مشخصات کتاب

سرشناسه : صلواتی، محمود، ۱۳۳۲ -

عنوان قراردادی : دعای ابوحمزه ثمالی . فارسی - عربی. شرح

عنوان و نام پدیدآور : شصت توشه عرفانی از دعای ابوحمزه ثمالی/ محمود صلواتی.

مشخصات نشر : قم: توانمندان ، ۱۳۹۷.

مشخصات ظاهری : ۱۸4ص. ؛ ۵/۱۴×۵/۲۱ س م.

شابک : 150000 ریال : 978-600-99808-9-5

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

موضوع : دعای ابوحمزه ثمالی -- نقد و تفسیر

موضوع : دعاها

موضوع : Prayers

رده بندی کنگره : 1397 8ص/0422/268 BP

رده بندی دیویی : ۷۷۴/297

شماره کتابشناسی ملی : ۵۱۶۰۰۴۰

ناشر: توانمندان با همکاری انتشارات مبارک حروف نگارو صفحه آرا: وجیه عظیما

قم، بلوار محمدامین، خیابان گلستان، کوچه11، پلاک4، دفتر فرهنگ معلولین

تلفن: 32913452-025 فکس: 32913552-025 همراه: 09125520765

www.HandicapCenter.com

info@handicapcenter.com

مراکز پخش:

09133289053

33633811-031

اشاره

شصت توشه عرفانی از دعای ابوحمزه ثمالی

محمود صلواتی

فهرست

سخن ناشر. 7

پیشگفتار. 9

درباره ابوحمزه ثمالی.. 10

توشه ی اول: گوناگونی تربیت خداوندی.. 13

توشه ی دوم: مکر خدا بالاترین مکرها 17

توشه ی سوم: خوبی و رستگاری تنها از سوی خداست.. 19

توشه ی چهارم: هیچ کس از دایره قدرت خدا بیرون نیست.. 21

توشه ی پنجم: شناخت خدا به خدا 24

توشه ی ششم: بخشش از خداست و کندی و سستی از ما 27

توشه ی هفتم: ارتباط با خدا بدون هیچ واسطه و دربان.. 30

توشه ی هشتم: توکل به خداوند زمینه ساز سرافرازی.. 32

توشه ی نهم: باز بودن راه برای پیشرفت.. 34

توشه ی دهم: راز رهایی از چنگ بخیلان و خودخواهان.. 36

توشه ی یازدهم: کردار ناپسند، حجاب بین انسان و خدا 37

توشه ی دوازدهم: عنایت به کردار یا با کرم پروردگار؟. 39

توشه ی سیزدهم: فرمان خدا به درخواست از وی.. 41

توشه ی چهاردهم: انواع نعمت های خدا در خردسالی و بزرگ سالی.. 43

توشه ی پانزدهم: زندگی همراه با ترس و امیدواری.. 45

توشه ی شانزدهم: فزون بخشی خدای سبحان و گستردگی درخواست بندگان.. 47

توشه ی هفدهم: گریز از خدا به خدا 49

توشه ی هجدهم: بهترین پوشانندگان و بزرگوارترین بزرگواران.. 52

توشه ی نوزدهم: گذشت در توانمندی.. 54

توشه ی بیستم: کجاست بخشش دیرینت؟. 56

توشه ی بیست و یکم: نعمت بخشی خداوند. 58

توشه ی بیست و دوم: به راستی برای چه سپاست گوییم؟. 59

توشه ی بیست و سوم: از زشتی هایمان به زیبایی هایت در گذر. 62

توشه ی بیست و چهارم: اگر برانیم از درگهت نخواهم رفت.. 64

توشه ی بیست و پنجم: فرمانروایی مطلق و مطلق فرمانروایی از اوست.. 66

توشه ی بیست و ششم: امیدواری به آمرزش پروردگار. 68

توشه ی بیست و هفتم: خوش گمانی به خدا 69

توشه ی بیست و هشتم: تو به ما مهر می ورزی و ما با تو می ستیزیم!. 72

توشه ی بیست و نهم: سرورم! ببخشایم، ببخشایم ببخشایم. 74

توشه ی سی ام: بار خدایا، با یادت مشغولمان ساز. 76

توشه ی سی و یکم: درخواست آمرزش برای پدر و مادر و دیگر مؤمنان.. 78

توشه ی سی و دوم: درخواست سرانجام نیک... 80

توشه ی سی و سوم: آرزوی زیارت کعبه و دیگر مشاهد مشرفه. 82

توشه ی سی و چهارم: دلایل کسالت در عبادت.. 84

توشه ی سی و پنجم: لغزش به گناه و همانندی با گناه. 87

توشه ی سی و ششم: اعتراف به گناه زمینه استجابت دعا 89

توشه ی سی و هفتم: زیبا آرایی نفس (تسویل). 92

توشه ی سی و هشتم: توسل به قرآن و پیشوایان دین.. 94

توشه ی سی و نهم: امید به رحمت پروردگار. 96

توشه ی چهلم: گریه بر هر درد بی درمان دواست.. 98

توشه ی چهل و یکم: کرم پروردگار و زبان سپاسگزار. 101

توشه ی چهل و دوم: بیم و امید دو بال پرواز به سوی خدا 103

توشه ی چهل و سوم: آنگاه که زبان در برزخ از پاسخ فرومی ماند. 105

توشه ی چهل و چهارم: اعتماد به خدا 107

توشه ی چهل و پنجم: اعتراف به گناه نخستین گام برای درخواست آمرزش... 108

توشه ی چهل و ششم: هراس جان کندن و عالم برزخ.. 110

توشه ی چهل و هفتم: ایستگاه های رستاخیز. 112

توشه ی چهل و هشتم: درخواست یاری بدون سزاواری.. 114

توشه ی چهل و نهم: بندگی، فلسفه آفرینش انسان.. 116

توشه ی پنجاهم: همه خوبی ها نزد خداست.. 118

توشه ی پنجاه و یکم: نمونه هایی از دعاهای شایستگان.. 120

توشه ی پنجاه و دوم: بیشترین بهره در شب قدر. 122

توشه ی پنجاه و سوم: رهایی از مظالم بندگان.. 125

توشه ی پنجاه و چهارم: گستردگی رحمت پروردگار. 126

توشه ی پنجاه و پنجم: بهشت نیکوترین نقطه پایان.. 128

توشه ی پنجاه و ششم: اخلاص در کردار. 130

توشه ی پنجاه و هفتم: پناه بردن به خدا از خصلت های ناپسند. 132

توشه ی پنجاه و هشتم: گریز از خشم خدا به مهر وی.. 134

توشه ی پنجاه و نهم: تقرب به حضرت حق.. 137

توشه ی شصتم: آمیختگی ایمان و جان و رضا به قضای خدای سبحان.. 140

متن دعای شریف ابوحمزه ی ثمالی همراه با ترجمه. 143

سخن ناشر

دعای ابوحمزه، یکی از بهترین متون در فرهنگ مذهبی ما است که روش ارتباط با معبود، درخواست از خالق و چگونگی بیان درد و دل ها و شیوه معاشقه با او را نشان می دهد. این دعا برای اقشار آسیب مند و گرفتار که فریادرسی جز خدا ندارند؛ و همه درها مگر باب رحمت پروردگار را به روی خود بسته می بینند، بسیار راهگشا و کارگشا است.

یکی از فرازهای این دعا چنین است:

«اللّهمَّ إِنِّی أَجِدُ سُبُلَ الْمَطَالِبِ إِلَیْکَ مُشْرَعَةً وَ أَبْوَابَ الدُّعَاءِ إِلَیْکَ لِلصَّارِخِینَ مَفْتُوحَةً: بار خدایا، من راه های درخواست را به سویت گشوده می بینم و درهای دعا را برای فریادرس خواهان باز می یابم».

آسیب مندان که بر اثر بیماری های صعب العلاج و مددجویانی که فقر و بیچارگی توانشان را بُریده و معلولانی که از سال های نخست زندگی، با مشکلات پیچیده جسمی، روحی، اجتماعی و اقتصادی مواجه هستند، اینان همه راه ها را رفته، همه منابع را تجربه کرده، ولی مشکلات آنان همچنان باقی است و اکنون فقط خداوند را یاری گر خود می دانند و به سوی معبود لایزال و قادر بی همتا آمده اند.

در فراز دیگر این دعا آمده که خداوندا هر وقت بخواهم می توانم به سوی تو بیایم و حاجت بخواهم آن هم بدون واسطه و می توانم با تو خلوت کنم و اسرارم را با تو بگویم. باز در جای دیگر دعا آمده:

«سپاس خدا را که هرگاه می خوانمش پاسخم را می گوید، هر چند هر گاه می خواندم کندی می کنم؛ سپاس خدا را که چون درخواست می کنم عطایم می کند و چون از من قرض می خواهد بخل می ورزم».

روان شناسان در این دوران با تجربه های فراوان به این نتیجه رسیده اند که دعا و نیایش برای انسان نیازمند، غذای روح و روان و برای آسیب مندان جسمی یک ضرورت و روش درمان است. اما چه دعایی بهتر از چنین متنی که به تأیید معصومین علیهم السلام هم رسیده و به لحاظ محتوایی بسیار سازنده است.

حجت الاسلام والمسلمین محمود صلواتی پدیدآورنده این کتاب، از پژوهشگران برجسته حوزه علمیه است که کتاب نهج العباده ایشان در دوازدهمین همایش کتاب سال حوزه علمیه قم برگزیده شده است. ایشان سال ها است مشغول تحقیق و تدریس و بازخوانی دعاها به ویژه دعای ابوحمزه است و با زبان و ادبیات جدید و مورد پسند نسل جوان به شرح آن پرداخته و به اختصار همه قسمت های دعا را توضیح داده اند. از این رو کتابی سودمند برای عموم مردم و به ویژه آسیب مندان است که ما اینک آن را به صورت زیبا در اختیار علاقمندان قرار می دهیم، بدین امید که شفا بخش دردمندان و تعالی بخش نیازمندان باشد.

پیشگفتار

بی تردید دعا بیان درخواست های درونی و جلوه آرزوها و ایده آلهایی است که انسان به دنبال آن است. درخواست چیزهایی که می خواهد و الگوهایی که می پسندد.

دعا آغاز حرکت است از آنچه هست، به آنچه باید باشد. دعا یک نوع هدف گذاری، نقطه زنی و جهت گیری است، که انسان را وا می دارد بداند در زندگی چه بخواهد، به دنبال چه چیز باشد و به کدام سو حرکت کند.

دعا درخت تناوری است که در ابعاد مختلف زندگی و در ساختار وجودی هر انسان ریشه دوانیده اما شاخه های بلند آن بر بال تخیل نشسته و تا دوردست ها گسترده است. در چارچوب «دعا» و به تعبیر فارسی آن «درخواست» هم جهان بینی مطرح است و هم جهان شناسی، هم اعتقادات است و هم اخلاق، هم نیازهای فردی است و هم اجتماعی، هم دنیایی است و هم آخرتی و ازاین رو درخواست کننده باید به درخواست های خود توجه داشته باشد، و بداند چه می خواهد و چه باید بخواهد و چگونه باید برنامه ریزی کند تا به درخواست های خود برسد.

در دعاهای ائمه معصومین و پیشوایان دین علیم السلام به ویژه دعاهای امام سجاد علیه السلام به همه این نکات پرداخته شده و نیازهای مختلف انسان بازگفته شده است. که نه تنها باید آن ها را خواند بلکه باید در آن ها اندیشید و به توشه گیری از آن ها پرداخت. دعای ابوحمزه ثمالی یکی از آن دعاهای شریف است که از جامعیت ویژه ای برخوردار است و در شب های ماه مبارک رمضان خوانده می شود.

محمود صلواتی

فروردین ماه 1397 ﻫ .ش

درباره ابوحمزه ثمالی

ثابت بن دینار مکنّی به «ابوحمزه» از بزرگان کوفه و از زاهدان و محدثان و فقیهان زمان خود است که زمان چهار امام – امام سجاد، امام باقر، امام صادق و مدتی از زندگانی امام کاظم علیهم السلام - را درک کرده است

از فضل ابن شاذان روایت است که می گفت:

ابوحمزه در زمان خود همانند سلمان فارسی در زمانش بود.⁽¹⁾

در رجال کشی نیز آمده است که:

ابوحمزه در زمان خود همانند لقمان در زمانش بود.⁽²⁾

شیخ طوسی در الفهرست خود می نویسد:

ثابت بن دینار مکّنی به ابوحمزه فردی است ثقه و کتاب النوادر و کتاب الزهد از اوست⁽³⁾

نجاشی درباره وی می نویسد:

ابوحمزه، کوفی و ثقه است که سه فرزندش نوح، منصور و حمزه به همراه زید بن علی به شهادت رسیدند و چهار امام را درک کرده و از آن ها حدیث روایت کرده است، وی از ثقات و معتمدین روات شیعه است که در سال 150 هجری قمری از دار دنیا رفت. دارای تفسیر قرآن و کتاب النوادر است. رسالة الحقوق امام سجاد نیز از طریق ایشان روایت شده است.⁽⁴⁾

مرحوم صدوق در من لایحضره الفقیه می نویسد:

ابوحمزه از طایفه طیّ و از بنی ثَقُل است که به ثُماله نسبت داده شده چون خانه اش در آنجا بود و مورد وثوق است.⁽¹⁾

سید محسن امین در اعیان الشیعه می گوید:

ابوحمزه ثُمالی، ثابت بن ابی صفیّه بن دینارِ کوفی، از اصحاب علی بن حسین و امام باقر و صادق و کاظم علیم السلام است که دعای بزرگ سحرهای ماه مبارک رمضان – که به دعای ابوحمزه شناخته شده و بلاغت و مضامین آن به درستی آن گواهی می دهد- را از امام سجاد(ع) روایت کرده است.

جایگاه ابوحمزه در فقه

ابوحمزه علاوه بر نقل روایت، خود از فقیهان و اسلام شناسان برجسته

زمان خود بود و از کرسی تدریس فقه برخوردار بوده است.

مرحوم حاج شیخ عباس قمی از برخی بزرگان شیعه گزارش می کند:

ابوحمزه به زیارت قبر امیرالمؤمنین(ع) مشرف گشته و نزدیک تربت مقدس می نشست و فقهای شیعه خدمتش جمع می شدند و از جنابش اخذ حدیث و علم می کردند.⁽²⁾

و نیز هم ایشان می نوسید:

جمعی از خراسانی ها نزد شخصی به نام ابوجعفر از اهل خراسان جمع شدند و از وی خواستند اموال و متاع هایی را همراه با مسائلی که بعضی برای استفتاء بود و برخی برای مشورت نزد حضرت صادق(ع) در کوفه ببرد. ابوجعفر آن اموال و سؤالات را با خود به کوفه برد و چون به زیارت امیر مؤمنان مشرف شد، شیخی را دید در ناحیه مقدسه نشسته و جماعتی دور او حلقه زده اند، از حال آنان جویا شد گفتند ایشان

جماعتی از فقهای شیعه هستند که از این شیخ استماع فقه می کنند، از آن جماعت پرسید که این شیخ کیست؟ گفتند: ابوحمزه ثمالی است⁽¹⁾

جایگاه ابوحمزه در تفسیر

ابن ندیم نیز به هنگام برشمردن تفاسیر قرآن کریم از تفسیر ابوحمزه یادکرده و می نویسد:

او همان ابوحمزه ثمالی – ثابت بن دینار- است که رساله ی حقوق علی بن حسین(ع) را نیز روایت کرده است.

اهمیت دعای ابوحمزه

ازجمله روایات منقول از امام علی بن حسین(ع) دعای مشهور و معروف آن حضرت در سحرهای ماه مبارک رمضان است که به نام راوی آن یعنی ابوحمزه ثمالی شهرت یافته است.

این دعا را شیخ ابومحمد هارون بن موسی تَلّعکبری به سند خود از حسن بن محبوب زرّاد و او از ابوحمزه روایت کرده است.⁽²⁾

مرحوم حاج شیخ عباس قمی در کتاب مفاتیح الجنان در اعمال سحرهای ماه مبارک رمضان به درج این دعا پرداخته و در مقدمه آن می نویسد «حضرت امام زین العابدین(ع) در ماه مبارک رمضان بیشتر شب را نماز می خواند و چون سحر می شد این دعا را می خواند.»

بی تردید شیوایی واژگان، نظماهنگ فرازها، استواری مفاهیم و ژرفایی مضامین این دعای شریف بر صحت و درستی آن گواه است. این دعای شریف در این ماه ضیافت الهی خوانندگان نیایشگر را بر سفره احسان خداوندی فرا می خواند و تشنگان رحمتش را از دریای محبتش سیراب می سازد، که در اینجا ما به توشه گیری از این سفره گسترده می پردازیم.

توشه ی اول: گوناگونی تربیت خداوندی

الهی لا تؤدبنی بعقوبتک.

بار خدایا، با کیفرت ادبم مکن!

ادب چیست؟

ادب زیرمجموعه تربیت است و خداوند متعال «رب العالمین» همه موجودات را به گونه ای در زیر چتر پرورش خود دارد و در این میان انسان به خاطر اختیاری که خدا به او عطا فرموده به صورت ویژه نیازمند پرورش و عنایت اوست. تربیت خواهی و ادب جویی از خدا بدین معنی است که خداوند دست آدمی را بگیرد و او را به راهی که در جهت رشد و فلاح و رستگاری اوست راهنمایی کند.

ادب اندازه نگه داشتن و رعایت حالت اعتدال است، ادب در گفتار، ادب در رفتار، ادب در زندگی فردی و روابط اجتماعی همه از مصادیق ادب است. انسان مؤدب کسی است که در هر کار اندازه نگه می دارد، به حریم دیگران احترام می گذارد و کردار نیک، به صورت ملکات نفسانی او درآمده است. امیرمومنان7 در نهج البلاغه می فرماید: الاداب حُلل مجدده⁽¹⁾

آداب پسندیده زیورهایی است که انسان را همواره تازه و به روز نگه می دارد.

مولانا در مثنوی گوید:

از خدا جوییم توفیق

ادب بی ادب تنها نه خود را داشت بد مائده

از آسمان در می رسید درمیان قوم موسی چندکس منقطع

شد خوان و نان از آسمان

بی ادب

محروم ماند از فیض رب

بلکه آتش بر همه آفاق

زد بی شراب و بیع و بی گفت و شنید

بی

ادب، گفتند کو سیر و عدس

ماند رنج زرع و بیل و داسمان⁽¹⁾

دانشمندان در تعریف ادب گویند:

الادب اجتماع خصال الخیر - متخلق شدن به هدف های پسندیده و خصلت های نیک ادب است.

خواجه عبدالله انصاری در کتاب صدمیدان گوید:

میدان پنجاه وپنجم ادب است از میدان احسان میدان ادب زاید قوله تعالی: الحافضون لحدودالله.

ادب: به حد زیستن است و قدم به اندازه نهادن، و آن در سه­چیز است: در خدمت، در معرفت و در معاملت.

ادب در خدمت: اجتهاد و تکلف نه. احتیاط و وسواس نه. سماحت و تهاون نه.

ادب در معرفت در سه چیز است: بیم و نومیدی نه. امید و ایمنی نه. گستاخی و شوخی نه.

ادب در معاملت سه چیز است: رفق و مداهنت نه، صلابت و مناقشت نه، یاد نعمت و لاف نه.⁽²⁾

ادب به مرحمت و ادب با عقوبت

ادب خداوند متعال نسبت به بندگان بر دو گونه است. گاه بر پایه مهر و محبت و لطف و احسانی است که نسبت به بندگان فرمان بردار خود دارد و گاه به وسیله عقوبت و عذاب است نسبت به کسانی که به نافرمانی و معصیت و گناه روی می آورند.

تأدیب و تربیت از نوع نخست، فرمان و هشدار هایی است که در کلام خویش بدانان می دهد، مانند این آیه شریفه که به پیامبرش فرمود: خذالعفو و امر بالعُرف و اعرض عن الجاهلین⁽¹⁾

راه گذشت در پیش گیر به نیکی فرمان ده و از نادانان روی گردان در کلامی از امام صادق7 روایت شده است که فرمود:

خداوند متعال پیامبرش را به نیکی ادب کرد، و چون ادبش به کمال رسید فرمود: «تو دارای اخلاق آراسته ای هستی» آنگاه امر تربیت و تأدیب مردم را بدو سپرد.⁽²⁾

امیرالمؤمنین7 در خطبه قاصعه به گونه ای دیگر از تربیت پیامبر توسط خداوند اشاره می کند و می فرماید:

چون پیامبر خدا9 از شیر گرفته شد خداوند یکی از

بزرگوارترین فرشتگانش را بر تربیت وی گماشت تا وی را در شب و روز به راه بزرگواری و اخلاق نیکو به پیش برد.⁽³⁾

این نوع تربیت ویژه، برای دیگر پیامبران و پیشوایان نیز روایت شده است اما آنچه در تأدیب و تربیت قابل توجه است تأدیب و تربیت عام و گسترده خداوندی است که در بسم الله الرحمن الرحیم، خدای مهرگسترِ مهربان متجلی است . و این مهرگستری خداوند بر خشم و عقوبت او پیشی گرفته است و این به عنوان یک قانون عام همه بندگانش را فراگرفته و رحمت گسترده او بر همه بندگانش روان و گسترده است.

از سوی دیگر گاه خداوند متعال به خاطر گناه و نافرمانی و اجحاف و تجاوز به حقوق مردم و بی توجهی به زیردستان و بی نوایان، انسان را با مجازات و عقوبت ادب می کند. و این درحقیقت بازتابی از کردار ناشایست خود آنان است تا بلکه بدین وسیله متنبّه شده و به مسیر درست برگردند.

امیرمؤمنان7 در خطبه ای که برای طلب باران (استسقا) ایراد می کند می فرماید:

خداوند بندگانش را که مرتکب کارهای ناپسند می گردند، به کاهش میوه ها، بازداشتن برکت ها و بسته شدن گنجینه خوبی ها می آزماید، تا توبه کنندگان توبه کنند، گنه کاران دل

از گناه برکنند و پندگیرندگان به خود آیند و پلیدی گریزان از پلیدی بپرهیزند.⁽¹⁾

درحقیقت در این دعا امام سجاد7 می خواهد بفرماید بار خدایا به من توفیق ده که پیرو دستوراتت باشم و خیره سری نکنم تا شرایطی پیش آید که لازم باشد با عقوبتت مجازاتم کنی.

خشم

خداوند بر بنده، بی تردید اندوه بار و کشنده است، اما گاه خداوند

متعال به کسی گرفتاری هایی می دهد تا دل او را متوجه خود سازد و این خود برای کسی که از این فرصت استفاده کند نعمتی ارزشمند است.

خواجه عبدالله در تفسیر سوره هود گوید:

الهی!

نصیب این بیچاره از این کار همه درد است،

مبارک باد که این درد، مرا سخت درد است!

بیچاره آن کس که از این درد فرد است

حقأ که هرکه بدین درد ننازد، ناجوانمرد است! ⁽¹⁾

توشه ی دوم: مکر خدا بالاترین مکرها

ولا تمکر بی فی حیلتک

و در چاره اندیشیت با من مکر مکن

در قرآن کریم واژه «مکر» «خدعه» و «کید» آمده و هریک از آن ها به خدا نیز نسبت داده شده است، به عنوان نمونه:

–آنان – قوم ثمود – نیرنگی زدند و ما نیرنگی زدیم و آنان نفهمیدند. جریان نیرنگ آنان این گونه بود که قوم ثمود هم سوگند شدند که شبانه بر پیامبر زمانشان «حضرت صالح» شبیخون زنند و او را بکشند،

آنگاه خود را از این ماجری بی اطلاع نشان دهند! که خداوند مکر آنان را به خودشان بازگردانید و آنان را با خانه هایشان درهم کوبید و فرمود:

بنگر ببین که فرجام کارشان چگونه شد ما آنان و قومشان را درهم کوبیدیم⁽¹⁾.

و آنان را مایه عبرتی برای دیگران گرداندیم.

کید و نیرنگشان را به خودشان بازمی گرداند – همان گونه که در داستان حضرت یوسف7 که برادرانش برایش نقشه کشیدند و برای دور کردن

وی از چشم پدر به درون چاهش انداختند، خداوند نیرنگ آنان را آشکار ساخت و بهترین سرنوشت را برای یوسف مقدر فرمود.⁽⁴⁾

خداوند متعال در ابتدا با کسی مکر نمی کند و به کسی نیرنگ نمی زند. اما اگر کسی بخواهد به خیال خود زرنگی کند و سر خدا کلاه بگذارد خداوند با همان شیوه وی پاسخ عمل ناپسندش را به او بازمی گرداند.

برخی امکانات و فرصت ها و قدرت ها در حقیقت نوعی استمهال و استدراج است که خداوند می خواهد کافران و مکاران و ستمگران را بدان سرگرم کند تا به موقع کارشان را یکسره کرده و آنان را به سزای کردار ناپسندشان برساند.⁽¹⁾

توشه ی سوم: خوبی و رستگاری تنها از سوی خداست

من این لی الخیر یارب، و لایوجد الّا من عندک،

و من این لی النجاة و لا تستطاع الّا بک

از کجا برایم خیری باشد – پروردگار من که جز از سویت یافت نمی شود

و از کجا برایم رستگاری باشد که جز به یاری ات میسّر نمی گردد.

خیر و خوبی تنها از سوی خدا و به دست خداست و رهایی و رستگاری تنها با یاری و کمک خداوند متعال فراهم می گردد؛ و این ازآن روست که ذات باری تعالی خیر محض است و از نور جز روشنی و از خیر جز خوبی برنمی آید. رضا بر رضای الهی و صبر به قضای خداوندی عالی ترین مراتب سیر و سلوک دوستان خداست؛ که جز رضای

دوست چیزی را خوب ندانند و جز خواسته او به دنبال چیزی نباشند. و ازآنجاکه خیر و خوبی همواره دوست داشتنی است، هر فطرت پاک و نیالوده ای همواره به دنبال خیر و خوبی های حقیقی و واقعی است. برخی از اهل لغت در معنی خیر گویند: الخیر حصول الشیئ علی کمالاته⁽¹⁾خیر، دست یافتن هر چیز بر کمالات خود است.

و در جایی دیگر در معنی خیر آمده است

الخیر وجدان الشئ علی کمالاته الائقه⁽²⁾خوبی، دست یافتن هر چیز بر کمالات شایسته خود است.

بر این پایه است که تمام موجودات به گونه ای در تلاش اند که به کمالات شایسته خود برسند. و این قانونی است عام و گسترده که در تمام هستی ساری و جاری است و در این میان انسان هم از آن مستثنی نیست.

خورشید، نورافشانی می کند، ماه می درخشد، گیاهان از زمین می رویند و به همه جا طراوت می بخشند و درختان می کوشند تا میوه های خود را بپرورند و در بازارها، دیده­ی بینندگان را بربایند. و انسان ها نیز می کوشند به وسیله علم و اخلاق و عمل، خود را بیارایند و جلوه ای از انسان کامل از خود ارائه دهند و همه این ها از خوبی خداوند و نظام زیبا و نیکویی است که به زندگی نشاط و زیبایی بخشیده است.

در تکبیرات مستحبّة ی آغاز نماز می خوانیم: الخیر فی یدیک و الشرّ

لیس الیک ⁽¹⁾

پیر هرات خواجه عبدالله انصاری در تفسیر عرفانی آیه شریفه­ی «الا لِلّه الدین الخالص» گوید:

سزاوار پرستش، خداوند پاکی ها و خوبی هاست، بی نفاق و بی ریا؛ و گوهر اخلاص را در صدف دل یابند، در دریای سینه ها؛

از پیامبر9 روایت است که فرمود: از جبرئیل پرسیدم از اخلاص؛ او از خداوند پرسید، ندا رسید: اخلاص رازی است که من آن را در دل هریک از بندگآن که دوستش داشتم نهادم. فریضه­ی تن، نماز و روزه است ؛

فریضه­ی دل، دوستی حق است؛

و نشان دوستی حق آن است که هرچه از دوست آید بر دیده نهی⁽²⁾

توشه ی چهارم: هیچ کس از دایره قدرت خدا بیرون نیست

لاالذی احسن استغنی عن عونک و رحمتک

ولاالذی اساء واجترء ولم یرضک خرج عن

قدرتک، یاربّ یاربّ یاربّ.

نه آن که کاری نیک انجام داد، از یاری و

رحمتت بی نیاز شد،

و نه آن که کار بدی کرد و جرئت گناه یافت و خشنودیت را نخواست از دایره رحمتت بیرون رفت؛

ای پروردگار من، ای پروردگار من، ای پروردگار من!

ذات مقدس خداوند بی نیاز مطلق است، نه از اطاعت و عبادت فرمان برداران سودی عایدش می شود، نه معصیت و نافرمانی نافرمانان و گنه کاران بدو زیانی می رساند.

گرجمله

کائنات کافر گردند

بر

دامن کبریاش ننشیند گرد

خداوند متعال می فرماید «ولا تحسبنّ الذین کفروا معجزین فی الارض»⁽¹⁾بی تردید گمان مبر که کافران خدا را در روی زمین به ناتوانی می کشانند. نظام اتم و احسن جمال بی اعتنا به این وآن راه خود را ادامه می دهد و اسب سیاه وسفید شب و روز بی توجه به اینکه بر روی این کره خاکی چه می گذرد، جهان و جهانیان را به سرمنزل مقصود به پیش می راند.

حضرت علی7 به فرزندش امام حسن7 می فرماید:

فرزندم! آن که بر مرکب شب وروز نشسته است می برندش

گرچه به ظاهر ایستاده است؛ پس در طلب، لختی بیاسای و روزی پاکیزه طلب نمای⁽²⁾.

آنچه وظیفه ماست روزی پاکیزه و حلال به دست آوردن است، خداوند روزی را می رساند اما گاهی ما بندگان با کارهای ناشایست خود آن را به حرام می آلاییم و می خوریم و خداوند طبیعت عالم را به زیبایی می آراید اما ما با استفاده­ی نادرست خود به تخریب آن می پردازیم؛ و درنهایت دود آن به چشم خودمان می رود امّا کردار نادرست ما به خداوند آسیبی نمی رساند.

فیض کاشانی گوید:

به اندک التفاتی زنده دارد آفرینش را

اگر نازی کند روزی فروریزند قالب ها⁽¹⁾

و خواجه عبدالله گوید:

الهی!

دانی که من نه به خود بدین روزم،

و نه به کفایت خود شمع هدایت می افروزم،

از من چه می آید؟

و از کردِ من چه گشاید؟

طاعت من، به توفیق تو!

خدمت من، به هدایت تو!

توبه من، به رعایت تو!

شکر من، به انعام تو!

ذکر من، به الهام تو!

همه تویی!

من کیم؟!

اگر فضل تو نباشد، من بر چه ام؟!⁽²⁾

توشه ی پنجم: شناخت خدا به خدا

بک عرفتک، وانت دللتنی علیک و دعوتنی الیک، و لولا انت، لم ادر ما انت.

تو را به تو شناختم،

و تو خود بر خود راهنماییم کردی

و به سوی خود فرایم خواندی،

و اگر تو نبودی نمی دانستم تو چیستی؟

در این فراز از دعا چند نکته قابل توجه است

1- شناخت خدا به خدا

2- راهنمایی خدا انسان ها را بر شناخت خود

3- دعوت خدا از آفریدگان برای شناخت خویش

4- اگر خدا نبود، گفتگویی از خدا هم نبود.

شناخت خدا به وسیله خدا همان «برهان صدیقین» است که در حکمت متعالیه از آن یادشده است، شناخت خدا از سوی خدا، نه ا ز سوی موجودات و آفریدگان؛ چون خدایی هست ما او را می شناسیم و توان شناختنش را داریم.

به وسیله خود او ما به صفات جمال و جلالش پی می بریم و آثار فعل

او را در جهان مشاهده می کنیم.

برخی از راه نظم به اثبات خدا پرداخته اند. که چون جهان منظم است پس ناظمی وجود دارد.

برخی از راه حدوث عالم به اعتقاد خود خدا را ثابت کرده اند، که عالمی وجود نداشته و به وجود آمده و حادث شده است، پس آفریدگاری باید باشد.

و برخی از طریق ممکن الوجود بودن موجودات، واجب الوجود را اثبات کرده اند.

و برخی دیگر از راه کشف و شهود و گواهی دل، خدا را ثابت دانسته و هرگونه پای استدلال را در این رابطه چوبین اعلام کرده اند.

در برهان صدیقین، معرفت حق تنها از طریق خود حق امکان پذیر است و نه تنها حق بلکه خلق را هم به وسیله حق باید شناخت و به خلق نیز از این زاویه باید نگریست. عارفان بالله از این زاویه به جهان نگریسته اند و می گویند خداوند متعال نیاز به اثبات ندارد، خداوند خود ثابت است و ما وجود دیگر اشیاء را باید به وسیله خدا به اثبات برسانیم، چون خدایی هست ما هستیم و می توانیم بیندیشیم و به استدلال بپردازیم.

سرسلسله عارفان، امام حسین7 در دعای عرفه می فرماید:

بار خدایا! گشت وگذار من در آثار، دوری دیدارت را برایم رقم می زند؛ چگونه بر تو استدلال شود به چیزی که خود در هستی نیازمند توست، آیا در دیگری ظهوری هست که در تو نیست تا آن باعث آشکاریت گردد؟ از من کی نهانی تا به دلیلی که به تو راه نماید نیاز افتد؟ و کی دوری تا آثارت مرا به تو برساند؟! کور باد آن چشم که تو را ناظر برخود نمی بیند...⁽¹⁾.

نه از من تو دوری که برخوانمت

همه جا عیانی همیشه عیان

نه از من نهانی که دریابمت

عیانی، عیانی، عیانی، عیان⁽²⁾

از سوی دیگر امام حسین7 در ادامه همین دعای عرفه می فرماید:

بار خدایا! به اختلاف آثار و دگرگونی احوال دانستم که

خواست تو از من این است که خود را در هر چیز به من بشناسانی تا در هیچ چیز نسبت به تو نادان نباشم.⁽¹⁾

همه موجودات چون فیض الهی و نور رحمانی و تجلّی ذات و صفات او هستند، دل انسان ها را به آن منبع فیض فرا می خوانند.

در آن خلوت که هستی بی نشان بود

وجودی بود از قید دویی دور

دل آرا شاهدی در حجله غیب

برون زد خیمه زاقلیم تقدّس

به هر آیینه ای بنمود رویی

به کنج نیستی، عالم نهان بود

زگفتگوی مائی و تو مهجور

منزه دامنش از تهمت و عیب

تجلّی کرد در آفاق و انفس

به هر جا پر شد از وی گفتگویی

و چون آغاز حقیقت عشق از سوی خداوند است جذبه او همه چیز را به سوی او می کشاند. لطف حق بود که به ما اندیشه و خرد داد و عنایت او بود که پیامبران و کتاب های آسمانی را فرستاد و در عالم اختیار ما را به سوی خود فرا خواند.

تاکه از جانب معشوق نباشد کششی

کوشش عاشق بیچاره به جایی نرسد

خواجه عبدالله گوید:

الهی!

تو را نداند کس،

تو را تو دانی و بس!

ای سزاوار ثنای خویش،

و ای شکرگزار عطای خویش،

رهی به ذات خود، از خدمت تو عاجز،

و به عقل خود، از شناخت منت تو عاجز،

و به کلِ خود، از شادی به تو عاجز،

و به توان خود، از سزای عقل تو عاجز⁽¹⁾

و در جای دیگر گوید:

بیچاره، کسی که او را به صنایع شناسد،

مسکین، کسی که او را برای نعمت دوست دارد؛

بیهوده کار، کسی که او را به جهد خود جوید؛

کسی که او را به خاطر نعمت دوست دارد، روز محنت برگردد!

کسی که او را به صنایع شناسد، به بیم و طمع پرستد!

کسی که وی را به خویشتن جوید، نایافته یافته پندارد!

اما عارف، او را به نور او شناسد،

از شعاع وجود، گذر نتواند؛

در آتش مهر می سوزد، و از ناز باز نمی پردازد.⁽²⁾

توشه ی ششم: بخشش از خداست و کندی و سستی از ما

«الحمدلله الذی ادعوه فیجیبنی و ان کنت بطیئاً حین یدعونی والحمدلله الذی اسئله

فیعطینی و ان کنت بخیلاً حین یستقرضنی»

سپاس خدا را که می خوانمش و او پاسخم را می گوید، هرچند هنگامی که می خواندم کندی می کنم.

و سپاس خدا را که از او درخواست می کنم و او عطایم می­کند، هرچند هنگامی که از

من قرض می خواهد بخل می ورزم.

خداوند متعال خود اجازه دعا و درخواست به ما داده و خود اجابت را تضمین فرموده است – البته اگر به صلاح ما باشد – «ای دعا از تو، اجابت هم ز تو». اما این ما هستیم که کندی می کنیم و بخل می ورزیم.

خداوند از اموالی که متعلق به خود اوست از ما قرض می خواهد و ما نسبت به اموالی که مال ما نیست بخالت می ورزیم و اموال خدا را در راه خدا به مصرف نمی رسانیم!

نفس انسان همان گونه که امّارة بالسوء هست و به بدی فرمان می دهد به تنگ چشمی و بخالت نیز فرمان می دهد و این اقتضای جسمانیت و زمینی بودن انسان است، چنانچه حضرت یوسف فرمود: و ما ابرّء نفسی انّ النفس لاَمارة بالسوء الاّ ما رحم ربّی⁽¹⁾. من خودم را از عیب تبرئه نمی کنم، چراکه نفس همواره به بدی فرمان می دهد. مگر اینکه پروردگارم بر من رحمت آورد.

علاوه بر امارة بالسوء بودن نفس و بخالت و تنگ­چشمی، در قرآن

کریم با صفت هایی همانند «هَلوع – حریص»⁽¹⁾«قتور – بخیل»⁽²⁾. و «ظلوم و جهول – ستمگر و نادان»⁽³⁾. از انسان یاد شده است.

و همه این ها مقدمه کمال آدمی است که با کنده شدن از این جهان خاکی و رهایی از صفت های ناپسند به جایگاه های بلند ملکوتی دست

یابد و این ها در سایه­ی تشبّه و همانندی با صفات باری تعالی به دست می آید.

پیر هرات در کتاب صد میدان در ذیل میدان تبتّل – از دیگران بریدن – در ذیل آیة شریفه «و تبتل الیه تبتیلا⁽⁴⁾» نویسد:

از میدان اخلاص میدان تبتّل زاید. تبتّل بازگشتن است از سه چیز به سه چیز: از دوزخ به بهشت، از دنیا به آخرت و از خود به حق.

از دوزخ به بهشت رسیدن سه چیز است: از حرام به حلال پیوستن، از کینه و عداوت به نصیحت بازگشتن و از دلیری به ترسناکی رسیدن.

از دنیا به آخرت آمدن سه چیز است: از حرص به قناعت آمدن، از علایق به فراغت آمدن و از اشتغال به انابت آمدن.

از خود به حق گشتن سه چیز است: از دعوی به نیاز آمدن، از لجاج به تسلیم آمدن و از اختیار به تفویض آمدن⁽⁵⁾

توشه ی هفتم: ارتباط با خدا بدون هیچ واسطه و دربان

«الحمدلله الذی انادیه کلّما شئت لحاجتی و اخلوا به حیث شئت لسرّّی بغیر شفیع فیقضی لی حاجتی.»

سپاس خدا را که هر زمان بخواهم برای نیازهایم می توانم او را صدا کنم و برای اسرارم با او خلوت کنم بدون آنکه به واسطه ای نیاز باشد که حاجتم را بر آورد.

رشته­ی ارتباط با خدا فقط یک التفات و توجه است، بی هیچ واسطه و بی هیچ دربان و دژبان و رئیس دفتر و مزاحمی! نه زمان مناسب می خواهد و نه مکان ویژه و به خصوصی! سیاه پوستی یا سفیدپوست، پیری یا جوان، زنی یا مرد و حتی مسلمانی یا غیرمسلمان. بنده خدا هستی و آفریده او و او از رگ گردن به تو نزدیک تر است و به راحتی می توانی با او نجوا کنی و اسرار سینه ات را که به هیچ کس نمی گویی و نخواهی گفت به او بگویی. و اگر گوش جان بسپاری صدای او را خواهی شنید.

یار نزدیک تر از

من به من است

وین عجت تر که من

از وی دورم

دل نبستن به دیگران

و باز در ادامه­ی دعا می فرماید:

سپاس خدا را که دیگری جز او را نمی خوانم و اگر جز او را بخوانم درخواستم را اجابت نخواهد کرد. و سپاس خدا را که امیدی به غیر

او ندارم و اگر به جز او امیدی داشته باشم امیدم را ناامید خواهد کرد. «الحمدلله الذی لاادعو غیره ولودعوت غیره لم یستجب لی دعایی و الحمدلله الذی لاارجو غیره و لورجوت غیره لاخلف رجایی».

دل بستن به دیگران و امید داشتن از آنان توکل را ضعیف و باور به خدا را سست می کند و معمولاً حاجت انسان برآورده نمی گردد. تکیه کلامی است شناخته شده که می گوید: «آنچه ما خواستیم نه آن شد و آنچه خدا خواست همان شد»

امیرمؤمنان7 نیز می فرماید: «عرفت الله سبحانه بفسخ العزائم و حل العقود و نقض الهتم – خداوند را به وسیله فسخ شدن تصمیم ها گشوده شدن گره ها و نقض اراده ها شناختم»⁽¹⁾دیگران که هستند و چه دارند که بتوانند برای انسان کاری انجام دهند. البته نقش انسان در رقم زدن سرنوشت خود و استفاده از امکانات دیگران را نباید از نظر دور داشت گاهی دیگران واسطه خیر و وسیله خواست الهی قرار می گیرند که آن حسابش جداست و در حقیقت آن هم کارسازی خداست، که به دل آن ها انداخته و آنان واسطه فیض خداوندی شده اند.

توسل وتمسک به ارواح طیبه انبیاء و اولیاء و صالحان نیز درحقیقت توسل و استمداد از خداوند است که انسان با عنایت و شفاعت آنان مورد عنایت خداوندی قرار گیرد. که این توسلات در طول درخواست از خداوند است نه در عرض آن؛ که در جای خود باید بدان پرداخت.

توشه ی هشتم: توکل به خداوند زمینه ساز سرافرازی

«والحمدلله الذی و کلنی الیه فاکرمنی و لم یکلنی الی الناس فیهینونی. والحمدلله الذی تحبّب الیّ و هو غتّی عنّی والحمدلله الذی یحلم عنیّ حتی کانیّ لاذنب لی فربّی احمد شیئ عندی و احق بحمدی»

سپاس خدا را که کارم را خود بر عهده گرفت و از این رهگذر گرامیم داشت

و کارم را به مردم وانگذاشت

که خوارم سازند.

سپاس خدا را که مهرش را در دلم انداخت باآنکه نیازی به من نداشت.

سپاس خدا را که چنان با من مدارا می کند که گویی هرگز گناهی نکرده ام؛

پس به راستی پروردگارم از همه چیز نزد من ستوده تر و به ستایش من شایسته تر است.

خداوند متعال مدیریت کار انسان ها را خود بر عهده گرفته است و دوست دارد که بندگانش نیز مدیریت او را به رسمیت بشناسند و کارهایشان را بدو واگذار کنند. به موسی کلیم الله فرمود: ای موسی! نمک غذایت را نیز از من بخواه!

خداوند عزت و سربلندی انسان ها را می خواهد و دوست ندارد ذلت درخواست از یکدیگر را نیز تحمل کنند. امیرمؤمنان7 فرمود: «و لا تَکُن

عَبدَ غَیرِکَ و قد جَعَلَکَ اللهُ حُرَّاً. خداوند تو را آزاد آفریده است بندة دیگران مباش»⁽¹⁾.

توکل بر خدا و واگذاردن امور به او «تفویض» عالی ترین صفت پسندیده انسان هاست که سالکان در مراتب والای سیر و سلوک بدان دست می یابند.

خواجه عبدالله در کتاب صدمیدان گوید:

قوله تعالی «وعلی الله فتوکلوا ان کنتم مؤمنین» توکّل، قنطره یقین، عماد ایمان و محل اخلاص است و توکل بر سه وجه است:

یکی به تجربه، دیگری به ضرورت، سیم به حقیقت.

به تجربه آن است که [انسان ها] می کوشند و [خدا] می سازد، و آن حال مکتسبان است.

ضرورت آن است که بداند به دست کسی چیزی نیست و حیلت کردن سود نیست. و این حال منتظران است.

حقیقت آن است که عطا و منع به حکمت است، و مهرورزی بی غفلت است و این حال راضیان است⁽²⁾.

و هم او در کتاب کشف الاسرار در تفسیر همین آیه شریفه و علی الله

فتوکلوا... نویسد:

عارف بزرگوار، ابوعلی دقاق گوید: توکّل را سه رتبت است.

اول: توکل مطلق. دوم: تسلیم. سوّم: تفویض.

توکل بدایت است، تسلیم وساطت و تفویض نهایت.

توکل، صفت همه پیامبران است. تسلیم، صفت خاص

ابراهیم است و تفویض صفت خاص الخاص مصطفی. است.

صاحب توکل گوش بر وعده حق دارد، صاحب تسلیم با علم حق آرام می گیرد و صاحب تفویض به حکم خداوندی رضا می دهد.

آن که با توکل است طالب عطا، آن که با تسلیم است، منتظر

لقاء، و آن که با تفویض است آسوده رضاست⁽¹⁾.

توشه ی نهم: باز بودن راه برای پیشرفت

«اللهم انّی اجد سبل المطالب الیک مشرعة و مناهل الرجاء الیک مترعه والاستغاثة بفضلک لمن امّلک مباحه و ابواب الدعاء الیک للصارخین مفتوحه.»

بار خدایا: من درهای درخواست را به رویت گشوده می بینم.

آبشخورهای امید را نزدت سرشار می یابم،

و کمک جستن از فضلت را برای امیدوارانت پسندیده می دانم

و درهای دعا را به سویت برای فریادرس خواهان گشوده می بینم.

نه تنها انسان، بلکه همه­ی آفریدگان، تعالی و تکامل و پیشرفت را خواهان اند، چه با زبان فطرت و چه با زبان دعا، و بی تردید این راه برای همه آفریدگان باز است، به ویژه برای انسان که با تلاش و کوشش و دعا و درخواست می تواند یک یک پلّه های تکامل را بپیماید و به جایگاه های والا و بالا دسترسی یابد.

دعا آموزی خداوند از ناب ترین معارفی است که در آموزه های دینی ما مورد عنایت واقع شده است خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید:

واذاسئلک عبادی عنّی فانی قریب اجیب دعوة الداع اذا دعانِ فلیستجیبوا لی و لیؤمنوا بی لعلهم یَرشدون⁽¹⁾. و چون بندگانم درباره من از تو بپرسند، همانا من نزدیکم؛ خواندن خواننده را، آنگاه که مرا بخواند پاسخ می دهم، پس باید دعوت مرا بپذیرند، و به من ایمان بیاورند، باشد که ره یابند.

این آیه با زیباترین نظماهنگ زمینه دعا و عنایت خدای سبحان بدان را بازگفته است به گونه ای که هفت بار بر «یاء متکلّم وحده – تنها من» تأکید شده است، و اینکه فرموده «بندگانم» و نفرموده «بندگان» خود دلیلی دیگر بر اهتمام یادشده است.

در این آیه همه واسطه ها حذف شده و فرموده: «همانا من نزدیکم» و با وصف «قریب – نزدیک» که صفت مشبّهه است و مفهوم استواری و دوام را دارد، بر دوام و جاودانگی این ارتباط تصریح شده است.

یار

نزدیک تر از من به من است

وین عجب ترکه من از وی دورم

چه

کنم، با که توان گفت که او

در کنار من و من مهجورم؟!⁽¹⁾

مولوی نیز گوید:

چون

دعامان امرکردی ای عجاب!

هم تو بودی اوّل آرندة دعا

تا زنم من لاف کان شاه جهان

درد بودم سر به سر من خود پسند

دوزخی بودم پر از شور و شری

این

دعای خویش را کن مستجاب

هم تو باش آخر اجابت را رجا

بهر بنده عفو کرد از مجرمان

کرد شاهم داوری هر دردمند

کرد دست فضل اویم کوثری⁽²⁾.

توشه ی دهم: راز رهایی از چنگ بخیلان و خودخواهان

«واعلم انک للراجی بموضع اجابه و للملهوفین بمرصداغاثه و انّ فی الّهف الی جودک والرضا بقضائک عوضأ من منع الباخلین و مندوحة عمّافنی ایدی المستأثرین.»

و می دانم که تو برای امیدواران در جایگاه

اجابت و برای دادرس خواهان بر گذرگاه

فریاد رسی هستی؛ و بسنده کردن به بخشش تو و خشنودی به خواست تو، بهترین

جایگزین از دریغ داشتن بخیلان و راه رهایی است ازآنچه در دست خودخواهان است.

نفس اماره انسان را همواره به بدی فرا می خواند و رهزنان آیین و ایمان و بخیلان و خودخواهان و مستبدان همواره بر کمینگاه نشسته اند تا آیین و ایمان و انسانیت انسان ها را بربایند و پس از استفاده ابزاری از آن ها و تهی کردن آنان از شخصیت و انسانیت، آن ها را به یک سو بیفکنند و در این میان تنها پناه بردن به خدا و پایداری بر ارزش های وجودی خود است که انسان را از چنگال اهریمنان رهایی می بخشد. امید امیدواران، خدا و پناه بی پناهان، خداوند است و سیمرغ بلندپرواز، خود را به طمع آب و دانه گرفتار دنیاطلبان نمی سازد.

شیخ محمود شبستری گوید:

اگر

خواهی که گردی مرغ پرواز

برو اندر پی خواجه به اسرا

گذاری کن زکافِ کنج کونین

جهان

جیفه پیش کرکس انداز

تفرج کن همه آیات کبری

نشین در قافِ قرب قاب قوسین⁽¹⁾

توشه ی یازدهم: کردار ناپسند، حجاب بین انسان و خدا

«و انّ الراحل الیک قریب المسافه

و انّک لا تحتجب عن خلقک الاّ ان

تحجبهم الاعمال دونک»

و اینکه کوچ کننده به کویت بر نزدیک ترین راه است.

و اینکه تو از آفریدگانت خویش را نهان نمی سازی مگر آنکه کردارشان آنان را از تو بپوشاند.

بی تردید خدا از همه چیز و همه کس به انسان نزدیک تر است «و نحن اقرب الیه من حبل الورید⁽¹⁾.-

و ما به او از رگ گردن نزدیک تریم» اما این کردار به ظاهر پسندیده و دل بستگی و وابستگی به دنیاست که انسان را از خداوند دور می سازد و میان بنده و پروردگار حجابی ضخیم یا نازک – بسته به غلظت ناپاکی و ناخالصی عمل - ایجاد می کند.

میان عاشق و معشوق هیچ حائل نیست

تو خود حجاب خودی حافظ از میان برخیز⁽²⁾

حجاب بودن کردار ناپسند و گناه آلود بین بنده و خدا به ظاهر آشکار است، اما گاه کردار به ظاهر پسندیده و عبادت هایی که بنده انجام داده است باعث عجب و غرور و استکبار انسان می گردد و خود حجابی ستبر و ضخیم را به وجود می آورد، همان گونه که در مورد ابلیس این اتفاق افتاد و او را از یک فرشته مقرب به یک شیطان رانده شده دگرگون کرد. عُجب برای مؤمنان و سالکان بزرگ ترین حجاب است. از امام باقر7 روایت است که فرمود:

دو مرد به مسجد درآمدند، یکی عابد و دیگری فاسق، و در حالی از مسجد بیرون رفتند که عابد فاسق شده بود و فاسق درست کردار! و این بدان جهت بود که عابد پیوسته در اندیشه­ی عبادتش بود و بدان می نازید و می بالید، اما فاسق از کرده اش پشیمان بود و از کردار ناپسندش آمرزش می طلبید⁽¹⁾.

توشه ی دوازدهم: عنایت به کردار یا با کرم پروردگار؟

«وقد قصدت الیک بطلبتی، و توجّهت الیک بحاجتی و جعلت بک استغاثتی و بدعائک توسّلی، من غیراستحقاق لعفوک عنّی، بل لثقتی بکرمک، و سکونی الی صدق و عدک.

بار خدایا! با خواسته ام به تو رو کردم،

و با نیازم رو به سوی تو آوردم،

و دادخواهیم را به درگاهت آوردم،

و تو سلم را با فراخونیت آغاز کردم،

بی آنکه سزاوار شنیدنت باشم،

یا شایسته گذشتت گردم،

بلکه ازآن رو که به کرمت دلگرمم

و به وعده راستینت باورمندم.

آمرزش گناهان و برآورده شدن درخواست و حاجت و جلب عنایت و حمایت پروردگار تنها با لطف و کرم خداوند است وگرنه کردار محدود ما چه ارزشی دارد که بهای عنایت خداوندی شود.

ماکه

باشیم ای تو ما را جان جان

ما

عدمهاییم و هستی های ما

ما همه

شیران ولی شیر عَلَم

حمله شان

پیدا و ناپیداست باد

باد ما و

بود ما از داد توست

لذت انعام

خود را وا مگیر

وربگیری،

کیت جُست وجو کند

منگر اندر

ما، مکن ما را نظر

ما نبودیم

و تقاضامان نبود

تا که ما باشیم با تو در میان؟

تو وجود مطلقی، فانی نُما

حمله شان

از باد باشد دم به دم

آن که ناپیداست هرگز گم مباد

هستی

ما جمله از ایجاد توست

نقل و باده، جام خود را وا مگیر

نقش

با نقاش، چون نیرو کند؟

اندر اکرام و سخای خود نگر

لطف تو ناگفته ما می شنود⁽¹⁾

آفرینش ما به عنایت او بود و پرورش و هدایت ما به فضل و کرم او و این او بود که در دل ما به جلوه گری پرداخت و آفریدگانش را شیدا و عاشق خود ساخت، و کردار و اعمال ما تنها بهانه ای است که راه ارتباط را با او بگشاییم و نیازمندی خود را به او نشان دهیم و باز این اوست که

این کردار اندک را بهانه قرار می دهد و بنده خود را می نوازد و جایگاهی فراتر و والاتر به او می بخشد.

خواجه عبدالله گوید:

ای قائم به ذات خویش،

و از هر یادکننده به یادِ خود بیش،

یادِ توست که ترا به سزا رسد

ورنه از رهی چه آید که تو را سزد؟⁽¹⁾

توشه ی سیزدهم: فرمان خدا به درخواست از وی

«الهم انت القائل و قولک حق، و وعدک صدق، و اسئلواالله من فضله انّ الله کان بکم رحیمأً، و لیس من صفاتک یا سیدی ان تاًمر بالسئول و تمنع العطیهّ. و انت المنّان بالعطیّات علی اهل مملکتک و العائد علیهم بتحنّن رأفتک.»

بار خدایا، تو گفته ای و گفته ات حق و وعده ات راستین است که فرمودی، از فضل خدا خواهید که خدا به شما مهربان است.

و این – ای سرورم – از ویژگی های تو

نیست که به درخواست فرمان دهی و از

بخشش فروگذاری.

و تو به اهل کشورت با عطایا منت می بخشی و با لطف ومهربانیت بدانان مهر می ورزی.

خداوند متعال نسبت به بندگان مهربان است و همین مهربانی باعث می شود که از آنان بخواهد که از او چیزی بخواهند و دستان دعا را به سویش برکشند. و این برای وی زیبنده و پسندیده نیست که پس از درخواست بندگان، آنان را محروم سازد و از انجام آنچه وعده اش را داده دریغ ورزد، با توجه به اینکه نه گنجینه های کرمش را پایانی است و نه به خلف وعده شناخته شده است.

عشق و علاقه خداوند سبحان به رستگاری و هدایت انسان ها بیش از عشق و علاقه بندگان به فلاح و رستگاری خود است به گفته شاعر:

عاشقان هرچند مشتاق جمال دلبرند

دلبران بر عاشقان از عاشقان عاشق ترند

مولوی گوید:

هیچ عاشق، خود نباشد وصل جو

لیک عشق عاشقان تن زه کند

که نه معشوقش بود جویای او

عشق معشوقان خوش و فربه کند⁽¹⁾

توشه ی چهاردهم: انواع نعمت های خدا در خردسالی و بزرگ سالی

«الهی ربیتنی فی نعمک و احسانک صغیراً و نوّهت باسمی کبیرأ فیامن ربّانی فی­الدنیا باحسانه و تفضّله و نعمه».

بار خدایا، آنگاه که خردسال بودم مرا در نعمت ها و احسانت پروردی!

و آنگاه که بزرگ سال شدم نامم را پرآوازه ساختی!

ای آنکه مرا در دنیا با احسان و فزون

بخشی و نعمت هایت پروردی، و در آخرت

به عفو و کرمت بشارت دادی؛

خداوند کرم گستر در هر مرحله از زندگی انسان متناسب با نیازهای متفاوت عنایت های نوین به بندگان خویش دارد؛ هنوز به دنیا نیامده پستان مادر را سرشار از شیر می کند با مواد مورد نیاز نوزاد که هیچ چیز جایگزین آن نمی گردد. به گفته شاعر:

غم روزی مخور بر هم مزن اوراق دفتر را

دو روزِ پیش ایزد پر کند پستان مادر را

و مهر مادر را برمی انگیزد تا از خواب و خوراک خود بکاهد و بی هیچ منت و با کمال اشتیاق در خدمت فرزند باشد. دستش را بگیرد و پابه پا ببرد تا شیوه راه رفتنش بیاموزد و یک حرف و دو حرف بر زبانش نهد تا دهانش را به سخن گفتن بگشاید. و به پدر انگیزه می دهد تا شبانه روز

برای تأمین غذا و دیگر نیازمندی اش کوشش کند و این نیست جز عنایت او که «هرکس که دندان دهد نان دهد».

و چون نوجوان و جوان گردید غرایز را در او بیدار می کند تا همسریابی کند و خانواده تشکیل دهد. و چون پا به سال گذاشت به دنبال جایگاه و موقعیت اجتماعی می گردد. و آرزو می کند که نامش همه جا بر سر زبان ها باشد. و در این سیر صعود و نردبان تکامل تا بدان جا می رود که دیگر دنیا و آنچه در آن است برایش کم و کوچک است و جاودانگی را می جوید و به چیزی کمتر از بهشت راضی نمی شود. و سالکان الی الله و راهیان دیار دوست بلندپروازند و به اندک رضایت نمی دهند و حتی بهشت را نیز کوچک می شمرند و از محبوب جز محبوب نمی خواهند.

خواجه عبدالله در تفسیر عرفانی کریمة شریفه: «ربّ لا تذرنی فرداً و انت خیر الوارثین⁽¹⁾»

نویسد:

زکریّا گفت: خدایا مرا تنها و بی فرزند مگذار و تو بهترین وارثانی، خداوند فرمود: ما ندای او را اجابت کردیم و یحیی را بدو دادیم و همسر او را زاینده کردیم، چون آن ها در کارهای نیک شتابان و ما را فروتنان و فرمان پذیران بودند.

خداوند بندگان را نواخت تا بشناختند، توفیق داد تا پرستیدند، تلقین کرد تا بخواستند، دل آن ها را معدن نور کرد تا دوست داشتند.

خدایی که بی رشوت دوست دارد؛ بی منت عطا دهد؛ بی وسیلت گرامی دارد، هرکه نیاز بدو برد توانگرش گرداند،

هرکه بدو ناز کند عزیز دارد؛ اگر سال ها بنده گناه کند و گوید: خدایا، توبه کردم! گوید: پذیرفتم⁽¹⁾.

توشه ی پانزدهم: زندگی همراه با ترس و امیدواری

«ادعوک یا سیدی بلسان قداخرسه ذنبه ربّ اناجیک بقلب قداوبقه جرمه»

سرورم! تو را با زبانی که گناهش لالش ساخته می خوانم!

پروردگارم! تو را با دلی که جنایاتش

نابودش ساخته زمزمه می کنم!

انسان از یک سو به رحمت بی کران و مهرگسترده خداوندی می نگرد و سرشار از شادمانی و امید می گردد و از دیگر سو اعمال و کردار ناپسند و نازیبای خود را می بیند و خجالت زده و ناامید می شود و این امیدواری و ناامیدی همواره همراه انسان است که در این کره خاکی زندگی می کند. گویند رهگذری با لباس و قیافه نه چندان مناسب از کوچه ای می گذشت. زیبا­رویی را دید که درنهایت حسن و جمال از آن مسیر می گذرد، دامن از کف داد و نه یکدل بلکه صد دل شیفته آن دل آرا شد؛ به دنبال او به راه افتاد و آشفتگی خود را فراموش کرد، تا به در خانه محبوب رسید. زن صاحب جمال که هم به زیبایی تن آراسته بود و هم به پیراستگی روان، چون به حال او نگریست شیداییش را دریافت و به وی اجازه ورود به

منزل داد، بدو احترام و انعام کرد و پس از لحظه ای آرامش، آینه ای به دستش داد. و او زشتی و آشفتگی خویش را در آینه دید و از این جسارتی که به خود داده پشیمان گردید. شرمنده شد و بی هیچ خداحافظی از منزل بیرون خزید، امّا نگران در بیرون خانه محبوب ایستاده، نه خود را لایق آن نگار نازنین می داند و نه به راحتی از او دل می کند. و انسانی که میان ترس و امید «خوف ورجا» زندگی می کند این گونه است. ترس از گرفتاری به عواقب گناهانی که مرتکب شده و امیدواری به خداوند رحمن و رحیم و آمرزگاری که وی را به گذشت و آمرزش فرا خوانده است.

خواجه عبدالله در تفسیر عرفانی آیه شریفه «فمن کان یرجو لقاءربه⁽¹⁾،

هرکس امید دیدار پروردگارش را دارد» نویسد:

دیدار دوست جان است

و صد هزار جان در راه آن ارزان است

پیروزتر از آن بنده کیست که دوستش در میان است

آرزوی دیدار دوست، صفت مردان است.

باش تا فردا بنده بر مائده خلد نشیند، و شراب وصل نوشد،

و طوبی و حسنی بیند و به شراب و سماع دیدار رسد.

در آن روز روی های مؤمنان و مخلصان و صدیقان و شهیدان، چون آفتاب رخشان و ماه دُرافشان بنفشه بوستان است.

و چون برق لامع به خداوند خویش، به آفریدگار خویش،

و به پروردگار خویش نگرند.

پیر طریقت گفت:

الهی تو را آن کس دید، که دو گیتی را ندید، و تو را او دید که نادیده پسندید⁽¹⁾.

توشه ی شانزدهم: فزون بخشی خدای سبحان و گستردگی درخواست بندگان

«عظم یا سیّدی املی، و ساء عملی، فاعطنی من عفوک بمقدار املی، و لاتؤاخذنی بِاَسوَء عملی، فانّ کرمک یَجِلُّ عن مجازات المذنبین

و حلمک یکبُرُ عن مکافاة المقصّرین»

آرزویم ای سرورم بزرگ گردیده،

و کردارم به زشتی گراییده،

پس به اندازه آرزویم از گذشتت عطایم کن

و به بدترین کردارم کیفرم مده

که کرمت از مجازات گنهگاران بزرگ تر،

و بردباری ات از به کیفر رساندن مقصران فراتر است.

بنده ی گناهکار هرچند به خاطر گناه و نافرمانی از دستورات خداوند،

خود را سزاوار گذشت و بخشش وی نمی داند. اما رحمت و گذشت خداوند متعال ناله گناهکاران را دوست می دارد⁽¹⁾

و خود آنان را فرا می خواند تا گناهانشان را بیامرزد چنانچه خود فرمود: «یدعوکم لیغفرلکم من ذنوبکم و یؤخرکم الی اجل مسمّی⁽²⁾

در تعقیبات مشترک نماز می خوانیم:

اللهمّ ان لم اکن اهلاً ان ابلغ رحمتک فرحمتک اهلٌ تبلغنی و تسعنی لانّها وسعت کل شیی⁽³⁾.

بار خدایا: اگر من شایستگی آن را ندارم که به رحمتت دست یابم، رحمت تو این زیبندگی را دارد که به من برسد و مرا فرا گیرد، چون رحمت تو همه چیز را در برگرفته است.

حافظ علیه­الرحمه گوید:

سایه معشوق اگر افتاد بر عاشق چه باک

ما بدو محتاج بودیم او به ما مشتاق بود.

خداوند متعال چون می خواهد نیازهای بندگان را برآورد، خود نیازمند می طلبد. به گفته مولانا: همان گونه که گدا، عاشق کرم است، کریم نیز عاشق گداست؛ اگر گدا صبوری ورزد، کریم به در ِخانه اش آید، و اگر کریم شکیبایی ورزد، گدا بر درِ خانه اش آید؛ اما صبوری گدا کمال اوست و صبوری کریم نقص او.

بانک می آمد که ای طالب، بیا

جود

می جوید گدایان و ضِعاف

روی خوبان ز آینه زیبا شود

پس ازاین فرمود حق در «الضحی»

چون گدا آیینه جوداست، هان!

آن یکی

جودش گدا آرد پدید

پس

گدایان، آیتِ جود حق اند

جود،

محتاج گدایان چون گدا

همچو خوبان کاینه جویند صاف

روی احسان از گدا پیدا شود

بانک

کم زن ای محمد بر گدا

دم بود بر روی آیینه زیان

و آن دگر بخشد گدایان را مزید

چون که با حق اند، جود مطلق اند⁽¹⁾.

توشه ی هفدهم: گریز از خدا به خدا

«و انا یا سیدی عائذ بفضلک، هارب منک الیک، متنجّز ما وعدت من الصفح عمّن احسن بک ظنّاً.

و ما انا یاربّ و ما خطری،

هبنی بفضلک، و تصدّق علّیِ بعفوک.»

و من ای سرورم، به فضلت پناه می برم،

و از تو، به تو می­گریزم!

و آنچه خوش بینان گذشتت را وعده داده ای می جویم.

به راستی پروردگارم، من کیستم و چه ارزشی دارم؟!

از فضل بی کرانت به من بخشا،

و از گذشتت بر من تصدّق فرما.

گریز از خدا به خدا چیست؟ گریز از قهر خدا به مهر خدا؟ گریز از دادگستری خدا به بخشش خدا؟ و یا گریز از عذاب خدا به تفضل و کرم خداوند است؟

گریز از خدا به خدا. حالت انقطاع و گسستن کامل از غیر خداوند است همان چیزی که امام حسین7 در دعای عرفه می فرماید: الهی هب لی کمال الانقطاع الیک⁽¹⁾

حالتی که آدمی با همه وجود درمی یابد که جز خداوند هیچ کس و هیچ چیز نمی تواند از کار فروبسته او گره بگشاید و وی را در پناه خود گیرد.

حالتی که حضرت یوسف پیدا کرد هنگامی که همه درها را به روی خود بسته دید و خود را در برابر درخواست نامشروع زلیخا تنها یافت و با همه وجود گفت: «معاذالله انّه ربّی احسن مثوای انّه لا یفلح الظالمون⁽²⁾

پناه برخدا، او پروردگار من است و جایگاهم را نیکو داشته . به راستی که ستمکاران رستگار نمی گردند.» و در اثر این انقطاع بود که خداوند متعال وی را در پناه خود گرفت و پلیدی و فحشاء را از وی دور گردانید «کذالک لنصرف عنه السوء والفحشاء⁽³⁾.

این گونه برهان خویش را بدو نمودیم تا پلیدی و پلشتی را از او بگردانیم».

خواجه عبدالله در تفسیر عرفانی آیه شریفه «انا اخلصنا هم بخالصه»

گوید:

الهی!

تا آموختنی را آموختم،

آموخته را جمله بسوختم

اندوخته را برانداختم

و انداخته را بینداختم.

نیست را بفروختم

تا هست را بیفروختم⁽¹⁾.

و در تفسیر آیه شریفه «انّی مهاجر الی ربی - من به­سوی پروردگارم هجرت می کنم» گوید:

مهاجرت، انقطاع است و انقطاع از غیر حق بریدن و با حق بودن است. منقطعان با حق سه مرداند:

یکی به عذر، دیگری به جهد، سیم به کلّ؛ منقطع به عذر را سه نشان است:

نفس مرده،

دل زنده،

و زبان گشاده

منقطع به جهد را سه نشان است:

تن در سعی

زبان در ذکر

و عمر در جهد.

و منقطع به کل را سه نشان است:

از خلق گسسته،

با خود بیگانه،

و از تعلق آسوده.

ای نزدیک تر به ما از ما

و مهربان تر به ما از ما.⁽¹⁾

توشه ی هجدهم: بهترین پوشانندگان و بزرگوارترین بزرگواران

ای ربّ جللّنی بسترک واعفُ عن توبیخی بکرم وجهک فلواطّلع الیوم علی ذنبی غیرک

مافعلته ولوخفت تعجیل العقوبه لاجتنبته

بار پروردگارا، مرا با پوششت پوشان.

و با کرمت از سرزنشم دیده بگردان

که اگر آن روز بر گناهم کسی آگهی می یافت، آن را انجام نمی دادم

و اگر از شتاب در مجازاتت می ترسیدم، از آن اجتناب می کردم.

خداوند متعال بهترین پوشانندگان و رازدارترین رازداران است و وجود این صفت نیک را در بندگان خویش نیز دوست می دارد و افشای اسرار مردم را زشت می شمارد.

تجسس در احوال و امور شخصی مردم و افشای آن از بزرگ ترین گناهانی است که در موارد مختلف از آن نهی شده است.از امیرمؤمنان7 روایت است که فرمود:

هرکه در جستجوی رازهای مردم باشد خداوند رازهای او را فاش می کند.⁽¹⁾

از سوی دیگر هرکس اسرار خود را نیز باید نگه دارد، آنان که توان حفظ اسرار خویش را ندارند توان نگه داشتن اسرار دیگران را هم نخواهند داشت. باز از همان حضرت روایت است که فرمود:

کسی که در نگه داشتن راز خود ناتوان است، در حفظ راز دیگران نیز ناتوان است.⁽²⁾

پیر هرات درباره آیه شریفه «والله یعلم اسرارهم⁽³⁾»

خدا نهانی های مردمان را می داند در کتاب صدمیدان گوید:

سرّ، ارتباطی است که انسان با حق دارد و آن سه است:

یکی از آدمیان نهان، دیگری از فرشتگان نهان، سیّم از خود نهان.

آنچه از آدمیان نهان است، خدمت خلوت است.

آنچه از فرشتگان نهان است، مکاشفه ی حقیقت است.

آنچه از خود نهان است، استغراق در مواصلت است.

و شرایط خدمت خلوت سه چیز است:

شناختن علم خدمت

ضایع نکردن حق

و بازداشتن ایذاء خود از خلق

علامت مکاشفه­ی حقیقت سه چیز است.

شرح صدر و گشودگی سینه را

پذیرفتن عذر خلق را

و دیده باز کردن آلاء حق را

استغراق در مواصلت حق سه چیز است:

بیم از یک چیز

امید به یک چیز

و مهر در یک چیز

و آن یک چیز تنها حق است و هرچه جز او کم و ناچیز.⁽¹⁾

توشه ی نوزدهم: گذشت در توانمندی

فلک الحمد علی حِلمک بعد علمک،

و علی عفوک بعد قدرتک

پس ستایش توراست بر بردباری ات پس از دانشت و برگذشتت پس از توانایی ات.

خدای متعال تواناست و گذشت از توانمند زیبنده است و توانایی خدا بنده را به گذشتش گستاخ می کند و به قلم کشیدن بر کردار ناپسندش امیدوار می سازد و از بزرگوار جز این انتظار نمی رود و خدای

بلندمرتبه همین صفت را در بندگان دوست می دارد.

پیامبر خدا9 فرمود: خدا باگذشت است و گذشت را دوست می دارد.⁽¹⁾

امیر مؤمنان7 نیز می فرماید: زیور قدرت، گذشت است.⁽²⁾

و در جای دیگر می فرماید: گذشت زکات توانمندی است.⁽³⁾

و باز می فرماید: چون به دشمنت ظفر یافتی، گذشت را شکرانه این نعمت قرار ده.⁽⁴⁾

اما بی تردید در تاریخ قدرتمندان کمتر به این گونه احادیث توجه داشته اند و برای استواری پایه های لرزان قدرتشان هرچه توانشان بالا می رفته دامنه زندگی را بر مردم تنگ تر می گرفته اند. شیخ بهایی علیه الرحمه در کشکول خود می نویسد:

چنگیز مغول از قاضی وجیهه الدین قوشچی پرسید، پیامبر شما از برخاست من آگاهی داده است؟ گفت: آری و برخی از خبرهای ستیزها و ظهور ترکان را برشمرد. چنگیز خوشحال شد و گفت: از من در میان مردم یادی بزرگ خواهد ماند؟ گفت: اگر اجازه دهی گویم: گفت بگو! گفت: اگر از دم تیغ تو از فرزندان آدم کسی بازماند نام تو خواهد ماند!

و این داستان شباهت دارد به داستان دیگری که حکایت شده: در روستایی امیری فرود آمد. شب هنگام خروسی از

خروسان ده آواز برداشت. امیر را از آن بد آمد و دستور داد

تا همه خروسان ده را بکشند! چون خواست بخوابد، خدمتکار خویش را گفت: گاهِ خروس خوان، مرا بیدار کن! خدمتکار گفت: ای امیر! تو یک خروس نیز بر جا نگذاشتی! پس به بانگ کدام خروس بیدارت کنم؟!

با همه خلق جهان، گرچه از آن

بیشتر گمره و کمتر به رهند

تو چنان زی که بمیری، برهی

نه چنان زی که بمیری برهند⁽¹⁾

توشه ی بیستم: کجاست بخشش دیرینت؟

این سترگ الجمیل؟

این عفوک الجلیل؟

این فرجک القریب؟

این غیاثک السریع؟

این رحمتک الواسعه؟...

کجاست پوشش زیبایت؟

کجاست گشایش نزدیکت؟

کجاست گذشت بزرگوارانه­ات؟

کجاست فریادرسی شتابانت؟

کجاست رحمت گسترده ات؟

انسان همواره جستجوگر و به دنبال کشف حقیقت و در پی دستیابی به رحمت و آرزومند ابدیت است و این اشتیاق، بال های او را به پرواز درمی آورد و برای دستیابی به دوردست ها بال می­گشاید داستان تعالی طلبی انسان، داستان حضرت ابراهیم است که تا ستاره را می بیند می گوید این پروردگار من است! و چون غروب می کند می گوید من غروب کنندگان را دوست نمی دارم! به ماه و خورشید هم قانع نمی­شود، چون آن ها را نیز افول یابنده می بیند. انسان چیزی را می خواهد که غروب نکند، پایان نداشته باشد، پایدار و بی کرانه باشد تا با پیوستن بدو ابدیت یابد و جاودانه شود، و این عطش و تشنگی او هیچ گاه سیرایی ندارد.

خواجه عبدالله درباره عطش گوید:

عطش، کنایه از غلبه خواستاری است برای آنچه آرزو می­

شود و آن را سه درجه است:

درجه نخست: عطش مرید است به گواهی ای که سیرابش

کند؛ یا اشاره ای که شفایش بخشد؛ یا مهربانی ای که برخوردارش سازد.

درجه ی دوم: عطش سالک است به سرآمدنی که طومارش را درهم پیچد، به روزی ای که نیازمندی هایش را به وی بنمایاند؛ و به منزلی که در آن به آرامش رسد.

درجه سوم: عطش محبّ است به جلوه ای که آن را ابر علت نپوشاند؛ بر آن حجاب تفرقه ای پرده نیفکند، و برای

دستیابی بدان دیگر انتظاری نباشد.⁽¹⁾

توشه ی بیست و یکم: نعمت بخشی خداوند

یامحسن و یا مجمل، یا منعم و یا مفضل

لستُ اتّکل فی­النجاه من عقابک علی اعمالنا بل بفضلک علینا

لانّک اهل التقوی و اهل المغفره

ای نکورفتار! ای درست کردار:

ای نعمت بخش: ای بخشنده!

ما برای رهایی از کیفرت به اعمالمان متکی

نمی باشیم بلکه به فضلت امیدواریم،

چراکه تو اهل پارسایی و اهل آمرزشی،

خداوند فیّاض علی الاطلاق است، بی هیچ چشمداشت می بخشد و با بزرگواری از گناهان و لغزش ها چشم می پوشد، اعمال ما در برابر عنایات خدا هیچ است و طاعات ما در برابر نعمت های او ناچیز. به گفته ی شیخ مصلح الدین سعدی شیرازی:

هر نفسی که فرو می رود ممّد حیات است و چون باز می گردد مفرّح ذات، پس در هر نفسی دو نعمت موجود است و بر هر نعمتی شکری واجب. از دست و زیآن که برآید کز عهده شکرش به درآید.⁽¹⁾

و این گونه است که انسان همیشه خود را نیازمند احساس می کند. و چشم از رحمت و عنایت پروردگار برنمی دارد.

پیر هرات گوید:

کسی که بر دوجهان نظری ندارد و خدا را همواره در نظر دارد او را فقیر گویند. فقیر همواره به خدا توانگراست،

که توانگری در سینه می باید نه در خزینه

فقیر کسی است که در دوجهان جز خدا برای خود دستاویزی نبیند.

و نظر به خود ندارد،

و بر ذات خویش چهارتکبیر زند.⁽¹⁾

توشه ی بیست و دوم: به راستی برای چه سپاست گوییم؟

فماندری ما نشکر

اجمیل ما تنشر، ام قبیح ماتستر

ام عظیم ما ابلیت واولیت

ام کثیر مامنه نجّیت و عافیت

و ما نمی­دانیم که چه چیز را سپاس گوییم؟

آن نیکی را که گسترانی؟ یا آن زشتی را که

پوشانی؟

یا آن نعمت­های بزرگی را که در نظر گرفته و اختصاص داده­ای؟

یا آن بلاهایی که از آن رهایی داده

و عافیت بخشیده ای؟

سپاس گزاری از نعمت در برابر کسی که به انسان نعمتی بخشیده یک امر فطری است که وجدان هر انسانی بر ضرورت آن گواهی می دهد. اما نعمت هایی که خداوند متعال به انسان بخشیده آنقدر گسترده است که انسان نمی داند کدام یک از این نعمت ها را سپاس بگزارد، نعمت سلامتی، امنیت، انواع خوراکی هایی که می خورد، هوایی که تنفس می کند. آفتابی که بر او می تابد و یا نسیمی که بر وی می وزد و بدن او را می نوازد و...

همه این ها نعمت­هایی است که خداوند به انسان بخشیده و تمام

محیط اطراف ما را فرا گرفته است. اما واکنش ما در برابر این نعمت­ها بر دو گونه است. یک: سپاسگزاری، دو: کفران؛ اما انسان های سپاسگزار سرگردان می شوند که کدام یک از این نعمت ها را سپاس بگزارند و چون از شمار بیرون است. به ناچار می گویند الحمدلله علی کلّ نعمه - سپاس خدای را به خاطر همه نعمت هایی که به ما ارزانی داشته است.

اما انسان های ناسپاس گاه بی خبران اند به غفلت فرورفته که همه چیز را و حتی خود را فراموش کرده اند. و گاه آگاهانه ناسپاسی کرده و این همه نعمت را نادیده می انگارند. که البته خداوند متعال در نظام آفرینش برای هریک از واکنش ها مکانیسم و راهکاری مشخص کرده است.

خداوند متعال در قرآن مجید فرمود: اگر سپاسگزارید بر نعمت شما می­افزایم و اگر ناسپاسی کنید کیفر من سخت خواهد بود.⁽¹⁾

که این اثر

طبیعی استفاده درست از نعمت ها و یا ضایع کردن و استفاده نادرست و بدون استفاده گذاشتن آن هاست.

امیرمؤمنان7 نیز می فرماید:

هیچ چیز بمانند سپاسگزاری، نعمت­ها را نگه نمی­دارد.⁽¹⁾

و در جای دیگر می­فرماید:

کفران کننده نعمت نزد آفریدگار و آفریده نکوهیده است.⁽²⁾

در کتاب علل المقامات در باب شکر آمده است:

شکر، دیدن نعمت خدای سبحان است

و ثنای بخشاینده آن

و به پای خاستن برای ادای حق آن

و اقرار به وجود آن،

و آن عامه را باشد، زیرا گستردگی حق را با تنگنای شکر معارضه باشد.

اما در طریق خواص:

شکر آن است که به خدمت بخشنده کمر بندگی بندی

و از بند منت، خود را وارهانی

و در میدان مقاومت نمایان شوی

و به قوت نفس خود بیفزایی. که این همان رمز ماندگاری است.⁽³⁾

توشه ی بیست و سوم: از زشتی هایمان به زیبایی هایت در گذر

یا حبیب من تحبّب الیک

و یا قرّة عین من لاذبک و انقطع الیک انت المحسن و نحن المسیئون فتجاوز یا رب عن قبیح ما عندنا بجمیل ماعندک

ای محبوب هر که با تو دوستی کند!

و ای روشنایی دیده ی هر که به تو پناه آرد و به تو دل بندد، تو نیکوکاری و ما بدکار،

پس پروردگارا از زشتی هایمان به زیبایی

هایت درگذر.

طبع بشر اقتضای بدی دارد و نفس اماره همواره انسان را به خواهش های نفسانی و وسوسه های حیوانی فرامی خواند، تا جایی که خدای متعال می فرماید:

«انّ الانسان خلق هلوعاً اذا مسّه الشرّ جزوعاً و اذا مسّه الخیر منوعا⁽¹⁾»- انسان آزمند آفریده شده، آنگاه که شری بدو می رسد بی تابی می کند و چون خیری [مالی] بدو می رسد بخل می ورزد.

و در جای دیگر درباره انسان می فرماید:

«انّه کان ظلوماً جهولاً⁽²⁾» - او [انسان] بسیار ستمگر و نادان است.