مطلب پیرامون کتاب سلیم بن قیس هلالی آن است که اولاً: با قطع نظر از آن چه که در جواب ابن غضائری ذکر نمودیم، باید تفاوت بین نسخه ابن غضائری رحمه الله با نسخه صاحب وسائل رحمه الله و هم چنین نسخه شیخ مفید رحمه الله با نسخه نعمانی رحمه الله را بپذیریم؛ چرا که احتمال تدلیس در برخی از نسخه ها بعید به نظر نمی رسد. به ویژه در آن زمان که دشمنان و معاندین شیعه فراوان بودند و با وارد کردن مطالب غیر واقعی در کتاب های شیعه، کتابی را از اعتبار ساقط می کردند. بنابراین، نسبت به احادیث کتاب سلیم باید هر کدام را به صورت مستقل مورد بررسی قرار داد؛ همان طور که شیخ مفید رحمه الله قائل شد.

ثانیاً: در مباحث فقهی⁽¹⁾ثابت نموده ایم برخی از موضوعات به صرف اشتهار ثابت می شوند؛ از قبیل وقفیت، سیادت، نسب و...؛ به نظر ما در منسوب بودن یک کتاب به مؤلّف، اشتهار کفایت می کند و نیازی به تواتر نداریم. آری! اگر کسی این مبنا را بپذیرد، باید از راه تواتر و یا طریق معتبر نسبتِ کتاب به سلیم بن قیس را اثبات نماید. در این رابطه، شیخ طوسی رحمه الله به دو سند، کتاب را نقل کرده است که در هر دو سند «محمد بن علی صیرفی» مکنّی به «ابا سمینه» وجود دارد که از نگاه رجالیون ضعیف و کذّاب است.

بنابراین، هرچند در مورد این که شخص سلیم بن قیس از اولیای

امیر مؤمنان و از اصحاب امام حسن، امام حسین، امام سجاد و امام باقر علیهم السلام است، تردیدی وجود ندارد؛ اما اگر اشتهار را بپذیریم - که مختار ما همین است - صحّت انتساب کتاب ثابت می شود؛ اما اگر این مبنا را نپذیریم، در نسبتِ کتاب به ایشان تردید است.

علاّمه حلّی قدس سره در خلاصه⁽¹⁾از سیّد علی بن احمد العقیقی نقل می کند حجّاج تصمیم به قتل سلیم بن قیس گرفت و دنبال وی فرستاد، اما فرار کرد و در خانه پسر برادر خود به نام «ابان بن ابی عیّاش» مخفی شد؛ سلیم در لحظات آخر عمر، خطاب به برادرزاده اش گفت: تو به جهت پناه دادن من، حقّی بزرگ بر من داری؛ حال که وقت مرگ من فرا رسیده، کتابی که مشتمل بر روایات پیامبر مکرّم اسلام و امیر مؤمنان و امامان بعد از ایشان تا امام باقر علیهم السلام است را در اختیار تو می گذارم. بر حسب کلام عقیقی نقل کتاب سلیم منحصر به ابان بن ابی عیاش است و فقط او راوی از سلیم است و چون علمای رجالی «ابان بن ابی عیاش» را تضعیف نموده اند، پس نمی توان به کتاب او اعتماد کرد. البته از کلام نجاشی رحمه الله استفاده می شود این کتاب طریق دیگری غیر از ابان نیز دارد و آن، «ابراهیم بن عمر» است. نجاشی رحمه الله بعد از طریق اول آورده است: «و حدّثنا إبراهیم بن عمر الیمانی، عن سلیم بن قیس بالکتاب» و نیز در رجال شیخ طوسی رحمه الله آمده است: «ورواه حمّاد بن عیسی عن إبراهیم بن عمر الیمانی عنه».

بنابراین، اگر - بر فرض اثبات اسناد کتاب به سلیم - در طریق سند افرادی وجود داشته باشند که اهل رجال، آنها را تضعیف نموده اند،

نمی توان به احادیث چنین کتابی عمل نمود.

2- فضل بن شاذان

فضل بن شاذان رحمه الله متوفّای سال 260 هجری، از دیگر دانشمندانی است که صاحب موقف الرافضة می گوید قائل به تحریف قرآن است. وی درباره فضل بن شاذان چنین نگاشته است:

فهو أیضاً من القائلین بتحریف القرآن، صرّح بذلک فی کتابه الایضاح بقوله «ذکر ما ذهب من القرآن» واستدلّ علی ذلک ببعض الأخبار التی ثبتت عن طریق أهل السنّة ممّا یدلّ علی وقوع النسخ لبعض تلک الآیات من القرآن الکریم تفید ظاهرها سقوط شیء من القرآن ولیس کذلک فی حقیقة الأمر.

وقد تعلّق بتلک الأخبار یعنی تمسّک وجعلها دلیلاً علی صحّة دعواه هذه وهو یری أنّه قد ألزم أهل السنّة بهذا القول حیث یقول: «و رویتم أنّ أبا بکر وعمر جمعا القرآن من أوّله إلی آخره من أفواه الرجال بشهادة الشاهدین وکان الرجل الواحد منهم إذا أتی بآیة سمعها من رسول الله صلی الله علیه و آله لم یقبلا منه، وإذا جاء اثنان بآیة قبلاه وکتباه؛⁽¹⁾

فضل بن شاذان نیز از قائلین به تحریف قرآن است. وی در کتاب خود «الایضاح» با ذکر عنوان «ذکر ما ذهب من القرآن» - آن چه از قرآن از دست رفته است - به تحریف قرآن تصریح کرده است و با استناد به برخی از اخبار اهل سنت که ظاهر آنها دلالت بر وقوع افتادگی برخی از آیات قرآن دارد، قائل به تحریف

قرآن شده است؛ در حالی که این روایات در حقیقت بر نسخ برخی از آیات دلالت دارد.

فضل بن شاذان با استناد به این روایات خواسته اهل سنت را به قول به تحریف ملزم نماید. [و آنان را متهم به قول به تحریف کند.] آنجا که می گوید: شما (اهل سنت) روایت کرده اید که ابابکر و عمر قرآن را از آغاز تا انجام، با شهادت دو شاهد گردآوری کردند و اگر مردی می آمد و شهادت می داد که آیه ای را از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده است و گواه دیگری نداشت، آن را ردّ کرده و نمی نوشتند.

در کتاب الإیضاح بابی آمده است به نام «ذکر ما ذهب من القرآن» و در آن باب، فضل بن شاذان روایاتی از اهل سنت نقل کرده مبنی بر تحریف قرآن. بنابراین، حقیقت آن است که فضل بن شاذان در پی الزام اهل سنت به قول تحریف بوده است نه این که خود قائل به تحریف قرآن کریم باشد!.

صاحب موقف الرافضة آنچه به نظر فضل بن شاذان بر تحریف دلالت می کند را دالّ بر نسخ می داند که در آینده درباره آن بحث خواهیم کرد و اثبات خواهد شد لازمه سخن اهل سنّت نسبت به نسخ تلاوت، اعتقاد به تحریف قرآن است.

صاحب موقف الرافضة در ادامه مطالب، فضل بن شاذان را جاهل به علوم قرآن دانسته و می گوید:

وقصده من هذا أنّه یرید أن یقول إنّ الآیات التی جاء بها واحد ولم تتوفّر لها شهادة إثنین قد أسقطت من القرآن وضاعت منه، هذا الذی یقصده من إیراده لهذا الکلام وهو دلیل علی جهله

بعلوم القرآن فإنّ المعروف أنّ القرآن الکریم لا یثبت إلاّ بنقل متواتر، وما ثبت بطریق الآحاد فلیس من القرآن إجماعاً؛

فضل بن شاذان با نقل چنین روایتی درصدد اثبات این مطلب است که آیاتی که فقط یک نفر از اصحاب از پیامبر صلی الله علیه و آله شنیده بودند، در قرآن ضبط نشده و از بین رفته است. این سخن او نشانه ناآگاهی اش از علوم قرآن است؛ چرا که قرآن جز با نقل متواتر ثابت نمی شود و آنچه به خبر واحد باشد، به اجماع مسلمین از قرآن نیست.

البته درست است که قرآن کریم به نقل متواتر ثبت شده، ولی این نکته نیز قابل تأمل است که نه تنها اخبار آحاد در ضبط قرآن قابل اعتماد نیست، بلکه اخباری که به شهادت دو نفر باشد نیز خبر متواتر شمرده نمی شود.

صاحب موقف الرافضة در نقل این روایت نسبت کذب به فضل بن شاذان نمی زند، اما در ادامه این روایت را دروغین می داند:

وقال أیضاً: ثمّ رویتم أنّ عثمان بن عفان وعبد الرحمن بن عوف کانا وضعا صحیفة فیها القرآن لیکتباها فجائت شاة فأکلة الصحیفة التی فیها القرآن فذهب من القرآن جمیع ما کان فی تلک الصحیفة.

هذا کذب ظاهر، فإنّه لم یرو أحد من علماء المسلمین هذه القصة عن عثمان وعبدالرحمن بن عوف وهو مجرد افتراء وکذب قال المعلّق فی الهامش وهو منهم هذه القضیة بهذه الوجه لم أراها إلی الآن علی ما ببالی فی کتاب, نعم نظیرها مذکور فی الکتب؛

فضل بن شاذان هم چنین گفته است: سپس روایت کرده اید

عثمان بن عفان و عبد الرحمن بن عوف صحیفه ای قرار داده بودند و در آن قرآن را ثبت می کردند و گوسفندی آمد و آن صحیفه را خورد و به این طریق همه آنچه از قرآن در آن صحیفه بود، از بین رفت.

دروغ بودن این قضیه آشکار است؛ چرا که هیچ یک از مسلمانان این داستان را از عثمان و عبد الرحمن بن عوف نقل نکرده اند و این جز افترا و دروغ نیست. کسی که بر این روایت حاشیه زده و از خود امامیه است درباره این حدیث چنین نگاشته: «این قضیه را به این صورت تا کنون در هیچ کتابی ندیده ام ولی داستان هایی شبیه این در کتاب های دیگر مذکور است».

تعجّب آن است که صاحب کتاب چگونه این حدیث را کذب و افترا می داند در حالی که فضل بن شاذان رحمه الله این روایت را از اهل سنّت نقل نموده است.

صاحب موقف الرافضة در ادامه از فصل الخطاب چنین نقل می کند:

وقد نقل عنه النوری الطبرسی القول بتحریف القرآن عند ذکر من ذهب إلی هذا القول من علمائهم حیث یقول: وممّن ذهب إلی هذا القول الشیخ الجلیل الأقدم فضل بن شاذان فی مواضع من کتابه الإیضاح ویظهر أنّ ضیاع طائفة من القرآن من المسلّمات عند العامة؛⁽¹⁾

این در حالی است که محدّث نوری طبرسی، فضل بن شاذان را از قائلین به تحریف قرآن می داند. آنجا که درباره او چنین نگاشته است: و از کسانی که به این قول (تحریف قرآن) قائل

است، شیخ جلیل و اقدم فضل بن شاذان است که در چند جا از کتاب «ایضاح» قائل به تحریف قرآن شده و بر آن است که از بین رفتن بخشی از قرآن نزد علمای عامه از مسلّمات است.

اما از نگاه مختار، فضل بن شاذان قائل به تحریف قرآن نیست. لذا، ممکن است محدّث نوری رحمه الله در این نسبت اشتباه کرده باشد و تمام کتاب ایضاح را به دقّت مطالعه نکرده باشد. نکته قابل توجه آن که در آخر عبارت محدّث نوری رحمه الله می نویسد: تحریف قرآن نزد دانشمندان اهل سنت از مسلّمات است و این مطلب از کلمات فضل بن شاذان استفاده می شود.

3- محمّد بن حسن صفّار

اشاره

محمّد بن حسن صفّار متوفّای 290 هجری، سومین نفری است که متهم به پذیرش و قول به تحریف قرآن است. ایشان کتابی به نام «بصائر الدرجات الکبری فی فضائل آل محمد علیهم السلام» نوشته و مشتمل بر تمام فضائل ائمّه معصومین علیهم السلام است. تمام روایات مربوط به امامان معصوم علیهم السلام در آن به صورت کامل گردآوری شده است؛ از این رو، شاید بتوان ادّعا نمود کتابی در جامعیت فضائل امامان معصوم علیهم السلام مانند این کتاب وجود ندارد.

صاحب موقف الرافضة، محمّد بن حسن صفار را از قائلین به تحریف قرآن می داند؛ چرا که بابی در این کتاب با عنوان: «باب فی أنّ الأئمّة عندهم جمیع القرآن الذی أنزل علی رسول الله صلی الله علیه و آله»⁽¹⁾آورده است.

صاحب موقف الرافضة بر آن است که روایات مذکور در این باب بر تحریف قرآن کریم دلالت می کند؛ وی برای نمونه روایت زیر را از این کتاب نقل می کند:

عن جابر عن أبی جعفر علیه السلام أنّه قال: ما یستطیع أحد أن یدعی أنّه جمع القرآن کلّه غیر الأوصیاء؛

جابر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: هیچ کس نمی تواند ادّعا کند همه قرآن را گردآوری کرده مگر اوصیاء علیهم السلام.

با رجوع به کتاب بصائر الدرجات درمی یابیم که این روایت تقطیع شده و بخشی از آن در کتاب موقف الرافضة حذف شده است. این کار یکی از روش های اهل سنت در برابر امامیه بوده است. حال، روایت فوق در کتاب بصائر این چنین است:

حدّثنا محمّد بن الحسین عن محمّد بن سنان عن عمّار بن مروان عن المنخل عن عن جابر: عن أبی جعفر علیه السلام أنّه قال: ما یستطیع أحد أن یدّعی أنه جمع القرآن کلّه ظاهره وباطنه غیر الأوصیاء.

امام باقر علیه السلام فرمود: هیچ کس جز اوصیا نمی تواند ادّعا کند همه قرآن کریم از ظاهر و باطن را گرد آورده است.

آشکار است که صاحب موقف الرافضة با حذف عبارت «ظاهره و باطنه» خواسته امامیه را متهم به اعتقاد به تحریف کند.

ظاهر روایت می گوید علم باطن و ظاهر قرآن، اعمّ از تأویل، تفسیر، بطون قرآن، ناسخ و منسوخ و غیره را کسی جز وصیّ پیامبر صلی الله علیه و آله نمی تواند دریابد و این از مسلّمات امامیه است.

نکته دیگر این که در همین حدیث، شخصی به نام «منخل» وجود دارد که همان «منخل بن جمیل الاسدی» است و اکثر دانشمندان رجالی او را تضعیف کرده اند،⁽¹⁾حتی عده ای پا را فراتر نهاده و او را «فاسد العقیده» می دانند؛ اما از آنجا که متن روایت با روایات معتبر دیگر موافق است، صدور آن از امام معصوم علیه السلام محرز است.

ضمن آن که باید درباره صاحب موقف الرافضة و امثال آنها یادآور شویم: چنین افرادی صرف نقل یک روایت در کتاب های شیعه را از اعتقادات امامیه می دانند. اینان مانند علمای امامیه و بر اساس مبانی شیعه احادیث را بررسی نمی کنند؛ به عنوان نمونه، هیچ توجهی به سند روایت ندارند؛ این در حالی است که علمای امامیه در ابتدا به کتاب های رجالی اهل سنت مراجعه کرده و سند روایاتی که از اهل سنت نقل می نماید را مورد بررسی قرار می دهند.

صاحب موقف الرافضة به حدیث سوم باب مذکور از کتاب بصائر الدرجات اشاره کرده و می گوید:

وروی أیضاً بسنده عن سالم بن سلمة قال: قرأ رجل علی أبی عبد الله علیه السلام وأنا أسمع حروفاً من القرآن لیس علی ما یقرؤها الناس فقال أبو عبدالله علیه السلام مه مه کف عن هذه القراءة إقرأ کما یقرأ الناس حتّی یقوم القائم فإذا قام فقرأ کتاب الله علی حده وأخرج المصحف الذی کتبه علی علیه السلام...؛⁽²⁾

سالم بن سلمه نزد امام صادق علیه السلام بود که مردی نزد امام علیه السلام قرآن

را بر خلاف آنچه مردم می خواندند، قرائت کرد. امام صادق علیه السلام او را از این قرائت باز داشت و به او فرمود: قرآن را هم چنان که مردم می خوانند بخوان تا آن که امام دوازدهم عجل تعالی فرجه الشریف آشکار گردد؛ زیرا، هنگامی که او بیاید قرآنی که علی علیه السلام گردآوری نموده بود را برای مردم خواهد آورد.

نکته مهم این است که بزرگان علم رجال،⁽¹⁾مانند: ابن غضائری،⁽²⁾نجاشی،⁽³⁾علامه⁽⁴⁾و مجلسی،⁽⁵⁾«سالم بن ابی سلمه» را تضعیف نموده اند؛ لذا، سند این روایت معتبر نیست.

از سویی دیگر ممکن است مراد از عبارت: «وأنا أسمع حروفاً من القرآن لیس علی ما یقرأ الناس»، حروفی از تأویلات و تفسیر قرآن باشد و نه حروفی از اصل قرآن؛ زیرا، امامان معصوم علیهم السلام خود بر قرائت قرآن مداومت داشتند و مردم را نیز بدان ترغیب می نمودند و قرائت آنها نیز در پاره ای از موارد با صدای بلند بوده، لذا دیگران نیز آن را

می شنیدند. بنابراین، اگر قرآن آنها، قرآن دیگری بود، باید در تاریخ ثبت و نقل می شد. این در حالی است که حتی یک روایت از ائمّه معصومین علیهم السلام بر تفاوت بین قرآنی که خود قرائت می فرمودند با قرآنی که دیگر مردم قرائت می کردند، نقل نشده است.

ممکن است شخصی که نزد امام علیه السلام قرآن را تلاوت می کرده، آیات را با تأویلات و تفسیرهایی که داشته قرائت می کرد؛ همان تأویلاتی که بنا بر کتمان کردن آن بود. از این رو، امام علیه السلام او را از این قرائت منع فرموده است.

با توجه به این دو روایت، درمی یابیم نگارنده کتاب موقف الرافضة روایاتی که دلالتی بر تحریف قرآن ندارد را از کتاب محمّد بن حسن صفار نقل کرده است. البته روایات دیگری نیز در کتاب صفار وجود دارد که این شخص بدان ها اشاره نکرده است و از جهت سند دارای مشکلاتی هستند، مانند حدیث دوم همین باب:

حدّثنا أحمد بن محمّد عن الحسن بن محبوب عن عمرو بن أبی المقدام عن جابر قال: سمعت أبا جعفر علیه السلام یقول ما ادّعی أحد من النّاس أنّه جمع القرآن کلّه کما أنزله الله إلاّ کذّاب وما جمعه وما حفظه کما أنزل الله إلاّ علی بن أبی طالب علیه السلام والأئمّة؛⁽¹⁾

جابر گوید: از امام باقر علیه السلام شنیدم که می فرمود: هر کس ادّعا کند که همه قرآن را همان گونه که خداوند نازل فرموده گردآوری نموده دروغگو است و هیچ کس جز علی بن ابیطالب علیه السلام قرآن را همان گونه که نازل شده، گردآوری و حفظ ننمود.

ثقة الاسلام کلینی رحمه الله نیز در کافی این روایت را نقل کرده است⁽¹⁾؛ اما با بررسی سند حدیث می بینیم عمرو بن ابی مقدام در سند این روایت وجود دارد که علمای رجال نسبت به او دو نظر متفاوت دارند.⁽²⁾

حال، بر فرض این که سند روایت معتبر باشد، اکثر اشکال های اهل سنّت به امامیه، نسبت به مصحف امیر مؤمنان علیه السلام است و جواب بزرگان امامیه نیز بدان ها روشن است؛ چرا که در مصحف حضرت، ناسخ و منسوخ، تأویلات قرآن و شأن نزول های آیات به همان کیفیتی که پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله بر آن حضرت املا فرموده بود، وجود دارد. پس، مصحف امیر مؤمنان علیه السلام املای سخنان پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله در توضیح، تفسیر و تأویل آیات است و نه سخن امیر المؤمنین علی علیه السلام؛ امامیه مدّعی وجود چنین مصحفی است و هم چنین بر این باور است که حضرت آن را عرضه نمود، اما خلیفه اول و دوم آن را نپذیرفتند و نباید هم می پذیرفتند؛ زیرا، با وجود شأن نزول و خصوصیات آیات، دیگر مجالی برای حکومت آنها باقی نمی ماند. از این رو، آن ها برای کتمان خصوصیات و از بین بردن دین مبین اسلام، قرآن و مصحف حضرت را قرآن تحریف شده معرفی نمودند و گرنه روایت امام باقر علیه السلام - مبنی بر این که هیچ کس تمام قرآن را حفظ ننموده - بدین معنا است که کسی غیر از امیر المومنین علیه السلام خصوصیات آیاتی را که

پیامبر مکرم اسلام صلی الله علیه و آله بدان ها اشاره فرموده، ثبت نکرده است. پس، عدم درک صحیح آن ها از آیات و روایات، عمده اشکال وارد بر آن ها است.

اعتبار کتاب بصائر الدرجات

در سند کتاب بصائر الدرجاتِ محمّد بن حسن صفار، شخصی به نام «احمد بن محمّد بن یحیی العطار» است که رجالی ها آن را توثیق نکرده اند؛ اما از آنجا که به عنوان شیخ الاجازه مطرح است، عدّه ای همین نکته را برای اعتبار وی کافی می دانند. لیکن محقّق خوئی رحمه الله چنین سخنی را نمی پذیرد و در اعتبار کتاب بصائر تردید می نماید.⁽¹⁾

البته در جای خود⁽²⁾توثیق «احمد بن محمّد بن یحیی العطار» اثبات شده و کتاب مذکور نیز معتبر است؛ اما چنین توثیقی سبب اعتبار تمام روایات کتاب بصائر نمی گردد؛ بلکه باید سند هر روایتی را جداگانه بررسی نمود.

4- فرات کوفی

«فرات بن ابراهیم بن فرات کوفی» از علمای قرن سوم و از اصحاب امام رضا، امام جواد و امام هادی علیهم السلام است. تفسیر بسیار ارزشمندی از او به یادگار مانده است و اکثر روایاتی که نقل می کند، مشتمل بر ذکر

آیات وارده در فضائل امیر مؤمنان علیه السلام و امامان معصوم علیهم السلام است.

صاحب موقف الرافضة ایشان را نیز متهم به پذیرش تحریف در قرآن می داند؛⁽¹⁾چرا که در تفسیر خود در ذیل آیه: إِنَّ اللّهَ اصْطَفی آدَمَ وَ نُوحاً وَ آلَ إِبْراهِیمَ وَ آلَ عِمْرانَ عَلَی الْعالَمِینَ 2 چنین روایت نموده است:

فرات، قال: حدّثنی جعفر بن محمّد الفزاری مُعنعناً عن حمران قال: سمعت أبا جعفر علیه السلام یقرأ هذه الآیة «إن الله اصطفی آدم ونوحا وآل إبراهیم وآل محمد علی العالمین» قلت لیس یقرأ هکذا [کذا] قال [فقال] أدخل حرف مکان حرف.

حمران گوید: دیدم امام باقر علیه السلام این آیه را چنین تلاوت می فرمود: «إنّ الله اصطفی آدم و نوحاً و آل إبراهیم و آل محمّدٍ علی العالمین» یعنی به جای آل عمران «آل محمّد» آورده بود. من به امام گفتم: این آیه چنین نیست! امام علیه السلام فرمود: حرفی را با حرف دیگر جایگزین کرده اند.

صاحب موقف الرافضة این روایت را از جعلیات امامیه می داند و بر آن است که امامیه برای متهم کردن اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله به تحریف در قرآن، این روایت را جعل کرده اند.

وی در ادامه، روایت دیگری از فرات کوفی نقل می کند به این مضمون:

فرات، قال: حدّثنا علی بن عتاب مُعنعناً عن أبی جعفر علیه السلام قال: لو أنّ الجهال من هذه الأمّة یعرفون متی سمی أمیر المؤمنین لم ینکروا أنّ الله تبارک وتعالی حین أخذ میثاق

ذرّیة آدم وذلک فیما أنزل الله علی محمّد صلی الله علیه و آله فی کتابه قال الله فنزل به جبرئیل کما قرأناه یا جابر ألم تسمع الله یقول فی کتابه وإذ أخذ ربک من بنی آدم من ظهورهم ذریتهم وأشهدهم علی أنفسهم أ لست بربکم قالوا بلی وإنّ محمّداً رسول الله وإن علیاً أمیر المؤمنین فو الله لسمّاه الله تعالی أمیر المؤمنین فی الأظلة حیث أخذ میثاق ذرّیة آدم؛⁽¹⁾

امام باقر علیه السلام فرمود: اگر نادانان این امت می دانستند که چه هنگام امیر مؤمنان علیه السلام، امیر المؤمنین نامیده شد، او را انکار نمی کردند. خداوند تبارک و تعالی هنگامی که از فرزندان آدم پیمان گرفت او را امیر المؤمنین نامید. و این در آن چه خداوند به واسطه جبرئیل بر محمد صلی الله علیه و آله در کتابش فرو فرستاده، آمده است. ای جابر! آیا نشنیده ای این آیه را که می فرماید: وَ إِذْ أَخَذَ رَبُّکَ مِنْ بَنِی آدَمَ مِنْ ظُهُورِهِمْ ذُرِّیَّتَهُمْ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی و محمّد صلی الله علیه و آله رسول خدا و علی علیه السلام امیر مؤمنان است. به خدا سوگند خداوند در زیر سایه های عرش خود هنگامی که از فرزندان آدم پیمان می گرفت، او را امیر المؤمنین نامید⁽²⁾

صاحب موقف الرافضة پس از نقل این حدیث چنین آورده است:

فهذه الآیة کسابقتها قد أدخلوا فیها من خرافتهم؛ فإنّ الآیة کما هی فی المصحف العثمانی لیست فیها جملة «و أنّ محمّداً عبدی ورسولی وأنّ علیاً أمیر المؤمنین»؛ فهو من زیادة الرافضة واختلاقهم الکذب علی الله سبحانه وتعالی فی سبیل خدمة أغراضهم الفاسدة من غیر حیاء، کما هو واضح من قوله هذا انّ الله تعالی هو الذی سمّی علی بن أبی طالب رضی الله عنه بأمیر المؤمنین مع أنّ الثابت والمعروف لدی جمیع المسلمین أنّ أوّل من لقب بهذا اللقب هو عمر بن الخطاب وهذا مجمع علیه بین المسلمین ولم یخالف فی ذلک إلاّ متعصّب مکابر عن الحقّ؛⁽¹⁾

روافض در این آیه نیز خرافه های خود را همانند آیه پیشین وارد کرده اند؛ زیرا، هم چنان که در مصحف عثمانی ثبت شده، عبارت «و أنّ محمّداً عبدی و رسولی و أنّ علیاً أمیر المؤمنین» وجود دارد و این بخش را رافضه ساخته و به قرآن افزوده اند و بر خداوند دروغ بسته اند تا به اغراض فاسد خود برسند.

نویسنده ناآگاه و یا مغرضِ کتاب به این توجه نکرده است که این بخش از روایت در واقع تفسیر و تأویل قرآن است و به عنوان بخشی از آیه ذکر نشده است.

از دیگر سو، بر فرض آن که ملقّب شدن «عمر بن خطاب» به لقب امیر المؤمنین نزد مسلمانان اجماعی باشد، باز با این که خداوند پیش از خلقت انسان امیرالمؤمنین علی علیه السلام را ملقّب به امیرالمؤمنین کرده باشد، منافاتی ندارد و بحث در این باره به محلّ خود واگذار می شود.

5- محمّد بن مسعود عیّاشی

اشاره

نویسنده موقف الرافضة در ادامه تیغ تهمت خود را بر روی ابونضر محمّد بن مسعود عیّاشی می کشد و او را نیز متهم به قول به تحریف قرآن می کند.

عیاشی از نگاه دانشمندان رجال

از نگاه علمای رجالی، محمّد بن مسعود بن عیّاش سلمی سمرقندی، مکنّی به ابوالنذر و معروف به عیّاشی، ثقه است.

نجاشی رحمه الله درباره او چنین نگاشته است:

أبو النضر المعروف بالعیاشی، ثقة، صدوق، عین من عیون هذه الطائفة، وکان یروی عن الضعفاء کثیراً. وکان فی أوّل أمره عامی المذهب، وسمع حدیث العامّة، فأکثر منه ثمّ تبصّر وعاد إلینا، وکان حدیث السن؛⁽¹⁾

ابو نضر که به «عیاشی» شناخته شده، ثقه و راستگو است و چشمه ای از چشمه های امامیه است. وی بسیار از ضعفا نقل می کرده و در آغاز سنی بود و بسیاری از احادیث عامه را آموخت؛ سپس در حالی که جوان بود، راه حق را یافت و به سوی ما بازگشت.

نجاشی رحمه الله، عیاشی رحمه الله را توثیق می کند و به عامی بودن او در اوان زندگی و مستبصر شدنش در همان جوانی اشاره می کند. عیّاشی تصنیفات بسیاری دارد که به بیش از دویست جلد کتاب می رسد. یکی

از آن ها، کتاب تفسیر عیاشی است.⁽¹⁾درباره این کتاب خصوصیات فراوانی در کتاب های رجال نقل شده است که به دو نکته اشاره می شود:

پس کتاب تفسیری او در بین علمای امامیه نیز چندان قابل اعتماد نیست.

صاحب موقف الرافضة روایاتی را از تفسیر عیّاشی دالّ بر اعتقاد عیّاشی و امامیه بر تحریف نقل می کند که آن ها را بررسی می کنیم.

بررسی روایات دال بر تحریف در تفسیر عیّاشی

صاحب موقف الرافضة درباره شخص عیّاشی چنین می نویسد:

فهو أیضاً من الذین أکثروا روایات تحریف القرآن فی مؤلّفاتهم، فإنّه قد شحن کتابه التفسیر بتلک الروایات المنسوبة إلی أئمّتهم والتی تدلّ علی ضیاع کثیر من القرآن، وعلی زیادة الکلمات فیه؛

او نیز از کسانی است که بسیاری از روایات تحریف قرآن را در کتابش آورده و کتاب تفسیر خود را پر کرده است از روایاتی که منسوب به امامان آنان است و دالّ بر از بین رفتن بسیاری از قرآن و افزوده شدن کلماتی بر قرآن است.

وی در ادامه روایاتی را از کتاب تفسیر عیّاشی نقل می کند که برخی از آنان عبارت است از:

1.ومن ذلک: عن إبراهیم بن عمر قال: قال أبو عبدالله علیه السلام إنّ فی القرآن ما مضی وما یحدث وما هو کائن، کانت فیه أسماء الرجال فألقیت، وإنّما الاسم الواحد منه فی وجوه لا یحصی؛ یعرف ذلک الوصاة؛⁽¹⁾

یکی از آن روایات چنین است: ابراهیم بن عمر گوید: امام صادق علیه السلام فرمود: در قرآن کریم، آن چه گذشته و آن چه در آینده پیش خواهد آمد، وجود دارد. نام مردانی در آن بوده که از آن افتاده و همانا یک نام در قرآن وجوهی بی شمار دارد و تنها اوصیا از آن آگاهند.

درباره این روایت، ذکر چند نکته بایسته است:

نکته اوّل: درباره توثیق ابراهیم بن عمر که راوی این حدیث است، میان علمای رجال اختلاف است؛ برخی او را موثّق می دانند و برخی او را رد می کنند.⁽²⁾

نکته دوم: مراد از اسامی افرادی که در روایت بدان اشاره شده، افرادی هستند که نام آن ها در مصحف حضرت علی علیه السلام بوده و حضرت به عنوان تأویل و تفسیر بدان ها اشاره کرده است؛ نظیر: روایت «یا أیّها الرسول بلغ ما انزل إلیک فی علی» که «فی علی» جزء قرآن نیست؛ بلکه تفسیر و شأن نزول آیه است؛ اما این شخص - صاحب

کتاب موقف الرافضة - از روایت تفسیر عیّاشی این گونه برداشت نموده که نام هایی در قرآن بوده و از آن حذف شده است.

همان گونه که در مباحث پیشین گذشت، عدم شناخت اصول علمی و مبانی شیعه از سوی برخی از علمای اهل سنت باعث عدم درک صحیح از روایات و برداشت های نادرست از روایات شیعه شده است. در نتیجه دیده می شود برخی از علمای اهل سنت بدون آگاهی از مبانی شیعه و یا مغرضانه روایات را مطابق دیدگاه خود بررسی می کنند و به نتیجه ای که می خواهند می رسند.

نویسنده موقف الرافضة در ادامه، روایتی دیگر از کتاب عیّاشی نقل می کند:

عن میسر عن أبی جعفر علیه السلام قال لولا أنّه زید فی کتاب الله ونقص منه ما خفی حقّنا علی ذی حجی، ولو قد قام قائمنا فنطق صدقه القرآن؛⁽¹⁾

میسر گوید: امام باقر علیه السلام فرمود: اگر بر کتاب خدا افزوده نشده بود و از آن کاسته نشده بود، حقانیت ما بر هیچ هوشمندی، پنهان نمی ماند. آن گاه که قائم ما بپا خیزد و سخن گوید، قرآن او را تصدیق خواهد کرد.

از سویی بخش دوم روایت که درباره قائم عجل الله تعالی فرجه الشریف است مورد تأیید و اجماع علمای شیعه است و از دیگر سو، از نگاه امامیه در قرآن یک واو اضافه یا کم نشده است؛ بنابراین، روایاتی مانند این روایت که در برخی کتب نقل می شود را باید با ضوابط موجود نزد علمای امامیه

بررسی نمود؛ بدین بیان که در فرض مخالفت روایت با قرآن، سنت پیامبر صلی الله علیه و آله، اجماع و یا عقل، آن را کنار گذاشت، گرچه سند آن نیز معتبر باشد و بخشی از آن نیز مورد تأیید امامیه باشد.

این روایت نیز از یک طرف بر نقصان قرآن دلالت دارد و از سویی دیگر، بر خلاف اجماع امامیه است. پس، از اعتبار ساقط است.

محقق خوئی رحمه الله در کتاب البیان پس از ذکر روایاتی که دالّ بر حذف نام رجال در قرآن است، روایتی معتبر و صحیح از کافی نقل می کند و همه آن روایات را ردّ می نماید. روایت چنین است:

علی بن إبراهیم عن محمّد بن عیسی عن یونس وعلی بن محمّد عن سهل بن زیاد أبی سعید عن محمّد بن عیسی عن یونس عن ابن مسکان عن أبی بصیر قال: سألت أبا عبدالله علیه السلام عن قول الله عزّ وجل أطیعوا الله وأطیعوا الرسول وأولی الأمر منکم فقال نزلت فی علی بن أبی طالب والحسن والحسین علیهم السلام فقلت له إنّ الناس یقولون فما له لم یسمّ علیاً وأهل بیته علیهم السلام فی کتاب الله عزّ وجل قال فقال قولوا لهم إنّ رسول الله صلی الله علیه و آله نزلت علیه الصلاة ولم یسمّ الله لهم ثلاثاً ولا أربعاً حتی کان رسول الله صلی الله علیه و آله هو الذی فسّر ذلک لهم...؛⁽¹⁾

ابو بصیر گوید: از امام صادق علیه السلام درباره این آیه پرسیدم أَطِیعُوا اللّهَ وَ أَطِیعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِی الْأَمْرِ مِنْکُمْ امام علیه السلام فرمود: این آیه در باره علی، حسن و حسین علیهم السلام نازل شده است. گفتم: مردم می گویند پس چرا خداوند نام علی و اهل بیت علیهم السلام را در

کتاب خود نیاورده است؟ فرمود: به آنان بگو آیات نماز بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد ولی تعداد رکعات آن بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل نشده و پیامبر صلی الله علیه و آله آن آیات را تفسیر کرد...

روایت مذکور صحیح و معتبر است و دالّ بر این است که نام امیر مؤمنان و اهل بیت در قرآن نیامده و در نتیجه، با روایاتی که قائل به حذف نام آنان است، معارض است؛ از سویی دیگر، بیانگر این است که بسیاری از معارف قرآنی از تأویل و تفسیر گرفته تا معرفت ناسخ و منسوخ و بطون آیات، نزد پیامبر صلی الله علیه و آله بوده و ایشان مأمور ابلاغ آن معارف بوده اند؛ معارفی که بنا به عقیده امامیه در مصحف امیر المؤمنین علیه السلام گرد آمده است.

از طرف دیگر، بر فرض صحت روایت، مراد از عبارت «زید أو نقص» در روایت، زیادت و نقصان در همان تأویل و تفسیر است و نه در الفاظ قرآن؛ یعنی پس از پیامبر به ویژه در دوران بنی امیه شأن نزول ها و تفسیرها و تأویل هایی دروغین برای آیات قرآنی از سوی دشمنان امامان معصوم علیهم السلام ساخته شد و شأن نزول ها، تأویل ها و تفسیرهای راستین پنهان شد. این مطلب، در حقیقت، تحریف معنوی قرآن است و نه لفظی آن، و وقوع چنین تحریفی مورد اجماع همه علمای اسلام است.

موارد بسیاری از این تحریف ها در تاریخ ذکر شده است؛ برای نمونه، معاویه در دوران حکومت خود مزدورانی برای جعل حدیث علیه امیر مؤمنان علیه السلام داشت که آیات راجع به امیر مؤمنان علی علیه السلام را درباره ابن ملجم می دانستند.

6- علی بن ابراهیم

علی بن ابراهیم رحمه الله نیز یکی از متهمین قول به تحریف است. وی شیخ و استاد ثقة الاسلام کلینی رحمه الله است و کلینی رحمه الله بیش از هشتاد درصد از روایات خود را از علی بن ابراهیم نقل کرده است. هم چنین تفسیر علی بن ابراهیم قمی از تفاسیر مشهور است. صاحب کتاب موقف الرافضة درباره ایشان می گوید:

وهو أیضاً من أبرز القائلین بتحریف القرآن ومن المکثّرین فیه حیث ملأ تفسیره بالروایات الصریحة فی ذلک کما صرّح هو نفسه بذلک فی مواضع من تفسیره فقد جاء فی مقدّمة تفسیره من قوله فالقرآن منه ناسخ ومنه منسوخ إلی قوله ومنه حرف مکان حرف ومنه علی خلاف ما أنزل الله؛⁽¹⁾

علی بن ابراهیم نیز از بارزترین قائلین به تحریف قرآن است؛ چرا که کتاب تفسیر خود را با روایاتی که تصریح به تحریف قرآن دارد پُر کرده است؛ خود نیز در چند جای کتابش به تحریف قرآن اشاره کرده است. در مقدمه تفسیر او چنین آمده است: «بخشی از قرآن ناسخ است و بخشی منسوخ... - تا آنجا که گوید: - و بخشی از آن واژه ای جای واژه ای است و بخشی از آن بر خلاف آن چیزی است که خدا نازل کرده است.

نویسنده این کتاب در ادامه گوید:

ثمّ شرع فی تفصیل ذلک فقال: «و أما ما هو کان علی خلاف ما أنزل الله فهو قوله کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ

بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ ⁽¹⁾فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام لِقَارِئِ هَذِهِ الْآیَةِ «خَیْرُ أُمَّةٍ» یَقْتُلُونَ أَمِیرَ الْمُؤْمِنِینَ وَالْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ بْنَ عَلِیٍّ علیهم السلام فَقِیلَ لَهُ وَکَیْفَ نَزَلَتْ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَقَالَ إِنَّمَا نَزَلَتْ «کُنْتُمْ خَیْرَ أَئِمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ» أَلا تَرَی مَدْحَ اللَّهِ لَهُمْ فِی آخِرِ الْآیَةِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ؛⁽²⁾

سپس علی ابن ابراهیم به توضیح آنچه گفته می پردازد و گوید: اما آن بخش از آیات که بر خلاف آنچه خدا نازل کرده است مانند: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ که امام صادق علیه السلام به کسی که این آیه را تلاوت می کرد، فرمود: «آیا بهترین امت ها امیر مؤمنان و حسن و حسین علیهم السلام را می کشند؟» به امام صادق علیه السلام گفته شد: پس این آیه چگونه نازل شده؟ امام علیه السلام فرمود: این گونه نازل شده: «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنّاسِ» - شما بهترین پیشوایانی هستید که برای مردم بیرون آورده شده اند - مگر نمی بینی که خداوند آنان را در پایان آیه چنین ستوده و فرموده: «تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللّهِ».

باید گفت این روایت، هم از جهت سند دچار مشکل است و هم از جهت متن؛ گذشته از آن که کتاب علی بن ابراهیم محل تردید و تأمّل است.