مشخصات کتاب

سرشناسه:صداقت، علی، 1382-

عنوان و نام پدیدآور:سبک شعر در ادب فارسی (از آغاز تا دوران معاصر)/ مولف علی صداقت.

مشخصات نشر:اصفهان: نور الحیات، 1402.

مشخصات ظاهری:364 ص.

شابک:9786225985728

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

موضوع:شعر فارسی -- سبک شناسی

Persian poetry -- *Style

شعر فارسی -- تاریخ و نقد

Persian poetry -- History and criticism

رده بندی کنگره:PIR3348

رده بندی دیویی:8فا0/4

شماره کتابشناسی ملی:9540029

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا

ویراستار دیجیتالی:محمد منصوری

سبک شعر در ادب فارسی

(از آغاز تا دوران معاصر)

نویسنده: علی صداقت

انتشارات : نورالحیات

چاپ : اول ، زمستان 1402

قطع: وزیری / 364 صفحه

صفحه بندی و صفحه آرایی : مهدی آقابابایی

شمارگان: 1000 نسخه

شابک: 8725985622978

اشاره

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ اَلْرَحیمْ

سبک شعر در ادب فارسی

(از آغاز تا دوران معاصر)

نویسنده : علی صداقت

فهرست

سرآغاز.......... 15

تقدیر و تشکر.......... 19

مقدمه.......... 21

سبک شناسی چیست؟.......... 22

سبک چیست :.......... 23

پیشینه سبک شناسی در شعر پارسی:.......... 24

طبقه بندی سبک:.......... 24

عوامل موثر در پیدایش سبک :.......... 26

عوامل موثر دیگر در پیدایش سبک:.......... 29

سبک خراسانی (ترکستانی _سامانی).......... 29

دوره های سبک خراسانی.......... 30

1.طاهریان و صفاریان:.......... 31

2.دوره سامانیان:.......... 33

3.دوره غزنوی و اوایل سلجوقی:.......... 35

شاعران سبک خراسانی:.......... 37

1.رودکی.......... 37

2.شهید بلخی.......... 39

3.کسایی مروزی.......... 40

4.ابو منصور محمدبن احمد طوسی (دقیقی).......... 42

5.رابعه بلخی.......... 45

6 .حکیم ابوالقاسم فردوسی.......... 46

7.فرخی سیستانی.......... 50

8.عنصری.......... 52

9.منوچهر دامغانی.......... 53

10.ابوسعید ابی الخیر.......... 56

11.فخرالدین اسعد گرگانی.......... 57

12.بابا طاهر همدانی.......... 58

13.اسدی طوسی.......... 59

14.ناصرخسرو.......... 61

مختصات و ویژگی های سبک خراسانی.......... 63

1.مختصات زبانی.......... 63

3.مختصات فکری.......... 65

شعر قرن ششم.......... 69

سه سبک شعری در قرن ششم هجری.......... 69

سبک آذربایجانی.......... 69

خاقانی.......... 70

نظامی گنجوی.......... 71

فلکی شروانی.......... 71

مجیرالدین بیلقانی.......... 72

ظهیرالدین فاریابی.......... 72

سبک بینابین.......... 72

مختصات و ویژگی شعر قرن ششم.......... 73

1.سطح زبانی.......... 73

شاعران قرن ششم هجری.......... 75

1.خیام نیشابوری.......... 75

2.مسعود سعد سلمان.......... 76

3.معزی.......... 78

4.ادیب صابر.......... 79

5.سنایی.......... 80

6.انوری.......... 83

7.ظهیر فاریابی.......... 84

8.جمال الدین اصفهانی.......... 85

9.خاقانی.......... 86

10.نظامی گنجوی.......... 89

آثار نظامی گنجوی.......... 91

سبک عراقی.......... 92

2.دوره ایلخانان(قرن هشتم).......... 94

3.دوره تیموریان (قرن نهم هجری).......... 95

مختصات و ویژگی های سبک عراقی.......... 97

مختصات زبانی.......... 97

مختصات ادبی.......... 98

مختصات فکری.......... 99

مقایسه ویژگیهای فکری سبک خراسانی و عراقی.......... 100

1.شیوع عرفان.......... 100

علل رشد عرفان در سبک عراقی.......... 102

2.رواج غزل.......... 106

شاعران سبک عراقی.......... 108

1.کمال الدین اصفهانی.......... 108

2.فرید الدین عطار نیشابوری.......... 110

3.جلال الدین محمد بلخی (مولوی).......... 112

آشنایی با معروف به شمس تبریزی.......... 113

آثار مولانا.......... 116

1.مثنوی معنوی.......... 116

2.غزلیات شمس تبریزی.......... 117

3.رباعیات.......... 119

4.فیه مافیه.......... 119

5 .مکاتیب.......... 120

6.مجالس سبعه.......... 121

4.سعدی.......... 121

5.فخرالدین عراقی.......... 125

6.امیر خسرو دهلوی.......... 127

8.خواجوی کرمانی.......... 131

9.حافظ.......... 134

11.سلمان ساوجی.......... 138

12.جامی.......... 140

آثار عبدالرحمن جامی.......... 140

13.شاه نعمت الله ولی.......... 142

مکتب وقوع (سبک شعری حدوسط سبک عراقی و سبک هندی).......... 143

نمونه ای از شعر مکتب وقوع.......... 145

مکتب واسوخت.......... 146

شاعران مکتب وقوع و واسوخت.......... 147

1.بابافغانی شیرازی.......... 147

2.وحشی بافقی.......... 148

3.محتشم کاشانی.......... 150

4.لسانی شیرازی.......... 151

5.اهلی شیرازی.......... 152

سبک هندی.......... 154

مختصات سبک هندی.......... 156

1: مختصات زبانی.......... 156

2: مختصات ادبی.......... 158

مختصات فکری.......... 160

شاعران سبک هندی.......... 161

1.طالب آملی.......... 161

2.غنی کشمیری.......... 163

3.کلیم کاشانی.......... 164

4 .صائب تبریزی.......... 165

عبدالقادر بیدل دهلوی.......... 168

سبک دوره بازگشت ادبی.......... 171

شاخه های سبک دوره ی بازگشت ادبی.......... 173

نقش انجمن های ادبی در سبک دوره بازگشت.......... 175

1.انجمن ادبی مشتاق.......... 176

2.انجمن ادبی نشاط.......... 177

3.انجمن ادبی خاقان.......... 177

عوامل موثر در پیدایش نهضت بازگشت ادبی.......... 179

1.تاراج کتابخانه اصفهان.......... 179

2.دربار قاجاریه.......... 180

3.تضعیف جامعه.......... 182

نقش فتحعلی شاه قاجار در سبک بازگشت ادبی.......... 182

مختصات زبانی دوره بازگشت ادبی.......... 184

مختصات ادبی دوره بازگشت ادبی.......... 185

مختصات فکری دوره بازگشت ادبی.......... 185

شاعران و نمایندگان سبک دوره بازگشت ادبی.......... 186

1.فتحعلی خان صبای کاشانی.......... 186

2.معتمدالدوله میرزا عبدالوهاب نشاط اصفهانی.......... 188

3.آذر بیگدلی.......... 190

4.سید محمّد سحاب اصفهانی.......... 191

5.مجتهدالشعرا سید حسین مجمر اصفهانی.......... 192

6.میرزا شفیع وصال شیرازی.......... 193

7.میرزا حبیب قاآنی شیرازی.......... 194

8.میرزا عباس فروغی بسطامی.......... 195

9.میرزا محمدعلی سروش اصفهانی.......... 198

10.محمود خان ملک الشعراء کاشانی.......... 199

11.ابوالنصر فتح الله خان شیبانی کاشانی.......... 199

12.مشتاق اصفهانی.......... 201

13.هاتف اصفهانی.......... 202

14.عاشق اصفهانی.......... 203

عوامل تغییر سبک دوره بازگشت ادبی.......... 205

سبک دوره مشروطه (سبک دوره بیداری).......... 209

ادبیات مشروطه.......... 209

شعر مشروطه.......... 211

عوامل بیداری جامعه ایران.......... 212

نمونه ای از اقدامات اساسی عباس میرزا.......... 215

مراکز مهم ادبی سبک مشروطه.......... 224

مختصات و ویژگی های شعر سبک مشروطه (بیداری).......... 225

مختصات زبانی شعر دوره مشروطه.......... 225

مختصات ادبی شعر دوره مشروطه.......... 228

مختصات فکری شعر دوره مشروطه یگانه.......... 229

شاعران سبک دوره مشروطه (بیداری).......... 235

1.ادیب الممالک فراهانی.......... 235

2.اشرف الدین گیلانی.......... 237

3.ایرج میرزا 239

4.ملک الشعرای بهار.......... 242

5.عارف قزوینی.......... 245

6.میرزاده عشقی.......... 247

7.فرخی یزدی.......... 249

شعر سبک دوره معاصر.......... 253

شعر سنتی.......... 255

انواع شعر سنتی یا کلاسیک فارسی.......... 255

شعر نو.......... 255

شعر آزاد (نیمایی).......... 258

نمونه شعر نیمایی (آزاد).......... 262

شعر سپید.......... 263

نمونه شعر سپید.......... 264

شعر موج نو.......... 265

نمونه شعر موج نو.......... 268

شعر حجم گرا.......... 269

نمونه شعر حجم.......... 270

مختصات و ویژگی های شعر سبک دوره معاصر.......... 271

سطح زبانی.......... 271

سطح ادبی.......... 271

سطح فکری.......... 272

مقایسة مختصات شعر نو و شعر سنتی.......... 273

شاعران سبک دوره معاصر.......... 274

1.پروین اعتصامی.......... 274

2.علی اسفندیاری.......... 278

3.شهریار.......... 282

4.مهدی اخوان ثالث.......... 286

5.فریدون مشیری.......... 292

6.فروغ فرخزاد.......... 295

7.احمد شاملو.......... 296

8.دکتر محمدرضا شفیعی کدکنی.......... 298

9.فریدون توللی.......... 300

10.هوشنگابتهاج.......... 301

11.سهراب سپهری.......... 304

سبک شعر دوره انقلاب اسلامی.......... 308

پیشینه شعر انقلاب.......... 312

مختصات و ویژگی های سبک دوره انقلاب اسلامی.......... 314

سطح زبانی.......... 314

سطح ادبی.......... 316

سطح فرهنگی.......... 319

انواع حوزه های شعر در دوره انقلاب اسلامی.......... 326

تأثیر فرهنگ عاشورا بر شعر پس از انقلاب.......... 329

عرفان در شعر پس از انقلاب اسلامی.......... 335

نمونه ای از غزلهای حضرت امام..........  335

قیصر امین پور.......... 337

سلمان هراتی.......... 340

سیدعلی موسوی گرمارودی.......... 342

سیدحسن حسینی.......... 345

حمید سبزواری.......... 347

علیرضا قزوه.......... 349

مهرداد اوستا.......... 351

نصرت الله مردانی.......... 355

طاهره صفار زاده.......... 356

مأخذ و منابع.......... 359

با نام خداوند ذات الذوات

بینی و چشم و زبان و گوش و پوست

پنج خط حامل آواز اوست

سرآغاز

سخن قلم و سخنور ، از دیرباز در ملموح نظر دانشوران سخندان بوده و نیز هماره در خط سیر آغازینه های آگاهی نامقصور و فراسونگر بشری نهاده شده است.

بدین سان، از این پیگرفت، اقناع مخاطبین با استناد به براهین عقلی و احساسی، هرگز دور از نظرداشت نیست. دانشجویان فراگیرنده نیز در موقعیت های آموزشی، علمی و دانشگاهی ، ناگزیر به دریافت شیوه ها و فنون سخن قلم هستند. بدان روی که هرآینه، احاطت به کلک نگارش و توشیح به نطاق نطق، نویسنده نوقلم و کهن قلم را به زینه های زواهر علوی سخن خردگرایانه هدایت می کند .

خرد ، گر سخن برگزیند همی *** همان را گزیند که بیند همی

از این پرده برتر ، سخن گاه نیست *** به هستی ، مر اندیشه را راه نیست

نامه باستان

شایسته یادکرد است که در این راهیافت، نویسنده و سخنور باید به گونه ای سخن کند که نه تنها سخن نوشتاری وی به تذییل، ایغال و اعتراض نگراید، بلکه تناسب میان مفهوم و منطوق در مطمح نظر دو سویه باشد .

(من اطال الکلام فیما لاینبغی فقد عرض نفسه للملامه فردی که سخن خود را مطول و مطنب کند، خویشتن را در معرض ملامت می نهد .

به دیگرسخن، سزاست که سخنور نویسنده، در به کاررفت واحد های زبرزنجیری گفتار، در تطور آهنگ کلام ، پرهیز از بشولیدگی ساختارهای سخن خویش، خاصه رعایت حصافت واژه ها و در گویش و انتقال تصاویر آنها با شیوه ای رفتار کند که در آماج قداح ملام نهاده نشود .

براین بنیاد، «قُولُوا قَوْلاً سَدیدا» (احزاب/70 ) الْمَرْءُ مَخْبُوءٌ تَحْتَ لِسَانِه .

بدیهی است که آتش تیغ زبان قلم سخنور، گویی شناسه روشن رشاد، عروه الوثقی و پایندانی است که ایشان را از پتیاره « در ششدر ماندن » دور می دارد .

جنبش اول که قلم برگرفت *** حرف نخستین ز سخن در گرفت

در لغت عشق ، سخن جان ماست *** ما سخنیم ، این طلل ایوان ماست

صدرنشین تر ز سخن ، نیست کس *** دولت این ملک ، سخن راست بس

پرده رازی که سخن پروری است *** سایه ای از پرده پیغمبری است

(مخزن الاسرار)

طرفه اینکه، سخن نقاوه قلم سخنور، گویی از مهب ترشیح بواعث نضج می گیرد و مخاطبین فراروی خود را با سلوت همه سویه به استقصا بر می انگیزاند و چونان سدنه زیور سخن و نوشتار قلم و آینه داران این سحر حلال به احتوای جزالت و رزانت سخن و قلم باورمند می کند . سزاوار اشارت است که سخنور نویسنده، در گزارش پیرنگ ها و اپیزودهای کلامی خود به برخی ابژه ها و عناصر غالب سخن نوشتاری برمی خورد که به راستی در روی با روی با آن بینه و گویی در یادآورد سیسرون و دموستنس، براعت خود را در دانش و دانایی، اثبات خواهد کرد .

التمر یانع و الناطور غیر مانع و نیز جمال المرء فصاحه اللسان

سخن کان از سر اندیشه ناید *** نوشتن را و گفتن را نشاید

سخن جان است و جانداروی جان است *** مگر چون جان عزیز از بهر آن است

سخن گوهر شد و گوینده غواص *** به سختی در کف آید گوهر خاص

(خسرو و شیرین)

این آگاهی بخشی مخاطبین در کارگرفت شگردهای ساختارمند و زیبایی شناسانه به غایت بارآورنده است. چونان زبان بدن، بازداشت مخاطبین از تعسف، دستانزنی میان متنی، بهره برداری از ناسازوارگی های کلامی، همبهری با ادراکات خوانشگران اثر، ایجاد استطراد (یکپارچگی) ذهنی _ موضوعی و پیگرفت وحدت رویه برداشت های آنان، تحریض آزوارانه آنان در سیر هممانی سازی های موضوعات و فزون بر آن، تبسیط و تشریح موتیف های زیرشاخه ای سخن نوشتاری خود، یادکرد خوانش درست، دستورمند و مبتنی بر اصول سبک شناختی نوشتار، تبیین یکایک همسازه های کلامی و غیر کلامی، اشارت به چشم زدهای تخصصی چون روش های چارسویه و چنبرینه ای درون متنی سخن نوشتار، نظرداشت به قفیز تحمل و بوندگی دانش مخاطبین، ستواری در شعار و دثار سخن و ایجاد کمال اتصال و انقطاع در ساختار زیبایی شناختی آن، بازنمود موضوعات مغلق و نیز بساورد آن با ذکر پیوندگرهای ویژه و حتی تناظر بر برخی از فروگرفت های پیکره سخن نوشتار و کاررفته های باشگونه، نگاه کرد توام با مجاملت و مساهلت به کیفیات روحی و سطح ادارات خوانشگران، اعراض از مداهنت، تبصبص و احماد در بیان شناسه های کلامی خود به جهت دورداشت خود از ایجاد مکابدت و تهاون در مخاطبین اثر نوشتاری، استخدام متون صناعت مند نحوی، پردازش ذهن و زبان و بارگذاری آن دو مفهوم انتزاعی با انگیزه دستیابی به حد واسط های پیکره بند و بینامتنی کلام، پرهیز از نگارش های آسیمه سر و دستخوش غث و سمین، استعراض شناسه های سخن بهره ور و اعداد خوانشگران سخن خود به اصغای گام به گام سخن قلم اندیشه ورانه، از آن سوی که غیض من فیض و لکل کاس حاس.

به هر روی، نویسنده سخن شناس، رطب اللسان و زبان گشاده، بی هیچ روی ، سخن ریشناک نمی راند. زان روی که رخت به صحرا نهد، آن که در قلم خود، زبان سخنش نیست .

لیک، این گنج شایگان و باهر بدین سبب که از خبایای اندیشه دانشوارانه برخاسته است، هرگز عاطل نمی ماند و موجد نفار و نقار نمی شود. لذا نویسنده مساهرت گرا، با فصاحت در در بیضای خود و استظهار و استحواذ بدان، مادام مالک سخن و قلم است و پیاپی از مطار همت، از ذروه بیان غیبی و از سخنگاه قواصی و دوانی سپهر برین برخاسته است .

علی رووس الاشهاد، در پیگرفت نگارش طرز سخن متون ادواری ادبی و بازکاوی دقایق سبک شناختی کلان جریان های شعری و خرده جریان های بوطیقایی و نیز در توازی با آثار سبک شناختی دیگر کهن قلم ها، جناب علی صداقت ، این دانشجوی جستارگر، ژرف اندیش و فرهیخته زبان و ادب پارسی _ نیز در این اثر مایه ور، با شاهدآوری سروادها و اشارات منظوم و در پیاورد آن، با تحلیل های بازبسته بدان، شبهات را از فراروی دیگرجستارگران دانش اندوز، سترده است .

نک ، گفته آید که از پروردگار بی هنباز، برای این عزیز دانشجوی پژوهنده، بختی دمساز و زبان سخن عذب البیان خواستارم .

ادام الله اقبالکم و ضاعف اجلالکم

بهروز عباسی فریدنی 2 / 9 / 1402

ادیب، نویسنده، پژوهشگر و استاد دانشگاه فرهنگیان

تقدیر و تشکر

حَقٌّ علی مَن اُنعِمَ علَیهِ أن یُحسِنَ مکافَأةَ المُنعِمِ

فإن قَصُرَ عن ذلکَ وُسْعُهُ فعلَیهِ أن یُحسِنَ الثَّناءَ.

فإن کَلَّ عن ذلکَ لِسانُهُ فعلَیهِ بمَعرِفَةِ النِّعمَةِ و مَحَبَّةِ المُنعِمِ بها.

فإن قَصُرَ عن ذلکَ فلَیسَ للنِّعمَةِ بِأهلٍ .

کسی که به او نیکی شده، وظیفه دارد نیکی کننده را به خوبی پاداش دهد.

اگر توان این کار را نداشت، باید به خوبی تشکّر کند

و اگر زبانش از این کار هم قاصر بود، وظیفه دارد که ارزش آن نیکی را بشناسد و خوبی کننده را دوست داشته باشد.

و چنانچه از این کار هم کوتاهی کرد ، لایق نیکی نیست .

(امام علی(علیه السلام))

در آغاز بایستی این کتاب را، تقدیری شایسته به عمل آید:

با سپاس از سه وجود مقدس آنان که ناتوان شدند تا ما به توانایی برسیم، آنان که موهایشان سپید شد تا ما رو سفید شویم و عاشقانه سوختند تا گرمابخش وجود ما و روشنگر راهمان باشند.

از:

پدرانمان

مادرانمان

استادانمان

از ایزد منان؛ یزدان پاک، او که در ذات قلم، اندیشه داد و سنگ را در کنار شیشه نهاد، سپاس بیکران آنچنان که، دانایی و توانایی اش را نتوان شمار کرد و هزاران واژه را نتوان در وصف او بر هزار دفتر سوار کرد.

از استادم! دکتر بهروز عباسی، که شِکر و دُر و گوهر از کلامش جاری است! او استادی است که در س روزگار می داد به من، آنچنان که آموخته هایم از سر اندوخته های اوست که در اندیشه ام به یادگار مانده ... .

از پدرم، تکیه گاه زندگی ام! تلاشی پرثمر در زحمت اوست و از رحمت خداست که سایه او بر سر ماست. امنیت دستانش مملو از ابدیت است به غایت او مرا حمایت می کند پنان باید از هر آنچه که مرا نشاید!

از مادرم، آن لاله عاشق، آن مهر دقایق، چشمانش شیرین ترین رویای نگاه است، آغوش پر مهر او بی اندازه وسیع و کلامش می تراورد انگیزه و امید، شانه هایش شانه به شانه من در سختی ها یاری داد و کلامش، روحم را دلداری!

تقدیم به:

پدرم کسی که صدای قلب او زیباترین موسیقی دنیاست.

به قول شاعر:

در چشم های پدر

خدا زندگی می کرد

هیچ وقت نمی شد

در چشم هایش نگاه کرد و

با او حرف زد

هیچ وقت نمی شد

به چشم هایش خیره شد

مقدمه

سبک شناسی، از دیرباز، همواره مورد مطالعه پژوهشگران بوده است. سبک ادبی، ویژگی منحصر به فرد هرگونه بیان کلامی است. در سبک شناسی باید علاوه بر وجوه متمایز کننده بیان، علل به وجود آمدن آنها و اثراتشان را نیز مورد توجه قرار داد. خواندن یک متن، تنها این نیست که بفهمیم چه چیزی گفته شده است، بلکه باید به چگونگی گفتن آن هم توجه داشت. حدود هشتاد سال پیش استاد گرانقدر محمدتقی بهار (ملک الشعرای بهار) برای نخستین بار بحث انتقادی و علمی سبک شناسی را مطرح کرد. این بحث در ذیل تاریخ تطور و تحول نثر پارسی به میان آمد که توضیحاتی هم در سبک شناسی شعر نیز بیان کردند. تاکنون تحقیق و پژوهش های علمی و ادبی و بررسی استادان و صاحب نظران و ادیبان با تکیه بر دستاوردهای استاد بهار افق هایی تازه در این فن پدید آورده است.

واژه سبک در سه مفهوم به کار می رود. سبک شخصی، سبک دوره و سبک ادبی. سبک شخصی، سبک خاص شاعر و نویسنده است و آثار او را در طول قرون از اثر هرکس دیگری به نحو نمایانی متمایز نگاه می دارد. کسانی مانند فردوسی، نظامی، خاقانی و حافظ و ... سبک شخصی دارند.

سبک دوره، سبک کلی کم و بیش به هم شبیه شاعران و نویسندگان دوره هایی از تاریخ ادبیات است. مثلا مختصاتی که در آثار شعری قرون چهارم و پنجم مشاهده می شود در یک نگاه کلی به هم شبیه است. به سبک این دوره سبک خراسانی می گویند. سبک ادبی، وجوه متمایز آثار ادبی از آثار غیر ادبی است. آثار ادبی سرتاسر جهان مختصات خاص خود را دارند.

ما در این کتاب توضیحات و موضوعاتی راجع به سبک دوره خواهیم داشت و برای این کار ادوار شعر پارسی را به صورت زیر بررسی خواهیم کرد:

سبک خراسانی: سبک شعر پارسی دری از آغاز نیمه دوم قرن سوم تا پایان قرن پنجم را سبک خراسانی می نامند.

سبک حد واسط یا دوره سلجوقی: قرن ششم هجری

سبک عراقی: سبک عراقی به لحاظ تاریخی دوره مغولان و ایلخانان و تیموری را در بر می گیرد و از قرن هفتم تا اواخر قرن نهم ادامه دارد.

سبک حد واسط یا مکتب وقوع و واسوخت: شعر قرن دهم، حد واسط سبک عراقی و هندی است.

سبک هندی: حکومت سلسله صفوی که ایدئولوژی مذهبی داشتند، باعث تغییر سبک می شود. تغییر مذهب و روا شیعه از عوامل مهم در تغییر تفکر و بیان یعنی تغییر سبک است.

سبک دوره بازگشت: جنبش بازگشت در نیمه دوم قرن دوازدهم یعنی از اواخر دوره افشاریه پدیدار شد و در عهد کریم خان توسعه یافت اما رواج اصلی و اشاعه آن از زمان فتحعلی شاه قاجار به بعد بود.

سبک دوره مشروطه یا بیداری: انقلاب مشروطیت یکی از مهم ترین عوامل تغییرات اجتماعی و سیاسی و مخصوصاً فرهنگی در تاریخ ایران است و از این رو مهم ترین تغییر سبکی را در پی داشت که سبک نو در شعر و نثر می باشد.

سبک نو: از نیمه دوم قرن چهاردهم به بعد: شعر نو از سرچشمه «افسانه» نیما یوشیج، حرکت آغاز کرد و طی سال ها به تدریج تبدیل به جریانی بزرگ در ادبیات پارسی شد.

در ادامه به بررسی مفاهیم سبک و انواع آن و تقسیمات و پس از ذکر انواع و تقسیمات آن به بررسی شاعران و اثرهای ادبی آنها می پردازیم.

سبک شناسی چیست؟

سبک شناسی⁽¹⁾مانند بسیاری از مساِئل و مباحث قابل تعریف واحد و جامع و مانع نیست و نظرات مختلفی از سوی منتقدان ادبی درباره آن مطرح شده است.

سبک نه به ویژگی های ظاهری و شکلی منحصر می شود و نه صرفاً از محتوا سرچشمه می گیرد بلکه هر دو صورت (شکلی و محتوایی) در آن نقش دارند. سبک

شناسی نه تنها در ادبیات، بلکه در نقاشی و معماری و بسیاری از هنرها و فنون نقش دارد.⁽¹⁾

سبک چیست :

مفهوم سبک مانند بسیاری از مفاهیم روشن و بدیهی است اما تعریف جامع و مانعی را که بتوانیم برای آن بگوییم بسیار بسیار دشوار است ولی با رجوع به دیوان ها و اشعار شاعران می توانیم به این موضوع پی ببریم که هر دیوان و اشعار شاعر یا نویسنده ای با شاعر و نویسنده دیگر فرق دارد یا تفاوت دارد همین تمایز داشتن بیانگر این است که هر شاعری سبک مختص به خود را دارد مثلا سبک شعری فردوسی با سبک شعری مولانا و حتی سبک شعری حافظ با سبک شعری محتشم کاشانی متفاوت است و اصلاً قابل مقایسه کردن هم نیستند که همین موضوع بیانگر موضوعی به نام سبک می شود. همانطور که در بالا ذکر شد که ارائه تعریف مشخصی از مفهوم سبک و سبک شناسی دشوار است و نمی توانیم تعریف جامع و مانعی درباره آن بگوییم ولی با ارائه تعاریفی از سبک تا حدی با مفهوم و معنای آن آشنا می شویم.

واژه «سبک» در لغت⁽²⁾به معنی گداختن و ریختن و قالب گیری کردن زر و نقره است. سبک در اصطلاح ادبیات عبارت است از (روش خاص ادراک و بیان افکار به وسیله ترکیب کلمات و انتخاب الفاظ و طرز تعبیر است).به عبارت ساده تر سبک شیوه خاص یک اثر یا آثار ادبی است و به مجموعه ویژگی هایی که شاعر یا نویسنده در نحوه بیان اندیشه به کار می گیرد (سبک شعر) می گویند. نکته مهم این است که شیوه بیان هر نویسنده یا شاعر، (سبک شخصی) اوست،از این رو می توان گفت به

تعداد شاعران و نویسندگان جهان، سبک وجود دارد زیرا هر شاعر یا نویسنده ای طرز فکر و اندیشه و عقاید و اطلاعات و استعداد و ذوق هنری متفاوتی دارد.

پیشینه سبک شناسی در شعر پارسی:

هر علمی در جهان یک پیشینه ای دارد همانطور که نمی توان گفت که که علم فلسفه برای اولین بار در چه زمانی و در چه مکانی ظهور کرد. برای سبک شناسی هم نمی توان گفت برای اولین بار چه کسی به مفهوم سبک شناسی توجه کرد و بدان پرداخت ولی بسیاری براین باورند که محمدتقی بهار معروف به ملک الشعرای بهار بوده است که برای اولین بار سبک شناسی را در ایران پایه گذاری کرده است و کتاب معروف «سبک شناسی یا تاریخ تطور نثر فارسی» را تالیف کرده است. حتی به باور بسیاری از منتقدان ادبی، بهار نخستین کسی است که واژه سبک و سبک شناسی را در شعر آورده است و به تعریف آن و جایگاه سبک شناسی در ادبیات پارسی پرداخته است در صورتی که شاعران پیش از او در این مورد از واژه ها و اصطلاحاتی چون «طراز» و «طریق» و «شیوه» و ..... استفاده می کردند.

طبقه بندی سبک:

مهم ترین و معمول ترین تقسیم بندی سبک ها در ادبیات فارسی بر اساس تقسیم بندی سبک های دوره ای است. تحولات تاریخی، اجتماعی، سیاسی و تغیراتی که در هر دوره حاصل می شود ، مجموعا سبب می شود که در هر عصر شاعران و نویسندگان به زبانی خاص سخن بگویند و امور و مسائل را از دیدگاه هایی خاص بنگرند. از این رو در نویسندگان و شاعران هر عصر ویژگی های لفظی و معنوی مشترکی دیده می شود.

سبک را از دیدگاه های گوناگون می توان طبقه بندی کرد. براساس نظریه ارسطو⁽¹⁾، فیلسوف بزرگ یونانی، طبقه بندی زیر را برای سبک شعر می توان در نظر گرفت:

برای این موضوع می توان گفت که از دیرباز تا به حال علوم مختلف در شعر کاربرد دارد وقتی که شاعری برای استعاره و تشبیه از اصطلاحات اختر شناسی و علم نجوم استفاده می کند می توان گفت که علوم و دانش های دیگر هم در شعر کاربرد دارد.

محمدتقی بهار (ملک الشعرای بهار) شعر فارسی را به شش نوع سبک و دوره طبقه بندی کرده است.

این طبقه بندی بدین صورت است:

البته لازم به ذکر است که این طبقه بندی براساس حوزه جغرافیایی و تاریخی شعر است و بعضی از مکتب ها مانند مکتب وقوع و مکتب واسوخت و سبک های فرعی مانند سبک بینابین و آذربایجانی را نیز می توان به آن افزود.

مکتب ها و سبک های ادبی معمولاً محصول اوضاع سیاسی و فرهنگی و اجتماعی زمانه ای است که صاحبان آن مکتب و سبک ها در آن می زیسته اند.

اگر سبک های بینابین را نیز که هر کدام از آن ها حد واسط میان دو سبک هستند در نظر بگیریم ،سبک های شعر فارسی هشت سبک می شوند که عبارت اند از:

عوامل موثر در پیدایش سبک :

سبک از عوامل مختلفی تاثیر می پذیرد که باعث می شود تاثیر و جلوه خود را بر شعر و ادبیات بگذارد.

تعدادی از عواملی که در ایجاد سبک موثر است عبارت است از:

که مفاهیم آن از نفسیات که شامل احساست، باورها و عقاید شخصی شاعر است سرچشمه می گیرد.

همچنین در مثالی دیگر در می یابیم که در عصر مشروطه با ورود اندیشه ها و مباحث سیاسی و اجتماعی اروپاییان در ایران و ظهور روشنفکران و منتقدان اجتماعی و سیاسی، ادبیات دچار نوعی دگرگونی شد و زمینه ساز تغییر سبک و پیدایش سبک

جدید بشود. در قرن سیزدهم هجری با ورود اندیشه های مشروطه خواهی⁽¹⁾و جمهوری خواهی⁽²⁾

در ایران، روشنفکرانی ظهور کردند که هدف و خواستشان تغییر نظام سلطنت پادشاهی ایران به نظام مشروطه بود که این اندیشه ها در ادبیات نیز ورود و ادبیات را با مضامین جدیدی مانند: آزادی، نوگرایی، مبارزه با استبداد و استعمار و ... رو برو کرد که زمینه تغییر سبک بازگشت را به سبک مشروطه یا به عبارتی سبک بیداری آماده می کرد.

عوامل موثر دیگر در پیدایش سبک:

دانش ها، اطلاعات، باورها، عقاید، شغل و حرفه شاعر و محیط جغرافیایی و مکان زندگی شاعر هم در سبک او تاثیر گذارند. برای مثال ،اطلاعات حکمی، علمی و طبی و فلسفی انوری در شعر او تاثیر داشته است و همچنین مولانا علاوه بر اینکه یکی از شاعران پارسی گوی است ،یک عارف والا مقام نیز است بنابراین بیشتر اشعار مولانا عرفانی است. ملاصدرا نیز علاوه بر اینکه از بزرگترین فیلسوفان جهان اسلام و حتی جهان است اشعاری دارد که این اشعار وی بیشتر مضامین مفاهیم فلسفی دارد.

علاوه بر اینها محیط جغرافیایی و مکان نیز در تکوین اثر و پیدایش سبک بی تأثیر نیست. باتوجه به این موضوع تمثیل های ساحل و دریا و قایق و رنگ سرزمین شمال در شعرهای نیما مشهود است زیرا نیما اصالتا زاده یوش مازندران است که مازندران از استان های شمالی سرزمین ایران است و به جنگل های سرسبز و دریای آن شهرت دارد. برای نمونه می توان به این شعر نیما اشاره کرد:

چو ابر بر کرد سر ز کوه مازندران *** سیاه کرد این جهان همه کران تا کران

زمین صلابت گرفت هوا مهابت فزود *** ازبر ” لاویج” کوه تا به سر” لوران

سبک خراسانی (ترکستانی _سامانی)

سبک خراسانی یکی از سبک های مهم و تأثیر گذار حاکم بر ادبیات پارسی است که از اواسط قرن سوم هجری تا پایان قرن پنجم هجری در شعر پارسی و در سیستان و خراسان بزرگ⁽¹⁾رواج داشته است.

به سبک خراسانی، سبک ترکستانی هم گفته شده است. با توجه به این موضوع برخی ادیبان، سبک شاعران دوره سامانی را که کهنه تر و ساده تر است را سبک

ترکستانی می خوانند و به سبک دوره غزنوی و اوایل دوره سلجوقی که کامل تر و پخته تر است را سبک خراسانی می گویند ولی به مرور زمان سبک ترکستانی به همان سبک خراسانی شناخته می شود و باهم تفاوتی ندارند.

علاوه بر اینها به علت آنکه اوج این سبک در زمان حکومت سامانیان بوده است آن را سبک سامانی هم نامیده اند. ولی درکل سبک سامانی و ترکستانی همان سبک خراسانی است.

بعد از اسلام خراسان مهمترین ناحیه ای بود که شاعران و نویسندگان به خلق آثار خود می پرداختند به همین سبب اولین سبک ادبی در خراسان بزرگ پدید آمد. در این دوره شاعرانی ظهور کردند که از طبع ادبی والایی برخوردار بودند و آثارشان زمینه ساز ظهور شاعران دیگر بود و به گونه ای که آثارشان تا به امروز مورد استفاده قرار می گیرد. از بزرگترین و معروف ترین شاعران سبک خراسانی می توان به رودکی، فردوسی، عنصری، فرخی سیستانی و ناصرخسرو قبادیانی اشاره کرد.

سبک خراسانی نقطه آغازی در ادبیات پارسی به شمار می آید زیرا به وسیله این سبک شاعرانی ظهور کردند که علاوه بر اینکه باعث رشد و بالندگی این سبک شدند، آثاری نیز پدید آوردند که این آثار سبب الگو برداری شاعران دوره های بعد نیز شد و باعث شد که زبان و ادبیات پارسی به پیشرفت روزافزونی برسد و هر چقدر از این سبک جلوتر می رود و سبک های ادبی جدیدی می رسد شکوفایی آن بیشتر می شود.

دوره های سبک خراسانی

اشاره

سبک خراسانی به لحاظ تاریخی سلسله های طاهریان ،صفاریان و سامانیان و غزنویان و سلجوقیان را در بر می گیرد.

سبک خراسانی به سه دوره تقسیم می شود:

1. طاهریان و صفاریان:

پس از سقوط ساسانیان و سلطه اعراب و از دست رفتن استقلال سیاسی ایرانیان، ایرانیان در سه قرن نخست هجری به فعالیت های علمی و ادبی خود ادامه دادند و به زبان های فارسی، پهلوی و عربی آثار فراوانی را پدید آوردند.

طاهریان نخستین حکومت ایرانی تبار پس از حمله اعراب به ایران بودند. در اوایل سده سوم ه .ق، طاهر بن حسین، یکی از سرداران مأمون خلیفه عباسی، از طرف او امیر خراسان شد و به دلیل آن که عدم اطاعت خود را از مأمون اعلام کرد، نخستین حکومت نیمه مستقل ایرانی بعد از اسلام در ایران تشکیل و حکومت او به طاهریان معروف شد. بنابراین طاهریان نخستین سلسله ایرانی است که از اطاعت خلفای بغداد سر پیچید و به تشکیل دولتی محلی و نیمه مستقل در خراسان توفیق یافت. در این زمان هم ادبیات پارسی دچار تحولاتی شد و دیدگاه های متفاوتی است.

برخی گفته اند: در زمان طاهریان شعر و شاعری به زبان پارسی و عربی توجه شد و رشد کرد.

برخی گفته اند که:شاعران در دربار و نزد عبدالله بن طاهر بسیار مورد احترام بودند، مثلا گزارش ابوالعمثیل شاعر بزرگ و مورد احترام عبدالله درباره ابوتمام و وساطت او باعث گردید تا ابوتمام که از عبدالله رنجیده شده بود، دل خوش شود و رنجش خاطر وی التیام یابد.⁽¹⁾

برخی نیز گفته اند: سندی در دست نیست که ثابت کند طاهریان در برانداختن زبان عربی که در آن عهد رایج بود، تلاشی کرده باشند، بر عکس نوشته اند که:

«طاهریان را در پارسی و لغت دری، اعتقاید نبود، در آن عصر شعرا در این زبان کمتر بهره می بردند.» اما یعقوب⁽²⁾که در صدد برانداختن خلافت بغداد بود، شاید به این دلیل و یا به دلیل آنکه با زبان عربی آشنایی نداشت، به شعر و ادب عربی توجه

نمی کرد و به شاعران عرب زبان می گفت: «سخنی که من اندر نیابم (نمی دانم، درک نمی کنم) چرا باید گفت؟» این بی علاقگی او به زبان تازی سبب شد که لهجه دری زبان رسمی و ادبی دربار او تلقی گردد و شعر به زبان دری آغاز شود.

یعقوب، رویگرزاده سیستانی موسس سلسله صفاریان بود. یعقوب از عیاران بود. عیاران یا جوانمردان طبقه ای از طبقات اجتماعی ایران و از مردم عادی بودند که آداب و رسوم خاصی داشتند. یعقوب لیث صفاری برای ایجاد حکومت مستقل و مقتدر سعی کرد که اقتدار ملی ایران را باز گرداند. بعد از فتح ایران به دست اعراب، زبان عربی، زبان رسمی و دیوانی شناخته شد، چون صفاریان حکومت قسمتی از شرق سرزمین ایران را به دست آوردند، یعقوب لیث که احساسات وطن پرستی و استقلال طلبی بر او غلبه داشت به مخالفت با حکومت عباسی و فرهنگ و زبان عربی برخاست. وی نه با زبان عربی آشنایی داشت و نه اجازه داد که این زبان در دستگاه حکومتی و دیوانی او به کار رود، به همین سبب زبان فارسی دری را که خود می فهمید و با آن سخن می گفت زبان رسمی قلمرو خود اعلام کرد، تا جایی که شاعری به رسم آداب و زمانه سلاطین و امراء قصیده ای را در مدح یعقوب لیث صفاری به عربی سرود، یعقوب لیث، شاعر را ملامت و سرزنش کرد که چرا به زبانی که نمی فهمد برایش شعر سروده است و دستور داد که زبان فارسی زبان رسمی قلمرو خود شود.

بنابراین در دوران این دو حکومت، فرصتی پیش آمد که زبان و فرهنگ و ادبیات پارسی پس از دو قرن اختناق و تسلط زبان و فرهنگ عرب بر ایران دوباره احیا شود و آغازی برای رشد و بالندگی زبان و ادبیات پارسی باشد.

از مهم ترین مختصات و ویژگی های شعری این دوره عبارت است از:

مثال:

ور ایدون که پیش تو گویم دروغ *** دروغ اندر آمد سر من به یوغ

2. دوره سامانیان:

قرن چهارم و نیمه اول قرن پنجم مهمترین دوره تمدن اسلامی ایران بوده است. در آغاز این دوره، دولت اسلامی سامانی روی کارآمد و رسم ها و سنّت های فرهنگی ایرانی را رواج داد و هویت ایرانی بازسازی شد و با هویت اسلامی سازگار گردید. در این دوره بر اثر علاقه و توجه امیران و دربار سامانی به شعر و فرهنگ، شعر پارسی توسعه و رواج یافت. شاهان و امیران شاعران را تشویق و تکریم می کردند و گاهی به آنها صله های گرانبها می دادند به همین دلیل شعر این دوره با دربار پیوستگی و ارتباط تنگاتنگ داشت.

سامان خدا از اجداد این خاندان از فرزندان بهرام چوبینه سردار نامور عهد ساسانی بود. خلیفه عباسی در 250 ه- حکومت سمرقند و در سال 261 ه- حکومت همه ماوراءالنهر را به یکی از نوه های سامان به نام نصربن احمد واگذار کرد. پس از ظهور یعقوب چون خراسان آشفته شد، علمای بخارا از نصربن احمد خواستند فردی را برای اداره بخارا بفرستد، او برادرش اسماعیل را فرستاد. اسماعیل پس از مدتی با برادر به

مخالفت برخاست، در سال 275 ه- در نزدیکی بخارا برادرش را در جنگ اسیر کرد و به بخارا برد، اما در بخارا او را بر تخت نشاند، نصر پس از مدتی به سمرقند رفت و در 279 ه- درگذشت. مؤسس واقعی سامانیان، اسماعیل بن احمد است. ابوالفضل بلعمی وزارت او را به عهده داشت. دو تن در این سلسله حکومت کرده اند، آخرین آنان عبدالملک دوم در 289 ه- به دست محمود برافتاد.

اهمیت سامانیان در آن است که از خاندانی ایرانی بودند و به نژاد خود انسجام دادند. به تشویق شاعران پرداختند و نویسندگان را به ترجمه کتاب های معتبر واداشتند. توجه آنان سبب شد ادبیات فارسی که از زمان طاهریان و صفاریان پا گرفته بود، سریع تر راه کمال را بپیماید و شاعران و نویسندگانی چون ابوشکور بلخی، رودکی سمرقندی، دقیقی طوسی و ابوعلی بلعمی به ظهور رسید. حتی تألیف شناسنامه استاد طوس فردوسی که بعدها به نام غزنویان رقم خورده است، در زمان این سلسله آغاز شد.

ویژگی های این عهد که باید مورد توجه قرار گیرد در آن بود که پادشاهان مزاحمتی به ارباب فرقه ها و مذاهب گوناگون ایجاد نمی کردند. در دوره آنان کسی به دلیل اظهار عقیده علمی و دینی خود دچار آن مضیقه هایی که نویسندگان و اندیشمندان دوره غزنوی و سلجوقی با آن مواجه بودند، نشدند.

در کل می توان گفت که دوره سامانی دوره شکوفایی زبان و ادبیات پارسی بود به گونه ای که هم شعر و هم نثر و دیگر علوم در این دوره به شکوفایی رسیدند و همچنین بزرگترین شاعران و دانشمندان هم در این دوره ظهور کردند. از شاعران این دوره می توان به رودکی، شهید بلخی، فردوسی و ... دیگر شاعران نام برد و از دانشمندان بزرگ این دوره می توانیم به ابن سینا اشاره کنیم. در همین دوره بخارا که پایتخت دولت سامانی بود به رقیبی برای بغداد درآمد و از نظر شکوه و مراکز علمی و ادبی با بغداد رقابت تنگاتنگی می کرد.

از مختصات و ویژگی های شعری این دوره عبارت اند از :

3. دوره غزنوی و اوایل سلجوقی:

غزنویان یک سلسله ترک تبار بودند که بر حکومت سامانیان چیرگی یافتند و بر قسمت بزرگی از شرق ایران مخصوصاً خراسان متمرکز شدند. با روی کارآمدن غزنویان ، نخستین شاهان غزنوی مانند سبکتگین⁽²⁾

به دلایل سیاسی و اقتصادی ابتدا توجه چندانی به شعر و ادب نداشتند اما از پادشاهی محمود، در پی لشکرکشی های وی به هندوستان به شیوه خلفای بغداد دربار با شکوهی را بر هم زدند و برای تبلیغ و نام آوری به تشویق و تکریم و جذب شاعران و دانشمندان پرداختند.

اگرچه پادشاهان غزنوی اصالتاً ترک بودند ولی برای حفظ حکومت خود و جلب نظر مردم ایران به ترویج زبان فارسی و حمایت از شاعران پارسی گوی پرداختند و حتی در این کار اهتمام شاهان و امیران غزنوی برای گسترش زبان و ادبیات پارسی، بیشتر از رقبای ایرانی هم دوره خود یعنی سلسله آل بویه بود که سلسله آل بوی در ادبیات از شعرای عرب تمجید می کردند و حامی بزرگ و مروج بزرگ زبان و

ادبیات عرب بودند، دلیل این حمایت ها هم این بود که باور داشتند که زبان عربی زبان دین مبین اسلام است و باید به آن توجه کرد.

در پی لشکرکشی محمود غزنوی به هندوستان و فتح آن زبان و ادبیات پارسی در شبه قاره هند رواج پیدا کرد به طوری که حتی زبان دینی آن ها شد و در دوره های بعد حتی شاهان هند در دربار خود به زبان پارسی صحبت می کردند این درخشش و ماندگاری زبان پارسی در شبه قاره هند تا زمان مستعمره شدن هند توسط انگلیسی ها دوام داشت.

غزنویان با آنکه ترک بودند و قاعدتاً باید برخلاف روش سامانیان عمل کنند و به زبان و ادبیات پارسی توجهی نکنند و بیشتر به زبان عربی و زبان ترکی بپردازند و به گونه ای به تغییر سبک اقدام کنند ولی اینگونه عمل نکردند؛ زیرا غزنویان غلامانی بودند که در ایران پروریده شده بودند و تا حدی خوی ایرانی به خود گرفته و با آداب و رسوم و فرهنگ ایرانیان مانوس شده بودند و راه و رسم کشورداری را از سامانیان آموخته بودند. این عوامل باعث شد که غزنویان هم مانند سامانیان به ترویج زبان و ادبیات پارسی بپردازند و از شاعران و ادیبان حمایت کنند.

از شاعران بزرگ این دوره می توان به عنصری، فرخی سیستانی، منوجهری دامغانی و ناصرخسرو اشاره کرد.

برخی از ویژگی های شعری این دوره عبارت اند از:

شاعران سبک خراسانی:

اشاره

سبک خراسانی نقطه عطفی در ادبیات پارسی بود؛ زیرا در این سبک شاعرانی پا به عرصه گذاشتند که ادبیات را شکوفا کردند و زبان و ادبیات را از فروپاشی نجات دادند؛ زیرا تا سال ها پس از شکست ایرانیان از اعراب، در کل زبان پارسی دچار انحطاط و تزلزل قرار گرفت و تا جایی ادامه پیدا کرد که بسیاری از واژگان عربی وارد زبان پارسی گشت. پس از دو قرن از این ماجرا شاعرانی پا به عرصه گذاشتند که اگر نبودند زبان پارسی دچار نوعی نابودی قرار می گرفت و جایگاهی را که اکنون این زبان در دنیا دارد را نداشت. این شاعران با سرودن اشعار و آثار خود به زبان پارسی و استفاده از لغات کهن پارسی و استفاده اندک تا جایی که معادل پارسی آن نبود از لغات عربی به کار می بردند که باعث شد زبان پارسی پس از قرن ها باز هم قوت و غنای خود را بازیابد و به عنوان زبان ماندگار به نسل های آینده منتقل شود.

شاعران این سبک (سبک خراسانی) عبارت اند از:

رودکی سمرقندی، شهید بلخی، ابوشکور بلخی، منیجک ترمذی، کسایی مروزی، دقیقی طوسی، ابوالقاسم فردوسی، بهرامی سرخسی، زینبی علوی، عسجدی، غضایری لبیبی، اسدی، عنصری، ابوالفرج رونی، ابو حنفیه اسکانی، عیوقی، رابعه قزداری، فرخی سیستانی، غضایری رازی، منوچهری دامغانی، فخرالدین اسعد گرگانی، مسعود سعد سلمان، امیر معزی، ناصرخسرو، سنایی غزنوی، لامعی گرگانی، عماد زوزنی، باخزری، ایازی، ازرقی، ادیب زوزنی، لوکری، خیام و ابوسعید ابوالخیر.

1. رودکی

رودکی (244329ه.ق) از مشهورترین و از کهن ترین شاعران پارسی گوی است. ابوعبدالله جعفر بن محمد بن حکیم بن عبدالرحمن بن آدم متخلص به

رودکی و مشهور است به استاد شاعران و نخستین شاعر مشهور پارسی سرای ایرانی در دوره سامانی است.

رودکی شاعر قرن چهارم هجری قمری است. او در روستایی در تاجیکستان امروزی در ناحیه رودک در نزدیکی نخشب و سمرقند به دنیا آمد.

رودکی را اولین شاعر بزرگ پارسی گوی و پدر شعر فارسی می دانند ، به این دلیل است که تا پیش از وی کسی دیوان شعر نداشته است ولی رودکی دارای دیوان شعر بوده. شاید در دوران پیش از اسلام شاعرانی بودند که به زبان پارسی شعر می سرودند، ولی از آنها اشعار و حتی دیوانی باقی نمانده است ؛ زیرا در ایران پیش از اسلام اشعار مکتوب نمی شدند و جنبه شفاهی داشتند در این مورد نه تنها اشعار، بلکه ادبیات هم به صورت شفاهی بودند و دوما اگر اشعاری هم مکتوب شده بودند در زمان حمله اعراب و به آتش کشیدن کتاب ها و کتابخانه ها و توسط اعراب نابود شدند.

از تمام آثار رودکی که گفته می شود بیش از یک میلیون و سیصد هزار بیت و نیز شش مثنوی بوده، فقط ابیاتی پراکنده به همراه چند قصیده، غزل و رباعی باقیمانده است و همچنین تعداد ابیات باقی مانده از رودکی ر 1047 بیت گزارش می کند.

یکی از مهارت های رودکی در سبک خراسانی کاربرد صور خیال، از جمله تشبیه و استعاره در اشعار است، تصاویری که رودکی در اشعاری به کار برده، برعکس شعرای دیگر سبک خراسانی متحرک و جاندار است. تشبیهات رودکی مهمترین آرایه هایی است که رودکی در اشعار خود به کار برده است.

گفته می شود که رودکی کور مادرزاد بوده است که بر همین موضوع محققان و ادیبان را شگفت زده کرده است.

رودکی در 329هجری قمری همزمان با تولد فردوسی از دنیا رفت. اشعار او از نظر زبانی، واژگان عربی اندکی دارد و گاهی به جای کلمات پارسی، لغت عربی به کار برده است. رودکی در قالب هایی چون قطعه، مثنوی، قصیده و رباعی شعر

گفته است، قطعات رودکی اندرزگونه است و قصاید او عموماً یا در مدح است یا در وصف حال خود است.

از جمله اشعار معروف رودکی این شعر اوست:⁽¹⁾

بوی جوی مولیان آید همی *** یاد یار مهربان آید همی

ریگ آموی و درشتی راه او *** زیر پایم پرنیان آید همی

آب جیحون از نشاط روی دوست *** خنگ ما را تا میان آید همی

ای بخارا! شاد باش و دیر زی *** میر زی تو شادمان آید همی

میر ماه است و بخارا آسمان *** ماه سوی آسمان آید همی

میر سرو است و بخارا بوستان *** سرو سوی بوستان آید همی

آفرین و مدح سود آید همی *** گر به گنج اندر زیان آید همی

2. شهید بلخی

شهید بلخی (متوفی 325ه.ق) از شاعران و متکلمان و حکیمان قرن چهارم هجری است. او علاوه بر اینکه از شاعران زبده هم دوره خود و سبک خراسانی بود و در فلسفه نیز دارای تبحر بی نظیری بود و به مناظره با سایر فلاسفه از جمله زکریای رازی می پرداخت.

شهید بلخی از پیشگامان شعر فارسی است و مانند رودکی نزد شعرای بعد از خود مورد احترام و تقلید بوده و او را در ردیف رودکی قرار داده اند و همچنین رودکی برای مرگ او مرثیه گفته است. از او حدود 100 بیت باقی مانده است و ظاهرا می توان نخستین غزل در معنای اصطلاحی را در آثار او یافت. او شاعری بود که علاوه بر اینکه بر زبان پارسی شعر می سروده است به زبان عربی نیز دارای اشعار و آثاری است.

از اشعار معروف شهید بلخی می توان به این دو بیت اشاره کرد:

اگر غم را چو آتش دود بودی *** جهان تاریک ماندی جاودانه

درین گیتی سراسر گر بگردی *** خردمندی نیابی شادمانه

همچنین شاعرانی هم در مورد شهید دارای اشعاری هستند که می توان به این اشعار اشارت کرد .

این شعر رودکی در مرثیه شهید بلخی است:

کاروان شهید رفت از پیش *** و آن ما رفته گر و می اندیش

از شمار دو چشم یک تن کم *** وز شمار خرد هزاران بیش⁽¹⁾

همچین دقیقی نیز او را در کنار رودکی چنین یاد می کند:

استاد شهید زنده بایستی *** وان شاعر تیره چشم روشن بینی

تا شاه مرا مدیح گفتندی *** با الفاظ خوش و معانی رنگین⁽²⁾

3. کسایی مروزی

اشاره

کسایی مروزی (341394ه.ق) او از شاعران ایرانی در نیمه دوم قرن چهارم هجری و به نظر برخی آغاز قرن پنجم هجری است. چنان که از نامش بر می آید و خود وی نیز به آن اشاره کرده است مرو بود.

کسایی در اواخر دوره سامانیان و اوایل دوره غزنویان می زیسته است. کسایی مروزی مذهب شیعه داشت و ظاهرا نخستین شاعری است که قصیده ای در رثای شهدای کربلا سروده است.

کسایی مروزی از شاعرانی است که اشعارش بر محور عقاید کلامی اش استوار بوده است. بنابراین او از مدح و مدیحه سرایی متنفر بود و دوری می کرد، بنابر اشعار او همچنین از اشعار عاشقانه نیز تا حد امکان دوری می جست اگرچه از این نوع شعر در اشعارش وجود دارد.

کسایی مروزی از نظر ادبی بیشتر به زهد و اندرز توجه داشت، به طوری که در قرن پنجم مورد توجه ناصرخسرو قرار گرفت و بیشتر مضامین ناصرخسرو بیشتر جنبه پند و اندرز دارد.

کسایی مروزی از ستایشگران و مدیحه سرایان خاندان سامانی بود، ولی بعد از اینکه حکومت سامانی سقوط کرد و منقرض شد، کسایی هم دچار دگرگونی فکری شد و دیگر تا می توانست از مدح حاکمان و امرای جدید (غزنویان) دوری می کرد، او دیگر در مسیر فکری و عقایدی دیگر افتاده بود و از کار گذشته خود که مدیحه سرایی می کرد اظهار پشیمانی و ندامت می کرد.

این دگرگونی فکری کسایی که شاید به سبب نابودی و سقوط حکومت سامانی بود باعث شد که کسایی از مدیحه سرایی دست بشوید و دیگر به مدح کسی نپردازد و به اشعار پند و اندرز روی بیاورد.

کسایی مروزی از شاعرانی است که در سبک خراسانی باید بدان توجه کرد؛ زیرا صور خیال شعری او، قوی ترین عنصر شعر قرن چهارم است به طوری که صور خیال او و وصف های روشن و تشبیهات ساده و در عین حال دلنشین او مورد توجه و الهام شاعران دوره های بعد شد .

نمونه اشعار کسایی مروزی

باد صبا درآمد فردوس گشت صحرا *** آراست بوستان را نیسان⁽¹⁾به فرش دیبا

آمد نسیمِ سنبل با مشک و با قرنفُل *** آورد نامهٔ گل باد صبا به صهبا

کهسار چون زمرّد نقطه زده ز بُسَّد⁽²⁾*** کز نعت او مُشَعبد حیران شده ست و شیدا

آبِ کبود بوده چون آینه زدوده *** صندل شده ست سوده کرده به می مُطرّا

رنگ نبید و هامون پیروزه گشت و گلگون *** نخل و خدنگ و زیتون چون قبّه های خضرا

دشت است یا سِتبرق⁽¹⁾باغ است یا خُوَرنق⁽²⁾*** یک با دگر مطابق چون شعر سعد و اسما⁽³⁾

ابر آمد از بیابان چون طیلسان رُهبان *** برق از میانش تابان چون بُسّدین چلیپا

آهو همی گُرازد ، گردن همی فرازد *** گه سوی کوه تازد گه سوی راغ و صحرا⁽⁴⁾

4. ابو منصور محمدبن احمد طوسی (دقیقی)

اشاره

طوسی دقیقی (320367یا 369ه.ق) از شاعران پارسی زبان سبک خراسانی بود. او از نخستین کسانی بود که پیش از فردوسی تلاش کرد داستان های ملی ایران را به شعر درآورد و از پیشگامان حماسه سرایی به زبان پارسی است.

دقیقی شاهنامه را به فرمان نوح بن منصور سامانی که داعیه پرورش و گسترش فرهنگ ملی ایران را داشت، به نظم درآورد.

بخش کوچکی از بخش های آغازین شاهنامه فردوسی سروده اوست که فردوسی آن را با ذکر نام نویسنده اصلی (دقیقی) در اثر خود گنجانده است. او که هنوز فقط 1000 بیت از گشتاسب نامه را سروده بود، سرانجام به دست غلام خود کشته شد. اینکه چرا و به چه دلیلی دقیقی به دست غلام خود کشته شده است در

جایی و در منابع تاریخی متاسفانه طبق بررسی های بنده ذکر نشده است. اما کشته شدن او شاید به دلیل تعصبات مذهبی مسلمانان و گرایشی که دقیقی به دین زرتشت داشته است بوده باشد.

فردوسی آن 1000بیت را در شاهنامه آورده است. ابیات دقیقی در شاهنامه با داستان گشتاسب و به تخت نشستن او آغاز می شود و با قصد ارجاسب تورانی در جنگ دوم علیه گشتاسب پایان می یابد.

در اشعار دقیقی علاوه بر مختصات زبانی کهن زبان پارسی، از باورها و داستان های کهن ایران نیز نشانه هایی است . شعر او از لحن حماسی برخوردار است که نمونه بارزی از ویژگی سبک خراسانی است و این لحن حماسی دقیقی مورد توجه ویژه فردوسی نیز قرار گرفت.

دقیقی در عین اینکه دارای لحن حماسی است به مدح نیز توجه ویژه ای دارد. همچنین در شعر او نوعی گرایش به غزل و تغزل دیده می شود که قدرت خیال او را هم در این نوع آثار موجود وی باید جستوجو کرد، هر چند تخیل دقیقی در حماسه های باقی مانده از او در مقایسه با شاهنامه فردوسی بسیار ضعیف است.

برخی با توجه به اشعار دقیقی به دلیل وجود باورهای کهن و ملی ایرانی و رسومات زرتشتی گفته اند که دقیقی دینی زرتشتی داشته است، ولی برخی از ادیبان معتقدند که: دقیقی مانند فردوسی مسلمان و دارای مذهب تشیع بوده است و با توجه به اینکه اگر زادگاه او توس بوده باشد که از شهرهای شیعه نشین بوده است، محتمل است که دقیقی نیز همچون فردوسی نیز شیعه بوده باشد.

در آن دوره بسیاری از پیروان مذهب تشیع به فرهنگ باستانی ایران بسیار افتخار می کردند و سعی در احیای فرهنگ و تمدن پارسی بوده اند که این عوامل باعث دشمنی برخی به آن ها بشود و به آن ها نام هایی همچون قرمطی و شعوبی بدهند و آن ها را گناهکار و کافر و در دسته زنادیق قرار دهند. بنابراین شاید دقیقی با انعکاس باورهای ملی ایرانی و کهن پارسی و عقاید دین باستانی ایران (زرتشت) در اشعار خود برخی گمان می کردند که دقیقی زرتشتی است و شاید دلیل قتل او

هم همین گمان برخی از مسلمانان متعصب به زرتشتی بودن او و زندیق قرار دادن او باشد.

با این حال اشعاری هم از دقیقی است که نشان از زرتشتی بودن او دارد به عنوان مثال:

یکی زرتشت وارم آرزوست *** که پیشت زند را برخوانم از بر

به یزدان که هرگز نبیند بهشت *** کسی گو ندارد ره زردهشت

ولی به باور بنده می توان گفت که: این بیت ها وا شعار صرفا تنها گرایش و علاقه دقیقی را به آیین و کیش زرتشتی نشان می دهد و نه اینکه او واقعا متدین و پیرو این دین بوده است. با این حال دین دقیقی در هاله ای از ابهام قرار دارد ولی جدا از این مسائل نمی توان نقش دقیقی را در سبک خراسانی نادیده گرفت. اشعار و سبکی را که دقیقی در پیش گرفت باعث شد که سبک خراسانی جنبه حماسی به خود بگیرد و آرمان ها و باورهای باستانی ایران قبل از اسلام در شعر راه یابد و این کار دقیقی سبب این شد که فردوسی نیز راه و روش او را ادامه دهد و باعث حفظ زبان و ادبیات کهن فارسی و به خصوص رشد و تکامل سبک خراسانی شود.

نمونه ای از اشعار دقیقی

برخیز و بر افروز هلا قبله زردشت *** بنشین و بر افکن شکم قاقم بر پشت

بس کس که ز زردشت بگردیده، دگر بار *** ناچار کند روی سوی قبله زردشت

من سرد نیابم که مرا ز آتش هجران *** آتشکده گشتست دل و دیده چو چرخشت

گر دست بدل بر نهم از سوختن دل *** انگشت شود بیشک در دست من انگشت

ای روی تو چون باغ و همه باغ بنفشه *** خواهم که بنفشه چنم از زلف تو یک مشت

آنکس که ترا کشت، ترا کشت و مرا زاد *** و آنکس که ترا زاد ، ترا زاد و مرا کشت⁽¹⁾

5. رابعه بلخی

رابعه بنت کعب قزداری (متوفی 329 ه.ق) که به رابعه بلخی هم شناخته می شود، شاعر پارسی گوی نیمه نخست قرن چهارم هجری است. بسیاری رابعه را نخستین زن شاعر پارسی گوی می دانند. پدرش از اعراب کوچیده به خراسان و فرمانروای بلخ، سیستان، قندهار و بست بوده است.

از تاریخ ولادت و مرگ رابعه در منابع تاریخی اطلاعات درستی در دست نیست، ولی آنچه قطعی است آن است که او هم دوره با سامانیان و رودکی بوده و گفته شده است که رابعه با رودکی دیدار و مشاعره داشته است.

می گویند رابعه برادری به نام حارث داشته است که بعد مرگ کعب (پدر رابعه و حارث) حارث بر تخت فرمانروایی بلخ می نشیند. در این زمان رابعه شیفته غلام برادرش به نام بکتاش می شود و آنچنان رابعه دلباخته و عاشق بکتاش می شود که برایش شعرها می سراید.

رابعه شعرها را به صورت ناشناس برای بکتاش می فرستاد. بکتاش با خواندن نامه هایی محتوای آن اشعار آتشین رابعه بود دلباخته رابعه می شود. چون حارث از عشق رابعه به غلام خود با خبر می شود، خشم وجود او را فرا می گیرد چون که در آن زمان عشق دختر به غلامان گناه نابخشودنی به حساب می آمد، حارث دستور می دهد که خواهرش، رابعه را به حمامی ببرند و رگ هایش را بزنند تا جان دهد. بمیرد.

حکایت رابعه در مثنوی «گلستان ارم»⁽¹⁾به تصویر کشیده شده است.

دعوت من بر تو آن شد کایزد عاشق کناد *** بر یکی سنگین دل نامهربان چو خویشتن

تا بدانی درد عشق و داغ هجر و غم کشی *** چون به هجراند بپیچی پس بدانی قدر من

از رابعه به بررسی منابع هفت و به روایتی یازده غزل و قطعه در دست نیست ؛ ظاهرا تمامی اشعار وی به دست برادرش حارث و برخی اشعار هم در گذر زمان از بین رفته است.

نمونه شعری که از رابعه باقی مانده است:

عشق او باز اندر آوردم به بند *** کوشش بسیار نامد سودمند

عشق دریایی کرانه نا پدید *** کی توان کردن شنا ای هوشمند؟

عاشقی خواهی که تا پایان بری *** پس بباید ساخت با هر ناپسند

زشت باید دید و انگارید خوب *** زهر باید خورد و پندارید قند

توسنی کردم ندانستم همی *** کز کشیدن سخت تر گردد کمند

6. حکیم ابوالقاسم فردوسی

اشاره

فردوسی (329416ه.ق) را می توان بزرگترین شاعر سبک خراسانی و حتی بزرگترین شاعر فارسی گوی دانست. شاعری که بنیانگذار شعر حماسی ملی ایرانی است، با اینکه قبل از او دقیقی اشعاری به زبان حماسی می سرود، ولی کسی که حماسه سرایی و حماسه ملی را تقویت کرد و به اوج خودش رساند حکیم ابوالقاسم فردوسی بود، پس به این دلیل فردوسی را بزرگترین شاعر و سراینده پارسی گو دانسته اند.

شاهنامه پرآوازه ترین سروده فردوسی و یکی از بزرگترین نوشته های ادبیات کهن پارسی است.

فردوسی در نیمه نخست قرن چهارم هجری یعنی در سال 329ه.ق در قریه باژ از قریه های طوس در خانواده ای از طبقه دهقان متولد شد.

گفتنی است که کلمه دهقان به مفهوم کهن و قدیمی خود به معنی زمین دار (مالک) یا دارنده زمین بزرگ است. این گروه از مردم در قرن چهارم در آزادی و توانگری می زیستند و از علایق اصلی آنان توجه به فرهنگ و تاریخ ملی ایران بوده است، بنابراین می توان گفت این گروه از مردمان به فرهنگ ملی ایران و تاریخ

گذشته ایران بسیار توجه می کردند و سعی در حفظ آن داشتند. در این باب فردوسی هم، دهقانی بود که برای حفظ فرهنگ و زبان و ادبیات پارسی از استعداد شاعری خود استفاده کرد تا زبان و ادبیات پارسی نه تنها جایگاه اصلی خود را پیدا کند، بلکه باعث شد که این زبان تا قرن ها بعد از او ماندگار شود.

در این قرن ایرانیان در پی احیای دوباره رسوم و آیین های پیش از اسلام و احیای فرهنگ و تمدن کهن خود بودند و خود را متعهد به تدوین می دانستند، یکی از این کارها ، جمع آوری و تدوین داستان های ملی ای بود که تحت عنوان (خدای نامک) گردآوری می شدند.

فردوسی در حدود سال 370 هجری بعد از کشته شدن دقیقی که نظم شاهنامه را آغاز کرده بود و آن را ناتمام گذاشته بود، راه دقیقی را ادامه داد و به نظم شاهنامه همت گماشت. فردوسی در طی سال هایی که مشغول نوشتن شاهنامه بود تمام سعی و فکر و زمان خود را در این راه گذاشت به طوری که از رسیدگی به زمین ها و املاک موروثی خود بازماند و ثروت اجدادی خود را بر سر این کار گذاشت.

فردوسی در شصت و شش سالگی که از فقر و تهیدستی به ستوه آمده بود، بعد از سی و پنج سال شاهنامه را در سال 400 هجری به امید صله و پاداش به سلطان محمود غزنوی تقدیم کرد. با آنکه فردوسی سرودن و نگارش شاهنامه را در اواخر سامانیان شروع کرده بود، ولی در زمان غزنویان نگارش آن به اتمام رسید.

ابوالعباس فضل بن احمد، وزیر دانا و لایق سلطان محمود غزنوی بر اثر محبتی که به زبان و ادبیات پارسی داشت به فردوسی و شاهنامه او توجه کرد و فردوسی را به سرودن و نگارش آن تشویق کرد و به صله و انعام و مال نوید داد، ولی از بد حادثه ابوالعباس فضل بن احمد وزیر دانای غزنوی بر اثر خشم سلطان از صدارت عزل شد و فردوسی از داشتن حامی و پشتیبانی در دربار و دولت محمود غزنوی محروم ماند و از بد شانسی شاهنامه را هنگامی به دربار غزنوی برد که وزارت ابوالعباس از رونق و اعتبار افتاده بود و فردوسی و اثر او آنطور که باید مورد استقبال قرار بگیرد نگرفت و حتی وقتی فردوسی کتاب خود را که سالیان سال با سختی و مشقت

کتابت می کرد. وقتی به دربار سلطان محمود پیشکش کرد نه تنها مورد استقبال قرار نگرفت، بلکه مورد خشم و طرد سلطان و درباریان قرار گرفت.

از علل دیگر خشم محمود از فردوسی حکیم این بود که شاید معتزلی و شیعه بودن فردوسی که در نظر محمود بزرگترین گناه است، بوده باشد و دیگر اینکه اظهار محبت شدید فردوسی است به ایران باستان و پادشاهان عجم که گویا محمود خود را از همه آن ها بزرگتر و افزون تر می شمرد و به خوی و نژاد ترکانه او با نژاد ایرانی و افتخارات او دشمنی می ورزیدند و ظاهرا از دشنام ها و بدگویی هایی که فردوسی در شاهنامه به تورانیان داشت خاطری آزرده داشت و شاید همین دلایل باعث خشم سلطان محمود و طرد فردوسی مؤثر بوده باشد.

باوجود اینکه قبلاً در دوران وزارت ابوالعباس از طرف دربار محمود با فردوسی عهد کرده بودند که در برابر هر بیت او یک دینار طلا بدهند، ولی پس از حضور فردوسی و بی اعتباری ابوالعباس و ذکر دلایلی که در مباحث بالا عرض کردم محمود به جای هر دینار، درهمی داد و این امر به رنجش و اندوه و خشم فردوسی افزود و کار به جایی رسید که فردوسی، محمود و دربار او را مورد هجو و انتقاد قرار داد و سلطان محمود قصد قتل فردوسی کرد و فردوسی به همین خاطر و از بیم جان خود غزنین که پایتخت غزنویان بود را ترک کرد.

بنابراین فردوسی به دیار خود خراسان بازگشت و مدتی در منطقه خود (طوس) با سختی و فقر و ناراحتی زندگی کرد و هیچ شفاعتی در محمود مؤثر نیفتاد و فردوسی تا آخر عمر خود از به دست آوردن نتیجه کار خود محروم ماند.

نظامی عروضی می گوید که: خواجه احمد بن حسن میمندی همواره در نزد محمود شفاعت فردوسی را می کرده است و آخر در یکی از سفرهای محمود به هند بر این کار توفیق یافت و سلطان را واداشت تا هنگام ورود به غزنین انعام و صله های فردوسی را به او بدهند، ولی هنگامی که شتران با بار انعام و دینارها به سمت فردوسی حرکت می کردند، جنازه فردوسی را از دروازه شهر بیرون می بردند.

به طور کلی با اینکه از فردوسی آنگونه که شایسته وی بود، قدردانی نشد، ولی یاد و نام و اثر او تا قرن ها ماندگار ماند به گونه ای که زبان پارسی با فردوسی و شاهنامه او شناخته می شود. کاری که فردوسی انجام داد باعث شد که زبان پارسی ماندگار بماند و حماسه ملی ایران به اوج خود برسد.

نمونه ای از اشعار فردوسی

داستان ضحاک

چو ضحاک شد بر جهان شهریار *** بر او سالیان انجمن شد هزار

سراسر زمانه بدو گشت باز *** برآمد بر این روزگار دراز

نهان گشت کردار فرزانگان *** پراکنده شد کام دیوانگان

هنر خوار شد جادویی ارجمند *** نهان راستی آشکارا گزند

شده بر بدی دست دیوان دراز *** به نیکی نرفتی سخن جز به راز

دو پاکیزه از خانه جمّشید *** برون آوریدند لرزان چو بید

که جمشید را هر دو دختر بدند *** سر بانوان را چو افسر بدند

ز پوشیده رویان یکی شهرناز *** دگر پاکدامن به نام ارنواز

به ایوان ضحاک بردندشان *** بر آن اژدهافش سپردندشان

بپروردشان از ره جادویی *** بیاموختشان کژی و بدخویی

ندانست جز کژی آموختن *** جز از کشتن و غارت و سوختن

ندانی که ایران نشست منست *** جهان سر به سر زیر دست منست

هنر نزد ایرانیان است و بس *** ندادند شیر ژیان را بکس

همه یکدلانند یزدان شناس *** به نیکی ندارند از بد هراس

دریغ است ایران که ویران شود *** کنام پلنگان و شیران شود

چو ایران نباشد تن من مباد *** در این بوم و بر زنده یک تن مباد

همه روی یکسر بجنگ آوریم *** جهان بر بداندیش تنگ آوریم

همه سربسر تن به کشتن دهیم *** به از آنکه کشور به دشمن دهیم

چنین گفت موبد که مرد بنام *** به از زنده دشمن بر او شاد کام

اگر کُشت خواهد تو را روزگار *** چه نیکو تر از مرگ در کار زار

7. فرخی سیستانی

اشاره

فرخی سیستانی (370429ه.ق) از شاعران نامدار پارسی گوی سده پنجم قمری است که در سبک خراسانی می سرود.

سروده های او به ستایش شاهان و برانگیختن سلطان به عدل و بخشش اختصاص دارد. وی علاوه بر تسلط بر شعر و ادب در موسیقی نیز مهارت داشت و بدین وسیله توانست به دربار ابوالمظفر شاه چغانیان و سپس به دربار سلطان محمود غزنوی راه یابد و منزلتی والا به دست آورد. فرخی را یکی از بهترین قصیده سرایان ایرانی می دانند.

وی قصیده پرداز است و به جنبه های غنایی توجه کرده است و بدین جهت تغزلات زیبایی دارد. سخن او سهل و بی پیرایه ، همانند اشعار سعدی است و شکل کامل تری از اشعار رودکی است و از رودکی فصیح تر و روان تر است. در شعر او نوعی عشق ساده و پاک روستایی موج می زند که حاکی از روحیه روستایی اوست. چندان در پی فخر فروشی نیست و به اصطلاحات علمی توجهی ندارد.

زبان او ویژگی های زبان کهن را دارد، اما مشتمل بر الفاظ متداول و به دور از کلمات غریب و ناهنجار است. اشعار او در قرون بعد شهرت یافت به گونه ای که صاحب چهار مقاله از شعر «کاروان حله» او یاد می کند و آن را می ستاید. او در این شعر چون نقاشی چیره دست ظاهر می شود و همه را به حیرت وا می دارد.

فرخی در دربار صفاریان، چغانیان و غزنویان شعر می گفت. محمود غزنوی او را به ملک الشعرایی دربار منصوب کرد. پس از مرگ محمود در سال 421 ق، فرخی به دربار سلطان مسعود غزنوی روی آورد و تا پایان عمر به ستایش این امیر غزنوی مشغول بود.

از آن جا که بیشتر قصاید فرخی در دربار غزنویان سروده شده است، ستایشگری و وصف در آن بسیار زیاد است؛ هرچند در میان شعرهای فرخی اشعاری نیز هستند که نکات آموزنده اخلاقی دربردارند. فرخی در سال 429 ق در سنین جوانی در غزنه درگذشت.

به طور کلی فرخی در سبک خراسانی موثر واقع شده است و اشعار او بر شاعران دوره به خصوص سعدی تاثیر گذار بوده است.

نمونه ای از اشعارفرخی سیستانی

نمونه نخست:

سیاه چشما مِهر تو غم گسار من است *** به روزگار خزان روی تو بهار من است

دلم شکار سیه چشمکان توست و رواست *** از آنکه دو لب شیرین تو شکار من است

به مهر تو دل من وام دار صحبت توست *** لب تو باز به سه بوسه وام دار من است

جفا نمودن بی جرم کار توست مدام *** وفا نمودن و اندیشه تو کار من است

اگر تو ماهی ، گردون تو سرای من است *** اگر تو سروی ، بستان تو کنار من است

به مهر تو دل من وام دار صحبت توست *** لب تو باز به سه بوسه وامدار من است⁽¹⁾

نمونه دوم:

گل بخندید و باغ شد پدرام *** ای خوشا این جهان بدین هنگام⁽²⁾

چون بنا گوش نیکوان شد باغ *** از گل سیب و از گل بادام

همچو لوح زمردین گشته ست *** دشت همچون صحیفه ای ز رخام

باغ پر خیمه های دیبا گشت *** زندوافان درون شده به خیام

گل سوری به دست باد بهار *** سوی باده همی دهد پیغام

که ترا با من ار مناظره ایست *** من به باغ آمدم به باغ خرام

تا کی از راه مطربان شنوم *** که ترا می همی دهد دشنام

گاه گوید که رنگ تو نه درست *** اه گوید که بوی تو نه تمام

خام گفتی سخن، ولیکن تو *** نیستی پخته، چون بگویی خام

تو مرا رنگ و بوی وام مده *** گر ز تو رنگ و بوی خواهم وام

خوشی و رنگ و بوی هیچ مگیر *** نه من ای می حلالم و تو حرام

تو چه گویی، کنون چه گوید *** می گوید: ای سرخ گل! فرو آرام

با کسی خویشتن قیاس مکن *** که ترا سوی او بود فرجام

خویشتن را مده به باد که باد *** ندهد مر ترا ز دور مقام

8. عنصری

اشاره

عنصری(350431ه.ق) شاعر نام آور پارسی زبان در سال 350 هجری قمری زاده شد. عنصری ملک الشعرای دربار محمود غزنوی بود و به او حکیم هم می گفتند.

وی استاد چیره دست قصیده است و تنها به مدح توجه دارد. از او حدود دو هزار بیت برجای مانده است که شامل قصیده، غزل، رباعی، قطعه، ترکیب بند، و مثنوی است.

عنصری یکی از شاعرانی است که باعث قوت قصیده در سبک خراسانی شد و همچنین در قصاید عنصری از استدلال و تفکر هم سود می جوید و بارزترین ویژگی قصاید او این است که قصاید او لحن حماسی دارد. بیشتر قصیده های او در ستایش سلطان محمود غزنوی و مسعود غزنوی است.

نمونه ای از قصیده عنصری

بت که بتگر کندش دلبر نیست *** دلبری دستبرد بتگر نیست

بت من دل برد که صورت اوست *** آزری وار و صنع آزر نیست

از بدیعی به بوستان بهشت *** جفت بالای او صنوبر نیست

چیست آن جعد سلسله که همی *** بوی عنبرده است و عنبر نیست

هیچ مویی شکافت از بالا *** زارتر زان میان لاغر نیست

بینی آن چشم پر کرشمه و ناز *** که بدان چشم هیچ عبهر نیست

سیم بی بار اگر چه پاک بود *** چون بناگوش آن سمنبر نیست

گرد مه زان دو زلف دایره ایست *** نقطه ای زان دهانش کمتر نیست

به لطیفی دگر چنو نبود *** به کریمی چو میر دیگر نیست

مردمی چیست، مردمی عرض است *** جز دل پاک اوش جوهر نیست⁽¹⁾

9. منوچهر دامغانی

اشاره

منوچهری (متوفی 432ه.ق) از شعرای طراز اول قرن پنجم هجری و اهل دامغان بود . بیشتر شعرهای او دربارهٔ طبیعت است. وی مناظر مختلف طبیعت را مانند بیابان و کوه و جنگل و گلزار و مرغزار و آسمان و ابر و باران موضوع وصف قرار داده. منوچهری علاوه بر آشنایی به زبان عربی، از دانش هایی چون نحو، پزشکی، ستاره شناسی، و موسیقی آگاهی داشت و او خود به علومی که در آنها تبحر داشت اشاره صریح دارد.

من بدانم علم طبّ و علم دین و علم نحو *** تو ندانی دال و ذال و راء و زاء و سین و شین⁽²⁾

دیوان منوچهری مشتمل بر اشعاری است که در قالب غزل، قصیده، مسمط، قطعه، و ترکیب بند سروده شده و موضوعاتی چون ستایش، وصف و خمریه را در بر می گیرد.

منوچهری قالب مسمّط را برای نخستین بار در شعر پارسی پدیدآورده است؛ زیرا پیش از او شاعری از این قالب تا حالا استفاده نکرده است. از میان شاعران بعد از منوچهری لامعی گرگانی کار او را در سرودن مسمط دنبال کرد، با این حال زیباترین مسمّط در شعر پارسی از آن منوچهر دامغانی است.

نمونه مسمّط معروف او این شعر زیبای اوست:

خیزید و خز آرید که هنگام خزان است *** باد خنک از جانب خوارزم وزان است

آن برگ رزان بین که بر آن شاخ رزان است *** گویی به مثل پیرهن رنگ رزان است

دهقان به تعجب سر انگشت گزان است *** کاندر چمن و باغ نه گل ماند و نه گلنار⁽¹⁾

اشعار او معمولاً در دو سبک می باشد. یا تغزل و اشعاری که به جوانی او هنگام شاعری بازمی گردد و دیگری مدح و ستایش سلاطین و بزرگان زمانه که از رسوم معمول شاعری آن زمان بوده است.

در اشعار او مفردات و اصطلاحات عربی بسیار دیده می شود که توانایی او در ادبیات عرب را منعکس می سازد. در شعر این شاعر استاد، نوعی موسیقی و آهنگ خاص وجود دارد.

منوچهری در استعمال بعضی کلمات و ترکیبات بی پرواست و در برخی از قصایدش الفاظ بر معانی غلبه دارد اما او بیشتر به «تشبیهات بدیع» توجه داشت.

طلب دیگر که باید در اشعار منوچهری مورد توجه باشد (تکرار بعضی از مضامین) است. به کارگیری واژه ها و اصطلاحات عربی، حتی واژه های غریب و نامانوس، اشاره به نام نزدیک به سی سراینده عرب در دیوان او، اشاره به مطالعه و حفظ دیوان های سرایندگان عرب، بهره گیری از اسلوب و درون مایه سروده های

عربی، برخی از مصادیق این توجه به شمار می آیند. زبان او در شعرش نه به سادگی و روانی زبان رودکی و فرخی است و نه به استواری و پختگی زبان عنصری.

به طور کلی عنصری شاعری بود که برای اولین بار از قالب مسمط در ادبیات استفاده کرد و شاعری بود که در به کارگیری تشبیهات بدیع مخصوصاً تشبیهات حسی ماهر و چیره دست بود.

نمونه ای از شعر منوچهر دامغانی

همی ریزد میان باغ ، لولوها به زنبورها *** همی سوزد میان راغ ، عنبرها به مجمرها

ز قرقوبی به صحراها ، فروافکنده بالش ها *** ز بوقلمون به وادی ها ، فروگسترده بسترها

زده یاقوت رمانی به صحراها ، به خرمن ها *** فشانده مشک خرخیزی، به بستان ها به زنبرها

به زیر پر قوش اندر ، همه چون چرخ دیباها *** به پر کبک بر، خطی سیه چون خط محبرها

چو چنبرهای یاقوتین به روز باد گلبن ها *** جهنده بلبل و صلصل⁽¹⁾، چو بازیگر به چنبرها

همه کهسار پر زلفین معشوقان و پر دیده *** همه زلفین ز سنبل ها، همه دیده ز عبهرها

شکفته لاله نعمان ، بسان خوب رخساران *** به مشک اندر زده دل ها، به خون اندر زده سرها

چو حورانند نرگس ها ، همه سیمین طبق بر سر *** نهاده بر طبق ها بر ز زر ساو ساغرها

10. ابوسعید ابی الخیر

ابی الخیر (357440ه.ق) عارف و شاعر نامدار ایرانی سده چهارم و پنجم بود. وی از شاعران و رباعی سرایان صوفی و عارف سبک خراسانی است.

اولین بار در اشعار اوست که کنایات و اشارات عارفانه به کار رفته است و تشبیهاتی از عشق زمینی و جسمانی در مورد عشق الهی ذکر شده است.

ابوسعید حدود 720 رباعی دارد. زبان شعر او کهن و دارای مختصات مهجور و قدیمی است. از نظر فکری، وی رباعیات عاشقانه و عارفانه دارد که همین مورد شعر او را پربار کرده است، در سطح ادبی هم اشعار او ساده و به دور از صنایع بدیعی است.

ابوسعید ابوالخیر در میان عارفان مقامی بسیار برجسته و ویژه ای دارد و نام او با عرفان و شعر آمیختگی عمیقی یافته است. چندان که در بخش مهمی از شعر پارسی چهرهٔ او در کنار مولوی و عطار قرار می گیرد، بی آنکه خود شعر چندانی سروده باشد.

در تاریخ اندیشه های عرفانی اش در بالاترین سطح اندیشمندان این گُسترهٔ پهناور در کنار حلاج، بایزید بسطامی و ابوالحسن خرقانی به شمار می رود.

درکل ابوسعید با تلفیق عرفان و شعر در این سبک باعث این شد که شاعران دوره بعد یعنی سبک عراقی از او الگوبرداری کنند مانند: سعدی و مولانا که در اشعارشان، عرفان جوششی بسیاری دارد.

این شعر مشهور به ابوسعید ابی الخیر منسوب است:

باز آ باز آ هر آنچه هستی باز آ *** گر کافر و گبر و بت پرستی باز آ

این درگه ما درگه نومیدی نیست *** صد بار اگر توبه شکستی باز آ⁽¹⁾

همچنین نمونه ای از اشعار او را می آوریم:

هرگز دلم از یاد تو غافل نشود *** گر جان بشود مهر تو از دل نشود

افتاده ز روی تو در آیینهٔ دل *** عکسی که به هیچ وجه زایل نشود⁽²⁾

گفتم: چشمم، گفت : به راهش می دار *** گفتم : جگرم ، گفت: پر آهش می دار

گفتم که : دلم، گفت : چه داری در دل *** گفتم : غم تو ، گفت : نگاهش می دار

11. فخرالدین اسعد گرگانی

فخرالدین اسعد گرگانی (متوفی 446ه.ق) وی شاعر داستان گوی ایرانی نیمه نخست سده پنجم هجری است. ولادت او در آغاز قرن پنجم هجری در گرگان و چنانچه پسوند وی نشان می دهد اهل گرگان بوده است.

وی منظومه مشهور ویس و رامین را سروده و به نظم درآورده است. این داستان از زبان پهلوی به فارسی درآمده و تأثیر زبان پهلوی بر شاعر در این منظومه باعث شده که صورت اصل و کهنه بسیاری از لغات را در کتاب خویش حفظ کند و علاوه بر آن سادگی و بی پیرایگی نثر پهلوی شعر وی را بسیار روان و ساده و بی تکلف سازد.

در داستان او از وجوه ادبی کمتر نشانی دیده می شود و به جز عنصر نظم آفرینی ، از ابزارهای شعری کمتر استفاده کرده است.

از این شاعر به جز «ویس و رامین» و چند بیت پراکنده اثر دیگری در دست نیست. بعدها بسیاری از گویندگان در منظومه های خویش به شیوه شاعری وی توجه نمودند که از آن جمله نظامی گنجوی را باید نام برد که هنگام سرودن خسرو و شیرین به برخی از موارد این کتاب نظر داشته است.

حال نمونه ای از اشعار او را می آوریم:

بر آمد آفتاب شاد کامی *** ز دوده شد هوای نیکنامی

نسیم باد پیروزی بر آمد *** بهار خرمی با او در آمد

بپیوست ابر دولت بر حوالی *** همی بارد سعادت بر موالی

خجسته جشن و خرم روزگارست *** زمین بازیاب و هر کس شاد خوارست

همچنین چند بیت از آغاز داستان منظومه ویس و رامین را می آوریم:

بر آمد آفتاب شاد کامی *** ز دوده شد هوای نیکنامی

نسیم باد پیروزی بر آمد *** بهار خرمی با او در آمد

بپیوست ابر دولت بر حوالی *** همی بارد سعادت بر موالی

خجسته جشن و خرم روزگارست *** زمین بازیاب و هر کس شاد خوارست

گه بخشش چو ابر نوبهاری *** گه کوشش چو شیر مرغزاری

به بزم اندر چو خورشید در فشان *** به رزم از پیل و از شیران سرافشان⁽¹⁾

12. بابا طاهر همدانی

بابا طاهر یا بابا طاهر عریان همدانی، (326411ه.ق) عارف، شاعر ایرانی و دو بیتی سرای اواخر سده چهارم و اواسط سده پنجم هجری ایران، در دوران طغرل بیک سلجوقی می زیسته است.

«بابا» لقبی بوده که به پیروان وارسته می داده اند و برای صفت عریان دلایل گوناگونی ذکر شده است. اغلب منابع او را اهل همدان معرفی کرده اند و خود او در چندین دو بیتی از همدان و الوند یاد کرده است. اشعار بابا طاهر به گویش لری سروده شده اند. مسلک درویشی و فروتنی او که شیوه عارفان است سبب شد تا وی گوشه گیر شده، گمنام زیسته و تفصیلی از زندگانی خود باقی نگذارد.

وی بازآفرین دوبیتی های سنتی است. عناصر عاطفی زبان او در این دوبیتی ها بسیار چشمگیر است و معمولا بسامد عناصر فرهنگ عامه در آن فراوان است و همین گونه از زبان محاوره بسیار سود جسته است.

بن مایه های دوبیتی های او مفاهیم عاشقانه و عارفانه است.

بابا طاهر تا جایی که می توانسته است از صناعات پیچیده ادبی، دوری جسته است، اما بلاغت جملات او و تاثیرگذاری آن ها برجستگی ویژه ای دارد و همین عوامل باعث شده است که شعر وی به دل بنشیند.

همین ساده گویی و روان بودن و همچنین موج احساسی بودن شعر وی باعث شده است که این شاعر باعث انقلاب بزرگی در احساس و عاطفه در سبک خراسانی شود.

عناصر طبیعت ، کوه و صحرا و گل و گیاه ، عواطف لطیف و احساسات رقیق ، درویشی ، قلندری و ملامت ، غم غربت و درد دلتنگی ، اندوه بی سامانی و حسرت وصال ، شکوه از ناپایداری و بی وفایی ، دلدادگی و وفای به عهد، اعتراف به گناه و پوزش از خالق رحمان ، مویه های حاصل از هجران ، شور و جذبه های عشق و... از جمله مضامین بارز شعر بابا طاهر است.

از دو بیتی های مشهور بابا طاهر نمونه هایی را می آوریم:

به صحرا بنگرم صحرا ته وینم *** به دریا بنگرم دریا ته وینم

به هر جا بنگرم کوه و در و دشت *** نشان روی زیبای ته وینم

دلی دیرم خریدار محبت *** کز او گرم است بازار محبت

لباسی دوختم بر قامت دل *** ز پود محنت و تار محبت

نمی دانم دلم دیوانه کیست *** کجا آواره و در خانه کیست

نمی دونم دل سر گشته مو *** اسیر نرگس مستانه کیست

13. اسدی طوسی

اسدی طوسی (390465ه.ق) شاعر، نویسنده ایرانی قرن پنجم هجری و سرایندهٔ اثر حماسی گرشاسپ نامه است.

بزرگترین و مهمترین اثر او گرشاسب نامه است، که در حدود 9600 بیت است و هرگز قابل مقایسه با شاهنامه نیست.

موضوع این کتاب، داستان پهلوانی است به نام گرشاسب که برحسب روایات نریمان ، نیای رستم بوده و در هند و سایر ممالک رزم ها کرده و نام آور شده است.

این کتاب در تاریخ 458 هجری قمری یعنی 58 سال پس از اختتام شاهنامه فردوسی به انجام رسیده است. گرشاسب نامه از روی گرشاسب نامه ای که ابو موید

بلخی شاعر و نویسنده قرن چهارم به نثر آورده است، اقتباس شده، و ظاهراً جزو داستان های شاهنامه ابومنصوری هم بوده است.

گرشاسب نامه منظوم با اصل داستان اختلاف چندانی ندارد و اسدی تغییری در آن اعمال ننموده است. اسدی در گرشاسپ نامه از میان صنایع لفظی، انواع صنعت جناس و مبالغه را بیشتر به کار برده. اما بر خلاف شاهنامه که صنایع لفظی در آن طبیعی و پوشیده است، در گرشاسپ نامه ساختگی و آشکار است.

اسدی در تصویرپردازی مانند فردوسی بیشتر به صنعت تشبیه روی می آورد و این تشبیهات را می توان به تشبیهات حماسی و غیر حماسی بخش کرد.

در تشبیهات حماسی پیرو فردوسی است، ولی او که در صنعت مبالغه بیش از فردوسی اغراق می گوید، در صنع تشبیه نیز بیش از او خیال پرداز است. می توان گفت که اسدی در صنعت تشبیه پیرو فردوسی و پیشرو نظامی است.

علاوه بر آن در دیوان او چهار قصیده مناظره به نام های مناظره آسمان و زمین، شب و روز، مغ و مسلمان و نیزه و کمان وجود دارد.

کتاب لغتی هم به نام فرس از او به یادگار مانده است که اولین فرهنگ واژگانی با شواهد شعری فارسی است. اسدی از چند جهت در تاریخ ادبیات ایران حائز اهمیت است: کهن ترین دستنویس فارسی که به دست آمده است به خط اسدی طوسی است. علاوه بر این وی نخستین واژه نامه فارسی را (بنا بر آنچه امروز به ما رسیده است) به نام لغت فرس تدوین کرد.

در زیر ، چند بیت از گرشاسب نامه درج می شود:

سراینده دهقان موبد نژاد *** ز گفت دگر موبدان کرد یاد

که بر شاه جم چون بر آشفت بخت *** به ناکام ضحاک را داد تخت

جهان زیر فرمان ضحاک شد *** ز هر نامه ای نام جم پاک شد

چو بگرفت گیتی به شاهنشهی *** فرستاد نزد شهان آگهی

به روم و به هندوستان و به چین *** به ایران و هر هفت کشور زمین

که با رأی ما هر که دل کرد راست *** بجویند جمشید را تا کجاست⁽¹⁾

14. ناصرخسرو

اشاره

ابومعین ناصر بن خسرو بن حارث قبادیانی بلخی معروف به ناصرخسرو، (394481ه.ق) شاعر و نویسنده بزرگ زبان پارسی، فیلسوف و حکیم و جهانگرد ایرانی و از مبلغان مذهب اسماعیلی در قرن پنجم هجری بود. همانطور که از پسوند نام او مشخص است در قبادیان از توابع بلخ متولد شد. اشعار او عموماً بر پایه باورهای دینی مذهب اسماعیلی است و همین امر عامل تمایز سبکی اوست. رویکردی منفی نسبت به غزل و اشعار عاشقانه دارد.

شعر او از نظر موسیقایی عموماً از اوزان نامطبوع و سنگین استفاده کرده است و ساختار قافیه اشعارش مشکل می نماید. اشعار او مملو از مضامین فلسفی و کلامی و دینی است و در آن نوعی فلسفه نظری خاص و احتجاجات کلامی و عقلانی دیده می شود، بدین خاطر او را موجد سبک برهانی و جدلی می دانند.

ناصرخسرو بیشتر در قصایدش از توصیف طبیعت و عناصر استفاده کرده است. وی بر اغلب علوم عقلی و نقلی زمان خود از قبیل فلسفه و حساب و طب و موسیقی و نجوم و کلام تبحر داشت و در اشعار خویش به کرات از احاطه داشتن خود بر این علوم تأکید کرده است.

ناصر خسرو به همراه حافظ و رودکی جزء سه شاعری است که کل قرآن را از برداشته است. وی در آثار خویش، از آیات قرآن برای اثبات عقاید خودش استفاده کرده است.

نمونه ای از شعر ناصرخسرو

برکن زخواب غفلت پورا سر *** واندر جهان به چشم خرد بنگر

کار خر است خواب و خور ای نادان *** با خر به خواب و خور چه شدی در خور؟

ایزد خرد ز بهر چه داده ستت؟ *** تا خوش بخسپی و بخوری چون خر؟

بر نه به سر کلاه خرد وانگه *** بر کن به شب یکی سوی گردون سر

گوئی که سبز دریا موجی زد *** وز قعر برفکند به سر گوهر

تیره شب و ستاره درو ، گوئی *** در ظلمت است لشکر اسکندر⁽¹⁾

همانطور که در شعر بالا ملاحظه می کنیم ، درمی یابیم که شعر وی بیشتر جنبه پند و اندرز دارد، ناصرخسرو بیشتر اشعارش مضامینی تعلیمی و پند و اندرز دارد و بیشتر افکار اسماعیلی در آن موج می زند. به هرحال ناصرخسرو در قرن پنجم با اشعارش که بیشتر جنبه اندرز دارد باعث این شد که سبک خراسانی از نظر اندرز نیز به رشد برسد و الگوی شاعران دوره های بعد بشود.

مختصات و ویژگی های سبک خراسانی

اشاره

سبک خراسانی دارای ویژگی هایی و مختصاتی هست که دانستن این مختصات برای تشخیص سبک اشعار به کار می آید.

مختصات و ویژگی های سبک شعر خراسانی را در سه مقوله می توان مورد برسی قرار داد:

1.مختصات زبانی

الف) طبیعی و روان بودن شعر

زبان پارسی در این دوره زبان مادر گویندگان است، یعنی گویندگان این دوره برخلاف دوره های بعد،

زبان پارسی را از روی آثار ادبی پیش از خود نمی آموختند؛ از این رو زبان ایشان طبیعی و ساده و روان است و در آن ابهامی نیست. در این سبک زبان پیچیده و دشوار نبود و شاعران با همان زبانی که از کودکی آن را بلد بودند و سخن می کردند شعر می سرودند.

ب) استفاده از واژگان کهن و حتی نزدیک به زبان پهلوی

در شعر این دوره شاعران از واژگان قدیمی و کهن حتی نزدیک به زبان پهلوی استفاده می کردند. در شعر این دوره نام شهرهای قدیم خراسانی بزرگ و نواحی همجوار آن مانند (فلج)، (نوشاد)، (قیروان)، (ختا)، (ختن) و ... آمده است.

همچنین مجموعه ای از لغات در آن وجود دارد که بسامط آن در دوره های بعد کم می شود و یا یکسره از بین می رود مانند:(عر عر)، (سعتری)، (چرخشت) و ... .

ج)کم بودن لغات عربی

در شعر این دوره با توجه به اصرار پادشاهان و دربار به سرودن شعر به زبان پارسی مخصوصا در دوره صفاریان از کاربرد لغات و واژگان عربی در شعر کاسته شد. حتی خود شاعران هم به ضرورت پاسداری و احیای زبان پارسی به سرودن شعر به زبان پارسی پرداختند از جمله فردوسی که شاهنامه را با استفاده از لغات کهن و اصیل پارسی سرود.

در سبک خراسانی و به ویژه در دوره سامانی استفاده از واژگان عربی بسیار اندک است؛ ولی در عین کم بودن گاهی شاعران به جای لغات معمول پارسی از لغات عربی استفاده می کنند. مثلاً به جای واژه سخت از «صعب» و به جای واژه حرب از «حرب» استفاده می کردند.

کشاده شاه جهان پیش او به تیغ و سپر هزار قلعه صعب و هزار شارستان⁽¹⁾

اما در دوره غزنویان نسبت به دوره سامانی ، لغات عربی بیشتر شد و از میزان لغات مهجور فارسی کاسته می شود. بهرحال در سبک خراسانی از کاربرد لغات عربی نسبت به سبک های دوره های بعد کاسته می شود .

د) استفاده از دو نشانه برای یک متمم، مانند: «زدش بر زمین بر به کردار شیر».

2. مختصات ادبی

برای برسی ویژگی ادبی سبک خراسانی باید به این موضوع، کثرت شاعران و ارتباط با دربار توجه کرد. علت اصلی آن توجه فراوان شاهان و امراء و درباریان به شعر و شاعری بوده است. مخصوصاً در زمان سامانیان جلوه بیشتری پیدا می کند؛ زیرا معمولاً دربارها به شاعران، صله های گران قیمت می دادند که نمونه های آن را در تذکره ها آوردند به همین دلیل شعر این دوره با دربار پیوستگی تنگاتنگ داشت. با توجه به این موضوع که مخاطب شاعر، دربار بوده است، کلام نیز فاخر و فخیم و استوار است.

از ویژگی های ادبی این سبک می توان به موارد زیر اشاره کرد:

الف. قالب اشعار شعر این دوره در ابتدای شکل گیری شعر فارسی (قطعه) است که تنها مصراع های جفت، هم قافیه اند. نوع آن ها ادب تعلیمی است، ولی لحن حماسی دارد. اما قالب شعری مسلط این دوره عموماً قصیده است، قصیده ای که برای بیان امور طبیعی و یا برای مدح و حتی مفاخره استفاده می شود. قالب های مسمّط، ترجیع بند و مثنوی نیز به تدریج در این دوره شکل می گیرد و قالب غزل نیز در اواخر این دوره رشد می یابد. مثنوی و ادبیات حماسی نیز با ظهور فردوسی به نهایت تعالی خود می رسد . غزل نیز در این دوره هنوز رایج نشده است و قوت و غنایی ندارد اما رباعی رایج است و در پایان این دوره بیان مفاهیم صوفیانه در قالب رباعی مرسوم می شود.

ب. قافیه و ردیف بسیار ساده است.

ج. استفاده از آرایه های ادبی، طبیعی و در حد اعتدال است: این پیرایگی یعنی خالی بودن از صنایع بدیعی همراه با سادگی لغات و روانی ترکیب ها مهمترین مشخصه شعری این دوره است؛ اشعار در سطح ادبی ساختار معنایی ساده ای دارند و از شکل موسیقایی ضعیفی برخوردارند.

د. در توصیف بیشتر پدیده ها از تشبیه حسی بهره گرفته می شود.

ه. یکی از ابزارهای مهم ساخت شعر در این سبک استفاده از موازنه است.

و. توصیف قوی است و از جزئیات طبیعت از قبیل انواع گل ها، پرنده ها، باغ، می، مطرب، برف، تیغ، رنگین کمان ، اسب و ... توصیفات دقیقی شده است و مهمترین و رایج ترین وسیله توصیف تشبیه است.

3.مختصات فکری

در این دوره به دلیل استقلال ملی ایرانیان و تأسیس حکومت های ایرانی پس از دو قرن تسلط اعراب و حکومت های آن ها ، باز هم احساسات و غرور ملی ایرانیان احیا شد و ایرانیان به نوعی به استقلال سیاسی و فرهنگی رسیدند. این استقلال

باعث شد که ادبیات و فرهنگ و زبان ایرانیان رشد و پیشرفت داشته باشد و ایرانیان آثار بی نظیری را در علوم مختلف به ویژه در ادبیات و شعر پدید آورند.

پس از تأسیس حکومت های ملی و مستقل ایرانی مخصوصاً سامانیان و صفاریان و دیگر حکومت ها، شاعران به دستور امراء و شاهان به سرودن آثار فراوانی پرداختند که فکر این اشعار متأثر از این آزادی و استقلال سیاسی بود.

با توجه به این مباحث برخی ویژگی های فکری که بر اشعار سبک خراسانی حاکم بود عبارت اند از:

شعر در این دوره شعری شاد و پر نشاط و دور از یاس و ناامیدی و بدبینی است ، روحیه تساهل و خوش باشی را تبلیغ می کند و از محیط های اشرافی و گردش و تفریح و باغ و بزم سخن می گوید، علل آن هم این است که اولاً ایرانیان به استقلال ملی رسیدند و دوماً در دوره سامانیان مردم به رفاه سیاسی و اقتصادی دست یافتند و سوماً خود شاعران هم با سرودن اشعار صله های گران می گرفتند و مرفه زندگی می کردند این عوامل سبب شد که این روحیه شادی و نشاط در شعر سبک خراسانی رواج بیابد.

مثال: خردمند گوید خرد پادشاست *** که بر خاص و بر عام فرمانرواست

در اشعار این دوره صحبت از اختیار و اراده انسان است و جبرگرایی هنوز بر شعر سایه نیفکنده است.

شاعر بیشتر اتفاقاتی که مربوط به شاهان و امراء و بزرگان است را توصیف و بیان می کند مانند به شکار رفتن شاهان، عشق سلطان به کنیز و غلام و اموری که در زندگی اجتماعی آن ها اتفاق می افتد را شرح می دهد. بنابراین به امور درونی و احساسات و عواطف و هیجان و مسائل روحی سرو کار ندارد. جنبه های عقلانی و تعادل بر جنبه های احساس و اغراق چیره است؛ از این رو مثلا در مدح و هجو هم تعادل است و غلو به صورت دوره های بعد دیده نمی شود.

شعر قرن ششم

در میان دوران های شعر پارسی، قرن ششم هجری از جهاتی بسیار مهم و با اهمیت است، یک جهت بارز آن پر باری و غنای شعر پارسی و ظهور و کثرت شاعران بزرگ و مراکز ترویج و گسترش شعر و تشویق شاعران است که این خود سبب دوام شعر شده که نتنها در حمله مغول در آغاز قرن هفتم سستی و زوالی پیدا نکرد، بلکه موجب تحولی بزرگ در شعر شده است و به شاعران قرن هفتم و بعد از آن منتقل گردیده است.

سه سبک شعری در قرن ششم هجری

در این دوره سه سبک بر ادبیات و شعر حاکم است که عبارت است از:

در ابتدا به تعریف دو سبک جدید این قرن یعنی سبک آذربایجانی و بینابین می پردازیم.

سبک آذربایجانی

اشاره

در شمال غرب ایران دسته ای از شاعران ظهور کردند که کار آنان در ادب پارسی، تازگی داشت. این دسته که شاعران معروف آذربایجان (نظامی، خاقانی و ...) بودند، سبک شعر پارسی را از آنچه در دیگر نواحی ایران یا پیش از آن رایج بود، متمایز ساختند. سبک آذربایجانی(اَرانی) سبک شاعران حوزه شمال غربی ایران، یعنی منطقه اَران و آذربایجان است. رئیس این حوزه ادبی، ابوالعلای گنجوی بود. شاعران معروف آن، مجیرالدین بیلقانی (577)، فلکی شروانی (587)، خاقانی

شروانی (595) و نظامی گنجوی (599) هستند. مختصات فکری آنان از نظر بنیان زبان، همان زبان خراسانی است. شعر آذربایجانی از نظر تحول فکر و مختصات ادبی شعر، در اوج روند تکامل شعری قرن ششم قرار دارد.

اوضاع آشفته سیاسی و اجتماعی خراسان در اواخر قرن پنجم هجری و پیشروی حکومت سلجوقیان در غرب ایران به حدود آسیای صغیر، پیامدهایی داشت که ترویج زبان فارسی دری و پیدایش سبک ادبی حوزه آذربایجان از آن جمله بود.

ناامنی های خراسان در سده پنجم از سویی کانون فروزان شعر و ادب فارسی را به آذربایجان منتقل کرد و از سویی بسیاری از شاعران فارسی گوی خراسان و در رأس ایشان «اسدی طوسی» را به تبریز کشانید تا با پدید آوردن آثار منظوم، الگوهای مکتوبی بر سر راه علاقه مندان شعر فارسی در آن دیار قرار دهند.

با آغاز سده ششم هجری و طلوع ستاره اقبال دو حکومت اتابکان آذربایجان و شروانشاهان، جریان شعر و ادب فارسی در این ناحیه شدت گرفت و دوران رواج زبان فارسی در ناحیه قفقاز و آذربایجان فرا رسید و شاعرانی چون نظامی، خاقانی، مهستی گنجه ای، فلکی شروانی و … به عرصه ادب ایران گام نهادند.

اما از شاعرانی که آثار خود را در سبک آذرباجانی آفریده اند و از بنیان گذاران سبک ادبی در ادبیات فارسی هستند:

خاقانی

از نخستین شاعرانی است که ارائه ماده تاریخ بر اساس تقویم هجری و مسیحی را برای نخستین بار وارد شعر فارسی کرده است. در شعر او وطن پرستی به مفهوم ایران پرستی وجود ندارد، بلکه او جهان وطنی را بر جای وطن پرستی نهاده است. در دیوان او، حتی نامی از ایران برده نمی شود و آرمان های ملی او در تبریز نهفته است. او، شروان را بر جای مادر نشانده و تبریز را به عنوان پدر می پسند و چون از مادر رنجیده خاطر گشته از آغوش مادر به آغوش پدر پناه می آورد و در تبریز سکنی

گزیده و در آنجا آرام می گیرد. استعداد و نبوغ بی پایان او سبک آذربایجانی را قوام بخشیده و از غنای فرهنگی سرزمینش بهره گرفته و توصیف زیبایی های وطنش – بامدادان و شامگاهان – مدح سرزمین مادری اوست.

انسان گرائی، آرمان های عالی انسان دوستی در اشعار او به وفور ترنم یافته و در راه آزادی و شرف انسان ها بارها به زندان افتاده است و حبسیات او برای نخستین بار در شعر فارسی بر زبان می آید.

مادر او مسیحی بوده ولذا اسلام و مسیحیت در کنار هم تعریف و توصیف می شوند و مورد دیگری از خصوصیات سبک آذربایجانی بدین ترتیب رقم می خورد.

نظامی گنجوی

یکی دیگر از ارکان اصلی شعر فارسی، برخاسته از آذربایجان در کنار آثار ترکی خود، آثاری به زبان فارسی نیز سروده و با خلاقیت بی بدیل خود، سبک آذربایجانی را قوام می بخشد.

رمانتیسم نظامی با سمبولیزم عرفانی در هم آمیخته و با الهام از فرهنگ غنی سرزمین مادریش و با پیوند با فرهنگ و زبان زیبای ترکی – همچنین وام دهی های فراوانش از زبان ترکی به زبان فارسی در قالب ضرب المثل ها، اصطلاحات و داستان های فولکلوریک در منظومه های بی مانندش، سبک آذربایجانی را عالم گیر کرده است. به طوری که اکثر پژوهندگان آثارش را به حیرت واداشته و لاجرم به فرهنگ غنی بومی وی پی برده اند.

فلکی شروانی

با مهارت در صرف و نحو عربی، خطاطی، ریاضی، هیات و نجوم که باعث انتخاب فلکی نیز شده است، او را با سبک آذربایجانی عجین ساخته و در مبارزه با دربار، بارها به زندان افتاده و اشعار حبسیه وی معروف گشته است. او، مبارز راستینی بوده است که در اشعارش تعصب دینی و حکومتی به چشم نمی خورد و

پند حاکمان که در نوع خود نشانگر جسارت و بی باکی شاعر است دیده می شود. مدح زیبایی های طبیعت و واقع گرائی های بی مانندش از او شاعری ساخته است که در سبک آذربایجانی جای می گیرد.

مجیرالدین بیلقانی

شاعری مبارزه طلب بوده و سادگی و سلاست شعرش به همراه آهنگ بیان و زبانش او را در میان شاعران سبک آذربایجانی قرار می دهد. مادر او. نیز مسیحی بوده و لذا تعصب مذهبی در شعر او وجود ندارد، بلکه از نوعی همدلی با ادیان نیز برخوردار می باشد. اما استفاده از فرهنگ بومی اورا از اساسی ترین شاعران سبک آذربایجانی می سازد.

ظهیرالدین فاریابی

به گواه ادیبان فارسی پژوه از نسل ترکان بوده و در دیوانش از الفاظ بی شمار ترکی استفاده کرده است. ریشه و اصل و نسب ترکی او را در کاربری بیشتر واژگان ترکی دانسته اند. از دیگر سوی، بسیاری از خصوصیات سبک آذربایجانی در اشعار او ملحوظ گشته است.

سبک بینابین

سبکی است بین خراسانی و سبکی که بعدها شکل می گیرد و به آن سبک عراقی می گویند. شاعران این دوره مانند انوری و ظهیر فاریایی، دو جنبه ای هستند؛ هم قصیده م گویند وهم غزل.

غزل آنها متمایل به سبک عراق و قصیده آنها متمایل به سبک خراسانی است؛ بدون این که دقیقاً این یا آن باشد. غزل های شاعران قصیده پرداز این دوره، همان اسلوب تغزل قصاید را دارد و غزل هایی ابتدایی است؛ حال آن که غزل در عهد سلجوقی روز به روز به سمت تکامل سیر می کند.

از شاعران این سبک می توان به سنایی، خیام، ابوالفرج رونی، ظهیر فاریابی، جمال الدین اصفهانی و انوری اشاره کرد.

مختصات و ویژگی شعر قرن ششم

اشاره

مختصات شعر این دوره را نیز در سه سطح زبانی و ادبی و فکری مورد برسی قرار می دهیم.

1. سطح زبانی

الف) استفاده فراوان از لغات و واژگان و اصطلاحات عربی و حتی استفاده از واژگان و اصطلاحات ترکی: در قرن ششم به دلیل حکومت سلجوقیان که خود ترک بودند سبب شد که شاعران در اشعار خود از اصطلاحات ترکی نیز استفاده کنند زیرا که حتی توسط شاهان نیز به ترکی گویی تشویق می شدند.

ب)استفاده از ترکیبات تازه و نو.

ج)کاربرد اندک از لغات کهن سبک خراسانی.

د)حرکت زبان به سوی دشواری و تعقید و کاسته شدن زبان از ساده گویی و روانی.

به طور خلاصه در سطح زبانی ، مختصات زبان سبک خراسانی کمابیش وجود داشت اما بسامد واژگان عربی و ترکیبات تازه و لغات ترکی افزایش و کاربرد لغات کهن سبک خراسانی کاهش یافت و همین گونه خصوصیات آوایی آن هم تغییر کرد.

2. سطح ادبی

الف) توجه به صنایع بدیعی و بیانی

ب) استفاده از ردیف های طولانی

ج) افزایش کاربرد مبالغه و غلو ، مخصوصا در مدح بزرگان و شاهان

د) به اوج رسیدن اکثر قوالب شعری و کاربرد آن ها:نظامی در مثنوی، انوری در قطعه و قصیده، خیام در رباعی، خاقانی در قصیده و ترکیب بند و منوچهری در مسمط طبع آزمایی کرده اند.

ه) ظهور نوع غزل در کنار قصیده و رشد آن.

و) توجه شاعران به وزن دوری .

به طور خلاصه در سطح ادبی، شاعران در بیشتر قالب های شعری سخن آرایی کردند و ساختار موسیقایی اشعار پیچیده تر و کامل تر شد. شاعران همچنین به صنایع بدیعی و بیان توجه کردند و در قالب های مختلف طبع آزمایی کردند.

3. سطح فکری

الف) اشاره به قرآن و حدیث.

ب)اشاره به مسائل کلامی از جمله نزاع معتزله و اشعریان که این دو جریان مهمترین جریان های فکری در این قرن بود.

ج)اشاره به مسائل فلسفی و حکمی اما مخالفت کلی با فلسفه یونانی.

د)اشاره به علوم مختلف از قبیل: نجوم ، طب ، تفسیر و فقه.

ه)مخالفت با تاریخ پیش از اسلام و تمدن ایرانیان پیش از اسلام و شاهان ایرانی: دلیل این را هم می توان اینگونه بیان کرد که در قرن ششم به سبب حمایت سلجوقیان از خلیفه عباسی و خلافت بغداد و همچنین دشمنی با جریان های شعوبی و سرکوب قیام های ملی ایرانیان ، به مخالفت با تاریخ پیش از اسلام ایران پرداختند. بنابراین در شعر نیز تاثیر گذار بود.

و) اشاره به تلمیحات مسیحی در سبک آذربایجانی.

ز) شکایت از ممدوح بجای مدح ممدوح.

چ) دوری کردن از مدح و مداحی کردن.

ح) مفاخره به علم و شعر خود و نازیدن به آن.

پ) شکایت از اوضاع روزگار و بی اعتباری آن.

به طور خلاصه در شعر این دوره در سطح فکری دگرگونی نیز به وجود آمد. اشاره به آیات و احادیث و علوم مختلف و مساعل کلامی و فلسفی در شعر و مخالفت با تاریخ گذشته ایران مشهود است و همچنین اشاره به بعضی از بازی ها و اصطلاحات آن مانند نرد و شطرنج دیده می شود و اشعار عرفانی و مذهبی، مفاخره، شکایت ، تفسیر دینی و انتقادات اجتماعی مشاهده می شود.

شاعران قرن ششم هجری

1. خیام نیشابوری

اشاره

عمر خیام (440517ه.ق)، همه چیزدان، فیلسوف، موسیقی دان، فیزیک دان، ادیب، عارف، مفسر، شیمی دان، زیست شناس، زمین شناس، دین شناس، ریاضی دان، ستاره شناس، شاعر رباعی سرای ایرانی در دوره سلجوقی است. گرچه جایگاه علمی خیام برتر از جایگاه ادبی اوست. در جایگاه ادبی ، آوازه او بیشتر به خاطر رباعیاتش است که نه تنها در ادبیات پارسی، بلکه رباعیات وی در جهان از شهرتی والایی برخوردار است و حتی رباعیاتش به زبان های زنده جهان ترجمه شده است. تعداد رباعیاتی که تقریبا صحت انتساب آن به خیام است ، 57 رباعی است. زبان خیام در شعر طبیعی و ساده و بی تکلف است. حافظ از تشبیهات خیام بسیار استفاده کرده است.

نمونه ای از رباعیات خیام

چون مرده شوم خاک مرا گم سازید *** احوال مرا عبرت مردم سازید

خاک تن من به باده آغشته کنید *** وز کالبدم خشت سر خم سازید

نمونه ای دیگر:

در پرده اسرار کسی را ره نیست *** زین تعبیه جان هیچ کس آگه نیست

جز در دل خاک هیچ منزلگه نیست *** می خور که چنین فسانه ها کوته نیست

2. مسعود سعد سلمان

اشاره

مسعود سعد سلمان (438518ه.ق) شاعر، خوش نویس، ادیب و اسب شناس دوره غزنویان در نیمه دوم قرن پنجم و آغاز قرن ششم هجری بود. بیشتر اشعار او در قالب قصیده و باقی آن ها به صورت رباعی و قطعه هستند.

مسعود سعد یکی از قصیده سرایان شعر پارسی و سبک او سبک خراسانی است. بخشی از حیات هشتاد ساله او به دلیل همدستی با مسعود بن ابراهیم در توطئه علیه پدرش (ابراهیم غزنوی) در زندان های دهک، نای، سو و مرنجاب گذشت. بار نخست در سال 477 قمری به زندان افتاد و پس از 11 سال در 488 هجری توسط فرماندار «چَلَنِدر» آزاد شد و به لاهور بازگشت.......... 2 سال بعد و در پی تغییرات سیاسی، بار دیگر برای 8 سال به زندان افتاد. سال های پایانی عمر او به سرودن بهترین شعرهایش در زندان نای گذشت. او خاطرات و رنج های خود از زندان را در قالب شعر و زندان نامه نگاشته است.

مسعود سعد چنان اهمیتی در ادبیات پارسی و ادبیات سبک خراسانی دارد که بسیار مورد توجه منتقدان ادبی است است این اهمیت به خاطر حبسیه سرایی های اوست که یک نوآوری در شعر پارسی محسوب می شود.

حبسیه اشعاری است که در حبس و زندان و در گلایه از رنج و سختی های آن سروده می شود.

مسعود بیشتر اشعارش را در زندان و حبس سروده است بدین لحاظ احساسات و عواطف در اشعار او نمود آشکاری دارد و از نمونه های نادر شعر قرن ششم هجری قمری است که مسعود در آن درون گرایی کرده است. او بیش از 18 سال از عمر خود را در زندان سپری کرد و در این زمان اندوهگین و غمگین اشعار ارزشمند و زیبایی سرود که بعد از چندین سده هنوز مورد توجه ادیبان و شعر دوستان قرار دارد. وی سبک و نوآوری خاصی در سرودن اشعار خود داشت و در قالب قصیده و رباعی در مدح سلاطین عصر خود مدیحه سرایی می کرد که این شعرها اکنون به صورت دیوان در دسترس قرار دارد.

قصاید مسعود سعد لحن حماسی دارد و حتی زمانی که در زندان و سختی دارد، مفاخره می کند.

زبان او آسان و سلیس می باشد و یک نوع روانی کلامی در آن موج می زند.

از نظر ادبی در اشعار او تکرارها و موازنه های بدیع تشخص سبکی یافته اند و از تشبیهات لطیف و انواع استعاره نیز خالی نیست. قصاید او بدین دلیل که نشان از غزلیات دوره های بعد دارد، آمیز ای از حماسه و عاطفه است. وصف طبیعت، غزل های عاشقانه و بزمی در شعر او کمتر است.

در جنبه زبانی در شعر مسعود سعد، نشانه های کهنگی زبان بسیار کم شده و شعرش به کاربرد صنایع ادبی و واژه های عربیِ زیاد، نزدیک شده است. در ویژگی های ادبی، وی به نوآوری هایی در قالب (مستزاد و شهرآشوب)، صور خیال (انواع استعاره، اسناد مجازی) و توصیف و کاربست مشبه به های غیر حسی و تنوع در تصاویر و توصیفات دست زده است که نشان از کوشش او برای ایجاد سبک شخصی دارد.

در جنبه فکری، مسعودِ سعد به جهت ابداع گونه حبسیه و تقویم خوش باشی، محتوای تاز ه ای برای قصیده به وجود آورد که مورد توجه و تقلید قرار گرفت. اما وی با داشتن احساس عاطفی عمیق از دیگر شاعران تشخّص یافت. این موارد در تغییر جایگاه شاعر از یک شاعر مقلد صِرف به شاعری صاحب سبک و مؤثر در تغییر سبک نیز نقش داشته اند.

نمونه ای از حبسیه مسعود سعد که در زندان سروده

از کردهٔ خویشتن پشیمانم *** جز توبه ره دگر نمی دانم

کارم همه بخت بد بپیچاند *** در کام، زبان همی چه پیچانم

این چرخ به کام من نمی گردد *** بر خیره سخن همی چه گردانم

در دانش تیزهوش برجیسم *** در جنبش کند سیر کیوانم

گه خستهٔ آفت لهاوورم *** گه بستهٔ تهمت خراسانم

تا زاده ام ای شگفت محبوسم *** تا مرگ مگر که وقف زندانم

یک چند کشیده داشت بخت من *** در محنت و در بلای الوانم

چون پیرهن عمل بپوشیدم *** بگرفت قضای بد گریبانم⁽¹⁾

همچنین از حبسیه های مشهور وی این حبسیه اوست که در بیان حال خود در زندان نای است:

نالم ز دل چو نای من اندر حصار نای *** پستی گرفت همت من زین بلند جای

آرد هوای نای مرا ناله های زار *** جز ناله های زار چه آرد هوای نای

گردون به درد و رنج مرا کشته بود اگر *** پیوند عمر من نشدی نظم جانفزای

نه نه ز حصن نای بیفزود جاه من *** داند جهان که مادر ملکست حصن نای

من چون ملوک سر ز فلک برگذاشته *** زی زهره برده دست و به مه بر نهاده پای⁽²⁾

3. معزی

اشاره

محمد معزی (439521ه.ق) از شاعران بزرگ دربار ملکشاه سلجوقی بود و از سوی این پادشاه لقب امیر گرفت و به همین دلیل است که به وی امیر معزی می گویند. پس از مرگ ملکشاه، معزی به خدمت سلطان سنجر درآمد. به سبک خراسانی گراش دارد وی ظاهرا فاقد سبک شخصی و سبک او اقتباسی از سبک عنصری و فرخی است. بیشتر اشعار معزی قصیده و غزل مدحی و توصیفی است.

ماهیت عمده شعر معزی سادگی آن است، وی معانی بسیار را در الفاظ ساده و خالی از تکلف ادا می کند. کوششی که او در سرودن غزل های نغز به کار برده مسلماً وسیله مؤثری در پیشرفت فن غزل سرایی شده است.

معزی در ترکیب الفاظ بیشتر از شاعران دیگر اواخر قرن پنجم و اوایل قرن ششم هجری تحت تأثیر لهجه عمومی عصر خود قرار گرفته است.

امیر معزی یکی از چند شاعر بزرگ ایران است که همواره آنان را در صف مقدم شاعران پارسی گوی قرارداده و به استادی و عظمت مقام ستوده اند.

نمونه ای از شعر او

یاد باد آن شب که یارم دل ز منزل برگرفت *** بار در بست و ره منزلگه دیگر گرفت

تا کشیده رنج داغِ هجر بر جانم نهاد *** ناچشیده می خمار مستی اندر سرگرفت

چنبر زلفش ز من بربود چرخ چنبری *** تا ز هجرش قامت من پیکر چنبر گرفت

گفتم ای شَکَّر لبا نزدیک من باز آی زود *** چشم بر هم زد به لؤلؤ لاله در شکّر گرفت

شد جهان برچشم من همچون دلم تاریک و تنگ *** چون کشید او تنگِ اسب و تنگم اندر برگرفت⁽¹⁾

4. ادیب صابر

اشاره

ادیب صابر(متوفی 564ه.ق) در زمان سلجوقیان می زیسته است. شهاب الدین در ترمذ ادب آموخت و شاعری آغاز کرد. سپس در جوانی به خراسان رفت و به فراگیری دانش پرداخت. پس از آن او در شهرهایی مانند مرو، بلخ و خوارزم روزگار گذراند. او در اشعارش خود را صابر و گاه ادیب خوانده است.

ادیب مدتی به فراگیری ریاضی و فلسفه و مطالعه نظم شاعران عرب، زندگانی و معارف آنها، تاریخ ایرانیان و اعراب و شعر شاعران فارسی زبان پرداخت.

ادیب صابر در شعر پیرو فرخی و سبک خراسانی است و در اشعارش سادگی کلام و فکر به چشم می خورد.

سرانجام به دستور خوارزمشاه اتسز، دست و پایش را بستند و به آب جیحون انداختند تا غرق شد.

نمونه شعر ادیب صابر:

دوش نبرده ست مرا هیچ خواب *** خفتن عشاق نباشد صواب

چشم من ار خواب نیابد رواست *** آب گرفته است در او جای خواب

گر شکر آمد لب شیرین یار *** چونکه مرا تلخ فرستد جواب

در لب لعلش همه نوش است و قند *** در سر زلفش همه پیچ است و تاب

بی رخ او نور نیابد قمر *** بی لب او نوش نگردد شراب

باد چون بربود نقاب از رخش *** دیده من (بر) فلک آفتاب⁽¹⁾

5. سنایی

اشاره

حکیم سنایی (473545ه.ق) شاعر و عارف پارسی زبان از خراسانیان سده پنجم و ششم هجری بود. وی از بزرگ ترین صوفیان و شاعران قصیده گو و مثنوی سرای زبان پارسی است که در سده پنجم هجری می زیسته است.

محققان ادب پارسی او را شاعر دوران ساز معرفی کرده اند، به خاطر اینکه او تحول عمیقی در ادبیات ایجاد کرد. اهمیت سنایی در شعر پارسی به چند دلیل است:

اول اینکه: او عرفان و تصوف را وارد شعر کرد و بدین گونه شعر را از حالت مدحی بیرون آورد. عرفان او شکل آغازین تصوف (زهد) و مبتنی بر شریعت است و آیات و احادیث در اشعار او فراوان است و گاهی آن ها را تاویل های عرفانی می کند؛

در عرفان سنایی، بین عقل و عشق فاصله ای نیست؛ حتی حدیقه او با ستایش عقل آغاز می شود. از مفاهیم کلیدی عرفان او نظام احسن و انسان کامل است.

دوم اینکه: سنایی مسائل اجتماعی عصر را در قصاید خود مطرح کرده و آن ها را به باد انتقاد می گیرد.

سوم اینکه: او آغازگر سرایش غزل قلندری است.

سنایی علاوه بر اینکه در ادبیات تعلیمی و عرفانی استاد است، در ادبیات غنایی نیز دارای قصاید و غزلیات عالی است و در سه قالب قصیده، مثنوی و غزل استاد است. مضامین قصاید او گوناگون است. مناجات، وعظ و اندرز، توصیف بهار، مدح ممدوح، انتقاد اجتماعی از عصر خود، مدینه فاضله، عقل و عشق، سلوک عرفانی، زهد و تحقیق، نکوهش ظلم و ... در قصاید او یافت می شود.

شعر سنایی، توفنده و پرخاشگر است. مضامین قصاید او اغلب در نکوهش دنیاداری و دنیاداران است. او با زاهدان ریایی و حاکمان ستمگر که هر دو حامی و پشتیبان یکدیگراند، بی پروا ستیزیده است و از بیان حقیقت ابایی نداشته است. سنایی با نقد اوضاع اجتماعی روزگارش، با بیان دردهای که دامنگیر زمانه شده است، نشان می دهد که شاعر اهل درد و دین است؛ آن هم در زمانه ای که سروران راستین شریعت در آن جایی ندارند و اهل فسق قدرت را به دست گرفته اند و بیدادگری به اوج رسیده است.

قدرت سنایی در به کارگیری الفاظ و تسلط او بر زبان شعر، به او امکان می دهد تا هم در غزل و هم در مثنوی و قصیده طرحی نو درافکند؛ تا پیش از سنایی موضوع قصیده مدح پادشاهان و توصیفات طبیعت بود که شاعران مشخص آن عنصری، فرخی سیستانی و منوچهری بودند. قالب غزل نیز محدود بود به هوا و هوس های دنیوی و شاعران بیشتر از وابستگان خاک بودند تا شیفتگان حق. مثنوی حماسی هم که توسط دقیقی بلخی آغاز شده بود جز چند قصه عاشقانه، اثر بزرگ دیگری نداشت و ظرفیت آن هنوز ناشناخته بود.

زبان شعر سنایی اندکی از کهنگی سبک خراسانی برخوردار است و گاهی اوقات مختصات زبانی قدیم در آن دیده می شود اما نمود تازه و جدیدی یافته است.

سنایی در اشعارش به وزن عروضی بسیار اهمیت می دهد و در قصاید و غزلیاتش عموما از اوزان تند و روان استفاده می کند.

نمونه ای از شعر سنایی

ملکا ذکر تو گویم که تو پاکی و خدایی *** نروم جز به همان ره که توام راه نمایی

همه درگاه تو جویم همه از فضل تو پویم *** همه توحید تو گویم که به توحید سزایی

تو زن و جفت نداری تو خور و خفت نداری *** احد بی زن و جفتی ملک کامروایی

نه نیازت به ولادت نه به فرزندت حاجت *** تو جلیل الجبروتی تو نصیر الامرایی

تو حکیمی تو عظیمی تو کریمی تو رحیمی *** تو نمایندهٔ فضلی تو سزاوار ثنایی

بری از رنج و گدازی بری از درد و نیازی *** بری از بیم و امیدی بری از چون و چرایی

بری از خوردن و خفتن بری از شرک و شبیهی *** بری از صورت و رنگی بری از عیب و خطایی

نتوان وصف تو گفتن که تو در فهم نگنجی *** نتوان شبه تو گفتن که تو در وهم نیایی

نبد این خلق و تو بودی نبود خلق و تو باشی *** نه بجنبی نه بگردی نه بکاهی نه فزایی

همه عزی و جلالی همه علمی و یقینی *** همه نوری و سروری همه جودی و جزایی

همه غیبی تو بدانی همه عیبی تو بپوشی *** همه بیشی تو بکاهی همه کمی تو فزایی

احد لیس کمثله صمد لیس له ضد *** لمن الملک تو گویی که مر آن را تو سزایی

لب و دندان سنایی همه توحید تو گوید *** مگر از آتش دوزخ بودش روی رهایی⁽¹⁾

همانطور که می بینیم این قصیده سنایی در ستایش خداوند سروده شده است، سنایی نوآوری بزرگی در قصیده به وجود آورد به گونه ای که شاعران پیش از او از قصیده برای مدح شاهان و وصف طبیعت استفاده می کردند، ولی سنایی با سرودن این نوع قصاید نوآوری بزرگی در قصیده سبک بینابین به وجود آورد.

6. انوری

اشاره

انوری (متوفی 575ه.ق) بزرگترین شاعر سبک بینابین است. اشعار او به ویژه قصایدش، نمونه کامل سبک این دوره است. او همانند ابوالفرج رونی به مضامین علمی در اشعارش بسیار اهمیت می دهد و قصایدش آمیزه ای از مضامین علمی، فلسفی و نجومی است و همین منجر به دشواری فکری اشعارش شده است. در اشعار او دو سبک زبانی مشخص به چشم می آید.

در قصیده او به سبک تشریفاتی و رسمی ای شعر می سراید و با استدلال های علمی و فضل فروشی ها و هنرنمایی های خود آن را برجسته می سازد که سبک دوره هم محسوب می شود، اما در قطعات و غزلیات، او با انتخاب واژگان خاص و ساختار نحوی به همراه طبیعت گفتار و سادگی آن، سبکی ساده و صمیمی را نشان می دهد. غزل او بی آلایشی عشق را نشان می دهد. به عبارت دیگر، قصاید او

نهایت ذهن گرایی و قطعات او نهایت واقع گرایی را نشان می دهد وغزلیات حالتی میانه دارند. شعر انوری از نظر زبانی ساده و روان است به گونه ای که انوری با مخاطب خود بسیار عامیانه و به دور از پیچیدگی سخن می گوید.

نمونه ای از شعر انوری:

ز عشق تو نهانم آشکارست *** ز وصل تو نصیبم انتظارست

ز باغ وصل تو گل کی توان چید *** که آنجا گفتگوی از بهر خارست

ولی در پای تو گشتم بدان بوی *** که عهدت همچو عشقم پایدارست

دلم رفت و ز تو کاری نیامد *** مرا با این فضولی خود چه کارست

چو گویم بوسه ای گویی که فردا *** کرا فردای گیتی در شمارست⁽¹⁾

7. ظهیر فاریابی

اشاره

ظهیر فاریابی (550598ه.ق) از جمله قصیده سرایان ایرانی ادب فارسی در سده ششم است.

ظهیر از شاعران استاد و سخن سرایان بلیغ پایان سدهٔ ششم و یکی از بزرگان قصیده و غزل است که در تحول غزل نقش مهمی را ایفا کرده است. سخن او روان و پر از معانی دقیق و در عین حال فصیح و دارای معانی و الفاظ صریح است. توانایی ظهیر در مدح بسیار است و در این مورد آفریننده معانی گوناگون و قادر بر مبالغه های شگفت انگیز و ایراد مضامین بدیع است.

ظهیر از جمله شاعرانی است که در حرکت تغییر سبک خراسانی به سبک عراقی در دیوانش محسوس است. غزل های ظهیر روان و حتی قوی تر از غزلیات انوری است؛ زیرا غزلیات ظهیر در عین اینکه از نظر روانی مانند اشعار انوری است ولی می توان گفت غزل هایش قوی تر و از غنای بالاتری برخوردار است. زبان صاف

و روان و هموارش در غزل که زبانی واسطه بین سبک خراسانی و سبک عراقی است راه را برای ظهور سعدی هموار ساخت. در واقع ظهیر فاریابی با قصاید و غزلیات شیوا و روان خود یکی از مؤثرترین شاعران حد واسط این دو سبک در تحول سبک عراقی به شمار می آید.

نمونه ای از غزل ظهیر فاریابی

ای همایون نظر،از من نظری باز مگیر *** طوطیم در قفس از من شکری باز مگیر

سگ قصاب توام خورده ز جانم جگری *** چون جگر می خورم از من جگری باز مگیر

شب امید مرا ، روز دلفروز تویی *** بنما روز و نسیم سحری باز مگیر

پا اگر بازگرفتن ز تو من آن دگر است *** تو ز من پا به امید دگری باز مگیر

ای به تو زنده من و زنده به تو جان ظهیر *** تو ز بیمارگران گلشکری باز مگیر⁽¹⁾

8. جمال الدین اصفهانی

اشاره

جمال الدین محمد بن عبدالرزاق اصفهانی (متوفی 588ه.ق) شاعر سده ششم هجری بود. او از بنیانگذاران سبک عراقی به شمار می رود. عبدالرزاق از شاعرانی است که از تصوف و حکمت بهره فراوان داشته است.

وی همچنین پدر کمال الدین اصفهانی است. جمال الدین اصفهانی شاعر قصیده سرایی است که در پی تقارن میان قصیده و غزل است. مبانی فکری او شبه عرفانی ، مشتمل بر پند و اندرز و بسیار به شرع و دین نزدیک است. دیوانش نزدیک بیست هزار بیت شعر است.

نمونه ای از شعر (غزل) جمال الدین اصفهانی

باز مرا عشق گریبان گرفت *** باز دلم دامن جانان گرفت

عشق بتان آفت جان و دلست *** وای برای کو پی ایشان گرفت

سرو بدید آن قد و حیران بماند *** ماه بدید آن رخ و نقصان گرفت

گفتم اگر دل ببرد باک نیست *** آه که دل برد و پی جان گرفت

باک ندارد ز سر زلف او *** دل چو ره آن لب خندان گرفت

کز ظلمات ایچ نیندیشد آن *** کش هوس چشمه حیوان گرفت

گفتم مردم ز غم عشق گفت *** ماتمی از بهتر تو نتوان گرفت

قصه چه خوانم بمن آن کرد دوست *** که دشمن انگشت بدندان گرفت⁽¹⁾

9. خاقانی

اشاره

خاقانی(520595ه.ق) از جمله نامدارترین شاعران ایرانی قرن ششم هجری و از بزرگ ترین قصیده سرایان تاریخ شعر و ادب پارسی به شمار می آید .

خاقانی در قصیده بسیار تبحر دارد و در قصیده صاحب سبک و از قوت اندیشه و مهارت کم نظیری در ترکیب سازی و مضمون پردازی برخوردار است و می توانیم این را بگوییم که خاقانی استاد مسلم قصیده است.

شعر «ایوان مدائن»، مشهورترین قصیده خاقانی است.

زبان شعر او زبانی پیچیده و استوار و پخته و آمیخته به آرایه های ادبی فراوان است. در اشعار او، اشاره به تلمیحات ایرانی، سامی و مسیحی اهمیت و جلوه ای ویژه ای دارد. مسایل علمی و نجومی و طبی در دیوان او فراوان یافت می شود که سبک ابوالفرج رونی و انوری را تداعی می کند. مفاخر و مناعت طبع در اشعار او دیده می شود که محتوای قصاید مسعود سعد سلمان را به ذهن می آورد همانطور که در مبحث مسعود سعد گفتیم حبسیه هایش مفاخره ای هستند. در اشعار

خاقانی مایه های عرفانی به ویژه عرفان سنایی دیده می شود که بیشتر جلوه شرعی دارد و با زهد آمیخته است. این جلوه به ویژه در اشعار مربوط به وصف کعبه و حضرت محمد(صلی الله علیه و آله و سلم) کاملاً مشهود است.

دیوان خاقانی از منظر مقام سخنوری و توانایی، از پیچیده ترین دیوان هاست و به همین سبب، در بین عامه مردم از توجه کمتری برخوردار است. چون هم فهم درست و لذت بردن از اشعارش نیاز به سطح بسیار بالایی از چیرگی به زبان پارسی و دیگر دانش ها مانند پزشکی کهن ایرانی که بیشتر بر مبنای گیاه شناسی و داروشناسی بود، نجوم، تاریخ، قرآن شناسی و حدیث شناسی دارد؛ و هم اینکه خواننده باید با شعر پارسی از دیدگاه فنی و به اصطلاح «صنعت شعر»، به حد کافی مطلع باشد تا بتواند به اشعار پر مغز خاقانی به درستی پی ببرد. این دشواری و پیچیدگی شعری و سختی درک مفاهیم اشعار خاقانی سبب شده است که اشعارش از نظر ادبی در مرتبه والایی قرار بگیرد و درک اشعارش برای مردم عامی دشوار به نظر بیاید.

بسیاری از قطعات و قصیده های خاقانی بازگو کننده رخدادها و اتفاقات واقعی زندگی شاعر هستند و نه اشعاری انتزاعی و خارج از زندگی واقعی. از همین رو، با وجود این که کلا سبک شعر خاقانی تصنع است ، بازهم خواننده آشنا با کل اشعار خاقانی بدون شک با بسیاری از خصوصیات زندگی شاعر، ویژگی های اخلاقی او، احساسات واقعی او و به طور کلی با شاعر از دیدگاه روانشناسی و جامعه شناسی زمان او هم آشنائی قابل توجهی حاصل می کند.

بنابراین اشعار خاقانی از نظر صنعت شعری و ادبی در جایگاه بالایی قرار دارد و با آوردن تلمیحات و استعارات گوناگون سبب نوآوری بزرگی در شعر قرن ششم هجری شده است به گونه ای که شاعرانی مانند سعدی و حافظ از ابداعات و نوآوری ها و ترکیبات خاقانی استقبال و تاثیر پذیرفته اند.

خاقانی هم مانند مسعود سعد سلمان دارای حبسیه هایی است؛ زیرا خاقانی نیز بر اثر حوادثی مدتی در زندان افتاد و اشعاری را در زندان سرود.

شعر «ایوان مدائن» خاقانی، مشهورترین قصیده شاعر صاحب سبک ایرانی و از پرشورترین قصاید فارسی است. خاقانی در بازگشت از سفر حج، زمانی که به بغداد می رسد و بقایای کاخ باشکوه پادشاهان ساسانی را می بیند، بسیار تحت تأثیر قرار گرفته و در کمال حیرت و ناباوری و تأثر، کلمات خود را جاری می کند.

قصیده مشهور «ایوان مداین»

این قصیده 42 بیت دارد:

هان! ای دلِ عبرت بین! از دیده عبر کن! *** هان ایوانِ مدائن را آیینهٔ عبرت دان

یک ره زِ لبِ دجله منزل به مدائن کن *** وَ ز دیده دُوُم دجله بر خاکِ مدائن ران

خود دجله چنان گرید صد دجلهٔ خون گویی *** کز گرمیِ خوناب اش آتش چکد از مژگان

بینی که لب ِ دجله چون کف به دهان آرد؟ *** گوئی زِ تَفِ آهش لب آبله زد چندان

از آتشِ حسرت بین بریان جگرِ دجله *** خود آب شنیده ستی کآتش کُنَدش بریان

بر دجله گِری نونو! وَ ز دیده زکاتش ده *** گرچه لبِ دریا هست از دجله زکاتِ استان

گر دجله درآمیزد بادِ لب و سوزِ دل *** نیمی شود افسرده ، نیمی شود آتش دان

تا سلسلهٔ ایوان بگسست مدائن را *** در سلسله شد دجله، چون سلسله شد پیچان

گه گه به زبانِ اشک آواز ده ایوان را *** تا بو که به گوشِ دل پاسخ شنوی ز ایوان

دندانهٔ هر قصری پندی دهدت نو نو *** پندِ سرِ دندانه بشنو زِ بنِ دندان

گوید که تو از خاکی ، ما خاک تو ایم اکنون *** گامی دو سه بر ما نه و اشکی دو سه هم بفشان⁽¹⁾

10. نظامی گنجوی

اشاره

گنجوی (535612ه.ق) شاعر و داستان سرای ایرانی پارسی گوی در سده ششم هجری (دوازدهم میلادی)، که به عنوان صاحب سبک و پیشوای داستان سرایی در ادبیات پارسی شناخته شده است.

نظامی از دانش های رایج روزگار خویش (علوم ادبی، نجوم، فلسفه، علوم اسلامی، فقه، کلام و زبان عرب) آگاهی گسترده ای داشته و این ویژگی در شعر او به روشنی دانسته می شود.

نظامی از شاعرانی است که باید او را در شمار ارکان شعر پارسی و از استادان مسلم این زبان دانست. وی از آن سخنگویانی است که مانند فردوسی و سعدی توانست به ایجاد و تکمیل سبک و روشی خاص دست یابد. از لحاظ سبک به خاقانی نزدیک است. اما تبحر او در مثنوی سرایی در ادب پارسی بی نظیر است. اگر چه داستان سرایی در زبان فارسی به وسیله نظامی شروع نشده، لیکن او شعر تمثیلی را در قرن ششم به حد اعلای تکامل رسانده است و با زبان شعر، زیباترین داستان ها را به نظم درآورده است.

نظامی شاعری است که در داستان ها برای توصیف رفتار و اعمال شخصیت های داستان از زبان تصویری سود می جوید و با تخیل شاعری آن ها را بازسازی می کند. او نه فقط بر ابزار زبانی شاعرانه روزگار خویش به چیره دستی مسلط بوده است، بلکه از آن فراتر، این زبان را به نحوی استادانه درک کرده و قادر بوده است، این ابزار بیانی را اساسا در ترسیم محتوای درونی شعر خود به کار گیرد.

نظامی در انتخاب الفاظ و کلمات مناسب و ایجاد ترکیبات خاص تازه و ابداع معانی و مضامین نو و دلپسند و تصویر جزئیات با نیروی تخیل و دقت در وصف مناظر و توصیف طبیعت و اشخاص و به کار بردن تشبیهات و استعارات مطبوع و دلپذیر، در شمار کسانی است که بعد از خود نظیری نیافته است.

نظامی از شاعرانی است که به علوم و دانش های رایج زمانه خود آگاهی و تبحر داشته است و در اشعارش گاهی مضامین علمی و فلسفی و فقهی دیده می شود و از این علوم خود تا توانسته است در اشعارش استفاده کرده است.

نظامی از شاعرانی است که در تغییر سبک موثر بوده است. نظامی با آوردن استعارات رنگین و تشبیهات خیالی باعث نوآوری بزرگی در سبک بینابین قرن ششم هجری شده است.

نظامی با احساس و عاطفه واقعی یک شاعر با زندگی و هستی برخورد می کند؛ عشق در آثار نظامی، هم عشق لطیف و عاطفی و هم عشق زمینی از جایگاهی ویژه برخوردار است؛ با این همه، در همین تغزلیات و شرح ماجراهای عاشقانه او پایبندی به اخلاقیات و اعتدال در تجارب بشری و رعایت حدود و پرهیزگاری و اعتقاد ژرف او آشکار است. او خود نیز نمونه عالی پاکی اخلاق بوده است. در تمام دیوان وی یک لفظ رکیک و یک سخن زشت و بیهوده پیدا نمی شود و یک بیت هجو از اول تا آخر زندگی بر زبانش جاری نشده است که نشان از پاکی دل و مهربانی قلب اوست.

همانطور که در بالا گفتیم که نظامی از دانش های روزگار خویش (علوم ادبی، نجوم، علوم اسلامی، زبان عرب) آگاهی وسیع و عمیقی داشته و بنابر عادت اهل زمان از آوردن اصطلاحات علمی و لغات و ترکیبات عربی وافر و بسیاری از اصول و مبانی حکمت و عرفان و علوم عقلی ابایی نکرده و به همین دلیل و با توجه به دقت فراوانی که در آوردن مضامین و گنجانیدن خیالات باریک در اشعار خود داشت، سخن او گاه بسیار دشوار و پیچیده شده است. با این حال مهارت او در ایراد معانی مطبوع و قدرت او در تنظیم و ترتیب منظومه ها و داستان های خود باعث شد که سبک او در داستان سرایی، در ادوار بعد مورد توجه و تقلید فراوان قرار گیرد.

نمونه ای از شعر نظامی

چنین در دفتر آورد آن سخن سنج *** که برد از اوستادی در سخن رنج

که چون شیرین ز خسرو باز پس ماند *** دلش دربند و جانش در هوس ماند

ز بادام تر آب گل برانگیخت *** گلابی بر گل بادام می ریخت

بسان گوسپند کشته برجای *** فروافتاد و می زد دست بر پای

تن از بی طاقتی پرداخته زور *** دل از تنگی شده چون دیده مور

هوی بر باد داده خرمنش را *** گرفته خون دیده دامنش را

چو زلف خویش بی آرام گشته *** چو مرغی پای بند دام گشته

شده ز اندیشه هجران یارش *** ز بحر دیده پر گوهر کنارش

گهی از پای می افتاد چون مست *** گه از بیداد می زد دست بر دست

دلش حراقه آتش زنی داشت *** بدان آتش سر دودافکنی داشت⁽¹⁾

آثار نظامی گنجوی

خمسه نظامی یا پنج گنج، معروف ترین اثر نظامی، شامل پنج مثنوی مستقل است که نظامی هر کدام از آنها را به درخواست یکی از پادشاهان و حاکمان عصر خود سروده است. پنج مثنویِ پنج گنج چنین است:

اثری درباره معراج پیامبر(صلی الله علیه و آله و سلم) در نسخه ای از کتاب خمسه نظامی، مربوط به قرن هشتم/نهم قمری.

مَخزنُ الْاَسرار، با مضامین فلسفی و عرفانی.

خسرو و شیرین، داستانی عاشقانه با مضامین سیاسی، نظامی و اخلاقی.

لیلی و مجنون، داستانی عاشقانه و تمثیلی با محتوای عرفانی.

هفت پیکر (بهرام نامه یا هفت گنبد)، شامل هفت افسانه با موضوع «انسان و جامعه».

اسکندر نامه، شامل دو بخش شرف نامه و اقبال نامه با محتوای سیاسی، فلسفی و عرفانی.

سبک عراقی

اشاره

همانطور که در قسمت اول کتاب درباره سبک گفتیم، سبک روش مشخص بیان مطلب است؛ یکی از سبک های مهم ادبیات پارسی، سبک عراقی است. سبک عراقی از اواخر قرن ششم تا قرن نهم به مدت 300 سال سبک غالب زبان و ادبیات پارسی بود. به این دلیل به این سبک ، سبک عراقی گفته می شود که در منطقه عراق عجم (اصفهان، فارس، همدان، ری، اراک کنونی و قسمت های مرکزی ایران) رواج و ادامه داشت.⁽¹⁾

بعد از حمله و هجوم وحشیانه مغولان و نابودی خراسان، کانون های فرهنگ و ادب از خراسان به عراق عجم منتقل شد و شاعران و نویسندگان بزرگ آن زمان غالبا از شهرهای عراق عجم یعنی اصفهان و دیگر نواحی مرکزی ایران (فارس و همدان و ...) بودند به همین سبب به این سبک، سبک عراقی گفته می شود ، اما رواج این سبک محدود به این سرزمین (عراق عجم) نبود و در نواحی دیگر (سراسر) ایران رواج داشت.

با روی کارآمدن سلجویان کم کم زمینه تغییر سبک از خراسانی به عراقی به عمل آمد. در این زمان (قرن ششم هجری) بخش هایی از مرکز و غرب ایران را نیز عراق می گفتند اما برای تمایز بخش میان رودان (میان دو رود دجله و فرات) آنجا را عراق عرب و اینجا را عراق عجم می نامیدند.

سبک عراقی به لحاظ تاریخی دوره مغولان، ایلخانان و تیموریان را را در بر می گیرد .

سبک عراقی را می توان به سه دوره تقسیم کرد: 1- دوره حمله مغولان (قرن هفتم هجری) 2- دوره ایلخانان (قرن هشتم) 3- دوره تیموریان (قرن نهم هجری)

1. دوره حمله مغولان (قرن هفتم هجری)

در اوایل قرن هفتم هجری بر اثر اختلافات و حوادثی که میان حکومت خوارزمشاهیان و مغولان به وجود آمد، مغولان به نواحی مرزی ایران حمله کردند و به تدریج بر سراسر ایران چیرگی یافتند و به تمام ارکان اقتصادی و اجتماعی و سیاسی و ..... و آبادانی شهرها و روستاها آسیب های جدی ای وارد کردند. خراسان که از دیرباز (از زمان طاهریان و صفاریان و سامانیان) کانون فرهنگی و ادبی ایران بود و بسیاری از مدارس و کتابخانه های بزرگ و معروف آن زمان در خراسان بود بر اثر حمله وحشیانه قوم مغول ویران شد و کتابخانه ها و مدارس سوختند و از بین رفتند و حتی ادبیان و اندیشمندان بزرگی که در خراسان بودند بر اثر این حملات یا کشته شدند (بزرگانی چون نجم الدین کبری، فریدالدین عطار نیشابوری و کمال الدین اسماعیل بر اثر این حوادث کشته شدند) یا عده ای دیگر به نواحی مرکزی و غربی و یا نواحی دیگر (بغداد، هند، آسیای صغیر) گریختند تا از این مصیبت بنیانکن در امان بمانند.

از دیگر پیامدهای این هجوم این بود که دربارهای ادب دوست و فرهنگ پرور که محل اجتماع و رشد شاعران و ادیبان و دبیران بودند از بین بروند و حتی با از بین رفتن فضلا و ادیبان و اندیشمندان، دیگر اساتیدی برای تربیت شاگردان ادیب و فاضل نمی ماند. با این حملات مهم تر از همه ارتباط و دسترسی با کتب کهن و قدیمی قطع می شود، چرا که کتابخانه ها به آتش کشیده و از بین می روند و بسیاری از کتاب های کهن و قدیمی نیز با کتابخانه ها از بین می روند ؛ به عنوان مثال دواوین بسیاری از شعرا من جمله رودکی و از کتاب های مهم دیگر از جمله نجوم و طب و فلسفه و ... از بین می روند.

بر اثر همین حوادث بود که خراسان که بر اثر حمله مغول ویران شد، ادیبان و اندیشمندان هم به مراکز مرکزی ایران پناه بردند و کانون های فرهنگی و ادبی هم از خراسان به عراق عجم منتقل شد. شاعران و دوستداران ادب و اخلاق در نواحی مرکزی (عراق عجم) که به خاطر شکست از مغولان و خدشه دار شدن غرور و روحیه

خود که سرخورده و مأیوس شده بودند، اغلب منزوی شدند و به عرفان و تصوف پناه بردند تا به آرامش برسند و برای تسکین خود به ابیاتی روی آوردند که بر عواطف انسانی، ترویج روحیه تسامح و تساهل، خدمت به خلق، آزادگی و اعتقاد به بی اعتباری و بی ثباتی دنیا تکیه داشت و در اینجا بود که سبک عراقی به طور رسمی کار خود را آغاز کرد.

کمال الدین اسماعیل که خود به دست مغولان کشته شد، درباره قتل عام سال 635ه.ق مغولان در اصفهان می گوید:

کو دیده که تا بر وطن خود گرید *** بر حال دل و واقعه بد گرید؟

دی بر سر یک مرده دو صد گریان بود *** امروز یکی نیست که بر صد گرید⁽¹⁾

و همچنین عطاملک جوینی در تاریخ جهانگشای جوینی، گوشه ای از آن چه روی داد را چنین روایت می کند: «یکی از بخارا پس از آن واقعه گریخته بود و به خراسان آمده، حال بخارا از او پرسیدند. او گفت:«آمدند و کندند و سوختند و کشتند و بردند و رفتند و جماعت زیرکان اتفاق کردند که در پارسی موجزتر از این سخن نتواند بود».⁽²⁾

2.دوره ایلخانان(قرن هشتم)

در این دوره حکومت به دست جانشینان چنگیز بود که به آن ها ایلخان یا ایلخانان می گفتند. در این دوره به سبب برچیده شدن خلافت عباسیان در بغداد و انقراض خلافت بغداد و از بین رفتن نفوذ زبان و ادبیات عربی، زبان و ادبیات پارسی قلمرو وسیعی یافت، به طوری که از شبه قاره هند تا آسیای صغیر بسیاری به این زبان سخن می گفتند. در این دوره بسیاری از ایلخانان از فرهنگ و ادب پارسی تأثیر می پذیرفتند تا جایی که سعی کردند با گره زدن خود به گذشته ایران، اقتدارشان را تبلیغ و تثبیت کنند و مورخانی را به خدمت گرفتند تا مغولان را به

عنوان وارثان ساسانیان معرفی کنند و حتی برخی از ایلخانان چنان خوی ایرانی پیدا کردند که دست به آبادانی و سازندگی شهرها و ابنیه ها زدند.

از جمله شاعران این دوره و این قرن می توان به: خواجوی کرمانی، ابن یمین، حافظ، اوحدی مراغه ای ، سیف فرغانی و سلمان ساوجی اشاره کرد.

3.دوره تیموریان (قرن نهم هجری)

بعد از غارت ها و ویرانگری مغولان، ایران دستخوش حمله بنیان برانداز دیگری شد که سبب شد هرآنچه که در زمان حمله چنگیز خان مغول سالم یا نیمه سالم مانده بود در این حمله به یکباره از بین برود.

تیموریان از نیمه دوم قرن هشتم تا اوایل قرن دهم در ایران حکومت کردند و ویرانگری آنان همچنان ادامه یافت. ولی جانشینان تیمور هم همچون جانشینان چنگیز از فرهنگ ایرانی تاثیر پذیرفتند و متمدن شدند، حتی جانشینان تیمور به بازسازی شهرها و ابنیه ها پرداختند و در دوره آنها مساجد و مدارس بزرگی ساختند.

تیمور با آنکه بسیار خونریز بود، ولی به دانش و هنر علاقه خاصی نشان می داد. از این رو هنرمندان و صنعتگران از کشتارهای آنان در امان بودند. فرزندان و جانشینان وی نیز سیاست او را ادامه دادند و به هنر و ادبیات علاقه نشان دادند از جمله می توان به راه اندازی رصدخانه، مساجد، مدارس و کتابخانه ها اشاره کرد. هنر نگارگری، مینیاتور، معماری، تذهیب و خوشنویسی در این دوره از تاریخ ایران به شکوفایی قابل توجهی دست یافت، و حتی پس از تیمور پسرش شاهرخ پیرو جدی علوم و صنایع و هنر بود، به گونه ای که پس از مرگ تیمور وقتی شاهرخ جانشین او شد هرات را پایتخت خود قرار داد و بسیاری از هنرمندان و معماران را به پایتخت خود فراخواند و به حمایت آن ها برای خلق آثار هنری پرداخت.

از آثاری که از دوره شاهرخ باقی مانده است می توان به مسجد گوهرشاد و حرم امام هشتم شیعیان علی بن موسی الرضا (علیه السلام) اشاره کرد. بعد از شاهرخ پسر او الغ بیگ فرمان داد جدول یا کتابی برای تعیین احوال و حرکات ستارگان ترتیب دهند.

برادران الغ بیگ یعنی بایسنقر میرزا و ابراهیم میرزا که فرزندان شاهرخ بودند خود از هنرمندان و خوشنویسان طراز اول و از حامیان هنری مهم در تاریخ ایران به شمار می روند. بعد از آن ها، خلیل نوه تیمور برخلاف تیمور، به کوشش کامل برای رفاه و خوشبختی و آبادانی کشور معطوف داشت و خدماتی به دانش و ادب کرد.

حسین بن بایقرا نیز حامی علوم و ادبیات بود. در کل می خواهم این را بگویم که با آنکه تیموریان اقوام بیابانگرد و مغول بودند که هیچ نشان تمدنی در آن ها نبود ولی به سبب اینکه از فرهنگ ایرانی تاثیر پذیرفته بودند، اندک اندک متمدن شدند و خوی ایرانی پیدا کردند به همین دلیل به هنر و ادبیات علاقه نشان می دادند.

دوره تیموریان به رغم نابسامانی و منازعات داخلی، دوره رونق فرهنگ، ادبیات، تاریخ، ریاضیات، نجوم، هنر و معماری بود ، دربارهای هرات، سمرقند، اصفهان، شیراز و تبریز به سبب هنرپروری و هنرمندی فرمانروایان تیموری، محل تجمع و آمد و شد هنرمندان و ادیبان برجسته بود.

از شاعران این دوره و این قرن می توان به : جامی، شاه نعمت الله ولی، محمد هروی، کوهی، نظام قاری اشاره کرد.

مختصات و ویژگی های سبک عراقی

مختصات زبانی

مهم ترین و بارزترین مختصه و ویژگی زبانی سبک عراقی در هم آمیختگی مختصات نو و کهن است که یک نوآوری به حساب می آید.

الف) در سبک عراقی چهارچوب زبان، همان چهارچوب فارسی قدیم، یعنی سبک خراسانی است که بسیاری از مختصات کهن خود را از دست داده است و تا حدودی مختصات جدیدی یافته است.

ب) کاهش کاربرد لغات فارسی اصیل و کهن و افزایش کاربرد لغات عربی به جای آن .

ج) افزایش کاربرد واژه های عربی در شعر سبک عراقی:

واژه های عربی، در شعر بیشتر شاعران این دوره اگرچه کم نیست معمولا منحصر است. به خصوص در سخن مشاهیر این دوران این ویژگی دیده می شود. ترکیبات عربی رایج در فارسی نیز در شعر این دوره فراوان است. این ترکیبات ممکن است به صورت اسم یا صفت یا قید در جمله ها به کار رفته باشد مانند: لامکن، ماجرا، مایحتاج، لاشک، کحل الجواهر، بیت الغزل. در شعر بعضی چون مولوی، بسامد این ترکیبات بیشتر است. به جز این ها مصراع ها و بیت های عربی نیز در لابه لای دیوان ها و منظومه ها فراوان است. حافظ و سعدی هر دو ملمعات دارند و مولوی مثلا در مثنوی گاهی سخن را از پارسی به سوی زبان عربی برگردانیده است و در بیتی یا ابیاتی مفهوم و غرض را به تازی بیان کرده است.

د) افزایش واژه های ترکی و مغولی :

قرن هفتم و هشتم و نهم دوران تسلط و حکمرانی مغول هاست. در این دوره به سبب برهم ریختگی سازمان های اداری قدیم و دیوان ها و رواج سازمان های اداری ترکان مغول، تعداد قابل توجهی از واژه های اداری و دیوانی، ترکی است و مضاف بر این، بسیاری دیگر واژه های ترکی نیز به زبان پارسی راه یافته است. این واژه ها در آثار بسیاری از گویندگان این دوره دیده می شود و گروهی از آنها کلماتی است که

استعمال آنها در فارسی استمرار یافته است. البته واژه های ترکی در بعضی از متون نثر این دوره مانند طبقات ناصری و تاریخ جهانگشای جوینی و تاریخ وصاف بسیار زیاد است و در زبان شعر معتدل تر است. با وجود این کاربرد آنها در شعر نیز قابل توجه است. از اینگونه واژگان ترکی و مغولی می توان به:ارمغان، سوغات، تاقچه، یورش، قشون، ایاغ⁽¹⁾،

یاسا⁽²⁾،

آش، پرچم، قراول، کوچ، سغراق⁽³⁾

، بگتاش⁽⁴⁾،

ییلاق و قشلاق و ده ها واژه های دیگر اشاره کرد.

ه) «می» به تدریج جای «همی» را می گیرد.

ز) «در» به جای «اندر» درحال جایگزین شدن است و دیگر واژه های «ایدون، ایدر، ابا، ابر» بسیار کم به کار می روند.

و) به کارگیری صرف نشانه «مر» در کنار مفعول جمله کم کاربرد شده است.

مختصات ادبی

الف) قالب مسلط این سبک غزل است و جایگاه «تخلص» در انتهای آن تثبیت گردیده است. در این سبک، قصیده بیشتر جای خود را به غزل می دهد. در شعر این دوره ، شعر از دربار خارج می شود و قصیده و مدیحه سرایی از رونق می افتد و غزل عارفانه و عاشقانه رواج می یابد .علاوه بر این مثنوی عارفانه و عاشقانه هم رواج می یابد. دلیل این هم که قصیده جای خود را به غزل عارفانه و عاشقانه می دهد این است که با حمله بی رحمانه مغولان و شکست ایرانیان و کشتار وسیع مردمان ایران توسط مغولان شاعران با از دست دادن عزیزان از امیران و حاکمان مغول بیزار بودند به همین سبب دیگر نمی خواستند به مدح در قالب قصیده این حاکمان خونخوار بپردازند و به غزل عارفانه و عاشقانه روی آوردند.

ب) توجه به صنایع و علوم ادبی از جمله بیان و بدیع بیشتر می شود.

ج) از آن جا که شاعران تحت تاثیر فرهنگ و ادب عرب قرار دارند؛ تلمیحات و قصص و امثال عربی در شعر رواج می یابد و همچنین یه دلیل تسلط روز افزون عرفان بر حوزه های ادبی، آیات، احادیث و مضامین عرفانی در سطح گسترده ای وارد شعر این سبک می شود.

د) توجه به زیبایی کلمه و سادگی و خوش آهنگی که در شعر شاعرانی چون سعدی و حافظ این برجستگی کاملا محسوس است.

مختصات فکری

الف) شعر این سبک شعر عاشقانه است، در دوره خراسانی، معشوق شاعر، زمینی و دست یافتنی بود، ولی در شعر این دوره معشوق شاعر اندک اندک متعالی می گردد تا آنجا که گاه با معبود یکی می شود.

ب) در شعر این دوره درون گرایی، عشق گرایی، غم گرایی، ذهن گرایی (غیر رئالیستی)، باور به قضا و قدر، عرفانی بودن شعر از ویژه ای مهم فکری این سبک است: بعد از حمله مغول و خدشه دار شدن غرور و احساسات ملی ایرانیان، نیاز داشتن به سخنان آرام بخش و توجه به امور اخروی بیشتر شد و همچنین باعث رواج بیشتر تصوف می گردد و برخی اندیشه ها، ازجمله بی اعتباری دنیا، اعتقاد به قضا قدر و شکایت از روزگار رواج بیشتری می یابند.

با این شکست ایرانیان به خصوص فضلا و شاعران را اندوه می گیرد و روی به اشعار با مضمون پند و اندرز، بی اعتباری دنیا، شکایت از روزگار، باور به قضا و باور به اینکه هرآنچه از دوست رسد خوش رسد، آوردند.

ج) توجه به معنویات، برتری عشق بر عقل، توجه به صفا و پالایش درون از مفاهیم و اندیشه های شعر این دوره اند.

د) با شکست ایرانیان و استقرار و سلطه اقوام غیر متمدن و خونریز مغول، شاعران دیگر به مدح امیران و حاکمان مغول نمی پرداختند. زین سبب شعر مدحی

در سبک خراسانی جای خود را به شعر عارفانه و عاشقانه داد. شاعران با دیدن بی رحمی ها و کشتار عزیزان خود و مردم از امیران و حاکمان مغول بیزار شده بودند و بدیهی است که به مدح آنان نپردازند و برای تسکین غم دل خود به اشعار عارفانه و عاشقانه با مضامین پالایش و صفای درون و شکایت از روزگار بپردازند.

مقایسه ویژگی های فکری سبک خراسانی و عراقی

اشاره

سبک عراقی سبک خراسانی

ستایش عشق و عشق گرایی ستایش خرد و عقل گرایی

غم گرایی شادی گرایی

فراق وصال

ذهن گرایی یا توجه به دنیای درون واقع گرایی یا توجه به دنیای بیرون

رواج روحیه عرفانی و اخلاقی رواج روحیه پهلوانی و حماسی

باور به قضا و قدر باور به اختیار و اراده

آسمانی بودن معشوق زمینی بودن معشوق

بازتاب بیشتر علوم در شعر بازتاب اندک علوم در شعر

سبک عراقی دو مختصه مهم دارد از جمله این دو مختصه، عرفان و غزل است.

1.شیوع عرفان

اشاره

عرفان در لغت به معنای شناختن است و در اصطلاح به ادراک خاصی گفته می شود که از راه تمرکز بر باطن نفس (نه از راه تجربه حسی و حواس و نه از ره تعقل و تحلیل عقلی) به دست می آید.

پیدایش و تکامل ادبیات عرفانی، همزمان با دوره حاکمیت ترکان غزنوی و سلجوقی و مغول در ایران است. سخنان منظوم ابوسعید ابوالخیر که بیشتر در قالب رباعی است و اشعار خواجه عبدالله انصاری و دوبیتی های باباطاهر همدانی

از اشعار صوفیانه و عرفانی قرن پنجم هجری است که در حقیقت مقدمه اشعار عرفانی در ادبیات پارسی است.

در قرن ششم هجری شاعران در اشعار خود از مطالب عرفانی به کار می بردند از جمله آن ها سنایی، خاقانی و نظامی هستند. در قرن ششم عرفان و تصوف با شعر پارسی درآمیخت و تحولی بزرگی را به وجود آورد و ادبیات منظوم عرفانی رسما پایه گذاری شد. عطار نیشابوری عارف و شاعر نامدار آن را ادامه داد و در قرن هفتم، ادبیات عرفانی در شعر مولانا و دیگر عارفان به کمال و شکوه رسید و به طور رسمی می توانیم بگوییم قرن هفتم دوره رواج و شکوفایی عرفان است که به خاطر وجود عرفان و شاعرانی چون مولانا و سعدی و حافظ در این قرن به رشد و کمال خود رسید.

همانطور که بیان کردم پیدایش و تکامل ادبیات عرفانی، همزمان با دوره حاکمیت دوره غزنویان و سلجوقیان و مغولان بود. در دوره غزنویان و سلجوقیان خانقاه های متعددی ساخته شد و زمینه پیدایش عرفان در این دوره شروع شد. بعد از حمله ویرانگر و وحشیانه قوم مغول روحیه ایرانیان شکست خورد و غرور ملی آن ها بار دیگر خدشه دار شد و احتیاج به سخنان آرام بخش و توجه به امور اخروی و شکایت از روزگار و بی اعتباری آن باعث رواج عرفان و تصوف شد. همانطور که بیان کردم عرفان اولیه در قرن ششم هجری و در آثار کسانی چون سنایی و خاقانی و نظامی چیزی است میان عرفان و شریعت همانطور که خودشان هم گفته اند که شعر شرع است و نه آن عرفانی پخته و به کمال رسیده قرن هفتم و هشتم که در آثار بزرگانی چون مولانا و حافظ دیده می شود.

بنابراین می توان گفت قرن هفتم و هشتم دوران پختگی و کمال عرفان است که باعث شده است که عرفان مشخصه بارز سبک عراقی باشد. در دوره های بعد قرون نهم و دهم حرکت و نوآوری جدیدی در عرفان نیست و شاعران به تقریر و توضیح نکات عرفانی گذشتگان می پردازند و به اصطلاح عرفان درسی می شود.

مهمترین منظومه عرفانی فارسی، مثنوی مولوی است که با توجه به حدیقه و آثار عطار سروده شده است. بوستان سعدی هم که یکی از معروف ترین مثنوی های فارسی است، دیدگاه های عرفانی و اخلاقی و تربیتی سعدی را شامل است. پاره ای از منظومه های دیگر در این زمینه عبارت است از: عشاق نامه از فخرالدین عراقی که موضوع آن مراتب عشق و حالات عاشقان است آمیخته با چند غزل و داستان، زادالمسافرین و کنوزالرموز سروده امیر حسینی هروی در اواخر قرن هفتم و اوایل قرن هشتم، جام جم اوحدی مراغه ای، مطلع الانوار از امیر خسرو دهلوی، روضة الانوار از خواجوی کرمانی، مونس الابرار و محبت نامه و صحبت نامه و روضة المحبین و مصباح الهدایه از عماد فقیه کرمانی. منظومه کوتاه گلشن راز شیخ محمود شبستری شاعر نیمه دوم قرن هفتم و نیمه اول قرن هشتم که از نظر ایجاز و جامعیت اشارات عرفانی، اهمیت دارد و بیانگر اعتقادات عرفانی عصر خویش است.

علل رشد عرفان در سبک عراقی

ورود عرفان در شعر در نیمه دوم سده چهارم هجری مطرح شد و با ابوسعید ابوالخیر نطفه اش بسته شد و به اهتمام احمد غزالی و عین القضاة همدانی هیئتی منظم تر یافت و با عطار نیشابوری قانونمند شد و با فخرالدین عراقی نظام مند گردید.

اگرچه با حمله مغول ایران دچار مصائب گوناگون گردید و مراکز علم و تحصیل صدمات غیرقابل جبران دید و خانقاه ها و اصحاب آن دچار نیستی و زوال شدند، اما تحولات اجتماعی و پایدار شدن اعتقادات مذهبی، توجه به مشایخ صوفیه و رسوخ اعتقاد مردم را بدان افزایش فراوان داد. ویژگی های خاص دوران مغول که در ادامه به آن اشاره می گردد، سبب تقویت عرفان در ادبیات سبک عراقی می گردد. به طوری که در هیچ دوره دیگری تا این اندازه شاهد اثرگذاری اندیشه های عرفانی در ادبیات نبوده ایم. رشد عرفان در این دوره را می توان از منظر چهار بعد بررسی کرد:

از طرفی نگرش مشایخ بزرگ صوفی این دوره به شرایط سیاسی و اجتماعی حاکم بر جامعه در پیدایش و رواج طریقت های عرفانی و رویکرد آنان به جامعه، تأثیر بسزایی داشت. در نخستین سال های تهاجم مغولان و قتل و ویرانی آنها، با توجه به لزوم مقاومت و مبارزه با دشمن، طریقت های عرفانی پیدا شدند که در آن صوفیان

در ابتدا و بین سال های628 تا 616 ه.ق تلاش نمودند تا در کنار مردم و همگام با آنها در برابر مغولان مهاجم مبارزه کنند و با رویکرد مبارزه همراه با گسترش اندیشه های عرفانی و لزوم پایدار ماندن این آموزه ها و تعالیم از طریق تألیف منابع عرفانی و تربیت شاگردان، باعث تشکیل طریقت های صوفیانه شدند.

به علاوه علاقه و احترام حاکمان مغول (ازجمله غازان خان الجایتو و ابوسعید و نیز وزرای امیران آنان همچون رشید الدین و پسرش غیاث الدین به عرفا و سیاست تسامح حکام نسبت به مقوله دین و مذهب و علاقه آنها به دیدار با عرفا و مشایخ صوفیه و گرامی داشتن آنها باعث رواج تصوف و عرفان در سایه حمایت حکام شد.

حکام مغول تحت تأثیر عرفان به اسلام روی آوردند و به همین دلیل همواره به صوفیان و عارفان ارادت می ورزیدند و به آنها احترام می گذاشتند. به گونه ای که گفته اند که شاهرخ هنگامی که به هریک از شهرهای خراسان می رسید نخست به زیارت عرفای آن شهر می رفت.

یکی از اقدامات فرهنگی این دوره تجدید بنای مدارس و مساجد دوره های گذشته بود، ازجمله ساخت بناهای فرهنگی چون شنب غازان خان، بنای سلطانیه و ربع رشیدی. در کنار هر مسجد و مدرسه و کتابخانه خانقاهی برپا شد و فرصت تعلیم و آموزش همگانی تصوف را فراهم آورد. بدین ترتیب عرفان جایگاه علم و فلسفه را در حوزه های درس گرفت. همچنین با بهره بردن از امکانات مدرسه و مراکز تعلیم، بر تعدد آثار عرفانی در این دوره افزوده شد و مردم می توانستند اندیشه های عرفان را در کتب و رسالات بخوانند.

از طرفی دنیاطلبی و اشرافی گری حکمرانان موجب شد برخی از مردم به دنیا بی اعتنا شده و به زهد و عرفان روی آورند. نیاز به زهد را می توان از دلایل گرایش مردم به عرفان بر شمارد. به نوعی از این منظر رنج مردم در رشد و گسترش تصوّف مؤثر بوده است. به بیان دیگر رشد عرفان، انعکاس نارضایتی های مردم از حرص و آز حکمرانان جدید قلمداد می شد. جنگ های خانه برانداز مغولان از یک طرف و نبردهای حاکمان قدرت در دوران تهاجم و اسارت ها، کشتارها و ای حاصله از این تهاجم از طرف دیگر، موجب گردید مردم به دنبال مُسکنی برای التیام دردهای خویش باشند. از این رو ، تصوف و عرفان راهی برای رهایی ایشان بود.

خرافه پرستی مغولان و اعتقاد آنها به کارهای خرق عادت صوفیان باعث اعتقاد گسترده آنها به این صوفیان شده بود که همین امر باعث گسترش آنها می شد. امرای مغول به واسطه ذهنیت قبلی که از شمنیسم⁽¹⁾داشتند بسیار مجذوب کرامات متصوّفه شدند و از این رو برای مشایخ تصوف احترام قائل بودند و در مراحل بعد حتی اقدام به ساخت خانقاه می کردند. افزایش تعداد خانقاه ها و خانقاه نشینی و نیاز به ملجأ روانی برای روحیه شکست خورده و تحقیر شده مردم، سبب افزایش رفت و آمد مردم به خانقاه ها و شرکت در مجالس وعظ و فراگیری تعالیم عرفانی که اساس آن بر بی اعتباری و فانی بودن دنیا بود، شد. این امر سبب شد افکار و

اعتقادات عرفانی در بطن جامعه ریشه دواند و به دنبال آن در ادبیات این دوره نیز منعکس شود.

2.رواج غزل

امروزه غزل در اصطلاح شعری به قالبی مشخص از شعر، متشکل از چند بیت (معمولاً هفت بیت) متحد الوزن اطلاق می شود که مصراع اول بیت نخست آن با مصراع های زوج هم قافیه است.

در این دوره، جای قصیده را غزل می گیرد . غزل که در قرن ششم با شاعرانی چون سنایی، انوری، ظهیر، خاقانی و امثال آنان، در میان قالب های شعر پارسی تشخص پیدا کرد، در قرن هفتم و هشتم در شمار یکی از قالب های مهم شعر پارسی درآمد آن چنان که برای بیان موضوعاتی متنوع غیر از موضوع اصلی خود که عشق بود نیز به کار رفت و مضامینی چون عرفان، وعظ، مدح و مرثیه را نیز شاعران در این قالب شعری بیان کردند.

تا قبل از قرن ششم هجری، به جای غزل، تغزل رواج داشت که هویتی مستقل نداشت و غزلی بود که در ابتدای قصیده می آمد. شاعر در تغزل، به وصف معشوق یا طبیعت و ابراز عشق می پرداخت و سپس با استفاده از یکی دو بیت، موضوع را عوض می کرد و به موضوع اصلی؛ یعنی مدح گریز می زد. به یکی دو بیتی که شاعر برای رهایی از موضوع تغزل و وارد شدن به مدح استفاده می کرد، تخلّص گفته می شد و این معنای ضمنی را در برداشت که شاعر با استفاده از آن، از موضوع حاشیه ای خلاصی می یابد. تغزل به ابتدای قصیده اضافه می شد تا شعر را لطیف تر کند و ممدوح به شعر توجه بیشتری نشان دهد.

در ادبیات عربی نیز به تشبیب، نسیب و تغزل، که معمولاً در ابتدای قصیده ها می آمد، غزل اطلاق می شد. غزل های اولیه در شعر فارسی، زبانی ساده دارند و به سبک خراسانی سروده شده اند.

در قرن ششم، در ابتدا شاعرانی مانند خاقانی، انوری و ظهیر، که در اصل قصیده سرا بودند، تعداد قابل توجهی شعر در قالب غزل نیز سرودند. اما بعد، شاعرانی مانند سنایی و عطار ظهور کردند که توجه اصلیشان به غزل بود. در این قرن، سبک خراسانی افول کرد و شاعران به سبک عراقی روی آوردند. در این دوره، عطار از غزل برای بیان مفاهیم عرفانی استفاده کرد.

غزل با ظهور سعدی به اوج زبانی خود رسید که بیانی روان و سهل و ممتنع داشت و واژگان پرکاربرد و همه فهم را به کار می برد. مولوی نیز، شرح سفر روحانی خود را در غزلیاتش منعکس کرد. او بسیاری از غزلیات خود را نه در کنج عزلت و در جدال با الفاظ، بلکه به صورت زنده و فی البداهه و در مجالس رقص و سماع و در حالت وجد سرود.

در قرن هشتم، خواجوی کرمانی عشق و تصوف را در غزل خود در هم آمیخت که اوج روش او، در غزلیات حافظ دیده می شود. حافظ، که مشخصه شعرش ایهام است، ممدوح و معشوق را با هم یکی کرد و مدح های او که به فرم غزل است، در ظاهر، ماهیت خود را آشکار نمی کند.

از اوایل قرن نهم، تا قرن یازدهم، شاعران برای سرودن غزل به سبک عراقی همچنان در تلاش بودند، اما توفیقی حاصل نمی شد. این بن بست زمینه ساز ظهور سبک هندی بود که در بخش بعدی کتاب بیشتر و به طور مفصل درباره آن شرح خواهم داد.

شاعران سبک عراقی

اشاره

ابوالفرج رونی، سید حسن غزنوی و جمال الدین اصفهانی از بنیانگذاران و کمال الدین اصفهانی، عطار نیشابوری، مولانا، سعدی، فخرالدین عراقی، امیر خسرو دهلوی، اوحدی مراغه ای، ابن یمین، حافظ، خواجوی کرمانی، سلمان ساوجی، سیف فرغانی، جامی و شاه نعمت الله ولی از نمایندگان و شاعران این سبک به شمار می روند. علاوه ار اینها می توان به ابن یمین اشاره کرد که در قطعه سرایی استاد است.

1. کمال الدین اصفهانی

اشاره

کمال الدّین اسماعیل بن جمال الدّین عبد الرّزاق اصفهانی (متوفی 540618ه.ق) ملقّب و مشهور به خلاّق المعانی، از شعراء و قصیده سرایان معروف ایران در قرن هفتم هجری است.

کمال الدین فرزند جمال الدین شاعر بزرگ پارسی گوی قرن ششم هجری است و نزد پدر شاعر و دانشمند خود و سایر بزرگان آن عصر تربیت شده، و از نوجوانی به سرودن شعر پرداخته، و کم کم آوازه او همه جا را فراگرفته است. او از مریدان شیخ شهاب الدّین عمر سهروردی عارف مشهور آن عصر به شمار می رفته، و اشعاری در مدح او سروده است. او مانند پدر خود هم قصیده و هم غزل می گفت.

در اشعارش، مدح و زهد و اندرز و حکمت وجود دارد که به باور مرحوم استاد بدیع الزمان فروزانفر، لطافتِ موجود در قصیده هایش، قصیده را در سده ششم هجری به غزل نزدیک ساخته است. به نظرِ منتقدِ ادبی چون استاد فروزانفر، غزل های جمال الدین اصفهانی «در ردیف اول از غزلیات آن عصر است و معانی لطیف و الفاظ نرم و دلاویز دربر دارد.»

کمال الدین اسماعیل نیز مانند پدرش شعر مدحی می گفته و چکامه هایی در ستایش حکمرانان آل صاعد و نیز آل خجند و همچنین تکش، سلطان جلال الدین خوارزمشاه و اتابکان خاندان زنگی سروده است. با این حال، وی شعر خویش را یک سره در خدمت مدحِ این امیر و آن سلطان در نیاورده. او که در طریقت پیروِ شیخ شهاب الدین عمر سهروردی، عارف نامدار قرن هفتم هجری، بوده، قصیده ای را هم در ستایش وی سروده است و به جز این، در دیوان استاد کمال الدین اصفهانی می توان سروده هایی حکمت آمیز و موعظه گر، با مشربی زاهدانه و گاه عارفانه یافت و این جدای از غزل های عاشقانه او می باشد.

کمال الدین از بنیانگذاران سبک عراقی و سرودن شعر در قالب غزل است که در غزل هایش مفاهیم عرفانی را با خلق معانی رنگین بکار برده است. او قبل از سعدی اولین کسی است که در غزل تحول ایجاد کرد.

کمال الدین سرانجام در حمله و هجوم مغولان در اصفهان بدست مغولی به قتل رسید و قرن هفتم از داشتن شاعری چون او محروم ماند.

نمونه غزلیات کمال الدین اصفهانی

روی بنمای که دیوانه شدم *** رحمتی، کز غمت افسانه شدم

شمع رخسار تو نادیده تمام *** من دل سوخته پروانه شدم

آشناییّ غمت بود سبب *** کز همه شادی بیگانه شدم

باغم دل شکنت در پنجه *** من بی دل که چه مردانه شدم

دام زلف تو ندیدم بر راه *** ناگهان شیفته دانه شدم

آرزوی لب می گویم خاست *** نزگزافی سوی میخانه شدم

هوس زلف چو ز نجیرم کرد *** نه ز بی عقلی دیوانه شدم⁽¹⁾

2. فرید الدین عطار نیشابوری

اشاره

عَطّار نیشابوری (540618) شاعر و عارف پارسی زبان قرن ششم و هفتم قمری است. او با علوم مختلفی مانند قرآن، حدیث، فقه، تفسیر، طب، نجوم و کلام آشنایی داشت.

عطار، داروسازی و داروشناسی را از پدرش آموخت و در کنار آن به کار طبابت هم پرداخت، به همین دلیل به او عطار گفته می شود؛ زیرا عطار به کسی می گویند که دارو فروشی و طبابت را هم زمان با هم انجام دهد؛ اما پس از مدتی به دلیل وجود یک رویداد مهم در زندگی اش به عرفان روی آورد و مسیر زندگی وی برای همیشه تغییر کرد، البته برخی هم می گویند که عطار از دوران کودکی به عرفان روی می آورد.

عطار شاعری بود که شعر خود را وقف عرفان و تصوف کرده بود. اگر قلمرو شعر عرفانی پارسی را به گونه مثلثی در نظر بگیریم، عطار یکی از اضلاع این مثلث است و آن دو ضلع دیگر عبارتند از: سنایی و مولوی. شعر عرفانی به یک اعتبار با سنایی آغاز می شود و در عطار به مرحله کمال می رسد و اوج و رشد خود را در آثار جلال الدین مولوی می یابد. عطار، با این که به لحاظ زبان شعر، در بعضی موارد ورزیدگی سنایی را ندارد، اما در مجموع از کمال شعری بیشتری برخوردار است؛ یعنی شعرش در قلمروی عرفان ، خلوص و صداقت و سادگی بیشتری را داراست و معانی ای که به آن ها می پردازد ، در حدی فراتر از عوالم سنایی است. او در داستان سرایی نیز به مراتب چیره دست تر از سنایی است.

مهمترین ویژگی عطار در این است که تمام آثار او در جهت تصوف است و در مجموعه مسلم آثار او («منطق الطیر»، «اسرار نامه»، «مصیبت نامه»، «الهی نامه») حتی یک بیت که نتواند رنگ عرفان به خود بگیرد، نمی توان یافت. عطار تمام موجودیت ادبی خود را وقف تصوف و عرفان کرده است. عطار از معدود شاعرانی است که در طول زندگی خود هرگز زبان به مدح کسی نگشود و هیچ شعری از او که در آن امیر یا پادشاهی را ستوده باشد، یافت نمی شود.

زبان عطار در مثنوی ها خالی از صنایع و آرایه های ادبی است، و اگر در بعضی از ابیات این آرایه ها دیده می شود، به قصد نیست؛ زیرا او بنا به سنت صوفیه به مسائل صوری و ساختاری شعر توجهی ندارد و آن چه برای او اهمیت دارد، معنا و محتوای عرفانی اشعار است. عطار با سوز و گداز و اشتیاق سخن می گوید و سخنش با عرفانی که دارد بسیار تأثیر گذار است. غزلیات عطار ادامه کار سنایی است. سه نوع غزل عاشقانه، عارفانه و قلندرانه در دیوان او وجود دارد. غزل قلندرانه او در واقع نوعی غزل عرفانی است که با تکیه بر ضدیت با متعارفات اجتماعی و دینی و اخلاقی سروده شده است.

الهی نامه، اسرارنامه، خسرونامه و منطق الطیر از آثار منظوم عطارند و تذکرة الاولیاء تنها اثر او به نثر است.

مرگ عطار در سال 618 هجری قمری به هنگام حمله مغول بود؛ وی در نزدیکی دروازه شهر به دست سربازان مغول کشته شد. علاوه بر این تمام آثار وی سوزانده شد و آثاری که از وی در دست است تنها آثاری است که قبل از حمله مغول، به سایر شهرها برده شده بودند. درباره داستان مرگ عطار نیشابوری این گونه روایت شده است که: به هنگام حمله مغول به خراسان، مورد ضربت یکی از سربازان مغول قرار گرفت و پیش از مرگ، با خون خود روی دیوار، این رباعی را نوشت:

در کوی تو رسم سرفرازی این است *** مستان تو را کمینه بازی این است

با این همه رتبه هیچ نتوانم گفت *** شاید که تو را بنده نوازی این است

نمونه غزلیات عطار

تا عشق تودر میان جان است *** جان بر همه چیز کامران است

یارب چه کسی که در دو عالم *** کس قیمت عشق تو ندانست

عشقت به همه جهان دریغ است *** زان است که از جهان نهان است

اندوه تو کوه بی قرار است *** سودای تو بحر بی کران است

شادی دل کسی که دایم *** با درد غم تو شادمان است

با تو نفسی نشسته بودم *** دیری است کم آرزوی آن است

گر دست دهد دمی وصالت *** پیش از اجل آرزوی آن است

جانا چو تو از جهان فزونی *** خود جان ز چه بستهٔ جهان است

بی صبر و قرار جان عطار *** بر بوی وصال جاودان است⁽¹⁾

3. جلال الدین محمد بلخی (مولوی)

اشاره

جلال الدین محمد بلخی معروف به مولوی، مولانا یا مولای رومی (604672ه.ق)، از شاعران برجسته و شاخص قرن هفتم هجری قمری است. مولوی در سال 604ه.ق در بلخ متولد شد. لقبش به عنوان مولای رومی به سبب اقامت طولانی و وفات او در شهر قونیه است ولی خود او همواره خویش را از مردم خراسان می شمرده است.

پدر مولوی بهاء الدین ولد که در آن زمان لقب سلطان العلما داشت، از اساتید و عالمان بود که در بلخ مورد احترام سلطان محمد خوارزمشاه بود. بهاء الدین ولد به دلیل آگاه شدن خبر حمله مغولان به نواحی مرزی ایران همراه خانواده و مریدانش از بلخ بیرون آمدند. مدتی در سمرقند بود و بعد از آن به حج رفت. در همین سفر حج وقتی که به نیشابور رسیدند، عطار به دیدن بهاء الدین ولد آمد و مثنوی اسرار نامه را به او هدیه کرد و وقتی که مولوی را که کودکی خردسال بود، دید، گفت: «زود باشد که این پسر تو آتش در سوختگان عالم زند.» در بازگشت از حج مدتی در شام و سپس در شهرهای آسیای صغیر بودند.

جلال الدین (مولوی) به درخواست پدرش، در سن 18 سالگی، با گوهر خاتون، فرزند خواجه لالای سمرقندی ازدواج کرد و حاصل این ازدواج دو پسر با نام های سلطان ولد و علاء الدین محمد بودند. جلال الدین و پدرش به دعوت سلطان

سلجوقی روم رخت به قونیه کشیدند و بهاء الدین ولد، پدر و استاد جلال الدین در همان شهر در گذشت و جلال الدین بر مسند تدریس و منبر وعظ پدر نشست.

یک سال بعد، برهان الدین محقق ترمذی از شاگردان و مریدان بهاءالدین، جلال الدین را تحت ارشاد و تدریس خود قرار داد. سید برهان الدین از سادات حسینی بود که در جوانی از زادگاهش به بلخ رفت و در شمار مریدان و شاگردان بهاء ولد درآمد و مراحل سیر و سلوک را پیمود. پس از درگذشت بهاء ولد به آسیای صغیر رفت و برای جبران حق استاد و مرشد خود (پدر جلال الدین) به تربیت فرزندش همت گماشت و مولوی روی هم رفته حدود نه سال تحت ارشاد و هدایت او بود.

بعد از آن سفر هفت ساله مولانا به شام و حلب نیز در سال 630ه.ق به اشاره او برای تکمیل معلومات و کسب دانش های بیشتر صورت گرفت. برهان الدین در سال 638ه.ق درگذشت و جلال الدین جای او را در تدریس گرفت.

جلال الدین مدت پنج سال یعنی تا سال 642ه.ق که شمس تبریزی به قونیه آمد، بر مسند ارشاد و تدریس به تربیت طالبان و تشنگان علوم شریعت همت گماشت و به زهد و ریاضت و پیشوایی دینی شهره شهر و آسیای صغیر گشت. زندگی مولانا پس از دیدار و آشنایی با شمس تبریزی صورت دیگری یافت و زندگی مولانا را تحت تاثیر قرار داد.

آشنایی با شمس الدین محمد بن علی بن ملک داد معروف به شمس تبریزی

شاعر پارسی گوی مولانا در 37 سالگی عارف و دانشمند دوران خود بود و مریدان و مردم از وجودش

بهره مند بودند تا اینکه شمس الدین محمد بن ملک داد تبریزی روز سه شنبه 26 جمادی الثانی 642 قمری نزد مولانا رفت و مولانا شیفتهٔ او شد. در این ملاقات کوتاه وی دورهٔ پرشوری را آغاز کرد. در این 30 سال، مولانا آثاری برجای گذاشت که از عالی ترین نتایج اندیشهٔ بشری است.

مولانا حال خود را چنین وصف می کند:

زاهد بودم ترانه گویم کردی *** سر حلقه بزم و باده جویم کردی

سجاده نشین با وقاری بودم بازیچه ی کودکان کویم کردی⁽¹⁾

در حدود سال 642 قمری به مولانا پیوست و چنان او را شیفته کرد، که درس و وعظ را کنار گذاشت و به شعر و ترانه و دف و سماع مشغول شد و از آن زمان طبعش در شعر و شاعری شکوفا شد و اشعار پرشور عرفانی سرود. کسی نمی داند شمس تبریزی به مولانا چه گفت و چه آموخت که این گونه دگرگونش کرد؛ اما واضح است که شمس تبریزی عالم و جهاندیده بود و برخی به خطا گمان کرده اند که او از حیث دانش و فن بی بهره بوده است که نوشته های او بهترین گواه بر دانش گسترده اش در ادبیات، لغت، تفسیر قرآن و عرفان است.

مریدان مولانا وقتی می دیدند تمام فکر و ذهن مولانا ،شمس تبریزی شده است و به آنها توجهی نمی کند به دشمنی با شمس تبریزی پرداختند و به او ناسزا و دشنام می داند. وقتی که شمس تبریزی این رفتار را از مریدان مولانا دید، رنجید و در سال 643ه.ق از قونیه به دمشق هجرت کرد. بعد از این واقعه و پس از شانزده ماه همدمی با شمس، مولانا در آتش فراق و هجران او سوخت.

مولانا پس از آگاهی از اقامت شمس در دمشق نخست غزل ها و نامه ها و پیام ها و بعد فرزند خود سلطان ولد را با جمعی از یاران در جستجوی شمس به سوی دمش گسیل کرد و پوزش و پشیمانی مردم را از رفتار خود با او بیان داشت و شمس این دعوت را پذیرفت و به سال 644ه.ق به قونیه بازگشت. بار دیگر نیز با جهل و تعصب و حسادت عوام رو به رو شد و ناگزیر به سال 645ه.ق بی خبر از قونیه رفت و ناپدید شد و دیگر اطلاعی از زندگی او یافت نشد. مولانا پس از جستجو و تکاپوی بسیار و دو بار مسافرت به دمشق از گمشده خویش نشانی نیافت ولی آتش عشق و امید همچنان در وجود مولانا روشن بود. از این جا بود که مولانا از فراق شمس تبریزی قریحه شاعری او بیش از پیش شکوفا شد و موجب سرودن غزل های احساسی و سوزناک دیوان شمس شد .

این غزل شرح حال مولانا در فراق شمس تبریزی از زبان خود اوست:

چو دیوانه همی گردم به صحرا *** که آن آهو در این صحرا کجا شد؟

دو چشم من چو جیحون شد ز گریه *** که آن گوهر در این دریا کجا شد؟⁽¹⁾

مولانا در تاریخ پنجم جمادی الاخر 672 هجری قمری (چهارم دی ماه 652 هجری شمسی) وفات یافت. دلیل مرگ مولوی بیماری و تب سوزان بود که وی را در سن 66 سالگی از پای درآورد. در لحظه وفات حضرت مولانا بستگان و خویشاوندانش در کنارش حضور داشتند. حتی این غم هجر شمس تا لحظه مرگ مولانا با او بود. بعد از فوت او، ساکنین قونیه از تمامی ادیان اسلام، مسیح و یهود، 40 روز عزاداری کردند.

مولانا در بستر مرگ آخرین غزل خود به پسرش سلطان ولد اینگونه بیان می کند:

رو سر بنه به بالین، تنها مرا رها کن *** ترک من خراب شب گرد مبتلا کن

مائیم و موج سودا، شب تا به روز تنها *** خواهی بیا ببخشا، خواهی برو جفا کن

از من گریز تا تو هم در بلا نیفتی *** بگزین ره سلامت، ترک ره بلا کن

ماییم و آب دیده، در کنج غم خزیده *** بر آب دیده ما، صد جای آسیا کن

خیره کشی است ما را، دارد دلی چو *** خارا بکشد کسش نگوید، تدبیر خون بها کن

بر شاه خوبرویان، واجب وفا نباشد *** ای زردروی عاشق، تو صبر کن وفا کن

دردیست غیر مردن ، کان را دوا نباشد *** پس من چگونه گویم، کان درد را دوا کن

در خواب دوش، پیری در کوی عشق دیدم *** با دست اشارتم کرد، که عزم سوی ما کن⁽²⁾

آثار مولانا

1.مثنوی معنوی

معروف ترین مثنوی زبان پارسی است و بسیاری مثنوی معنوی را یکی از بزرگترین آثار شعر عرفانی می دانند. مثنوی معنوی دارای شش دفتر است و بیست و هفت هزار بیت دارد و دفتر نخستین آن، میانه سال 657 تا 660 آغاز شده و دفتر ششم آن در اواخر دوران زندگی مولانا پایان گرفته است.

مولانا مجموعه مثنوی معنوی را به خواهش یکی از محبوب ترین مریدانش به نام «حسام الدین چلبی» سروده است. در دیباچه مثنوی معنوی و سرآغاز هر دفتر از آن نیز، مولانا به این مطلب اشاره می کند.

18 بیت ابتدایی مثنوی که با شعر زیبای «بشنو از نی چون حکایت می کند» آغاز می شود، توسط مولانا نوشته شده است و بقیه ابیات را پس از سروده شدن توسط مولانا، حسام الدین چلبی مکتوب می کرد. این شعر زیبا به نام «نی نامه» شهرت دارد.

مثنوی با این بیت آغاز می گردد:

بشنو از نی چون حکایت می کند *** وز جدایی ها شکایت می کند

این «نی» همان مولانا ست که به عنوان نمونه یک انسان آگاه و آشنا با حقایق عالم معنا، خود را اسیر این جهان مادّی می بیند و «شکایت می کند» که چرا روح آزاده او از «نیستانِ» عالم معنا بریده است. وقتی نی حکایت خود را به زبان مثنوی می گوید، مولانا از آن سرگذشت روح پر ماجرا و دردمندی را که از نیستان جان ها جدا افتاده است و سخت در تکاپوی وصل اصل خویش است می شنود.

در مثنوی مولانا، اولین مشخصه اصلی، تنوع مضامین است. موضوعات عرفانی، دینی، اخلاقی و حتی گاه روان شناختی هم در آن آمده است. اکثر بخش های مثنوی، شامل داستان هایی عموماً برگرفته از قصص قرآنی درباره پیامبران است، علاوه بر آن، آیات و احادیث بسیاری نیز آورده و آن ها را تأویل

عرفانی کرده است. اکثر داستان ها حالت تمثیلی دارند و بعضی گرفته از کلیله و دمنه اند و بعضی دیگر از آثار ابن سینا، سنایی، نظامی و عطار است.

ظاهراً او از درویش های دوره گردی که به قونیه می آمدند نیز حکایاتی اخذ می کرد. زبان حکایات در مثنوی به سبک نیمه محاوره ای است و هر جا که اقتضا کند، این سبک، سنگین می شود اما نه به صورت سبک پیچیده و تیره. این بهره گیری مولانا از زبان عامه در اکثر آثار او حتی در آثار منثورش مشاهده می شود. به طور کلی آمیختن عناصر سبک ادبی با سبک محاوره از مختصات سبکی مولانا است. در سطح فکری افزون بر آموزه های عرفانی در مثنوی، ظاهرا بخش هایی از آن مربوط به داستان زندگی مولاناست. چنان که خود مولانا در مثنوی می سراید:

بشنوید ای دوستان این داستان

خود حقیقیت نقد حال ماست آن

این امر باعث می شود تا نشانه ها در مثنوی دلالت تاریخی بیابند.

2.غزلیات شمس تبریزی

که به دیوان شمس و دیوان کبیر نیز شهرت دارد، مجموعه غزلیات مولاناست که شور و هیجان خاصی دارد و از محبوب ترین آثار مولانا است و شامل غزل ها و رباعیات و ترجیع بندهای مولانا می شود. تعداد غزل ها و ترجیع بندهای دیوان شمس بیش از 3500 است و شمار رباعیات به 1994 می رسد. برخلاف مثنوی معنوی که مضامین پند آموز و تعلیمی دارد، دیوان شمس در برگیرنده اشعار پر شور عاشقانه و عارفانه است که در اثر شور و شوق وصف ناپذیر مولانا به عشق و عرفان و در اثر ارتباط با شمس تبریزی شکل گرفته اند. رباعیات مولانا در بخش پایانی کتاب قرار دارند و در مورد سرودن بعضی از آن ها توسط مولانا تردیدهایی وجود دارد. او در بیشتر موارد با شمس یکی می شود و خود دیگر اشعار را می سراید و این که او در بعضی از غزلیات خاموش تخلص می کند، شاید گواه بر این باشد.

مولانا غزل عرفانی را به اوج خود رساند و پس از او هیچ کس در ادب پارسی اینگونه غزل نسروده است.

نوآوری مولانا در مضامین عرفانی، از مشخصات سبکی اوست. صوفیان گذشته تنها در حیطه سنت های ادبی موضوعات عرفانی را گفته اند، اما مولانا با ابتکار و قوه ابداع خود مضامینی چون سماع و چرخ زدن و پای کوبی با نوای نی را ابداع کرد و همراه با آن عالمی احساس، اندیشه، معرفت و زبان در هم تنیده با وزنی تازه و نشاط بخشی را پدید آورد. او زمانی که بخواهد احوال وجد آمیز خود را بیان کند، از صورت های بدیع و تازه ای سود می جوید که در نوع خود بی نظیر است.

از مختصات مهم شعر او موسیقی قوی، حقیقت نمایی، تاثیر گذار بودن در بلاغت، نشاط و غم ستیزی، وجه شبه های نوین عرفانی، وفور تلمیح، زبان سمبلیک و عرفانی با ساحت های حماسی است.

دیوان شمس به لحاظ تنوع و گستردگی واژه ها در میان مجموعه های شعر پارسی به خصوص در میان آثار غزل سرایان مستثنی است. از نظر زبانی، او به مختصات زبان خراسانی توجه می کند و از استخدام و به کارگیری کلمات و تعبیرات خاص لهجه مشرق ایران سود می جوید، اما خود را در تنگنای واژگان رسمی محدود نمی کند و می کوشد تا آنان را در همان شکل جاری و سازی آن ، برای بیان معانی و تعابیر بیکران و گوناگون خود به خدمت بگیرد.

شکستن قواعد و تصرف در شکل های صرفی و نحوی نیز از دیگر ویژگی های زبان شعری اوست، همچون آوردن «نزدیک» به جای «نزدیک تر» و «پیروز» به جای «پیروزی» و ساختن صفت تفضیلی از اسم و ضمیر:

در دو چشم من نشین ، ای آن که از من من تری *** تا زبان اندر کشد سوسن که تو سوسن تری

گفتنی است که این را هم بگویم که بیشتر اشعار دیوان شمس به زبان پارسی سروده شده اند، اما در میان این شعرها، ابیات محدودی نیز به زبان های یونانی، ترکی و عربی دیده می شوند.

مثال:

من کجا شعر از کجا لیکن به من در می دمد *** آن یکی ترکی که آید گویدم «هی کیم سن»

و همچنین در غزل شماره 1207 دیوان شمس این غزل مولانا در به کارگیری واژگان یونانی قابل توجه است:

نیم شب از عشق تا دانی چه می گوید خروس *** خیز شب را زنده دار و روز روشن نستکوس

پرها بر هم زند یعنی دریغا خواجه ام *** روزگار نازنین را می دهد بر آنموس

در خروش است آن خروس و تو همی در خواب خوش *** نام او را طیر خوانی نام خود را اثربوس

آن خروسی که تو را دعوت کند سوی خدا *** او به صورت مرغ باشد در حقیقات انگلوس

من غلام آن خروسم کو چنین پندی دهد *** خاک پای او به آید از سر واسیلیوس

گرد کفش خاک پای مصطفی را سرمه ساز *** تا نباشی روز حشر از جمله کالویروس

رو شریعت را گزین و امر حق را پاس دار *** گر عرب باشی وگر ترک وگر سراکنوس

3.رباعیات

رباعیات مولانا بخشی از دیوان اوست و متضمن 1659 رباعی یا 3318 بیت است.

4.فیه مافیه

این کتاب، تقریرات مولانا به نثر است و آن را سلطان ولد به مدد یکی از مریدان پدر تحریر کرده است. فیه ما فیه مجموعه ای از روایات و داستان اخباری، حکایات و تمثیل های مولانا با موضوع نقد و تفسیر عرفانی و شامل یادداشت هایی است که در طول سی سال از سخنان مولانا در مجالس فراهم آمده است که توسط سلطان ولد، پسر مولانا و مریدان و پیروان او به قلم درآمده است.

سبک سادگی کلام مولانا در این کتاب شبیه به مثنوی معنوی می باشد و شیرینی کلام او را می توان در این اثر یافت. محور اصلی حکایت های فیه ما فیه، بر حول محور عرفان و دین می باشد و در بخش هایی از این کتاب آیات قرآن با تفاسیری ساده بیان شده است.

5 .مکاتیب

که شامل مجموعه نامه های صد و پنجاه گانه مولاناست. اثر مکتوبات مولانا، مجموعه 150 نامه مولانا به آدم های مختلف در زمان های متفاوت است. لحن گفتاری نامه های مکتوبات با دیگر آثار او متفاوت می باشد و در میان آن ها نامه هایی با مضامین ساده برای حکام و پادشاهان دیده می شود. برخی از نامه های این کتاب برای نزدیکان و مریدان مولانا نوشته شده که حال و هوای نثر و نظم مولانا در آن ها به چشم می خورد.

تفاوت مکتوبات با آثار فیه ما فیه و مجالس سبعه این است که بر خلاف دو اثر نام برده شده، که توسط مریدان و فرزند مولانا نوشته شده اند این اثر به دست خود مولانا به نگارش درآمده و سبک نگارش آن مناسب برای مکاتبه با دولت مردان، شاگردان، مریدان و بزرگان است.

این نامه ها به زبان فارسی تصنیف شده اند و مخاطب آنها شاگردان، اعضای خانواده، دولت مردان و افراد صاحب نفوذ است. نامه های مولانا نشان از اداره جامعه ای از شاگردان که در اطراف وی گرد آمده بودند می دهد. بر خلاف سبک فارسی دو اثر منثورِ «فیه ما فیه» و «مجالس سبعه»، مولانا مکتوبات را به صورت آگاهانه ای پیچیده و مطابق با سبک مکاتبه با نجیبان ، دولت مردان و پادشاهان نگاشته است.

6.مجالس سبعه

سخنانی است که مولانا بر منبر وعظ و درس گفته است. مجالس سبعه از نطق ها و سخنرانی های مولانا برای مریدان و شاگردانش نوشته شده است. این کتاب مجموعه ای از سخنان مولانا قبل از دیدار با شمس تبریزی می باشد و بعد از آن وی تنها یک بار و به اصرار صلاح الدین زرکوب به منبر رفت. از اشتیاق مثنوی معنوی و دیوان شمس در این کتاب نشانه ای نیست و این خود نشان دهنده تأثیر عمیق شمس بر مولانا بلخی می باشد.

مضمون اصلی مجالس سبعه تفسیر و شرح آیات قرآنی با زبان ساده و شعر گونه است و اشعاری از سنائی، عطار و شاعران برجسته دیگر در این اثر دیده می شود. یکی از نکات جالب این کتاب قسمت های عربی آن است که نشان دهنده تسلط کامل مولانا جلال الدین بلخی به زبان عربی و علوم دینی می باشد. مولوی در مجالس سبعه به شیوه خطیبان عمل کرده، در آغاز کلام، آیه ای از قرآن را آورده و سپس ضمن شرح و تفسیر آن آیه، حدیثی از محمد را بیان کرده و آن را با شعر و قصه پرورانده است. شباهت چشم گیری که بین اسلوب مثنوی با شیوه بیان مجالس سبعه هست، نشانهٔ بارزی از وجود عناصر بلاغت منبری در مثنوی مولاناست.

4. سعدی

اشاره

مشرف الدین مصلح بن عبدالله شیرازی (606690ه.ق) شاعر و نویسنده بزرگ قرن هفتم هجری قمری است. تخلص او «سعدی» است که از نام اتابک مظفرالدین سعد پسر ابوبکر پسر سعد پسر زنگی⁽¹⁾گرفته شده است. وی احتمالاً بین سالهای 600 تا 615 هجری قمری زاده شده است.

سعدی در شیراز در میان خاندانی که از عالمان دین و از بزرگان شیراز بودند زاده شد. پدر سعدی ملازم اتابک سعد بن زنگی بوده است. سعدی در کودکی یتیم شد و ظاهرا در حجر تربیت نیای مادری خود قرار گرفت و مقدمات علوم ادبی و شرعی را در همان شیراز آموخت و سپس برای تحصیلات بیشتر عازم سفرهای مختلفی شد و به بغداد که آن زمان کانون علم و ادب در جهان اسلام بود رفت. سعدی تا مدتی در بغداد به سر برد و در مدرسه نظامیه آن شهر به ادامه تحصیل پرداخت. او در این زمان از محضر بزرگترین مدرسان و مشایخ عهد کسب فیض کرد ؛ از جمله خدمت جمال الدین ابوالفرج عبدالرحمن بن الجوزی و شیخ شهاب الدین سهروردی را درک کرد. تاثیر نظرها و عقاید شهاب الدین شهروردی را در بعضی از سخنان سعدی می توان یافت.

سعدی بعد از طی این مراحل سفرهای طولانی خود را در حجاز و شام و لبنان و روم آغاز کرد، اما معلوم نیست سفرهای او در بلاد مشرق از قبیل کاشغر و هند و شکستن بت سومنات که خود او بدان اشاره می کند، در همین دوران اتفاق افتاده باشد و حتی نمی توان گفت که واقعا اشاراتی که درباره اینگونه سفرهای اخیر دارد، واقعی است و یا از باب تلفیق حکایت و قصص بیان شده است.

سفری که سعدی در حدود سال 621 هجری قمری آغاز کرده بود در سال 655 هجری با بازگشت به شیراز پایان یافت. در مراجعت به شیراز سعدی در شمار سعد بن ابی بکر بن سعد بن زنگی درآمد ولی نه به عنوان یک شاعر درباری، بلکه به عنوان یک شاعر آزاده دعوت به آزادگی و ارشاد و خدمت به خلق می کند.

باید بدانیم که سعدی شیرازی در زمانه ای زندگی می کرد که اغلب شاعران و سخنوران به استفاده از انواع آرایه های ادبی و پیچیدگی های زبانی روی آورده بودند. درست در همین دوره زمانی، سعدی شیرازی سادگی را برای زبان اشعارش انتخاب کرد، سادگی ای که می توانیم نمونه های آن را در اشعار رودکی و ابوالقاسم فردوسی ببینیم. همین سادگی در عین پیچیدگی یکی از نقاط تمایز آثار اوست. سعدی شیرازی از تخیلی پیچیده بهره می برد و این پیچیدگی را با ساده ترین زبان