مشخصات کتاب

سرشناسه : خسروی، مهدیه، ۱۳۶۲ -

عنوان و نام پدیدآور : شیوه های امر به معروف و نهی از منکر در مکتب معصومین علیهم السلام/ تالیف مهدیه خسروی؛ [برای] ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر.

مشخصات نشر : قم: انتشارات نورالسجاد، ۱۳۹۰.

مشخصات ظاهری : [۲۲۰] ص.

شابک : ۲۵۰۰۰ ریال: 978-600-5220-51-3

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : ص. ع.: به انگلیسی: Mahdiye Khosravi Zadanbe. Methods of promotion of good and prohibitfion of evil from life of the prophetُs household (A.S.).

یادداشت : کتابنامه: ص. [۲۱۵ - ۲۲۰] .

موضوع : امر به معروف و نهی از منکر

موضوع : امر به معروف و نهی از منکر-- احادیث

موضوع : چهارده معصوم -- احادیث

شناسه افزوده : ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر

رده بندی کنگره : BP۲۲۶/۴/خ۵ش۹ ۱۳۹۰

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۷۷۵

شماره کتابشناسی ملی : ۲۳۸۳۶۰۲

به سفارش: ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر و پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

فهرست مطالب

مقدمه 10

فصل اول: کلیات

تعریف مفاهیم 17

الف. امر 17

ب. نهی 19

ج. معروف 19

د. منکر 21

تعریف امر به معروف و نهی از منکر 22

جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در اندیشه اسلامی 24

شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر 44

مراحل و مراتب امر به معروف و نهی از منکر 55

فصل دوم: شیوه های امر به معروف و نهی از منکر معصومین :

شیوه های گفتاری معصومین: 68

الف. غیر مستقیم بودن تذکر 85

ب. توجه گنهکار به پاسخ سؤال 85

ج. نفی عمدی بودن گناه 86

شیوه های رفتاری معصومین: 102

مقام شعرا و شعر در نزد ائمه هدی: 152

فصل سوم: وظایف جامعه اسلامی در مسئله امر به معروف و نهی از منکر

حاکمان 167

عموم مردم 173

گروه ویژه 175

دایره حسبه 177

حسبه در لغت 178

حسبه در اصطلاح 180

فصل چهارم: الگوگیری از شیوه معصومین:

برای شرایط فعلی در عرصه های مختلف

فهرست منابع 216

تقدیم به

سرور جوانان بهشت؛ حضرت حسین بن علی(علیه السّلام) که جان خویش را برای

اقامه امر به معروف و نهی از منکر نثار کرد و به ساحت مقدس حضرت بقیة الله الاعظم،امام زمان (ارواحنا فداه) و روح ملکوتی حضرت امام خمینی(رحمه الله)؛

احیاگر اسلام ناب محمدی(صلّی الله علیه و آله ) و شهیدان والامقام.

مقدمه

انسان ها از ابتدای آفرینش تا کنون همواره برای ایجاد جامعه ای برتر و مدینه ای فاضله، تلاش کرده اند و جان و مال بسیار بر سر این آرزو نهاده اند. این تلاش، کوششی از سر بیهودگی و سرگرمی نبوده، بلکه نیازی است فطری که خدایشان در جان نهاده و برای برآورده شدن آن، تمامی نیروهای جهان هستی را به خدمت او گمارده است؛ چنان که خود در کتاب جاویدش می فرماید:

( لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَیِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنزَلْنَا الْحَدِیدَ فِیهِ بَأْسٌ شَدِیدٌ وَمَنَافِعُ

لِلنَّاسِ...)؛⁽¹⁾

به راستی [ما] پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرود آوردیم؛ تا مردم به عدالت برخیزند و آهن را که در آن برای مردم نیرویی سخت و سودهایی است، پدید آوردیم.

به راستی برای تشکیل این جامعه برتر و این مدینه فاضله، چه شرایطی و اموری ضروری است؟ برای برآورده شدن این آرزوی دیرپای انسان، کدامین اسباب و افعال باید فراهم آید؟

در پاسخ بدین سؤال، اولین چیز که به ذهن می آید، کلمه «قانون» است. بدون شک جامعه ای که دارای قانون نیست یا قانونی صحیح بر آن حکومت نمی کند، راه به ساحل سعادتی نمی برد و روی فلاح و رستگاری نمی بیند. بنابراین، قانون صحیح اولین سنگ بنای جامعه برین است. خدای بزرگ برترین قانون را - که از علم نامتناهی او سرچشمه گرفته است - به بشر ارزانی داشته و همگان را به پیروی از آن دعوت کرده است. حیات طیبه را در گرو عمل بدان شمرده⁽¹⁾و دوری گزیدن از آن را سبب اصلی زندگی ناخوشایند و سراسر سختی و فشار دانسته است.⁽²⁾اکنون این سؤال باقی است که آیا تنها وجود قانونی صحیح و کامل، سعادت جامعه را تضمین می کند و آرزوی دیرینه بشری را برای رسیدن به جامعه نمونه، برآورده می سازد؟ بدون تردید، پاسخ منفی است؛ زیرا آن چه موجب برآورده شدن این آرزو و تحقق یافتن این خواسته است، پیاده شدن این قانون و به مرحله اجرا درآمدن آن از طرف تمامی افراد جامعه است.

قانون مثل نسخه شفابخشی است که تنها وجود آن، دردی را دوا نمی کند؛ بلکه به دست آوردن دارو و مصرف دقیق و صحیح آن، بشارت دهنده سلامتی و تضمین کننده زندگی و شادابی است.

از این رو، قانون صحیح، نیازمندضمانت اجرایی قوی است؛ تا افراد، حدود و مرزهایش را رعایت کنند و در میدان عمل، آن را به فراموشی

نسپارند. باید نیرویی در جامعه انسانی باشد تا کسانی را که از روی نادانی و یا از سر هوس به قانون پشت پا زده، آن را پایمال می کنند و وظایف انسانی خویش را نادیده می انگارند، وادار به انجام وظیفه و تدارک خطاهای گذشته کند.

در تمامی نظام های سیاسی دنیا، گروهی خاص مأمور اجرای قانون و نظارت مستقیم بر چگونگی اجرای آن هستند؛ امّا در نظام سیاسی اسلام، تنها برگزیدگان جامعه، مسئول نظارت بر اجرای قانون نمی باشند؛ بلکه هر فرد جامعه اسلامی موظف به نظارت بر اجرای قانون و پاسداری از حدود آن است و این حق نظارت و دخالت، ویژه افرادی مخصوص و یا مواردی ویژه نیست؛ بلکه همه افراد نسبت به همه قوانین و نیز نسبت به تمامی طبقات جامعه، حق نظارت و دخالت در اجرای قوانین دارند. این حق نظارت عمومی که ضامن اجرای عدالت و قسط و تضمین کننده رسیدن جامعه به کمال و سعادت است، «امر به معروف و نهی از منکر» نامیده می شود.

بدیهی است که فریضه امر به معروف و نهی از منکر، همانند سایر دستورات اسلامی دارای شرایط، مراتب، شیوه ها و بایدها و نبایدهای بسیاری است که آمران به معروف و ناهیان از منکر باید به خوبی از آنها آگاه بوده، با توجه به آنها، وظیفه خویش را به انجام رسانند. اگر بدون توجه به این شرایط، امر به معروف و نهی از منکر انجام شود، ممکن است این نسخه شفابخش، خود به سمّ قاتل و زهر کشنده تبدیل شود و جامعه را از اهداف الهی و انسانی خود دور سازد.

امام صادق(علیه السّلام) در روایتی، اثر اقدامات ناآگاهانه و بدون پایه معرفتی را این گونه بیان می فرماید:

« الْعَامِلُ عَلَی غَیْرِ بَصِیرَةٍ کَالسَّائِرِ عَلَی غَیْرِ الطَّرِیقِ لَا یَزِیدُهُ سُرْعَةُ السَّیْرِ إِلَّا بُعْداً»؛⁽¹⁾

آن کس که بدون شناخت و بصیرت اقدام به انجام دادن عملی می کند، چونان رونده ای است که مسیر اشتباهی را می پیماید. شتاب بیشتر، تنها او را از مقصد دورتر می کند.

متأسفانه در جوامع کنونی اسلامی، وظیفه بسیار سترگ امر به معروف و نهی ازمنکر، به فراموشی سپرده شده است؛ بدان پایه که به وظایف کوچک و شخصی و کم ارزش، اهمیت داده می شود؛ اما نسبت به برپای داشتن این فریضه بزرگ و فراگیر و سرنوشت ساز، توجه نمی شود. گویا اصلا خدا این فریضه را بر عهده ایشان ننهاده است و در آخرت از آن بازخواست نخواهد کرد.

از طرف دیگر، با فراموشی عملی این فریضه، بحث علمی از باید و نبایدها و شرایط و خصوصیات آن، بسیار کمرنگ و اندک شده است و در حالی که در موضوعاتی بی اهمیت و یا کم اهمیت، کتاب ها و مقالات مفصل و پی درپی نوشته می شود، درباره این فریضه حساس، ظریف و مربوط به لحظه لحظه زندگی امروز و فردا و فرداها، کمتر سخن

گفته و کتاب و مقاله نوشته می شود و به شرایط و شیوه های پیاده کردن آن در جهان امروز - که به حق آن را جهان تبلیغ و امواج نام نهاده اند - توجه بسیار اندکی می شود.

امام باقر(علیه السّلام) در فرازی از سخنان خویش، عامل این سهل انگاری و فراموش کاری را دنیا دوستی و لذت طلبی می داند و می فرماید:

« یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ یُتَّبَعُ فِیهِمْ قَوْمٌ مُرَاءُونَ یَتَقَرَّءُونَ

وَ یَتَنَسَّکُونَ حُدَثَاءُ سُفَهَاءُ لَا یُوجِبُونَ أَمْراً بِمَعْرُوفٍ وَ لَا نَهْیاً عَنْ مُنْکَرٍ إِلَّا إِذَا أَمِنُوا الضَّرَرَ یَطْلُبُونَ لِأَنْفُسِهِمُ الرُّخَصَ وَ الْمَعَاذِیرَ یَتَّبِعُونَ زَلَّاتِ الْعُلَمَاءِ وَ فَسَادَ عِلْمِهِمْ یُقْبِلُونَ عَلَی الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ وَ مَا لَا یَکْلُمُهُمْ فِی نَفْسٍ وَ لَا مَالٍ وَ لَوْ أَضَرَّتِ الصَّلَاةُ بِسَائِرِ مَا یَعْمَلُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَبْدَانِهِمْ لَرَفَضُوهَا کَمَا رَفَضُوا أَتَمَّ الْفَرَائِضِ وَ أَشْرَفَهَا»؛⁽¹⁾

در آخر الزمان، در میان مردم، قومی پدید می آیند ریا کار و به ظاهر عبادت کننده و پارسا؛ ولی از لحاظ درک و رشد عقلی، ناقص، و کارشان بیهوده است؛ به دنبال وسایل رخصت در ترک امر به معروف می روند و آن، مواردی است که از ضرر و زیان، ایمن گردند و عذر می تراشند؛ از لغزش ها و تبهکاری های دانشمندان، پیروی می نمایند؛ از نماز و روزه و آن چه که برایشان زیان جانی یا مالی ندارد، استقبال می کنند و حتی اگر نماز هم به سایر کارهایشان و به اموال و جانشان زیان برساند، آن را نیز ترک می کنند، چنان که عالی ترین و شریف ترین فریضه ها (امر به معروف و نهی از منکر) را ترک می کنند.

بنابراین، لازم است مبحث شیوه های امر به معروف و نهی از منکر به طور دقیق وتخصصی، مورد بررسی قرار گیرد؛ تا بتوان به نتایج منطقی در این خصوص دست یافت.

فصل اول:کلیات

اشاره

بخش اول:تعریف مفاهیم

تعریف امر به معروف و نهی از منکر

بخش دوم

جایگاه امر به معروف و نهی از منکر

بخش سوم

شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر

مراحل و مراتب امر به معروف و نهی از منکر

تعریف مفاهیم

الف. امر

«امر» در لغت دارای دو معناست؛ 1. گاهی واژه امر به معنای کار، چیز و حادثه می آید که جمع آن امور است⁽¹⁾که در آیاتی از قرآن به همین معنی استعمال شده است؛ مانند ( وَشَاوِرْهُمْ فِی الأَمْرِ)؛⁽²⁾در کارها با آنان مشورت کن.

( أَلاَ إِلَی اللَّهِ تَصِیرُ الأمُورُ)؛⁽³⁾

هشدار که همه کارها به خدا باز می گردد.

( وَأَوْحَی فِی کُلِّ سَمَاء أَمْرَهَا)؛⁽⁴⁾

و در هر آسمانی کار آن را وحی فرمود.

حالت، ضدّ «نهی» دانسته است؛ «الامر ضد النهی».⁽¹⁾

کلمه «امر» در آیه شریفه ( قُلْ أَمَرَ رَبِّی بِالْقِسْطِ)؛⁽²⁾بگو، پروردگارم به دادگری فرمان داده است، به همین معنا به کار رفته است. باید توجه داشت که واژه«امر» در جمله «امر به معروف»، به معنای دستور و فرمان است.

نکته: اغلب کسانی که از امر به معروف بحث کرده اند، کلمه «امر» را به معنای فرمان و یا دستور به کار برده اند؛ ولی باید توجه داشت که در برخی از شرایط و موقعیت ها، این کلمه ممکن است به معنای «خواهش»، «ارشاد»، «تهدید» و ... هم به کار رود. همچنین از آیات و روایات استفاده می شود که در انجام این وظیفه، لازم نیست امر و نهی کننده، برتر از امر و نهی شده باشد و یا به تعبیر دیگر، جهت استعلا در آن در نظر گرفته نشده است. بنابراین، گاهی به صورت «خواهش»، «تمنّا» و یا تنها برای«ارشاد» انجام می شود.⁽³⁾

مرحوم دهخدا می نویسد:

«...و صیغه امر را در شانزده معنی استعمال کرده اند؛ اول در ایجاب؛ چنان که «اقیموا الصلاة». دوم در ندب؛ همچون «وکاتبوهم». سوم در ارشاد؛ مانند «فاستشهدوا». چهارم در تهدید؛ مانند«من شاء فلیؤمن و من شاء فلیکفر». پنجم در اهانت؛ مانند «ذق انک انت العزیز الکریم». ششم در دعا؛ مانند «اللهم اغفرلی». هفتم در اباحت؛ مانند «و اذا حللتم فاصطادوا». هشتم درامتنان؛ مانند «فکلوا ممّا رزقکم الله حلالاً». نهم در اکرام؛ مانند «ادخلوها بسلام».⁽⁴⁾

ب. نهی

«نهی» از نظر لغت، به معنی بازداشتن و منع کردن از چیزی می باشد. در مفردات راغب در این باره آمده است:

«النهی الزجر عن الشیء؛⁽¹⁾

نهی یعنی بازداشتن از چیزی»؛ (إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهَی عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنکَرِ)؛⁽²⁾نماز اهل نماز را از کار زشت و ناپسند باز می دارد.

لسان العرب، «نهی» را مقابل«امر» دانسته، می گوید: «النهی خلاف الامر».⁽³⁾

«تناهی» از باب تفاعل، به معنای نهی کردن یکدیگر است.⁽⁴⁾

( کَانُواْ لاَ یَتَنَاهَوْنَ عَن مُّنکَرٍ فَعَلُوهُ )؛⁽⁵⁾

از کار زشتی که آن را مرتکب می شدند، یکدیگر را باز نمی داشتند.

ج. معروف

«معروف» از ماده «عرف»، به معنای «شناخته شده به عنوان خوبی» است. راغب اصفهانی در این زمینه می گوید:

معروف، اسمی است برای هر عملی که خوبی آن از نظر عقل یا شرع، شناخته شده باشد و منکر به کاری گفته می شود که به واسطه عقل یا شرع، مورد انکار و تقبیح قرار

گیرد.⁽¹⁾

فخر الدین طریحی در مجمع البحرین می نویسد:

معروف، نام کاملی است برای هر آن چه به عنوان طاعت خدا و تقرب به سوی او و نیکویی به مردم شناخته شده باشد و ]همچنین[ هر نیکویی یابه ]ظاهر[ زشتی که شارع به آن فراخوانده باشد و به تعبیر دیگر، معروف، اسمی است برای هر کاری که خوبی آن به وسیله شرع و عقل، شناخته شده باشد؛ بدون این که شرع در مورد آن با عقل مخالفت کند.⁽²⁾

«قاموس قرآن» نیز که یکی از کتاب های لغت قرآن می باشد، درباره معروف می گوید:

هر عمل یا قولی که مطابق عقل و فطرت سلیم باشد و شریعت آن را تصدیق کند، معروف می باشند.⁽³⁾

طبرسی نیز گفته است:

مقصود از معروف، همان «حق» است که عقل و شرع بدان فرا می خوانند؛ چون آن را صحیح می شناسد؛ بر خلاف منکر، که عقل و شرع از آن بیزارند؛ چرا که نمی توانند آن را صحیح بشمارند. پس هر چه را که بتوان صحیح و جایز شمرد، معروف و هر چه را که نتوان چنین معرفتی

نسبت به آن پیدا کرد، منکر است.⁽⁴⁾

در شرح اصول خمسه آمده است:

معروف، کاری است که فاعل، حسنش را بشناسد یا به آن، راهنمایی شود.⁽¹⁾

در تفسیر المیزان ذیل آیه شریفه 228 سوره بقره ( وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِی عَلَیْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ ...) آمده است:

معروف، کاری است که با ذائقه اجتماعی افرادی که در آن اجتماع زندگی می کنند، سازگار باشد و به ذوق نزند... بنابراین، کلمه معروف، شامل هدایت عقل، حکم شرع، اخلاق نیکو و همچنین آداب ]انسانی[ می شود.⁽²⁾

از مجموع مطالب گذشته می توان نتیجه گرفت که «معروف»، کار خوب و پسندیده ای است که حسن آن را یکی از منابع ذیل، تصدیق کند:

د. منکر

«منکر» از نظر لغت به معنای«ناشناخته» و «زشت و بد» است.⁽⁴⁾

در مفردات راغب آمده است: منکر، کاری است که عقل سلیم به زشتی آن حکم می کند یا عقل به طور مستقل در زشتی یا نیکویی آن، حکمی ندارد؛ ولی شرع، به قبح آن حکم می نماید. ⁽⁵⁾

مجمع البحرین نیز حرمت شرعی را دلیل منکر بودن کاری دانسته، می گوید:

هر چیزی را که شارع زشت شمارد و آن را حرام نماید، منکر است. ⁽¹⁾

پس منکر، آن است که به خوبی شناخته نشده و به زشتی و بدی، معرفی شده باشد؛ چه به واسطه عقل باشد یا شرع و یا هر دو.⁽²⁾

امام خمینی(رحمه الله) می نویسد:

هر کدام از امر به معروف و نهی از منکر، به واجب و مستحب تقسیم می شود؛ پس چیزی که عقلاً یا شرعاً واجب است، امر به آن واجب می باشد و چیزی که عقلاً قبیح یا شرعاً حرام است، نهی از آن واجب می باشد و چیزی که مندوب و مستحب باشد، امر به آن ]هم[ همچنین ]مستحب[ است و آن چه مکروه باشد، نهی از آن، چنین است.⁽³⁾

بنابراین، می توان گفت: هر کاری که انسان را از خدا و اخلاق و معارف دور کند، منکر و برعکس، هر کاری که انسان را به خدا و انسانیت و معنویت، نزدیک سازد، معروف می باشد.

تعریف امر به معروف و نهی از منکر

با توجه به تبیین معانی مفردات «امر به معروف و نهی از منکر»، دیگر نیازی به توضیح نیست؛ زیرا با توجه به مطالب گذشته در می یابیم که امر به معروف ونهی از منکر، یعنی واداشتن دیگران به خوبی ها و بازداشتن آنان از زشتی ها؛ البته همواره لازم نیست این واداشتن یا بازداشتن، به صورت«امر» و «نهی» اصطلاحی باشد و در آن جهت «استعلاء» یا برتری شخص امر و

نهی کننده لحاظ شده باشد؛ بلکه ممکن است از ضعیف تر در مقابل قوی تر و یا از افراد هم سطح نیز صادر شود و گاهی به صورت خواهش انجام پذیرد و یا حتی شامل «ارشاد» هم بشود.

شهید ثانی در توضیح مفهوم امر به معروف و نهی از منکر می گوید:

امر به معروف، وادار کردن دیگران به اطاعت و نهی از منکر، بازداشتن آنان از انجام گناه است که می تواند به گونه زبانی یا عملی باشد. ⁽¹⁾

میر شریف جرجانی در این مورد می نویسد:

امر به معروف، ارشاد و راهنمایی به راه های نجات بخش است و نهی ازمنکر، بازداشتن از اموری است که با شریعت سازگاری ندارند و... گفته اند: امر به معروف، امر و فرمان است به آن چه مطابق کتاب و سنت است و نهی از منکر بازداشتن از چیزهایی است که نفس و شهوت به آنها تمایل دارد. ⁽²⁾

با توجه به آن چه گذشت، می توان در تعریف امر به معروف و نهی از منکر گفت: امر به معروف، یعنی برانگیختن و فرمان دادن به چیزی که نزد عقل یا شرع (یا هر دو) خوب و مطلوب است و نهی از منکر، یعنی بازداشتن و منع کردن از چیزی که نزد عقل و شرع، بد و ناپسند است.

جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در اندیشة اسلامی

اشاره

انسان، موجودی اجتماعی است و سرنوشتش با سرنوشت جامعه ای که در آن زندگی می کند، ارتباط دارد. سود و زیان کارهایی که از انسان سر می زند، هم به خود او باز می گردد و هم جامعه را متأثر می کند. علاوه بر این، اعمال دیگران نیز در زندگی انسان، خالی از تأثیر نیست. از این رو، همان گونه که انسان در قبال اعمال و رفتار خود مسئولیت دارد، در برابر عملکرد افراد جامعه ای که در آن زندگی می کند نیز مسئول است. در بینش اسلامی، یک فرد مسلمان باید پا به پای اصلاح نفس خود، در جهت اصلاح دیگران نیز بکوشد. بی توجهی نسبت به اعمال و سرنوشت دیگران، در واقع، بی اعتنایی به سرنوشت خویشتن است و اگر منکر در جامعه شیوع یابد، آثار نامطلوب آن، دامنگیر همه افراد خواهد شد و حتی مومنان و پارسایان نیز از شعله آن در امان نخواهند ماند. رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) در تبیین این رسالت همگانی می فرماید:

« کُلُّکُمْ رَاعٍ وَ کُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ»؛⁽¹⁾

همه شما سرپرست ]همدیگر[ هستید و نسبت به زیر دستان خود مسئولید.

اسلام نیز از آن جا که کامل ترین دین است، از این امر مهم، غافل نبوده، از پیروان خود می خواهد که خود را در برابر جامعه، متعهد بدانند و به هنگام مشاهده ستم و گناه، ساکت نمانند و نیز دیگران را به خوبی ها امر کنند و از بدی ها باز دارند. تأکیدهای مکرر قرآن کریم، در خصوص امر به معروف و نهی از منکر، بیان گر اهمیتی است که اسلام برای سالم سازی محیط اجتماع و مبارزه با عوامل فساد و گناه قائل است.

برای پی بردن به اهمیت و جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در اسلام، باید به تعبیراتی که درباره این موضوع در قرآن و روایات آمده و نیز به سیره عملی معصومین: مراجعه کرد و چون در این تحقیق، فصلی جداگانه به سیره معصومین: اختصاص داده شده، در این جا تنها به بررسی جایگاه امر به معروف و نهی از منکر در آیات و روایات می پردازیم.

در قرآن کریم آیات زیادی درباره امر به معروف و نهی از منکر آمده که به بیان چند آیه زیر بسنده می کنیم:

و باید از میان شما، گروهی ]مردم را[ به نیکی دعوت کنند و به کار شایسته وادارند و از زشتی، بازدارند و آنان، همان رستگارانند.

امر به معروف و نهی از منکر، چگونه می تواند در رستگاری یک جامعه اثر داشته باشد؟

از تجربیات قطعی بشر این است که اندوخته های فکری انسان با گذشت زمان، به دست فراموشی سپرده می شود؛ مگر آن که پیوسته یادآوری شود و در مرحله عمل، تکرار گردد و از همین جاست که پیوند «علم و عمل»، مشخص می شود. علم، انسان را به عمل، راهنمایی می کند و عمل شایسته، بر آگاهی و بینش انسان می افزاید. از این رو، در یک جامعه سالم، همه باید برای پاسداری از فرهنگ و معرفت خویش بکوشند و نگهبانی از حریم مکتب به آن است که متخلفینِ از راه نیکی را، از سقوط به ورطه هلاکت بازدارند و با «امر به معروف و نهی از منکر»، زمینه ساز «رفتار شایسته» و در نتیجه،

«تقویت کننده افکار صحیح» باشند. پس بی اعتنایی به این وظیفه، پایه رفتار را سست و اندیشه های والا را در معرض فراموشی قرار می دهد.⁽¹⁾

این آیه در سوره آل عمران که در مدینه نازل شده، از دو جهت، دلالت بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر دارد؛ یک جهت آن واژه «ولتکن» است که لفظ امر است و جهت دیگر، انحصار رستگاری در این عمل می باشد؛ «و اولئک هم المفلحون» و دعوت به «خیر» در آیه، عبارت از «امر به معروف و نهی از منکر» است. بنابراین، جمله «یدعون الی الخیر»، جمله مجمل و کوتاهی است که جمله بعد، آن را توضیح می دهد.⁽²⁾

شما بهترین امتی هستید که برای مردم پدیدار شده اید؛ به کار پسندیده، فرمان می دهید و از کار ناپسند، باز می دارید و به خدا ایمان دارید.

در این آیه شریفه از امت اسلامی به عنوان «برترین امت»، تمجید و سرّ این فضیلت «امر به معروف و نهی از منکر»، معرفی شده است. پس جامعه اسلامی آن گاه لیاقت این افتخار بزرگ را پیدا می کند که این ارزش والا در آن حاکمیت داشته باشد و مسلمانان با احساس وظیفه و مسئولیت، یکدیگر را دعوت به خوبی و نهی از بدی کنند. هر گاه این «سنت نیک» در میان آنان ضعیف شود و مردم نسبت به امر به معروف و نهی از منکر، در جامعه، وظیفه و تکلیفی احساس نکنند، این فضیلت و برتری را از دست خواهند داد.

عنوان «خیر امة»، یک لقب تشریفاتی نیست؛ تا همه بدان افتخار و مباهات کنند؛ بلکه این عنوان، مدال ارزشمندی برای «امرکنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر» است. پس آنان که از انجام وظیفه - چه در عصر نزول آیه و چه بعد از آن - شانه خالی کرده اند، نصیبی از این افتخار ندارند.⁽¹⁾

با توجه به این توضیحات، به دلیل این آیه، همه مسلمانان گذشته را نمی توان بهترین امت دانست؛ زیرا امام صادق(علیه السّلام) فرمود: چگونه آنان که امیرالمومنین، امام حسن و امام حسین: را به شهادت رسانده اند، بهترین امت هستند؟⁽²⁾

نکته جالب این که در این آیه شریفه، امر به معروف و نهی از منکر در کنار ایمان به خدا قرار گرفته که این، نشانه اهمیت و عظمت این دو فریضه بزرگ الهی و بیان گر این است که این دو واجب، ضامن گسترش ایمان در میان جامعه بشری هستند و اگر این دو فریضه اجرا نشوند، ریشه ایمان در دل ها سست می شود و پایه های آن فرو می ریزد.

گذشت پیشه کن و به ]کار[ پسندیده، فرمان ده و از نادانان رخ برتاب.

(الَّذِینَ یَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِیَّ الأُمِّیَّ الَّذِی یَجِدُونَهُ مَکْتُوبًا عِندَهُمْ فِی التَّوْرَاةِ وَالإِنْجِیلِ یَأْمُرُهُم بِالْمَعْرُوفِ وَیَنْهَاهُمْ عَنِ

الْمُنکَرِ وَیُحِلُّ لَهُمُ الطَّیِّبَاتِ وَیُحَرِّمُ عَلَیْهِمُ الْخَبَآئِثَ وَیَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالأَغْلاَلَ الَّتِی کَانَتْ عَلَیْهِمْ)؛⁽¹⁾

همانان که از این فرستاده، پیامبر درس نخوانده - که ]نام[ او را نزد خود، در تورات و انجیل نوشته می یابند- پیروی می کنند؛

]همان پیامبری که[ آنان را به کار پسندیده فرمان می دهد و از کار ناپسند باز می دارد و برای آنان، چیزهای پاکیزه را حلال و چیزهای ناپاک را حرام می گرداند و از آنان قید و بندهایی را که برایشان بوده است، بر می دارد.

در این آیه، پنج ویژگی اساسی برای مکتب اسلام شمرده شده که هیچ یک از شرایع گذشته، دارای این امتیازها در حد کامل نبوده اند. این پنج ویژگی عبارتند از:

علامه طباطبایی درباره این آیه می نویسد:

«ظاهر آیه دلالت و یا حداقل اشعار دارد بر این که مسئله امر به معروف و نهی از منکر و خلاصه امور پنج گانه مذکور در این آیه، از مختصات پیامبر اسلام و ملت بیضای

اوست – و همین طور هم هست – برای این که هر چند به شهادت آیات قرآن، سایر امم صالح نیز به وظیفه امر به معروف و

نهی از منکر قیام کرده اند و طیبات را حلال و خبائث را حرام دانسته اند و هر چند برداشتن موانع و غل و بندهای معنوی در شریعت عیسی(علیه السّلام) هم بوده الا این که هیچ خردمندی تردید ندارد که دین پیامبر اسلام، یگانه دینی است که به امر به معروف و نهی از منکر اهمیت فراوان داد و کار آن را که جز دعوت زبانی چیز دیگری نبود، به جایی رسانید و آن قدر آن را توسعه داد که شامل جهاد با اموال و نفوس گردید و تنها دینی است که جمیع امور مربوط به زندگی بشر و همه شئون و اعمال وی را بر شمرده و به دو قسم طیبات و خبائث، تقسیم و طیبات را حلال و خبائث را حرام نموده است و دینی است که جمیع احکام و تکالیف شاقه ای را که در سایر ادیان، خصوصاً در دین یهود و به دست احبار و ملایان ایشان رخنه پیدا کرده بود، نسخ کرد و از بین برد. پس حد اعلا و کامل امور پنج گانه مزبور، تنها و تنها در اسلام یافت می شود».⁽¹⁾

از این رو، باید فریضه امر به معروف و نهی از منکر را یکی از ملاک های برتری مکتب اسلام شمرد که به واسطه آن از آیین دیگر انبیا با ارزش تر است. امر به معروف و نهی از منکر، یکی از صفات و ویژگی های انسان های مؤمن است؛ به عنوان مثال، خداوند در توصیف انسان های با ایمانی که با جان و مال خویش با خداوند معامله می کنند، فرموده است:

وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِینَ)⁽¹⁾

]آن مؤمنان[ همان توبه کنندگان،پرستندگان، سپاس گزاران، روزه داران، رکوع کنندگان، سجده کنندگان، وادارندگان به کارهای پسندیده، بازدارندگان از کارهای ناپسند و پاسداران مقررات خدایند و مومنان را بشارت ده.

همان کسانی که چون در زمین به آنان توانایی دهیم، نماز بر پا می دارند و زکات می دهند و به کارهای پسندیده وا می دارند و از کارهای ناپسند، بازمی دارند و فرجام همه کارها از آن خداست.

قرآن کریم در وصف عملکرد انسان های صالح و شایسته چنین فرموده است:

به خدا و روز قیامت، ایمان دارند و به کار پسندیده، فرمان می دهند و از کار ناپسند، باز می دارند و در کارهای نیک، شتاب می کنند و آنان از شایستگانند.

در این آیه، از میان همه اوصاف و خصوصیاتی که انسان های مومن و صالح دارند، اول اعتقاد به خداوند و معاد را بیان داشته است و پس از آن، امر

به معروف و نهی از منکر را؛ یعنی امر به معروف و نهی از منکر را در کنار ایمان به مبدأ و معاد و جزء اصول اساسی اعتقادات، قرار داده است و این نزدیکی، اهمیت امر به معروف و نهی از منکر را بیشتر نشان می دهد.

همچنین با بررسی روایات پیامبر(صلّی الله علیه و آله ) و اهل بیت: درباره امر به معروف و نهی از منکر، می توان این روایات را به سه دسته زیر تقسیم کرد:

الف. قسم اول از روایات

« وَیْلٌ لِقَوْمٍ لاَ یَدِینُونَ اللَّهَ بِالأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ»⁽¹⁾

وای به حال امتی که با امر به معروف و نهی از منکر، تسلیم خدا نمی شوند ]دین خدا را با امر به معروف و نهی از منکر، اختیار نکردند[.

« بِئْسَ الْقَوْمُ قَوْمٌ یَعِیبُونَ الأَمْرَبِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ

الْمُنْکَرِ»⁽¹⁾

بدقومی هستند؛ قومی که بر امر به معروف و نهی از منکر، عیب می گیرند و آن را بی ارزش می پندارند.

« أَنَّ رَجُلا مِنْ خَثْعَمٍ جَاءَ إِلَی رَسُولِ اللَّهِ(صلّی الله علیه و آله ) فَقَالَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ، أَخْبِرْنِی مَا أَفْضَلُ الإِسْلَامِ؟ قَالَ: الإیمَانُ بِاللَّهِ. قَالَ ثُمَّ مَاذَا؟ قَالَ: صِلَةُ الرَّحِمِ. قَالَ: ثُمَّ مَا ذَا؟ قَالَ: الأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ. قَالَ: فَقَالَ الرَّجُلُ: فَأَیُّ الأَعْمَالِ أَبْغَضُ إِلَی اللَّهِ عَزَّوَجَلَّ؟ قَالَ: الشِّرْکُ بِاللَّهِ. قَالَ: ثُمَّ مَاذَا؟ قَالَ: قَطِیعَةُ الرَّحِمِ. قَالَ: ثُمَّ مَاذَا قَالَ الأَمْرُ بِالْمُنْکَرِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمَعْرُوفِ»؛⁽²⁾

مردی از خاندان «خثعم»، به حضور رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) آمد و عرض کرد: به من خبر بده که در اسلام چه چیز برتر است؟ حضرت فرمود: ایمان به خدا. او پرسید: بعد از آن چه چیز برتر است؟ حضرت فرمود: صله رحم و پیوند با خویشاوندان. او پرسید: بعد از آن چه چیز برتر است؟ حضرت فرمود: امر به معروف و نهی از منکر. او پرسید: چه عملی را خداوند از همه چیز، بیشتر دشمن دارد؟ حضرت فرمود: شرک به خدا؛ سپس پرسید: بعد از آن چه چیز؟ حضرت فرمود: قطع پیوند با خویشاوندان. آن گاه پرسید: بعد

از آن چه چیز؟ حضرت فرمود: امر به منکر و نهی از معروف.

«فَرَضَ اللَّهُ الإیمَانَ تَطْهِیراً مِنَ الشِّرْکِ... وَ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ مَصْلَحَةً لِلْعَوَامِّ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ رَدْعاً لِلسُّفَهَاء»؛⁽¹⁾

خداوند ایمان را برای پاکی دل ها از شرک واجب نمود و ... و امر به معروف را برای اصلاح مردمان و نهی از منکر را برای بازداشتن سفیهان از زشتی ها واجب کرد.

« إِنَّ اللَّهَ یُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ الَّذِی لا زَبْرَ لَهُ وَ قَالَ: هُوَ الَّذِی لا یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ»؛⁽²⁾

خداوند، دشمن می دارد مومن ضعیف النفسی را که عقل ندارد و آن، کسی است که نهی از منکر نمی کند.

مرحوم صدوق می گوید:

«به خط مرحوم برقی دیدم که منظور از واژه «زبر»، عقل و فهم است».⁽³⁾

« إِنَّ اللَّهَ عَزَّوَجَلَّ لَیُبْغِضُ الْمُؤْمِنَ الضَّعِیفَ الَّذِی لا دِینَ لَهُ. فَقِیلَ: وَ مَا الْمُؤْمِنُ الضَّعِیفُ الَّذِی لا دِینَ لَهُ؟ قَالَ: الَّذِی لا

یَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ»؛⁽¹⁾

خداوند، دشمن دارد مؤمن ضعیفی را که دین ندارد. شخصی از آن حضرت پرسید: چنین کسی کیست؟ فرمود: او که نهی از منکر نمی کند.

« مَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ فَهُوَ خَلِیفَةُ اللَّهِ فِی الأَرْضِ وَ خَلِیفَةُ رَسُولِهِ»؛⁽²⁾

پیامبر فرمود: هر کس امر به معروف و نهی از منکر کند، خلیفه خدا در زمین خواهد بود و جانشین رسول خدا خواهد شد.

« الأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ أَفْضَلُ أَعْمَالِ الْخَلْق و غَایَةُ الدِّینِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ إِقَامَةُ الْحُدُودِ»؛

امر به معروف با فضلیت ترین عمل های مردمان است و نهایت دینداری ]در عمل[، انجام امر به معروف ونهی از منکر و برپا داشتن حدود است.

ب. قسم دوم از روایات

در این قسم، به چند روایت که دلالت بر اهمیت و ارزش خاص دو فریضه امر به معروف و نهی از منکر نسبت به سایر فرایض و واجبات الهی دارند، می پردازیم:

« یَکُونُ فِی آخِرِ الزَّمَانِ قَوْمٌ یُتَّبَعُ فِیهِمْ قَوْمٌ مُرَاءُونَ یَتَقَرَّءُونَ وَ یَتَنَسَّکُونَ حُدَثَاءُ سُفَهَاءُ لا یُوجِبُونَ أَمْراً بِمَعْرُوفٍ وَ لا نَهْیاً عَنْ مُنْکَرٍ إِلا إِذَا أَمِنُوا الضَّرَرَ یَطْلُبُونَ لأَنْفُسِهِمُ الرُّخَصَ وَ الْمَعَاذِیرَ یَتَّبِعُونَ زَلاّتِ الْعُلَمَاءِ وَ فَسَادَ عِلْمِهِمْ یُقْبِلُونَ عَلَی الصَّلَاةِ وَ الصِّیَامِ وَ مَا لَا یَکْلُمُهُمْ فِی نَفْسٍ وَ لا مَالٍ وَ لَوْ أَضَرَّتِ الصَّلَاةُ بِسَائِرِ مَا یَعْمَلُونَ بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَبْدَانِهِمْ لَرَفَضُوهَا کَمَا رَفَضُوا أَتَمَّ الْفَرَائِضِ وَ أَشْرَفَهَا إِنَّ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ هُنَالِکَ یَتِمُّ غَضَبُ اللَّهِ عَلَیْهِمْ فَیَعُمُّهُمْ بِعِقَابِهِ فَیَهْلِکُ الأَبْرَارُ فِی دَارِ الْفُجَّارِ وَ الصِّغَارُ فِی دَارِ الْکِبَارِ إِنَّ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ سَبِیلُ الأَنْبِیَاءِ وَ مِنْهَاجُ الصَّالِحِینَ فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ وَ تَأْمَنُ الْمَذَاهِبُ وَ تَحِلُّ الْمَکَاسِبُ وَ تُرَدُّ الْمَظَالِمُ وَ تُعْمَرُ الأَرْضُ وَ یُنْتَصَفُ مِنَ الأَعْدَاءِ وَ یَسْتَقِیمُ الأَمْرُ فَأَنْکِرُوا بِقُلُوبِکُمْ وَ الْفِظُوا بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ صُکُّوا بِهَا جِبَاهَهُمْ وَ لا تَخَافُوا فِی اللَّهِ لَوْمَةَ لَائِمٍ فَإِنِ اتَّعَظُوا وَ إِلَی الْحَقِّ رَجَعُوا فَلا سَبِیلَ عَلَیْهِمْ ( إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ) ⁽¹⁾

هُنَالِکَ فَجَاهِدُوهُمْ بِأَبْدَانِکُمْ وَ أَبْغِضُوهُمْ بِقُلُوبِکُمْ غَیْرَ طَالِبِینَ سُلْطَاناً وَ لا بَاغِینَ مَالاَ وَ لا مُرِیدِینَ بِالظُّلْمِ ظَفَراً (أی لا تستعملوا

اسلوب الظلم للظفر علیهم) حَتَّی یَفِیئُوا إِلَی أَمْرِ اللَّهِ وَ یَمْضُوا عَلَی طَاعَتِه»؛⁽¹⁾

در آخر الزمان، در میان مردم، قومی پدید می آیند ریاکار و به ظاهر عبادت کننده و پارسا؛ ولی از لحاظ درک و رشد عقلی، ناقص و کارشان بیهوده است؛ به دنبال وسایل رخصت در ترک امر به معروف و نهی از منکر می روند و آن، مواردی است که از ضرر و زیان، ایمن گردند و عذر می تراشند؛ از لغزش ها و تبهکاری های دانشمندان، پیروی می نمایند؛ از نماز و روزه و آن چه که برایشان زیان جانی یا مالی ندارد، استقبال می کنند و حتی اگر نماز هم به سایر کارهایشان و به اموال و جانشان زیان برساند، آن را نیز ترک می کنند؛ چنان که عالی ترین و شریف ترین فریضه ها ]امر به معروف و نهی از منکر[ را ترک می کنند. امر به معروف و نهی از منکر، فریضه ای بزرگ است که در پرتو آن، سایر واجبات، اجرا و انجام می شوند و در غیر این صورت، خشم الهی، شامل مردم شده، همگان گرفتار عذاب خدا خواهند شد. نیکان در خانه بدان و خردسالان در خانه بزرگان، به هلاکت می رسند. ]بدانید[ که امر به معروف و نهی از منکر، راه پیامبران و شیوه صالحان و فریضه ای بزرگ است و در پرتو آن، سایر فرایض و واجبات، برپا می شوند، و راه ها امن می شوند و تجارت و کاسبی مردم حلال گشته، هر گونه ظلم و جور بر چیده شده، زمین آباد می گردد و از دشمنان انتقام گرفته می شود و همه کارها رو به راه

می شوند. بنابراین، با دل های خود، بدی ها را از عاملان آن، انکار کنید و بازبان های خود، آنها را موعظه نمایید و در پرتو آن، شوکت و قدرت دشمن را سرکوب کنید و در راه خدا از سرزنش هیچ سرزنش کننده ای نهراسید. اگر آنها پند و اندرز شما را پذیرفتند و به سوی حق بازگشتند، مسئولیتی ]عذابی[ بر آنها نیست؛ بلکه مسئولیت ]عذاب[ برای آنانی است که به مردم ظلم می کنند و در زمین، بدون حق، تجاوز می نمایند که برای آنها عذاب دردناک الهی خواهد بود؛ با آنها با جان خود پیکار کنید و در قلبتان دشمنی نمایید؛ بی آن که طالب مقام و جاه و خواهان ثروت باشید و بی آن که با ظلم و ستم، پیروزی به دست بیاورید؛ تا در پرتو این روش شما، آنها ]ستم گران و متجاوزان[ به سوی فرمان خداوند باز گردند و در مسیر اطاعت فرمان الهی قرار گیرند.

نقل شده که حضرت(علیه السّلام) فرمود:

« اعْتَبِرُوا أَیُّهَا النَّاسُ بِمَا وَعَظَ اللَّهُ بِهِ أَوْلِیَاءَهُ مِنْ سُوءِ ثَنَائِهِ عَلَی الأَحْبَارِ إِذْ یَقُولُ (لَوْ لا یَنْهاهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الأَحْبارُ عَنْ قَوْلِهِمُ الإِثْمَ) ⁽¹⁾وَ قَالَ: (لُعِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا مِنْ بَنِی إِسْرائِیلَ)⁽²⁾إِلَی قَوْلِهِ (لَبِئْسَ ما کانُوا یَفْعَلُونَ) ⁽³⁾وَ إِنَّمَا عَابَ اللَّهُ ذَلِکَ عَلَیْهِمْ لأَنَّهُمْ کَانُوا یَرَوْنَ مِنَ الظَّلَمَةِ الْمُنْکَرَ وَ الْفَسَادَ فَلا یَنْهَوْنَهُمْ عَنْ ذَلِکَ رَغْبَةً فِیمَا کَانُوا یُنَالُونَ مِنْهُمْ وَ رَهْبَةً مِمَّا

یَحْذَرُونَ وَ اللَّهُ یَقُولُ (فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَ اخْشَوْنِ) ⁽¹⁾وَ قَالَ: (وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ) ⁽²⁾فَبَدَأَ اللَّهُ

بِالأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ فَرِیضَةً مِنْهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّهَا إِذَا أُدِّیَتْ وَ أُقِیمَتِ اسْتَقَامَتِ الْفَرَائِضُ کُلُّهَا هَیِّنُهَا وَ صَعْبُهَا وَ ذَلِکَ أَنَّ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ دُعَاءٌ إِلَی الإِسْلَامِ مَعَ رَدِّ الْمَظَالِمِ وَ مُخَالَفَةِ الظَّالِمِ وَ قِسْمَةِ الْفَیْ ءِ وَ الْغَنَائِمِ وَ أَخْذِ الصَّدَقَاتِ مِنْ مَوَاضِعِهَا وَ وَضْعِهَا فِی حَقِّهَا»؛⁽³⁾

ای مردم! پند و عبرت بگیرید از آن چه که خداوند دوستانش را به آن موعظه کرده است؛ آن جا که دانشمندان را توبیخ کرده، می فرماید: «چرا دانشمندان نصاری و علمای یهود مردم را از سخنان گناه آمیز نهی نمی کنند»؟ تا آن جا که می فرماید: «لعنت شدند آنان که از بنی اسرائیل کافر گشتند از زبان داوود و عیسی(علیهماالسّلام) ... چرا که

آنها از بدی هایی که مردم انجام می دادند، نهی نمی کردند؛ چه بدکاری انجام می دادند». خداوند از این رو، آن دانشمندان و ... را سرزنش کرده که به خاطر طمع به اندوخته های مادی که از جانب مردم به آنها می رسید و به خاطر ترس از آن چه که آنها از آن می هراسیدند نهی از منکر را ترک می کردند؛ با این که خداوند می فرماید: «و از مردم نهراسید

و از من بترسید» و نیز می فرماید: «مردان و زنان باایمان، ولیّ یکدیگرند و یکدیگر را امر به معروف و نهی از منکر می کنند». خداوند امر به معروف و نهی از منکر را به عنوان وظیفه ای واجب از ناحیه خود، تشریع کرده است؛ چرا که خداوند آگاه است که اگر این وظیفه واجب، اجرا و برپا شود، همه واجبات نیز برپا خواهند شد؛ خواه آسان باشند یا دشوار؛ چرا که «امر به معروف و نهی از منکر»، موجب دعوت به سوی اسلام به همراه ادای حقوق به

صاحبانش و موجب مخالفت با ستم گر و تقسیم غنائم جنگی و موجب جمع آوری زکات و صدقات از مواردش و توزیع آنها در موارد حق خود، می باشد.

« وَ مَا أَعْمَالُ الْبِرِّ کُلُّهَا وَ الْجِهَادُ فِی سَبِیلِ اللَّهِ عِنْدَ الأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنْ الْمُنْکَرِ إِلاّ کَنَفْثَةٍ فِی بَحْرٍ لُجِّی»؛⁽¹⁾

و تمام اعمال نیکو و جهاد در راه خدا در برابر امر به معروف و نهی از منکر، چیزی نیست؛ جز به مانند انداختن آب دهان در دریای پهناور.

در این بیان علوی، تمام اعمال به رطوبت دهان و امر به معروف و نهی از منکر به یک دریای پهناور تشبیه شده است؛ تا عظمت این فریضه در مقابل دیگر اعمال شایسته جلوه گر شود. شاید سرّ برتری امر به معروف و نهی از منکر بر سایر عبادات و نیکی ها، در این باشد که قوام، استواری و استمرار همه خوبی ها،در گرو بر پایی این دو فریضه بزرگ است و علاوه بر این، این

عمل، جهاد، مبارزه با مفاسد و موانع خارجی است و فرد و جامعه وقتی می تواند در نبرد با دشمن خارجی به موفقیت نایل شود که موانع و مفاسد داخلی را در پرتو امر به معروف و نهی از منکر، ریشه کن کرده باشد.

ج. قسم سوم از روایات

این بخش دربردارنده روایاتی است که مشتمل بر هشدار و انذار نسبت به ترک کنندگان امر به معروف و نهی از منکر است و نیز سرنوشت بد آنان را ذکر می کند که به نمونه هایی از آنها اشاره می شود:

« کَیْفَ بِکُمْ إِذَا فَسَدَتْ نِسَاؤُکُمْ وَ فَسَقَ شَبَابُکُمْ وَ لَمْ تَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ لَمْ تَنْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ فَقِیلَ لَهُ وَ یَکُونُ ذَلِکَ یَا رَسُولَ اللَّهِ(صلّی الله علیه و آله )؟ فَقَالَ: نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ، کَیْفَ بِکُمْ إِذَا أَمَرْتُمْ بِالْمُنْکَرِ وَ نَهَیْتُمْ عَنِ الْمَعْرُوفِ؟ فَقِیلَ لَهُ: یَارَسُولَ اللَّهِ وَ یَکُونُ ذَلِکَ؟ قَالَ نَعَمْ وَ شَرٌّ مِنْ ذَلِکَ کَیْفَ بِکُمْ إِذَا رَأَیْتُمُ الْمَعْرُوفَ مُنْکَراً وَ الْمُنْکَرَ مَعْرُوفاً ؟»؛⁽¹⁾

چگونه خواهد بود حال شما هنگامی که زن های شما تبهکار و جوانانتان فاسد شوند و امر به معروف و نهی از منکر نکنند؟ شخصی پرسید: آیا چنین وضعی پیش می آید؟ پیامبر(صلّی الله علیه و آله ) فرمود: آری و از این بدتر پیش خواهد آمد؛ چگونه خواهد بود حال شما آن هنگام که یکدیگر را به کارهای بد، امر و تشویق کنید و از کارهای نیک، منع و جلوگیری نمایید؟ شخصی عرض کرد: آیا چنین وضعی هم

به پیش می آید؟ فرمود: آری، از این هم بدتر؛ چگونه خواهد بود حال شما هنگامی که نیکی ها را بدی ببینید و بدی ها را نیکی ببینید.

« إِذَا أُمَّتِی تَوَاکَلَتِ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَلْیَأْذَنُوا بِوِقَاعٍ مِنَ اللَّهِ »؛⁽¹⁾

اگر امت من، امر به معروف و نهی از منکر را به یکدیگر واگذارند، باید برای جنگ با خدا آماده باشند.

«تواکل» بدین معنی است که برخی بر عده ای دیگر اعتماد کنند و مسئولیت را بر دوش آنها بگذارند؛ تا امر به معروف و نهی از منکر را ادا کنند و معنی «وقاع من الله»، جنگ است و کیست که می تواند در برابر خدا بایستد و بجنگد؟⁽²⁾

« فَإِنَّهُ إِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ حَیْثُمَا عَمِلُوا مِنَ الْمَعَاصِی وَ لَمْ یَنْهَهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الأَحْبَارُ عَنْ ذَلِکَ وَ أَنَّهُمْ لَمَّا تَمَادَوْا فِی الْمَعَاصِی وَ لَمْ یَنْهَهُمُ الرَّبَّانِیُّونَ وَ الأَحْبَارُ عَنْ ذَلِکَ نَزَلَتْ بِهِمُ الْعُقُوبَاتُ فَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ انْهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ لَنْ یُقَرِّبَا أَجَلا وَ لَنْ یَقْطَعَا رِزْقاً »؛⁽³⁾

پیش از شما، اقوامی به هلاکت رسیدند؛ به خاطر این که گناه می کردند و دانشمندان نصاری و یهود، آنها را نهی از بدی ها نمی نمودند و آنها وقتی که به گناه ادامه دادند و دانشمندان یهود و نصاری نهی از گناه ننمودند، عذاب ها بر آنها فرود آمد. ]بنابراین[ امر به معروف و نهی از منکر کنید و بدانید که امر به معروف و نهی از منکر ، نه مرگ را نزدیک می کند و نه رزق و روزی انسان را قطع می نماید.

« الأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیُ عَنِ الْمُنْکَرِ

خَلْقَانِ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فَمَنْ نَصَرَهُمَا أَعَزَّهُ اللَّهُ وَ مَنْ خَذَلَهُمَا خَذَلَهُ اللَّهُ »⁽¹⁾

امر به معروف و نهی از منکر، دو صفت از صفات خدا هستند، کسی که آن دو را حمایت کرد، خداوند او را عزیز خواهد نمود، و کسی که آن دو را واگذاشت، خداوند او را خوار می کند.

«لا تَزَالُ أُمَّتِی بِخَیْرٍ مَا أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تَعَاوَنُوا عَلَی الْبِرِّ وَ التَّقْوَی فَإِذَا لَمْ یَفْعَلُوا ذَلِکَ نُزِعَتْ مِنْهُمُ الْبَرَکَاتُ وَ سُلِّطَ بَعْضُهُمْ عَلَی بَعْضٍ وَ لَمْ یَکُنْ لَهُمْ نَاصِرٌ فِی الأَرْضِ وَ لَا فِی السَّمَاءِ»؛⁽²⁾

امت من تا زمانی که امر به معروف ونهی از منکر نمایند و بر انجام نیکی ها همکاری کنند، در خیر و سعادت خواهند

بود و اگر چنین نکردند، برکات از آنها سلب می شود و بعضی از آنها بر بعضی دیگر مسلط می گردند و دیگر در زمین و آسمان، یار و یاوری نخواهند داشت.

« لَا تَتْرُکُوا الأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَیُوَلِّیَ اللَّهُ أُمُورَکُمْ شِرَارَکُمْ ثُمَّ تَدْعُونَ فَلا یُسْتَجَابُ لَکُمْ دُعَاؤُکُمْ»؛⁽¹⁾

امر به معروف و نهی از منکر را ترک نکنید که خداوند، اشرارتان را بر امورتان مسلط می کند؛ سپس هر چه دعا کنید، مستجاب نمی شود.

« أَیُّمَا نَاشِئٍ نَشَأَ فِی قَوْمِهِ ثُمَّ لَمْ یُؤَدَّبْ عَلَی مَعْصِیَةٍ کَانَ اللَّهُ أَوَّلَ مَا یُعَاقِبُهُمْ بِهِ أَنْ یَنْقُصَ فِی أَرْزَاقِهِمْ »؛⁽²⁾

هر کس که در میان قومی نشو و نما کند و بزرگ شود، ولی بر پایه ترک گناه تربیت نشود، نخستین کیفر الهی برآن قوم، آن است که از رزق و روزی آنان کاسته شود و دچار کمبودها شوند.

« وَیْلٌ لِمَنْ یَأْمُرُ بِالْمُنْکَرِ وَ یَنْهَی عَنِ الْمَعْرُوفِ »؛⁽³⁾

وای بر کسی که امر به منکر و نهی از معروف کند!

« مَنْ تَرَکَ إِنْکَارَ الْمُنْکَرِ بِقَلْبِهِ وَ یَدِهِ وَ لِسَانِهِ فَهُوَ مَیِّتٌ بَیْنَ الأَحْیَاءِ»؛⁽¹⁾

آن که منکر را با قلب و دست و زبانش انکار نکند، مرده ای بین زنده هاست.

از این روایات چنین نتیجه می گیریم:

الف. ترک دو فریضه امر به معروف و نهی از منکر، موجب بلاهای زیر می شود: 1. نزول عذاب و کیفر های سخت الهی و استحقاق هلاکت و بی پناهی. 2. جلوگیری از اجابت دعاها. 3. تسلط اشرار بر امت اسلامی. 4. طمع و استعمار و استثمار دشمنان نسبت به مسلمین. 5. تقویت دشمنان بر ضد مسلمانان. 6. و کمبود ارزاق و بهره های مادی و معنوی در زندگی مسلمانان.

ب. ترک این دو فریضه عظیم، باعث می شود که نیکی ها، بد، و بدی ها، نیک به شمار آیند و این از بلاهای بسیار بزرگ و از فاجعه های دردناک است و به راستی، چه بلا و فاجعه ای بالاتر از این که: «نیکی ها، بدی و بدی ها، نیکی جلوه داده شود»؟

شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

فقهای اسلام، وجوب امر به معروف و نهی از منکر را مشروط به چهار شرط دانسته اند که در صورت تحقق همه این شرایط، امر به معروف و نهی از منکر واجب خواهد شد و در غیر این صورت، وجوبی پیدا نمی کند. این شرایط عبارتنداز:

شرط اول: شناخت معروف و منکر

امرکننده و نهی کننده باید بداند آن چه را که شخص مکلف ترک کرده یا انجام داده، معروف یا منکر است. پس بر کسی که معروف و منکر را نمی شناسد، واجب نیست و علم (در امر به معروف و نهی از منکر)، مانند استطاعت در حج، شرط وجوب است.⁽¹⁾

مقام معظم رهبری (حفظه الله) می فرماید:

آمر به معروف و نهی کننده از منکر، باید عالم به معروف و منکر باشد؛ همچنین ]باید[ بداند که فاعل منکر هم به آن علم دارد و در عین حال، عمداً و بدون عذر شرعی، مرتکب آن منکر می شود ... در غیر این صورت، امر به معروف و نهی از منکر، بر او واجب نیست.⁽²⁾

نکته: آیا این شرط، شرط وجوب است یا شرط واجب؟

اگر شناخت و آگاهی نسبت به معروف و منکر، شرط «وجوب» باشد، معنایش آن است که اگر کسی علم و آگاهی نسبت به مصداق ویژه ای از معروف و منکر نداشته باشد، لازم نیست که امر به معروف و نهی از منکر کند؛ مانند کسی که استطاعت نداشته باشد که در این صورت، حج بر او واجب نیست و در صورتی که شرط فوق، شرط «واجب» تلقی شود، معنایش این است که در صورت عدم علم و آگاهی، باید ابتدا به دنبال شناخت و آگاهی برود و پس از آگاه شدن نسبت به این مسئله، اقدام به امر به معروف و نهی از منکر کند، مانند شرط وضو نسبت به نماز که اگر کسی وضو نداشته

باشد، نمازش صحیح نیست؛ ولی به هر حال، نماز واجب است و او باید ابتدا وضو بگیرد و بعد نمازش را بخواند. فقها در این جا دو نظر دارند؛ برخی علم و آگاهی را شرط وجوب وبرخی دیگر شرط واجب دانسته اند.

امرکننده به معروف و نهی کننده از منکر باید بداند که آن فعل، منکر است یا معروف، حرام است یا واجب، تا در غلط و اشتباه نیفتد و امر به منکر و نهی از معروف ننماید، و امر به مستحبات و نهی از مکروهات را که مستحب است با امر به واجبات و نهی از محرمات که واجب است اشتباه نکند.⁽¹⁾

شرط دوم: احتمال تأثیر

امر به معروف و نهی از منکر از تکالیفی است که برای واجب شدن آن، احتمال تأثیر، کافی است و لازم نیست مکلف علم و قطع به تأثیر، پیدا کند. این تکلیف تنها زمانی ساقط می شود که ما قطع و یقین بر بی فایده بودن امر و نهی داشته باشیم و چنین فرضی، واقعاً نادر است.

خداوند می فرماید: ( لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی)⁽²⁾: شاید که پند پذیرد یا بترسد. قرآن در بیان داستان گروهی از بنی اسرائیل متذکر می شود که آنان کنار دریا زندگی می کردند و روزهای شنبه که صید و کار و کسب بر ایشان حرام بود، ماهی ها را به مکان های صید هدایت می کردند و روز بعد، آنها را صید می کردند و به این صورت، حرمت شنبه را ضایع می کردند. گروهی از مومنان قوم آنان، متخلفان را از این حرمت شکنی باز داشته، موعظه می کردند و نهی می کردند؛ ولی گروهی دیگر از مومنان، گرچه در حرمت شکنی با متجاوزان همراه نبودند، ولی حفظ منافع، آنان را از نهی منکر بازداشته بود و

خطاب به ناهیان از منکر گفتند:

( لِمَ تَعِظُونَ قَوْمًا اللّهُ مُهْلِکُهُمْ أَوْ مُعَذِّبُهُمْ عَذَابًا شَدِیدًا)؛⁽¹⁾

برای چه قومی را که خدا هلاک کننده ایشان است یا آنان را به عذابی سخت، عذاب خواهد کرد، پند می دهید؟

ناهیان از منکر جواب دادند: ( مَعْذِرَةً إِلَی رَبِّکُمْ وَلَعَلَّهُمْ یَتَّقُونَ)؛⁽²⁾

تا معذرتی پیش پروردگارتان باشد و شاید که آنان پرهیزگاری کنند.

مفهوم آیه، این است: گرچه ما می دانیم که تجاوزگران از روی علم، آگاهی، خیره سری و طغیان، دست به این حرمت شکنی زده اند، ولی با وجود این، هنوز از متذکرشدن همه یا بعضی از آنان ناامید نیستیم؛ بلکه امید داریم این نهی از منکر، تأثیری داشته باشد و علاوه بر این، ما در پیشگاه خدا نیز معذور خواهیم بود؛ چون توان خود را برای جلوگیری از منکر، به کار بسته ایم. بنابراین، بر هر مسلمانی لازم است هرجا که احتمال تأثیر می دهد، نسبت به ترک واجبات و ارتکاب محرمات، به نحو مقتضی، عکس العمل نشان دهد و شیطان و نفس راحت طلب، او را به بهانه تأثیر نداشتن، وادار به شانه خالی کردن از زیر بار تکلیف نکنند.

امام خمینی(رحمه الله) می فرماید:

با گمان به عدم تأثیر و لو این که ظنّ قوی باشد، وجوب ]امر یا نهی[ ساقط نمی شود. پس با وجوداحتمال مورد توجه عقلا ]نسبت به تأثیر[، واجب می باشد.⁽³⁾

همچنین فتوای مقام معظم رهبری (حفظه الله) درخصوص شرط احتمال تاثیر، این گونه است:

زمانی اقدام به امر و نهی واجب می شود که احتمال تاثیر امر به معروف و نهی از منکر در مورد آن شخص، داده شود.⁽¹⁾

شرط سوم: پافشاری خطاکار بر ادامة عمل خلاف خویش

بنابراین، اگر شخص معصیت کار، اصرار بر استمرار گناه داشته باشد، نهی از منکر واجب است؛ ولی اگر از حال او معلوم باشد که گناه را ترک می کند، وجوب ]انکار[ ساقط می شود.⁽²⁾

درکتاب جواهر در شرح عبارت فوق، چنین آمده است:

در صورتی که ما از قرائن یقین پیدا کردیم، این مطلب، مورد توافق است و هیچ گونه ایراد و اشکالی هم بر آن وارد نیست؛ چرا که دیگر موضوعی برای امر به معروف و نهی از منکر باقی نمی ماند و بلکه می توان گفت: در چنین شرایطی، امر و نهی حرام است؛ چنان که بسیاری از فقها بدان تصریح فرموده اند؛ چنان که در صورت آگاهی از اصرار وی بر معصیت نیز اشکالی در پا برجا بودن تکلیف نیست؛ فقط اشکال در سقوط تکلیف، در مورد وجود اماره ظنیه بر تنبّه و خودداری از عمل ناپسند خود است که در این صورت، به اعتبار «اطلاق ادله» و «استصحاب وجوب»، باید گفت: وجوب امر و نهی، به حال خود باقی است؛ مگر این که مراد ایشان گمان غالب باشد که در آن صورت، نزد عقلا،

احتمال، قابل توجه نیست.⁽¹⁾

بنابراین، تعرض به دیگران و هتک حرمت آنان، مخالف با اصل تسلط هر شخص بر نفس خویش است و جایز نیست؛ مگر این که وی مرتکب منکری شده باشد که در این صورت، واجب است وی را از انجام آن بر حذر داشت. بنابراین، در صورت شک ابتدایی و به مجرد احتمال، قطعاً تعرض به وی و تفتیش و تجسس، جایز نیست. خداوند متعال می فرماید: (وَلَا تَجَسَّسَوا)؛⁽²⁾و تجسّس مکنید؛ اما در صورتی که از وی معصیتی صادر شود و احتمال داده شود که بر ادامه آن عملا اصرار و اهتمام داشته یا این که قصد تکرار آن را دارد، در این صورت، به خاطر «اطلاق ادله»، برخی احتمال وجوب داده اند؛ (اگر چه اشکال این قول، واضح است؛ زیرا موضوع ادله، منکر است و ما اکنون نسبت به ادامه آن، شک داریم) یا به خاطر «استصحاب وجوب»؛ تا جایی که احراز امتناع یا پشیمانی و توبه نشود یا باید گفت که جایز نیست؛ مگر در صورتی که ما بر اصرار و ادامه معصیت، یقین داشته باشیم؛ چنان که دسته ای از فقها این گونه گفته اند یا این که باید علامت های استمرار، آشکار باشد؛ چنان که برخی دیگر گفته اند یا این که ما قائل به تفصیل شویم بین آن جا که عملاً احتمال اصرار بر منکر می رود و آن جا که صرفاً قصد اصرار آن را دارد؛ زیرا قصد اصرار بر معصیت، حرام نیست؛ تا نهی از آن واجب باشد و در این مسئله، اقوال و دیدگاه های متفاوتی است و در هر حال، احتیاط، نیکو است.

مطلب دیگر این که آیا صرف خودداری از استمرار بر گناه، برای رفع وجوب نهی از منکر، کافی است یا این که لازم است شخص از گذشته

خویش نیز توبه کرده باشد؟ از کلمات اکثر فقها استفاده می شود که به صرف خودداری از گناه، نهی از منکر، ساقط است؛ امّا چون توبه از گناه، واجب است، در امر به معروف، اگر آشکار شود که وی بر ترک آن اصرار دارد، امر به توبه واجب است؛ بلکه مجرد احتمال به استمرار نیز به دلیل وجود استصحاب وجوب، کفایت می کند.⁽¹⁾

شرط چهارم: خالی بودن از مفسده

اگر آمر به معروف و ناهی از منکر بداند یا احتمال قابل توجهی بدهد که به واسطه «امر و نهی» او، ضرر جانی یا آبرویی یا مالی قابل توجهی به او یا یکی از نزدیکان و دوستانش متوجه خواهد شد، امر به معروف و نهی از منکر واجب نمی شود؛ بلکه همچنین است اگر به خاطر احتمالی که عقلاً به آن اعتنا می کنند، ترس متوجه شدن چنین ضرری را داشته باشد{یعنی در این صورت نیز واجب از او ساقط می شود}.⁽²⁾

سؤالی که در این جا مطرح می شود، این است که آیا در همه موارد، با احتمال ضرر جانی یا مالی، امر به معروف و نهی از منکر ساقط می شود؟

برخی با استناد به کلام الهی (وَلاَ تُلْقُواْ بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ)؛⁽³⁾و خودرا با دست خود به هلاکت میفکنید، هر گونه اقدام خطرناکی را منع کرده، اطمینان به عدم ضرر جانی و مالی را شرط امر به معروف و نهی از منکر دانسته اند.⁽⁴⁾

برای این که به تصور صحیحی از این آیه دست یابیم، توجه به دو نکته

زیر لازم است:

علامه طباطبایی در ذیل این آیه فرموده است:

(وَلاَ تُلْقُواْ بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ)

کنایه از آن است که نیرو و توان خود را از بین نبرید و در مقابل دشمن، از تمام توان خود استفاده کنید؛ چه این که بخل و امساک از انفاق مال در راه خدا، برای پشتیبانی از مجاهدین، خود یکی از اسباب از دست دادن «قدرت» و در نتیجه، غلبه دشمن و «هلاکت»، است؛ همان طور که مصرف بی رویه مال نیز باعث انحطاط، و از دست دادن قدرت مالی جامعه و موجب «هلاکت» است.⁽¹⁾

شأن نزول آیه نیز تایید کننده همین تفسیر است.⁽²⁾

برخی از علمای اسلام و خیلی متاسفم که بگویم برخی از علمای بزرگ شیعه که از آنها چنین انتظاری نمی رود، می گویند: مرز امر به معروف و نهی از منکر، بی ضرری است؛ نه بی مفسده ای؛ ضرری به جان یا مال یا آبرویت نرسد؛ یعنی اگر پای ضرر به اینها در میان بود، امر به معروف و نهی از منکر را رها کن. امر به معروف، کوچک تر از این است که با احترام جان یا آبرو یا بدن برابری کند! این ها ارزش امر به معروف و نهی از منکر را پایین می آورند؛ اما دیگری می گوید: نه، ارزش امر به معروف و نهی از منکر، بالاتر از اینهاست؛ البته با توجه به معروفش، ببین امر به معروف و نهی از منکر را برای چه می خواهی بکنی و در چه موضوعی می خواهی امر به معروف و نهی از منکر کنی (بعد دو مثال می زند؛ یک موضوع کم اهمیت

مثل کثیف کردن کوچه توسط یک فرد که شایسته نیست برای نهی از آن، جان، مال و آبروی خود را در خطر قرار داد و یک موضوع با اهمیت مثل به خطر افتادن قرآن که حفظ آن از جان، مال و آبروی فرد با ارزش تر است؛ سپس اضافه می کند: بنابراین، امر به معروف و نهی از منکر در مسائل بزرگ، مرز نمی شناسد. هیچ چیزی، هیچ امر محترمی، نمی تواند با امر به معروف و نهی از منکر، برابری کند؛ نمی تواند جلویش را بگیرد.⁽¹⁾

بر این اساس، امام خمینی(رحمه الله) چنین فتوا داده است:

اگر معروف و منکر از چیزهایی باشد که شارع اقدس به آن اهمیت می دهد، مانند حفظ جان قبیله ای از مسلمین و هتک حرمت نوامیس آنها یا از بین بردن آثار اسلام و محو دلیل ]حقانیت[ اسلام، به طوری که موجب گمراهی مسلمین گردد یا از بین بردن بعضی از شعائر اسلام، مانند بیت الله الحرام، به طوری که آثار و محل آن محو شود و مانند اینها، باید ملاحظه مهم تر بودن را نماید و هر ضرری اگرچه ضرر جانی باشد یا حرج، موجب رفع تکلیف نمی باشد. پس اگر برپا داشتن حجت ها ]و دلیل های حقانیت[ اسلام - به طوری که به وسیله آنها گمراهی برطرف شود - متوقف بر بذل جان یا جان ها باشد، ظاهر آن است که واجب باشد؛ چه رسد به این که در ضرر یا حرجی که کمتر از بذل جان است، واقع شود.⁽¹⁾

همچنین فتوای مقام معظم رهبری (حفظه الله) این گونه است:

زمانی اقدام به امرونهی واجب می شود که ضرری برای خود او ]آمر به معروف و نهی کننده[ نداشته باشد و در این مورد، باید تناسب بین ضرر احتمالی و اهمیت معروفی

را که به آن امر می نماید یا منکری که از آن نهی می کند، ملاحظه نماید. در غیر این صورت، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست.⁽²⁾

اگر ترس از ضرر، منشاء عقلایی داشته باشد، مبادرت به امر به معروف و نهی از منکر، واجب نیست، بلکه تکلیف، ساقط می شود؛ ولی سزاوار نیست کسی به مجرد ملاحظه مقام کسی که واجب را ترک کرده و یا مرتکب فعل حرام شده و یا به مجرد احتمال وارد شدن ضرر کمی از طرف او، تذکر و موعظه به برادر مومن خود را ترک کند.⁽¹⁾

امیرمومنان(علیه السّلام) در تفسیر آیه ( وَاصْبِرْ عَلَی مَا أَصَابَکَ إِنَّ ذَلِکَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ)؛⁽²⁾و بر آسیبی که بر تو وارد آمده است، شکیبا باش. این ]حاکی[ از عزم ]وارده تو در[ امور است. می فرماید: در برابر دشواری ها و رنج هایی که در امر به معروف و نهی از منکر به تو می رسد، استقامت داشته باش.⁽³⁾

همچنین در ذیل آیه (وَمِنَ النَّاسِ مَن یَشْرِی نَفْسَهُ ابْتِغَاء مَرْضَاتِ اللّهِ)؛⁽⁴⁾و از میان مردم کسی است که جان خود را برای طلب خشنودی خدا می فروشد، از امیرمومنان(علیه السّلام) چنین نقل شده است:

«مقصود آیه، کسی است که به واسطه امر به معروف و نهی از منکر، به شهادت می رسد».⁽⁵⁾

در قرآن کریم نیز از انسان های مومن فداکاری که به واسطه امر به معروف و نهی از منکر شدید ترین مصیبت ها را تحمّل کرده اند، با عظمت و بزرگی یاد شده است؛ به عنوان نمونه در سوره «یس»، سرگذشت یکی از این ایثارگران آمده است. او مردم را از مخالفت با پیامبران بر حذر داشت و قوم طغیان گرش

با بی رحمی به جان او افتادند و او را به شهادت رساندند و در همان لحظه بوده که فرمان الهی به او رسید؛ ( قِیلَ ادْخُلِ الْجَنَّةَ)؛⁽¹⁾به بهشت وارد شو. اگر حرکت این مومن دل سوخته در قیام برای امر به معروف و نهی از منکر، یک جریان استثنایی بود، نمی توانست برای دیگران الگو باشد؛ زیرا قرآن که کتاب هدایت و راهنمایی است، به نقل آن مبادرت کرده است و هدف قرآن از بیان حکایات، ارائه الگو برای هدایت بشر است.

بنابراین، شرط فوق را نمی توان به صورت کلی و دربست پذیرفت؛ زیرا این شرط با سیره پیامبران به طور کلی و پیامبر اسلام(صلّی الله علیه و آله ) به طور خاص و سیره اصحاب و برخی از رهبران انقلابی مسلمانان در طول تاریخ و نیز با دلایل امر به معروف و نهی از منکر، سازش ندارد.

مراحل و مراتب امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

امر به معروف و نهی از منکر مراتبی دارد که در صورت حصول مطلوب از مرتبه پایین تر - حتی با احتمال حصول آن - جایز نیست که به مرتبه بالاتر تعدی نمود.⁽²⁾این

مراتب عبارتند از:

روایات متعددی در این مورد وارد شده است. امام محمد باقر(علیه السّلام) فرمود:

« فَأَنْکِرُوا بِقُلُوبِکُمْ وَ الْفِظُوا بِأَلْسِنَتِکُمْ وَ صُکُّوا بِهَا جِبَاهَهُمْ وَ لا تَخَافُوا فِی اللَّهِ لَوْمَةَ لائِمٍ، فَإِنِ اتَّعَظُوا وَ إِلَی الْحَقِّ رَجَعُوا

فَلا سَبِیلَ عَلَیْهِمْ إِنَّمَا السَّبِیلُ عَلَی الَّذِینَ یَظْلِمُونَ النَّاسَ وَ یَبْغُونَ فِی الأَرْضِ بِغَیْرِ الْحَقِّ أُولَئِکَ لَهُمْ عَذَابٌ أَلِیمٌ هُنَالِکَ فَجَاهِدُوهُمْ بِأَبْدَانِکُمْ وَ أَبْغِضُوهُمْ بِقُلُوبِکُمْ، غَیْرَ طَالِبِینَ سُلْطَاناً وَلا بَاغِینَ مَالا وَ لا مُرِیدِینَ بِالظُّلْمِ ظَفَراً حَتَّی یَفِیئُوا

إِلَی أَمْرِ اللَّهِ وَ یَمْضُوا عَلَی طَاعَتِهِ»؛⁽¹⁾

پس با دل های خود، بدی ها را از عاملان آن، انکار کنید و بازبان های خود، آنها را موعظه نمایید و در پرتو آن، شوکت و قدرت دشمن را سرکوب کنید و در راه خدا، از سرزنش هیچ سرزنش کننده ای نهراسید. اگر آنها پند و اندرز شما را پذیرفتند و به سوی حق بازگشتند، مسئولیتی ]عذابی[ بر آنها نیست؛ بلکه مسئولیت ]عذاب[ برای آنانی است که به مردم ظلم می کنند و در زمین بدون حق، تجاوز می نمایند که برای آنها عذاب دردناک الهی خواهد بود. با آنها با جان خود پیکار کنید و در قلبتان دشمنی نمایید؛ بی آن که طالب مقام و جاه و خواهان ثروت باشید و بی آن که با ظلم و ستم، پیروزی به دست بیاورید؛ تا در پرتو این روش شما، آنها ]ستم گران و متجاوزان[ به سوی فرمان خداوند باز گردند و در مسیر اطاعت فرمان الهی قرار گیرند.

1. انکار قلبی

اصل احساس مسرّت در قبال معروف و احساس نفرت با مشاهده منکر در قلب هر مسلمانی، امری طبیعی است؛ امّا اظهار این مسرّت یا نفرت، اولین

مرتبه امر به معروف و نهی از منکر است و شایسته است آمر به معروف برای برانگیختن دیگران و وادار کردن آنان به انجام کار نیک، با کسانی که آن کار نیک را انجام می دهند، با چهره ای بشاش و شاداب برخورد کند به گونه ای که به آنان و دیگران بفهماند از انجام آن کار، خشنود است و مایل است دیگران نیز همان کار را تکرار کنند؛ چنان که ناهی از منکر نیز بایستی با مشاهده کسی که کار زشتی از او سر می زند، چهره در هم کشد و روی ترش کند؛ به طوری که به او و دیگران بفهماند که از انجام آن کار زشت، ناخشنود است و هرگز مایل نیست آن کار، دوباره تکرار شود.

برای این مرحله، درجاتی ذکر شده که عبارتند از: بر هم نهادن چشم و عبوسی و گرفتن صورت، رو برگرداندن یا پشت کردن به او و از او کنار کشیدن و ترک رابطه با او و مانند آن.⁽¹⁾

در صورت احتمال تأثیر و رفع منکر، واجب است که به همان مرتبه اول اکتفا شود و نیز در همان مرتبه اول واجب است به درجه ضعیف تر اکتفا شود و اگر اثر نکرد، به درجه بعدی منتقل شود و انکارش را از مختصر شروع کند و اگر تأثیر نگذاشت، مقداری بیشتر کند؛ به ویژه اگر شخص در موقعیتی باشد که به سبب کار او، هتک شود و تعدی از مقدار لازم، جایز نیست. پس اگر احتمال می دهد که با برهم گذاشتن چشم - مطلب فهمیده می شود - مطلوب حاصل می شود، برایش جایز نیست که به مرتبه بالاتر تعدی کند.⁽²⁾

2. امر و نهی زبانی

گفتار، ساده ترین وسیله القای پیام به مخاطب است و انسان بدین وسیله،

بهتر می تواند مخاطب را از منظور خویش آگاه سازد. گفتار ها از نظر نرمی و شدت، با هم متفاوتند؛ ولی در اغلب موارد، سخنی که با نرمی و ملایمت گفته شود، نافذ تر است و بهتر در قلب مخاطب می نشیند و اثر می گذارد.

خدای متعال در یک آموزش زیبای عملی، به حضرت موسی و برادرش، هارون دستور می دهد که نزد فرعون رفته، با او «سخن» بگویند و در ضمن سخن گفتن با او، «نرمش و ملایمت» را مراعات کنند. جالب آن که مقصود از این ابراز ملایمت در گفتار با فرعون را نیز آگاه ساختن و وادار کردن او به کرنش در برابر خداوند دانسته است که این همان معنای کامل هدایت و نتیجه نهایی امر به معروف و نهی از منکر است. قرآن کریم این فرمان دقیق خداوند را چنین بازگو می کند:

(اذْهَبَا إِلَی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طَغَی فَقُولا لَهُ قَوْلًا لَّیِّنًا لَّعَلَّهُ یَتَذَکَّرُ أَوْ یَخْشَی)؛⁽¹⁾

به سوی فرعون بروید که او به سرکشی برخاسته است و با او سخن نرم گویید؛ شاید که پند پذیرد یا بترسد.

فقهای بزرگ، ضوابطی برای امر به معروف و نهی از منکر با زبان، بیان کرده اند که باید به آنها توجه داشت. حضرت امام خمینی(رحمه الله) در این باره، مسائل زیر را مطرح کرده است:

اگر بعضی از رانندگان از نوارهای موسیقی حرام و غنا استفاده می کنند و با وجود نصیحت ها و راهنمایی ها، آن را خاموش نمی کنند، فتوای مقام معظم رهبری (حفظه الله) برای رفتار مناسب با این افراد، این گونه است:

با تحقق شرایط نهی از منکر، (بر فرد نهی کننده) بیشتر از نهی زبانی از منکر واجب نیست و در صورتی که موثر واقع نشود، واجب است که از گوش دادن به غنا وموسیقی حرام اجتناب شود و اگر به طور غیرارادی صدای موسیقی حرام و غنا به گوش رسد، چیزی بر (فرد نهی کننده) واجب نیست.⁽¹⁾

3. امر و نهی عملی

پس از امر به معروف و نهی از منکر با زبان، نوبت به امر به معروف و نهی از منکر با دست می رسد. این تعبیر، کنایه از «اقدامات عملی و اعمال قدرت»، برای اقامه معروف و انکار منکر است. اقدام عملی نیز خود دارای درجات و شیوه های مختلفی است که سرانجام به مجروح ساختن و یا قتل برای جلوگیری از منکر یا امر به معروف، منتهی می شود؛ ولی نباید تصور کرد که مرتبه سوم، یعنی اقدام عملی، تنها به معنی برخورد قهرآمیز است. استاد مطهری در این باره چنین گفته است:

مرحله سوم، مرحله عمل است. گاهی طرف در درجه ای و در حالی است که نه اعراض و هجران ما تاثیری بر او می گذارد و نه می توانیم با منطق و بیان و تشریح مطلب، او را از منکر باز داریم؛ بلکه باید وارد عمل شویم که اگر وارد عمل شویم، می توانیم. چطور وارد عمل شویم؟ وارد عمل شدن، مختلف است. معنای وارد عمل شدن، تنها زورگفتن نیست؛ کتک زدن و مجروح کردن نیست؛ البته نمی گویم در هیچ جا نباید تنبیه عملی شود؛ بلکه

مواردی هم هست که جای تنبیه عملی است. اسلام دینی است که طرفدار «حدّ»

است؛ طرفدار «تعزیر» است؛ یعنی دینی است که معتقد است مراحل و مراتبی می رسد که مجرم را جز تنبیه عملی، چیز دیگری بیدار نمی کند و از کار زشت، باز نمی دارد؛ اما انسان نباید اشتباه کند که همه موارد، سخت گیری و خشونت است.⁽¹⁾

حضرت امام خمینی(رحمه الله) ضوابطی را برای اعمال قدرت بیان کرده که عبارتند از:

هر حال، راضی به خلاف آن نیست، مثل قتل نفس محترم ]داخل شدن و تصرف کردن[، جایز است.

قتل او کشانده شود؛ بدون این که با حصول شرایط، احتیاج به اذن امام(علیه السّلام) یا فقیه باشد.⁽¹⁾

بنابر فتوای صریح مقام معظم رهبری با توجه به این که در زمان حاکمیت و اقتدار حکومت اسلامی، می توان مراتب دیگر امر به معروف ونهی از منکر را که بعد از مرحله امر و نهی زبانی هستند، به نیروهای امنیتی داخلی ]پلیس[ و قوه قضاییه واگذار کرد، به ویژه در مواردی که برای جلوگیری از ارتکاب معصیت، چاره ای جز اعمال قدرت از طریق تصرف در اموال کسی که فعل حرام انجام می دهد یا تعزیر وحبس او و مانند آن نیست، در چنین زمانی، با حاکمیت و اقتدار چنین حکومت اسلامی، واجب است مکلفین در امر به معروف و نهی از منکر، به امر و نهی زبانی اکتفا کنند و در صورت نیاز به

توسل به زور، موضوع را به مسوولین مربوط در نیروی انتظامی و قوه قضاییه، واگذار کنند و این، منافاتی با فتاوای امام راحل(رحمه الله) در این موضوع ندارد؛ ولی در زمان و مکانی که حاکمیت و اقتدار با

حکومت اسلامی نیست، بر مکلفین واجب است که در صورت وجود شرایط، جمیع مراتب امر به معروف و نهی از منکر را با رعایت ترتیب آنها، تا تحقق غرض، انجام دهند.⁽¹⁾

احمد رضا حسینی ، ص 249 (سؤال 1064).

فصل دوم: شیوه های امر به معروف و نهی از منکر معصومین:

اشاره

بخش اول

شیوه های گفتاری معصومین:

بخش دوم

شیوه های رفتاری معصومین:

هر گناهی که از کسی سر می زند، ممکن است به دلایل زیر باشد:

دلایل دیگری را نیز می توان برشمرد.

از این رو، کسانی که می خواهند امر به معروف و نهی از منکر را انجام دهند، باید همه این ریشه ها را بررسی و به مقتضای هر کدام شیوه و روش خاصی رااجرا کنند.

از این جا معلوم می شود که نهی از منکر علاوه بر این که یک وظیفه همگانی است، کاری روشمند و تخصصی می باشد و نیاز به کارشناسی عملی، روانی، اجتماعی، تبلیغی و هنری دارد.

اگر مشاهده می کنیم که گاهی نهی از منکرها بی اثر است، گناه را تنها به

گردن خلاف کار نیندازیم؛ زیرا شیوه واحد برای منکرهای متنوع، مثل نسخه واحد برای مرض های گوناگون است که شفابخش نخواهد بود.

امام باقر(علیه السّلام) ذیل ﺁیه 189 سوره بقره می فرماید: خانه ها را از راهش وارد شوید؛ یعنی هر کاری را از راهش انجام دهید.⁽¹⁾

اهل بیت: که مربیان بزرگ بشریت هستند، بنابر هر منکری با توجه به ریشه های ﺁن، روش هایی را اتخاذ کرده اند که پی بردن به ﺁنها و انجام ﺁن روش ها، ما را در تاثیرگذاری بیشتر و ایجادمحیط سالم، کمک خواهد کرد.

در این فصل به بیان برخی از روش های گفتاری و رفتاری معصومین: می پردازیم.

شیوه های گفتاری معصومین:

1. شیوه گفت وگوی دوجانبه

یکی از شیوه های برخورد با خلافکاران، گفت گوی طرفین و استدلال منطقی است. پیامبر(صلّی الله علیه و آله ) و امامان معصوم – به ویژه امیرالمومنین(علیه السّلام) – از این شیوه استفاده می کردند.

وقتی پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله ) از دنیا رفت و امیرمومنان(علیه السّلام) مشغول غسل و دفن ایشان بود، گروهی از مردم در سقیفه گرد ﺁمدند و با زیر پا گذاشتن بیعت های مکرر با علی(علیه السّلام) به فکر تعیین خلیفه پس از رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) افتادند و پس از بحث های مفصلی، با ابوبکر بیعت کردند و به مسجد ﺁمده، مردم را به بیعت با وی مجبور کردند و از علی(علیه السّلام) نیز خواستند که با او بیعت کند. آن حضرت برای بازداشتن ﺁنان از منکر بزرگ تغییر رهبری الهی امت و دعوت

ﺁنان به راه صحیح، یعنی امامت و ولایت،شروع به استدلال کرد و حقانیت خویش و ویژگی های خود و بیعت غدیر را به یادشان ﺁورد.

با این بیانِ امیرمومنان(علیه السّلام) ، فریادها بلند شد و عمر که احساس می کرد ممکن است مردم گرد علی(علیه السّلام) جمع شده، سخنانش را بپذیرند، مجلس را بر هم زد و مردم را متفرق کرد.⁽¹⁾

در شورای تعیین خلیفه، پس از درگذشت عمربن خطاب، حضرت رو به اعضای شورا کرده، فرمود:

«اسمعوا منّی کلامی فان یک ما اقول حقّاً فاقبلوا وإن یک باطلاً فأنکروا»؛

سخنم را بشنوید؛ اگر حق بود، بپذیرید و اگر باطل بود، انکار کنید؛ سپس فضایل و ویژگی های خود را بیان کرد و در هر مورد مخاطبان را سوگند می داد و از ﺁنان پاسخ می طلبید و ﺁنان نیز سخن حضرت را تایید کردند.

طبرسی در احتجاج، صد مورد از این سوگندها را نقل کرده که در یکی از آنها آمده است:

« نشدتکم بالله هل فیکم أحد صلّی القبلتین کلتیهما غیری؟ قالوا لا، قال نشدتکم بالله هل فیکم من بایع البیعتین کلتیهما الفتح وبیعة الرضوان غیری؟ قالوا لا، هل فیکم أحد زوجته سیدة نساء العالمین غیری؟ قالوا لا، قال نشدتکم بالله هل فیکم أحد ابناه ابنا رسول الله(صلّی الله علیه و آله ) وهما سیدا شباب أهل

الجنّة غیری؟ قالوا لا، قال لهم أمیرالمؤمنین(علیه السّلام) أما إذا أقررتم علی أنفسکم واستبان لکم ذلک من قول نبیّکم فعلیکم بتقوی الله وحده لا شریک له وأنهاکم عن سخطه ولا تعصوا أمره وردّوا الحقّ إلی أهله و اتّبعوا سنّة نبیّکم فإنّکم إن خالفتم خالفتم الله فادفعوها إلی من هوأهله قالوا، فإن ولّیتموها إیّاه جعلکم وجمیع الناس فیها شرعا سواء...»؛⁽¹⁾

شما را به خدا سوگند می دهم که آیا غیر از من کسی از شما هست که به دو قبله نماز گزارده باشد و در دو بیعت فتح و رضوان، شرکت جسته باشد و همسرش سرور زنان جهانیان و دو فرزندش، فرزندان رسول خدا و سرور جوانان اهل بهشت باشند؟ همگی پاسخ دادند: نه، کسی غیر از تو نیست. ﺁن گاه فرمود: شما برضد خودتان اعتراف کردید و سخن پیامبرتان برای شما روشن شد. شما را به پروای از خداوندی که شریکی ندارد، توصیه می کنم و از خشم او باز می دارم؛ فرمان خدای را مخالفت نکنید و حق را به اهلش برگردانید؛ سنت رسول الله(صلّی الله علیه و آله ) را پیروی کنید؛ زیرا مخالفت با سنت او، مخالفت با خداوند است؛ خلافت را به اهل ﺁن برگردانید و به ﺁنان که خلافت حق ایشان است، تحویل دهید. ﺁنها در جواب گفتند: اگر علی به خلافت رسد، میان اهل شورا و دیگران به تساوی خواهد نگریست (بنابراین، عثمان انتخاب می شود).

2. شیوه مشفقانه

امر به معروف باید با محبت و صمیمیت انجام گیرد؛ زیرا این ویژگی ها از ارزش های پذیرفته شده همه مردم است و هر کس با ادبیات محبت سخن بگوید، سخن او مورد استقبال قرار می گیرد؛ به ویژه اگر مخاطب، دل سوزی او را احساس کند. از سوی دیگر، چون نهی دیگران صرف نظر از نوع بیان ﺁن، قدری بر گنهکار سنگین و دشوار است، باید با محبت گفته شود؛ تا از دشواری و تندی ﺁن کاسته شود.

شقرانی که از آزادشدگان پیامبر(صلّی الله علیه و آله ) بود، می گوید:

« الشَّقْرَانِیُّ مَوْلَی رَسُولِ اللَّهِ(صلّی الله علیه و آله ): خَرَجَ الْعَطَاءُ أَیَّامَ أَبِی جَعْفَرٍ وَ مَا لِی شَفِیعٌ فَبَقِیتُ عَلَی الْبَابِ مُتَحَیِّراً وَ إِذَا أَنَا بِجَعْفَرٍ الصَّادِقِ(علیه السّلام) ؛ فَقُمْتُ إِلَیْهِ فَقُلْتُ لَهُ: جَعَلَنِی اللَّهُ فِدَاکَ، أَنَا مَوْلاکَ الشَّقْرَانِیُّ. فَرَحَّبَ بِی وَ ذَکَرْتُ لَهُ حَاجَتِی. فَنَزَلَ وَ دَخَلَ وَ خَرَجَ وَ أَعْطَانِی مِنْ کُمِّهِ، فَصَبَّهُ فِی کُمِّی ثُمَّ قَالَ: یَا شَقْرَانِیُّ إِنَّ الْحَسَنَ مِنْ کُلِّ أَحَدٍ حَسَنٌ وَ إِنَّهُ مِنْکَ أَحْسَنُ لِمَکَانِکَ مِنَّا وَ إِنَّ الْقَبِیحَ مِنْ کُلِّ أَحَدٍ، قَبِیحٌ وَ إِنَّهُ مِنْکَ أَقْبَح»؛⁽¹⁾

در زمان منصور، هدیه ای داده می شد و من واسطه ای نداشتم؛ همچنان سرگردان و متحیر در کنار در مانده بودم که ناگهان حضرت امام صادق(علیه السّلام) را دیدم؛ به سوی او رفتم و گفتم: فدایت شوم! من شقرانی، از آزادشدگان شما هستم. امام مرا با گرمی پذیرفت و من حاجتم را به او گفتم. امام(علیه السّلام)

پیاده شد و داخل شد و سهم مرا گرفت و به من داد؛ سپس گفت: شقرانی! کار نیک، از هر کسی پسندیده است؛ اما از تو، به دلیل قرابت و وابستگی که به ما داری، پسندیده تر است و کار زشت، از هر کسی زشت است؛ اما اگر از تو سر زند، زشت تر است .

از معاویه بن حکم، چنین نقل شده است:

«أنا قائم مع رسول الله(صلّی الله علیه و آله ) فی الصلاة إذ عطس رجل فحمدالله فقلت: یرحمک الله، رافعا بها صوتی، فرمانی الناس بأبصارهم حتی احتملنی ذلک فقلت: ما لکم تنظرون إلیّ باعین شزر قال فسبّحوا، فلما قضی رسول الله(صلّی الله علیه و آله ) الصلاة قال: من المتکلم؟ قیل: هذا الاعرابی، فدعانی رسول الله(صلّی الله علیه و آله ) فقال لی: أنّما الصلاة لقراءة القران وذکر الله جلّ وعزّ، فإذا کنت فیها، فلیکن ذلک شأنک؛ فما رأیت معلّما قطّ أرفق

من رسول الله(صلّی الله علیه و آله )»؛⁽¹⁾

من در نماز بودم؛ مردی عطسه کرد و حمد خدا گفت. من در جواب بلند گفتم: «یرحمک الله». مردم به من نگاه تندی کردند. با خود گفتم: چرا چنین به من نگاه می کنند! پیامبر(صلّی الله علیه و آله ) بعد از نماز فرمود: چه کسی در نماز صحبت کرد؟ گفتند: این اعرابی. پیامبر(صلّی الله علیه و آله ) مرا نزد خود خواند و گفت: نماز، تنها برای خواندن قرﺁن و ذکر خداست؛ هر گاه در نماز بودی، به کار دیگر مپرداز. من معلمی مهربان تر و رئوف تر از

پیامبر(صلّی الله علیه و آله ) ندیدم.

3. شیوه تحریک عواطف

امر و نهی تحریکی آن است که تذکردهنده با استفاده از تحریک عواطف و ارزش های مورد قبول و تعصبات سالم گنهکار، او را امر به معروف و نهی از منکر کند. ابراهیم بن مهزم گوید :

« خَرَجْتُ مِنْ عِنْدِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام) لَیْلَةً مُمْسِیاً فَأَتَیْتُ مَنْزِلِی بِالْمَدِینَةِ وَ کَانَتْ أُمِّی مَعِی فَوَقَعَ بَیْنِی وَ بَیْنَهَا کَلامٌ فَأَغْلَظْتُ لَهَا فَلَمَّا أَنْ کَانَ مِنَ الْغَدِ صَلَّیْتُ الْغَدَاةَ وَ أَتَیْتُ أَبَا عَبْدِ اللَّهِ(علیه السّلام) فَلَمَّا دَخَلْتُ عَلَیْهِ فَقَالَ لِی مُبْتَدِئاً یَا بَا مِهْزَمٍ مَا لَکَ وَ لِخَالِدَةَ أَغْلَظْتَ فِی کَلامِهَا الْبَارِحَةَ أَ مَا عَلِمْتَ أَنَّ بَطْنَهَا مَنْزِلٌ قَدْ سَکَنْتَهُ وَ أَنَّ حَجْرَهَا مَهْدٌ قَدْ غَمَزْتَهُ وَ ثَدْیَهَا وِعَاءٌ قَدْ شَرِبْتَهُ قَالَ قُلْتُ بَلَی قَالَ فَلا تُغْلِظْ لَهَا »؛⁽¹⁾

یک شب با مادرم ]خالده[ بگو مگو کردم و نسبت به او خشونت ورزیدم. صبح ﺁن شب نماز خواندم و به محضر امام صادق(علیه السّلام) رسیدم. همین که بر او وارد شدم، فرمود: ای ابامهزم! تو را با مادرت چه کار که شب گذشته با او درشتی کردی؟

ﺁیا نمی دانی شکم مادرت، منزلی بود که در ﺁن سکونت کردی و دامان او، گهواره ای بود که در ﺁن ﺁرام گرفتی و سینه های او، ظرفی بود که از ﺁن نوشیدی؟ ابامهزم پاسخ داد: ﺁری. امام صادق(علیه السّلام) فرمود: پس با او درشتی نکن.

امام حسین(علیه السّلام) پس از شهادت یاران باوفایش و در لحظه های حساس عصر عاشورا، قنداقه کودک شش ماهه خویش را بر روی دست گرفت و خطاب به کوفیان فرمود:

«یا قوم اما من طالب حقّ فینصرنا، اما من خائف فیذبّ عنّا، اما من احد فیأتینا بشربة من الماء لهذا الطفل فانّه لایطیق الظماء»؛⁽¹⁾

ای! مردم ﺁیا جویای حقی است که ما را یاری کند؟ ﺁیا خداترسی هست که از ما دفاع کند؟ ﺁیا به این کودک – که تاب تشنگی ندارد- کسی ﺁب می دهد؟

4. شیوه هنرمندانه

ﺁمران به معروف، باید بهترین ذوق و سلیقه خود را در شکار فرصت ها و موقعیت های مناسب، به کار گیرند و فرد مورد نظر را هدایت کنند. برخی از امر به معروف ها، ابتکاری هستند و از ظرافت روحی و فکری تذکردهنده سرچشمه می گیرند و چه بسا تحول چشمگیری در گنهکار ایجاد می کنند و این چیزی است که به فرد تذکردهنده و مخاطب او و شرایط و زمینه ها و نوع گناه، بستگی دارد.

«تکلّم رجل عند النبی(صلّی الله علیه و آله ) فاکثر، فقال النبی(صلّی الله علیه و آله ) کم دون لسانک من باب؟ فقال: شفتای وأسنانی قال : أما کان فی ذلک ما یردّ کلامک»؛⁽²⁾

مردی نزد پیامبر(صلّی الله علیه و آله ) سخن می گفت و بیش از حد، صحبت کرد. حضرت به او فرمود: دهان تو چند درب دارد؟ عرض

کرد دو درب؛ یکی لب ها و دیگری دندان هایم. رسول خدا(صلّی الله علیه و آله ) فرمود: ﺁیا این دو درب نمی توانند جلوی پرحرفی تو را بگیرند؟

در روایتی آمده است که حضرت علی(علیه السّلام) به دیدن یکی از یارانش که خانه بزرگ و وسیعی ساخته بود، رفت و بعد از صحبت های مقدماتی، رو به صاحب خانه کرد و فرمود:

«مَا کُنْتَ تَصْنَعُ بِسَعَةِ هَذِهِ الدَّارِ فِی الدُّنْیَا؟! أَمَا أَنْتَ إِلَیْهَا فِی الآخِرَةِ کُنْتَ أَحْوَجَ، وَ بَلَی إِنْ شِئْتَ بَلَغْتَ بِهَا الأخِرَةَ تَقْرِی فِیهَا الضَّیْفَ وَ تَصِلُ مِنْهَا الرَّحِمَ وَ تُطْلِعُ مِنْهَا الْحُقُوقَ مَطَالِعَهَا، فَإِذاً أَنْتَ قَدْ بَلَغْتَ بِهَا الآخِرَة»؛⁽¹⁾

با این خانه وسیع در این دنیا چه می کنی؟ تو در ﺁخرت بیش از دنیا به چنین خانه ای نیازمندی. اگر بخواهی، با همین خانه هم می توانی خانه ﺁخرتت را تامین کنی؛ در این خانه از میهمانان پذیرایی کن؛ صله رحم کن و ادای حقوق کن. در این صورت، ﺁخرتت را تامین کرده ای.

در این سیره، حضرت علی(علیه السّلام) از موقعیت مناسب برای امر به معروف استفاده کرد؛ زیرا فردی که در خانه ای وسیع زندگی می کند، مزایا و رفاه ناشی از ﺁن را بهتر از دیگران درک می کند و حضرت از همین موضوع استفاده کرد و زندگی اخروی و نیاز به رفاه و ﺁرامش در ﺁن دنیا را به وی یادآوری کرد.

در روایتی این چنین آمده است: