مشخصات کتاب

سرشناسه : صلواتی، محمود، ۱۳۳۲ -

عنوان قراردادی : دعاهای ماه رمضان .فارسی -- عربی

عنوان و نام پدیدآور : سی گام خودسازی: بر پایه دعاهای روزانه ماه مبارک رمضان/ محمود صلواتی.

مشخصات نشر : قم: توانمندان، ۱۳۹۷.

مشخصات ظاهری : ۹۶ص.؛ ۲۱/۵×۱۴/۵س م.

شابک : 80000 ریال : 978-600-99808-8-8

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : دعاهای ماه رمضان

موضوع : *Prayers of Ramadan

موضوع : خودسازی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

موضوع : Self-actualization (Psychology) -- Religious aspects -- Islam

موضوع : خودسازی -- جنبه های قرآنی

موضوع : Self-actualization (Psychology) -- Qur'anic teaching

موضوع : روزه (اسلام) -- فلسفه

موضوع : Fasting -- Religious aspects -- Islam -- Philosophy

رده بندی کنگره : 1397 8041ر/ 270 BP

رده بندی دیویی : 774/۲۹۷

شماره کتابشناسی ملی : ۲۸۰۵۷۹۵

اشاره

محمود صلواتی

اللّهمَّ ارْزُقْنیِ التَجافیِ عَنْ دارِالْغُرُورِ

وَ الْاِنابَةِ اِلی دارِالخُلُودِ

وَالْاِسْتِعْدادَ لِلْمَوْتِ

قَبْلَ حُلُولِ الْفَوْتِ⁽¹⁾.

بارخدایا !

دل برکندن از سرای کژمدار

و بازگشت به سوی سرای ماندگار

و آمادگی برای مردن

پیش از فرارسیدن زمان رفتن را روزیم فرما.

سی گام خودسازی: بر پایه دعاهای روزانه ماه مبارک رمضان

پدیدآورنده: محمود صلواتی

نوبت چاپ: اول، بهار 1397

شابک: 8-8-99808-600-978

حروف نگارو صفحه آرا: وجیه عظیما

ناشر: توانمندان ؛ با همکاری انتشارات مبارک

شمارگان: 1000 نسخه قیمت: 000/80 ریال

توانمندان: قم، بلوار محمدامین، خیابان گلستان، کوچه11، پلاک4، دفتر فرهنگ معلولین

تلفن: 32913452-025 فکس: 32913552-025

همراه: 09125520765

www.HandicapCenter.com ,

info@handicapcenter.com

مراکز پخش:

فهرست

سخن ناشر. 7

پیشگفتار. 9

مراتب روزه داری.. 13

گام اول: تنبّه (بیداری) 15

گام دوّم: تقرّب (خداجویی) 17

گام سوم: تدبّر (هوشیاری و اندیشه ورزی) 19

گام چهارم: استمداد (یاری خواهی) 21

گام پنجم: استغفار(آمرزش خواهی) 23

گام ششم: تنزَّه (معصیت گریزی) 27

گام هفتم: تذکر (یادآوری) 29

گام هشتم: تعهد (مسئولیت پذیری) 32

گام نهم: تفویض (به خدا واگذاری) 34

گام دهم: توکّل (با خدا دل آرامی) 36

گام یازدهم: تبتّل (پلیدی گریزی) 38

گام دوازدهم: تزیّن (آراستگی) 41

گام سیزدهم: صبر (شکیبایی) 43

گام چهاردهم: مراقبه (خود نگهبانی) 45

گام پانزدهم: شرح صدر (سینه گشودگی) 48

گام شانزدهم: مرافقه (همراه نیک گزینی) 50

گام هفدهم: عمل صالح (شایسته کرداری) 53

گام هجدهم: مقام جمع (وحدت طلبی) 56

گام نوزدهم: رجا (امیدواری) 58

گام بیستم: سکینه (آرامش خواهی) 60

گام بیست و یکم: وَرَع (پرهیزگاری) 63

گام بیست و دوم: رضا (چهره گشودگی) 65

گام بیست و سوم: توبه (پیراستن از آلودگی) 68

گام بیست و چهارم: استعاذه (به خدا پناهندگی) 70

گام بیست و پنجم: محبت (مهرورزی) 73

گام بیست و ششم: طمأنینه (آرامش خواهی) 75

گام بیست و هفتم: درک شب قدر (شب ارزش یابی) 78

گام بیست و هشتم: حضور (پرده براندازی و باریابی) 81

گام بیست و نهم: فناء فی اللّه (وارستگی و رهایی) 83

گام سی ام: بقاء باللّه (به خدا جاودانگی) 86

دعاهای روزهای ماه مبارک رمضان.. 89

سخن ناشر

دعا در اسلام به عنوان وسیله و راهی برای ارتباط و نزدیک شدن به معبود معرفی شده است. هر انسانی با استفاده از این وسیله می تواند با پروردگار خویش خلوت کرده و راز و نیاز و گفتگو کند. حتی لازم نیست با خواندن متن ادعیه مأثور و به روش رسمی با خدا گفت وگو کند بلکه می تواند به زبان خود و خیلی خودمانی با خدا نجوا نماید. اما ادعیه مأثور کلاس درس و نمونه هایی است که شیوه درست ارتباط با خداوند را نشان می دهند.

در دوره جدید که زندگی ماشینی مدرن بر بشر چیرگی یافته و رسانه ها پیوسته به گونه ای مادیت و گرایش به مظاهر زندگی مادی را القاء می کنند و انسان ها در زوایای روح و روان، خویش را پرتاب شده در فضا و بدون تکیه گاه می یابند؛ در چنین شرایطی دعا بهترین درمان برای آلام انسان است، روح و روان آدمی را تغذیه می کند، شادابی و طراوت به زندگی خشک مادی می بخشد و بالاخره تکیه گاه مطمئن به او نشان می دهد.

دعا برای اقشار آسیب مند و گرفتار که فریادرسی جز خدا ندارند؛ و مگر باب رحمت و مهر پروردگار همه درها را به روی خود بسته می بینند بسیار راهگشا و کارگشا است.

حجت الاسلام والمسلمین محمود صلواتی پدیدآورنده این کتاب، از پژوهشگران برجسته حوزه علمیه است که کتاب نهج العباده ایشان در دوازدهمین همایش کتاب سال حوزه علمیه قم برگزیده شده است.

جناب آقای صلواتی در این کتاب دعاهای ماه مبارک رمضان را با قلم روان و ادبیات زیبا و آسان توضیح داده و گام هایی را در جهت بهره وری هرچه بیشتر از ماه مبارک رمضان ترسیم نموده تا قشرهای مختلف به ویژه افراد دارای مصائب و مشکلات و حاجتمندان به راحتی از آن بهره ور گردند.

پیشگفتار

بی تردید بارزترین ویژگی روزه ماه مبارک رمضان، تصفیه ی نفس، تقرّب به خدا و تلاش در راه خودسازی است؛ چنان چه از پیامبر خدا(ص) روایت است که فرمود: «الصوم نصف الصبر»،⁽¹⁾«روزه نیمی از صبر است» و خداوند متعال فرمود: «انما یوفّی الصابرون أجرهم بغیر حساب» (زمر:۱۰)؛ و در جای دیگر از «روزه» به «سپر»ی تعبیر شده که در میدان کارزار برای دفع ضربات دشمن، کارساز است. هم چنین، از پیامبر اکرم(ص) روایت شده است که فرمود: «الصوم جُنّة من النار»،⁽²⁾

«روزه سپر آتش است». از امام صادق(ع) نیز روایت شده است که در تفسیر آیه ی شریفه ی «استعینوا بالصبر والصلاة» فرمود: مراد از «صبر»، «روزه» است.⁽³⁾در واقع بالاترین و والاترین روزه ها از نظر ثواب و پاداش، روزه ی ماه مبارک رمضان است؛ چنان که در روایتی از پیامبر اکرم(ص) نقل شده است که فرمود: «هر کس ماه رمضان را از روی ایمان و خویشتن داری و مراقبت از گوش و چشم و زبان خود روزه بدارد، خدا روزه اش را می پذیرد، گناهان گذشته و آینده اش را می آمرزد

و پاداش شکیبایان به او می بخشد».⁽¹⁾

اگر در روزه چیزی جز صعود انسان از مرتبه ی حیوانی به مقامات والا و تشبّه به فرشتگان نباشد، همین در فضیلت آن کافی است. روزه مبارزه با نفس و بازداشتن خویش از اشباع غریزه ها و خواسته های نفسانی است و این برخلاف دیگر فرایض، عملی درونی و پنهانی است که کسی جز خدا از آن آگاه نیست. انسان با روزه داری و تحمل گرسنگی، به گونه ای با شیطان به مبارزه برمی خیزد و با پرهیز از خوراک و شهوت ها، راه ورود شیطان را می بندد؛ از این روست که روزه، سپر آتش قلمداد شده است.

ما در این نوشتار با الهام از دعاهای روزانه ی ماه مبارک رمضان، که از مضامین بسیار ژرف و والایی برخوردار است، گام هایی را ترسیم کرده ایم⁽²⁾

و با استناد به آیات و روایات و نوشته ها و رهنمودهای علمای اخلاق، به ویژه کتاب منازل السایرین، کتاب صد میدان و دیگر آثار عارف وارسته خواجه عبداللّه انصاری، مطالبی را بازگفته ایم که خوانندگان را برای استفاده ی معنوی هر چه بیشتر از ماه مبارک رمضان یاری می رساند و هر یک از این سی گام، رونده را گام است و یابنده را مقام⁽³⁾

غزالی از مقامات، تحت عنوان منجیات سخن گفته و ده چیز را موجب رستگاری سالک دانسته و توبه، صبر، خوف، رجاء، توحید، توکل، انس و تفکر را از آن جمله بر شمرده است.

عطار از کسب ملکات اخلاقی، با عنوان هفت شهر عشق بدینگونه یاد کرده است:

هست وادی طلب آغاز کار

وادی عشق است از آن پس بی کنار

برسیم وادی

است آن از معرفت

هست چارم وادی استغنا صفت

هست پنجم وادی توحید پاک

پس ششم وادی حیرت صعبناک

هفتمین وادی فقر است و فنا

بعد از آن راه و روش نبود تو را

(عطار، فریدالدین، منطق الطیر/214)

.

بدین امید که مورد استفاده اهل بصیرت و ره جویان

معرفت قرار گیرد و ذخیره ای برای روزی که مال و فرزندان به کار نمی آید باشد.⁽¹⁾

و ما توفیقی الا باللّه علیه توکلت والیه انیب.

محمود صلواتی

فروردین ماه 1397 ﻫ .ش

مراتب روزه داری

علمای اخلاق برای روزه داری سه مرتبه بیان کرده اند:

۱. روزه ی عموم ۲. روزه ی خواص ۳. روزه ی خواص خواص. روزه ی «عموم»، که اکثر مردم موفّق به انجام آن می شوند، همان روزه ای است که از طلوع فجر تا غروب آفتاب از خوردن و آشامیدن و چیزهایی که روزه را باطل می کند، اجتناب کنند. روزه ی «خواص»، بازداشتن گوش، چشم، زبان، دست، پا و دیگر اعضای بدن از ارتکاب گناه است؛ چنان که از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: «آن گاه که روزه گرفتی، باید گوش، چشم، مو و پوست تو نیز روزه باشد... و نباید روزی که روزه داری، با دیگر روزهایت برابر باشد».⁽¹⁾

اما روزه ی «خواص خواص»، روزه ی دل است؛ به این صورت که دل از هر آن چه غیر خداست خالی شود، افکار دنیوی را از خاطر خود بزداید و به چیزی جز خداوند نیندیشد؛ اگر به کار دنیا و امرار معاش می پردازد، به نیت کسب روزی حلال و آبادانی آخرت باشد. از پیامبر خدا(ص) در حدیثی قدسی روایت شده است که فرمود: «روزه برای من است و من پاداش دهنده ی آن هستم» و یا به تعبیر دیگر: «من

خود پاداش آن هستم».⁽¹⁾

از این روست که روزه موجب صفای دل، پاکی اعضاء و جوارح، آبادانی ظاهر و باطن، زمینه ساز سپاس گزاری از نعمت های خدا و احسان به نیازمندان و بیچارگان است؛ در حقیقت، روزه، در صورتی که به شرایط ظاهری و باطنی آن عمل شود روزه دار را از کژی ها و آلودگی ها می پالاید.⁽²⁾

رمضان یک دوره ی کامل خودسازی

بی تردید این که خدای متعال در هر سال یک ماه کامل را به روزه اختصاص داده و از مردم خواسته است که پشت سر هم آن را روزه بدارند، بی حکمت نیست. در واقع هر روز این ماه در برنامه ی خودسازی، از جایگاه ویژه ای برخوردار است. روزه دار با روزه گرفتن هر روز، برای اصلاح نفس، تزکیه ی درون و پالایش کژی های نفسانی، گامی برمی دارد و پله هایی از نردبان تعالی و تکامل را می پیماید که در اینجا ما با الهام از دعاهای روزانه ماه مبارک رمضان به ترسیم آن می پردازیم.

گام اول: تنبّه (بیداری)

«وَ نَبِّهْنیِ فِیهِ عَنْ نَومَةِ الْغافِلِینَ»، «بار خدایا در این روز مرا از خواب غفلت بیدار گردان».⁽¹⁾

نخستین گام در راه خودسازی، به خود آمدن و بیدار شدن از خواب غفلت است. علمای اخلاق به این حالت «یقظه» می گویند. یقظه یعنی بیدار شدن از خواب غفلت، آماده شدن برای پیشرفت و حرکت و بیرون آمدن از حالت سستی و فترت. در کریمه شریفه آمده است: «قل انما اعظکم بواحدة ان تقوموا للّه» (سبأ:۴۶)، یعنی «من شما را به یک چیز انذار می دهم و آن این که برای خدا بپاخیزید».

نخستین جرقه ی حیات معنوی در زندگی انسان با بیداری پدیدار می شود؛ بیداری آن است که از یک سو به نعمت های بی کران خداوند بنگری و خود را از شمارش آن و از آگاهی بر کرانه های آن ناامید احساس کنی. «وان تعدّوا نعمة اللّه لا تحصوها» (نحل:۱۸)، و خود را از سپاس گزاری ناتوان ببینی؛ «از دست و زبان که بر آید کز عهده شکرش به درآید».⁽²⁾از سوی دیگر به خطر گناهان خود واقف شوی و برای جبران آن آستین همت بالا زنی و گردن از بار گران آن برهانی.

و از دیگر سو، از ضایع کردن نعمت ها بپرهیزی و آن چه را از نعمت ها در اختیار داری، غنیمت شماری و برای جبران از دست رفته ها و

بهره برداری از آن چه باقی مانده، بپاخیزی.

پیر هرات، خواجه عبداللّه انصاری می گوید:

شناخت نعمت های بی کران خداوند با سه چیز حاصل می شود:

و گناهان را با سه چیز می توان چاره کرد:

و درک نعمت ها جز با سه چیز حاصل نمی شود:

۳. معاشرت و هم نشینی با نیکان.

و ملاک این همه این است که در گام نخست مصمم باشی و خود را از عادت های ناپسند وارهانی.⁽¹⁾

[ذکر این روز «اللّهمَّ نَبِّهْنیِ عَنْ نَومَةِ الْغافِلِین» است.]

گام دوّم: تقرّب (خداجویی)

«وقَرّبنی الی مرضاتک»،⁽¹⁾«بار خدایا مرا به آن چه مورد خشنودی توست نزدیک گردان».

پس از بیداری از خواب غفلت، ضروری ترین کار مشخص کردن هدف است؛ تا انسان بداند به کدامین سو می خواهد حرکت کند و به دنبال چه می گردد.

باید ابتدا نیت کرد و برای تحوّل و خودسازی تصمیم گرفت؛ باید جایگاه را مشخص و زوایه ی دید را روشن کرد که هدف رسیدن به دنیاست یا آخرت؟ چرا که تعیین هدف در جهت گیری انسان و در نهایت در تک تک اعمال و رفتار وی مؤثر است. شمس الدین محمد لاهیجی گوید:

نیت دارای سه درجه است:

درجه ی نخست، نیّتی است که انسان را به سوی اطاعت خدا برانگیزد، از تردید خلاصی بخشد و به کنار گذاشتن موانع دعوت کند.

درجه ی دوم نیّتی است که با موانع مبارزه کند، ریشه های مشکلات را بخشکاند و تحمل دشواری ها را در راه هدف ممکن کند.

اما درجه ی عالی نیت، درجه ی تسلیم است که بنده خود را تسلیم حق کند، بر خاک افتد تا امر حق بر گرده اش فرود آید و خویش را در دریای فنا غوطه ور سازد.

در معنای قُرب گفته اند: قُرب عبارتست از سِیر قطره به جانب دریا و

وصول به مقصد حقیقی و اتصاف به صفات الهی.⁽¹⁾

برخی نیز گفته اند: قُرب عبارتست از انقطاع از ماسوی اللّه (بریدن از آن چه غیر از خداست). قُرب بر دو قسم است: یکی قُرب نوافل، که زوال صفت بشریت است و ظهور صفات الوهیت بر بشر و دیگر قرب فرایض که فنای عبد است از تعلق به همه ی موجودات حتی نفس خود و نماند او را مگر وجود حق.⁽²⁾

در قرآن کریم درباره حضرت موسی(ع) آمده است: «وَ نادَیْناهُ مِنْ جانِبِ الطُّورِ الْأَیْمَنِ وَقَرَّبْناهُ نَجِیًّا» «ما او را از وادی طور فراخواندیم و به مقام قرب خود برای شنیدن کلام خویش برگزیدیم.» (مریم:۵۲) و در اینجا بود که مقام ربوبی به حضرت موسی فرمود: «فَاخْلَعْ نَعْلَیْکَ إِنَّکَ بِالْوادِ الْمُقَدَّسِ طُویً»، «کفش هایت را، که رمز وابستگی به دنیاست بکن که تو به جایگاهی مقدس درآمده ای» (طه: ۱۲).

قرب به خدا دارای مراتبی است همان گونه که مولانا می گوید:

قرب نه بالا و پستی جستن است

قرب حق از حبس هستی رستن است

کارگاه قرب حق در نیستی است

غرّة هستی، چه دانی نیست چیست؟

جان به تو نزدیک و تو دوری از او

قرب حق را چون بدانی ای عمو

دان که حق است اقرب از حبل الورید

تو فکندی تیر فکرت را بعید⁽³⁾

[ذکر این روز «اللّهمَّ قَرّبنی فیه الی مرضاتک» است.]

گام سوم: تدبّر (هوشیاری و اندیشه ورزی)

«اللّهمَّ ارْزُقْنِی فِیهِ الذِّهْنَ وَالتَّنْبِیهَ وَأَبْعِدْنِی فِیهِ عَنِ السَّفَاهَةِ وَالتَّمْوِیهِ»⁽¹⁾

«بار خدایا در این روز هوشیاری و بیداری را بهره ام فرما و از سفاهت و نادانی دورم گردان».

سومین گام در راه خودسازی، هوشیاری و اندیشه ورزی است. پس از بیدار شدن از خواب غفلت و تصمیم گرفتن برای اصلاح خویشتن، باید اندیشیدن و رهایی از جهالت و نادانی را از خدا طلب کرد. خداوند متعال می فرماید: «وَأَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَفَکَّرُونَ»،⁽²⁾«ما این قرآن را بر تو فرود آوردیم تا برای مردم آن چه را برای شان فرود آمده آشکار سازی؛ شاید بیندیشند».

از پیامبر اکرم(ص) نیز روایت است که فرمود: «ألا أنبّئکم بأکیس الکیّسین و احمق الحمقاء؟ قالوا: بلی یا رسول اللّه! قال: أکیس الکیّسین من حاسب نفسه، و عمل لما بعد الموت، وأحمق الحمقاء من أتبع نفسه هواه، و تمنی علی اللّه»، «آیا شما را آگاه نسازم از زیرک ترینِ زیرک ها و کودن ترینِ کودن ها؟ گفتند: آری، ای فرستاده ی خدا. فرمود: زیرک ترینِ زیرک ها کسی است که نفس خود را حسابرسی کند و برای پس از مرگش کارهای نیک انجام دهد و کودن ترینِ کودن ها کسی است که از هوای نفسش پیروی کرده و برای انجام نافرمانی خدا

آرزوی امنیت کند».

در نزد عارفان کمال هوشیاری، هوشیاری دل است و ندیدن چیزی جز محبوب، خواجه عبداللّه در تفسیر آیه شریفه «وابیضّت عیناه» گوید:

خداوند فرمود: چشمان یعقوب در فراق یوسف، سفید شد و نفرمود: کور شد؛ زیرا کوری در حقیقت نابینایی است که دل ها را کور می کند نه دیده ها را، که در عالم عشق، چشم عاشق از دیدن جز معشوق در حجاب باید، که در مذهب دوستی دیگری را دیدن عین شرک است و نفاق. که گفته اند: «رسم عاشق نیست با یک دل دو دل برداشتن»

خدایا در سر گریستنی دارم دراز،

ندانم از حسرت گریم یا از ناز،

گریستن از حسرت نصیب یتیم است

و گریستن شمع بهر ناز!

از ناز گزیستن چون بود؟

این قصه ای است دراز!⁽¹⁾

[ذکر این روز «ربّ زدنی علما» است.]

گام چهارم: استمداد (یاری خواهی)

«اللّهمَّ قَوِّنِی فِیهِ عَلَی إِقَامَةِ أَمْرِک»،⁽¹⁾«بار خدایا در این روز مرا بر انجام فرمانت یاری بخش».

سالک الی اللّه بدون یاری خدا و استمداد از او راه به جایی نمی برد:

راه سخت است مگر یار شود لطف اله

ورنه آدم نبرد صرفه ز شیطان رجیم⁽²⁾

در دعای کمیل می خوانیم: «قوّ علی خدمتک جوارحی واشدد علی العزیمة جوانحی»، «بار خدایا اعضایم را برای خدمتت نیرو بخش و بالهای تصمیمم را برای پرواز به کویت استواری ده».

هر کار باید به نام خدا و با استعانت از خدا آغاز شود (بسم اللّه الرحمن الرحیم) و برای خدا و به سوی خدا ادامه یابد (انّا الیه راجعون)؛ و این غرور و خودبزرگ بینی است که کسی فکر کند خودش کسی است و به یاری خود می تواند کاری انجام دهد.

«لا حول ولا قوة الّا باللّه»،هیچ نیرو و قوتی نیست مگر با قوت و نیروی الهی. صفات خدا محکمات وجودند و قدرت خدا منشاء همه قدرت هاست. هیچ سنگی از جای خود حرکت نمی کند مگر به اراده و خواست او. این چنین نیست که انسان فکر کند بدون استمداد از او می تواند کاری انجام دهد و بدون یاری او می تواند در جهت خودسازی

و برطرف کردن خصلت های ناپسند و آراسته شدن به اخلاق پسندیده حرکت کند. بنابراین باید توفیق خوب شدن را نیز از خدا خواست و توفیق استمرار خوبی ها را نیز از او انتظار داشت. همواره باید این دعا را زیر لب زمزمه کرد که: خدایا هیچ گاه ما را به خودمان وامگذار و نظر لطف و رحمتت را از ما بر مگیر.

برای استمداد از خدا باید به ریسمان محکم الهی چنگ زد که فرمود: «وَاعْتَصِمُوا بحبلِ اللّه جَمِیعاً» (آل عمران: ۱۰۳)، «به ریسمان محکم الهی چنگ زنید» و نیز فرمود: «وَاعْتَصِمُوا بِاللّه هُوَ مَوْلاکُمْ» (حج: ۷۸)، «به خدا متوسل شوید که او سرور شماست».

پیر هرات گوید: «پناه جستن، چنگ زدن به ریسمان خدا و پایداری در فرمان برداری است».

پناه جستن بر سه وجه است: پناه جستن عوام، پناه جستن خواص و پناه جستن خواصِ خواص.

پناه جستن عوام؛ تصدیق وعده و وعید، تعظیم امر و نهی و معامله کردن با دیگران بر اساس یقین و انصاف است.

پناه جستن خواص؛ اراده را در اختیار گرفتن، کار خلق به خلق واگذاشتن و تعلقات را فروگذاردن است

و پناه جستن خواصِ خواص؛ تنها خدا را دیدن، به خاطر بزرگی خدا به امر او گردن نهادن و برای نزدیک شدن به او با وی دمساز شدن است.⁽¹⁾

[ذکر این روز «اللّهمَّ قوّ علی خدمتک جوارحی» است.]

گام پنجم: استغفار(آمرزش خواهی)

«اللّهمَّ اجْعَلْنِی فِیهِ مِنَ الْمُسْتَغْفِرِینَ»،⁽¹⁾«بار خدایا در این روز مرا از آمرزش خواهان قرار ده».

گام دیگر در جهت اصلاح نفس و جبران خطاهای گذشته، استغفار است؛ آن گاه که انسان به عواقب و پیامد گناهش پی می برد و درصدد اصلاح و علاج برمی آید، به درگاه الهی رو می کند و آمرزش گناه اش را از او می خواهد.

«اللّهم لا أجد لذنوبی غافرا ولا لقبائحی ساترا ولا لشی ء من عملی القبیح بالحسن مبّدلا غیرک»،⁽²⁾

«بار خدایا، برای گناهانم آمرزنده ای جز تو نمی یابم، برای زشتی هایم پوشاننده ای جز تو نمی شناسم و برای کردار زشتم دگرگون کننده ای جز تو نمی دانم».

پیامبر خدا(ص) فرمود: «برای هر دردی درمانی است و درمان گناهان، آمرزش خواهی است».⁽³⁾

استفغار امری درونی و قلبی است و استغفارکننده باید با تمام وجود از گناهان خود پشیمان باشد و از خداوند طلب آمرزش و غفران کند. اما علاوه بر آن باید آن را به زیان نیز بیاورد. از امام صادق(ع) روایت است که فرمود: «هر کس کار ناشایستی انجام دهد، خدای متعال تا

هفت ساعت به وی مهلت می دهد. پس اگر سه مرتبه گفت: «أَسْتَغْفِرُ اللّه الَّذِی لَا إِلَهَ إِلَّا هُوَ الْحَیُّ الْقَیُّومُ و اتوبُ اِلَیه»، بر وی چیزی نوشته نمی شود».⁽¹⁾

غزالی در کیمیای سعادت ذکر استغفار را برای مبتدیان و ذکر سبحان اللّه را برای منتهیان مناسب دانسته است.⁽²⁾

خواجه عبداللّه در صد میدان نخستین میدان را توبه و استغفار و آخرین آن را میدان بقاء دانسته است و این همه را جز به عنایت و یاری خدا میسر نمی داند، او در تفسیر سوره ی قیامت گوید:

دانی که من نه به خود بدین روزم،

و نه به هدایت خود شمع هدایت می افروزم.

از من چه آید؟

و کردار من چه گشاید؟

طاعت من، به توفیق تو!

خدمت من، به هدایت تو!

توبه ی من، به رعایت تو!

شکر من، به انعام تو!

ذکر من، به الهام تو!

همه تویی!

من کیم؟!

اگر فضل تو نباشد، من بر چه ام؟!⁽¹⁾

[ذکر این روز «استغفراللّه ربّی و اتوب الیه» است.]

گام ششم: تنزَّه (معصیت گریزی)

«اللّهمَّ لا تَخْذُلنی فیهِ لِتَعَرُّضِ مَعْصِیَتِکَ»،⁽¹⁾

«بار خدایا در این روز مرا با ارتکاب نافرمانیت خوار مگردان».

پزشکان قدیم با دیدن زبان بیمار، بیماری های جسمی وی را تشخیص می دادند و علمای اخلاق و عرفان، با دقت در گفتار افراد، بیماری های روحی آنان را تشخیص می دهند. همان گونه که جسم به انواع بیماری ها مبتلا می شود، روح انسان نیز به انواع بیماری ها از قبیل حرص، حسد، طمع (آز)، خودبزرگ بینی (استکبار)، عُجبْ (خود شیفتگی)، یأس از رحمت خدا (خود کم بینی و احساس حقارت)، کسالت و تنبلی از انجام وظیفه و عبادت، بد زبانی (از قبیل دروغ، غیبت، تهمت، فحاشی و ...) مبتلا می شود. آلوده شدن به هر یک از این بیماری ها، باعث خفت و خواری انسان در دنیا و آخرت می شود. عیب یابی و کشف بیماری ها، خود کار دشواری است و برنامه ریزی برای درمان آن، کاری است دشوارتر. هرکس برای سلامت روح و روان خود باید برنامه ریزی کند و از پرتگاه هایی که انسان را به گرداب گناه می اندازد، دوری گزیند.

«اللّهم لا تخذلنی...»؛ «خذلان» از دیدگاه عارفان، دوران بدبختی سالک است که گاهی به خاطر گناه یا ترک اولایی، از سیر و سلوک باز می ماند. زمینه های این گناهان به خود انسان بازمی گردد و به طور طبیعی محرومیت از رحمت خدا را به دنبال دارد. خدای متعال

می فرماید: «اِنْ یَنْصُرْکُمُ اللّه فَلا غالِبَ لَکُمْ وَإِنْ یَخْذُلْکُمْ فَمَنْ ذَا الَّذی یَنْصُرُکُمْ مِنْ به عدهِ وَعَلَی اللّه فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ».،⁽¹⁾«اگر به یاری خدا بشتابید، کسی بر شما غالب نمی شود. و اگر خدا شما را به خواری واگذارد، چه کسی است که بتواند شما را یاری رساند و مؤمنان باید بر خدا توکل کنند». و در جای دیگر شیطان مایه ی خواری و گمراهی انسان معرفی شده است: «وکان الشیطان للانسان خذولاً»،⁽²⁾«شیطان مایه ی خواری و بدبختی انسان است».

بدترین حالت برای انسان این است که به خاطر آلوده شدن به گناه، خدای متعال او را به حال خود واگذارد. البته گاه این به خود واگذاردن ها زمینه ای برای توبه و تحول و تکامل انسان فراهم می آورد. و این خود یکی از ابزارهای آزمایش الهی و زمینه ای برای بازگشت و توبه و توجه به اوست - که فرمود: انین المذنبین احبّ الیّ من تسبیح المسبحین.

خواجه عبداللّه گوید:

چون موسی از خواست خود که «ارنی» بود دست کشید و به مقام توبه رسید، خدا او را به رسالت مبعوث گردانید و فرمود:

من تو را از یک چیز منع کردم که دیدار بود

و به شرف پیامبری بیاراستم که بر تو هموار بود

پس این نعمت را شکر کن و قدر آن را بدان.⁽³⁾

[ذکر این روز «اللّهمّ لاتخذلنی لتعّرض معصیتک» است.]

گام هفتم: تذکر (یادآوری)

«وَارْزُقْنِی فِیهِ ذِکْرَکَ وَ شُکْرَکَ بِدَوَامِهِ»،⁽¹⁾«بار خدایا، در این روز تداوم ذکرت را روزیم فرما».

مداومت در ذکر و همواره به یاد خدا بودن، از گام های دیگر تکامل و از مراحل مهمّ خودسازی است. خداوند متعال در قرآن می فرماید: «إِنَّ الَّذینَ اتَّقَوْا إِذا مَسَّهُمْ طائِفٌ مِنَ الشَّیْطانِ تَذَکَّرُوا فَإِذا هُمْ مُبْصِرُونَ»، «پرهیزگاران چون وسوسه های شیطانی به سراغشان آید متذکر می شوند و بینا می گردند». (اعراف:۲۰۱)

از امام صادق(ع) روایت است که فرمود: «شخصی تصمیم به گناه می گیرد اما هنگامی که به یاد خدا می افتد از گناه صرف نظر می کند».

تذکر دارای انواع و اقسامی است:

۱. یادآوری خداوند به هنگام روبه رو شدن با گناهان

۲. یادآوری خداوند به هنگام برخوردار شدن از نعمت ها

۳. یادآوری خداوند به هنگام خشم و شهوت

۴. یادآوری خداوند پس از ارتکاب گناه برای انجام توبه

۵. یادآوری خداوند به هنگام مواجه شدن با دنیاداران و ...

انسان باید همواره واعظی در درون داشته باشد:

هرکه را خوابگه آخر به دو مشتی خاک است

گو چه حاجت که به افلاک کشی ایوان را⁽²⁾

مرحوم امام خمینی(ره) در کتاب چهل حدیث در شرح حدیث هجدهم می نویسد:

«بدان که تذکر از نتایج تفکر است و لهذا منزل تفکر را مقدم بر منزل تذکّر دانسته اند». جناب خواجه عبداللّه فرماید: «تذکر فوق تفکر است، زیرا این طلب محبوب است و آن حصول مطلوب.» تا انسان به دنبال جستجو است، از مطلوب محجوب است و با وصول مطلوب، از تعب تحصیل فارغ آید. و قوت و کمال تذکر بسته به قوت و کمال تفکر است و آن تفکر که نتیجه اش تذکّر نام معبود است، در میزان سایر اعمال نیاید و با آن ها در فضیلت مقایسه نشود؛ چنان چه در روایات شریفه از عبادت یک سال و شصت سال و هفتاد سال، تفکر یک ساعت را بهتر شمرده اند و چون ثمره ی مهم عبادات حصول تذکر از معبود حق است و این خاصیت از تفکر صحیح بهتر حاصل می شود. پس اگر طالب کمالات صوریّه و معنویه و سالک طریق آخرت و مهاجر الی اللّه هستی، قلب را عادت بده به تذکّر محبوب و دل را عجین کن با یاد حق تعالی».⁽¹⁾

در باره تذکر روایاتی است که برخی را یادآور می شویم:

۱. در کافی به سند صحیح از فضیل بن یسار از امام صادق(ع) روایت شده است که فرمود: «مَا مِنْ مَجْلِسٍ یَجْتَمِعُ فِیهِ أَبْرَارٌ وَفُجَّارٌ فَیَقُومُونَ عَلَی غَیْرِ ذِکْرِ اللّه عَزَّ وَ جَلَّ إِلَّا کَانَ حَسْرَةً عَلَیْهِمْ یَوْمَ الْقِیَامَه»، «هیچ مجلسی نیست که در آن نیکان و بدانی گرد هم آیند، آن گاه بدون ذکر خدا برخیزند مگر آنکه برای آن ها در روز قیامت مایه ی حسرت گردد».

۲. باز در کافی به سند خود از امام صادق(ع) روایت است که فرمود: «إنّ اللّه عزوجلّ یقول: من شغل بذکری عن مسألتی أعطیته أفضل ما اعطی من سألنی»، «هر کس به خاطر ذکر من از درخواست از من باز بماند، او را بیشتر از آن چه کسی از من درخواست کرده عطا خواهم کرد».⁽¹⁾

۳. در کتاب عدة الداعی از پیامبر خدا(ص) روایت است که فرمود: «وَاعْلَمُوا أَنَّ خَیْرَ أَعْمَالِکُمْ وَأَزْکَاهَا وَأَرْفَعَهَا فِی دَرَجَاتِکُمْ وَخَیْرَ مَا طَلَعَتْ عَلَیْهِ الشَّمْسُ ذِکْرُ اللّه سُبْحَانَهُ فَإِنَّهُ أَخْبَرَ عَنْ نَفْسِهِ فَقَالَ أَنَا جَلِیسُ مَنْ ذَکَرَنِی...»، «بدانید که بهترین اعمال شما نزد پروردگارتان و پاکیزه ترین و رفیع ترین آن ها و بهترین چیزی که بر آن آفتاب تابیده، یاد خداوند سبحان است چراکه وی از خودش خبر داده و فرموده: من همنشین کسی هستم که یادم باشد».⁽²⁾

پیر هرات گوید:

مردم را نور امید در دل تابد و عارف را نور عیان در جان!

امروز همه با جهان مشغولند،

و او با آن یکی

و فردا همه غرق نعیمند

و او همچنان با آن یکی!⁽³⁾

[ذکر این روز «اللّهمّ ارزقنی فیه ذکرک بدوامه» است.]

گام هشتم: تعهد (مسئولیت پذیری)

«اللّهمَّ ارْزُقْنِی فِیهِ رَحْمَةَ الْأَیْتَامِ وَإِطْعَامَ الطَّعَامِ»،⁽¹⁾«بار خدایا در این روز مهرورزی به یتیمان و خوراک دادن به دیگران را روزیم فرما».

گام دیگر از پلّه های صعود در مراتب خودسازی، فراتر رفتن از منافع شخص خود و خیر رساندن به دیگران است و پایین ترین مرتبه آن این است که دیگران از دست و زبان انسان در امان باشند؛ «المسلم من سلم المسلمون من یده ولسانه»، «مسلمان کسی است که دیگر مسلمانان از دست و زبان وی در امان باشند» و این که وظایف خود را خود انجام دهد و بار زندگی خویش را بر دیگری نیندازد؛ «مَلْعُونٌ مَنْ أَلْقَی کَلَّهُ عَلَی النَّاس»، «مطرود خداوند است کسی که بار خود را بر دیگران تحمیل کند.» مراتب بالاتر تعهد، خیر رساندن به دیگران و مهرورزی به این و آن است تا عالی ترین مراتب آن که ایثار و فداکاری با جان و مال برای رفاه و آسایش و سربلندی و سعادتمندی جامعه است که شهیدان و صالحان از این جمله اند.

در دعای روز هشتم به دو مورد از این موارد به عنوان نمونه اشاره شده است: مهرورزی به یتیمان و خوراک خوراندن به دیگران.

در روایتی از پیامبر خدا(ص) آمده است که فرمود:

«خیر بیوتکم بیت فیه یتیم یحسن إلیه وشرّ بیوتکم بیت فیه یتیم یساء إلیه»،⁽²⁾«بهترین خانه های شما خانه ای است که در آن یتیمی