مشخصات کتاب

سرشناسه : نبوی، سیدمرتضی، ۱۳۲۶ - ، مصاحبه شونده

عنوان و نام پدیدآور : انقلاب رو به جلو: روایت سیدمرتضی نبوی از بیست سال تاریخ انقلاب اسلامی/ گفت وگو و نگارش جواد کاموربخشایش؛ ویراستار ادبی فاطمه شهبازی.

مشخصات نشر : تهران: موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، انتشارات، ۱۳۹۷.

مشخصات ظاهری : ۴۷۶ ص.: مصور؛ ۵/۱۴×۵/۲۱ س م.

شابک : ۲۸۰۰۰۰ ریال: 978-600-8094-59-3

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : پشت جلد به انگلیسی: .Javad Kamvar Bakhshayesh. Advancing revolution

یادداشت : کتابنامه: ص. ۴۶۳ - ۴۶۴؛ همچنین به صورت زیرنویس.

یادداشت : نمایه.

عنوان دیگر : روایت سیدمرتضی نبوی از بیست سال تاریخ انقلاب اسلامی.

موضوع : نبوی، سیدمرتضی، ۱۳۲۶ -

موضوع : ایران -- تاریخ -- انقلاب اسلامی، ۱۳۵۷

موضوع : Iran -- History -- Islamic Revolution, 1979

شناسه افزوده : کامور بخشایش، جواد، ۱۳۵۳ -، مصاحبه گر

شناسه افزوده : موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

رده بندی کنگره : DSR۱۶۷۰

رده بندی دیویی : ۹۵۵/۰۸۴۴

شماره کتابشناسی ملی : ۵۶۸۵۵۴۳

اشاره

انقلابِ رو به جلو

(روایت سید مرتضی نبوی از بیست سال تاریخ انقلاب اسلامی)

گفتگو و نگارش: جواد کاموربخشایش

فهرست مطالب

فصل اول

مروری بر پیشینه انقلاب اسلامی

اندیشه تشکیل حکومت اسلامی

فصل دوم

مقایسه انقلاب اسلامی با انقلاب های دیگر

انقلاب گل در برابر گلوله

آغاز استقرار انقلاب

تشکیل کمیته استقبال در بازگشت امام به ایران

اولین دستاورد انقلاب

چگونگی برخورد با مقامات رژیم پهلوی

چگونگی برخورد با مجاهدین خلق

برخورد با مجاهدین زندانی

برخورد با تهاجمات خیابانی

جغرافیای نیروهای سیاسی اجتماعی اوایل انقلاب

فعالیت های پیش از انقلاب سازمان مجاهدین خلق

تقسیم بندی نیروهای سیاسی بعد از انقلاب

دلایل واگذاری دولت به نهضت آزادی

فصل سوم

حزب جمهوری اسلامی از اوج تا فرود

درباره ی حزب جمهوری اسلامی

پیشینه تشکیلاتی موسسان حزب

عضوگیری اعضای حزب

مهمترین اقدامات حزب

ساختمان حزب

حزب و دولت موقت

کادرسازی حزب

روحیه تشکیلاتی آقای بهشتی

حزب و ریاست جمهوری اول

اختلاف حزب و جامعه روحانیت

تاسیس دفتر حزب در قزوین

فعالیت طرفداران بنی صدر و حزب در قزوین

عجیب ترین اقدام بنی صدر

اختلافات حزب با بنی صدر

کیش شخصیت بنی صدر

همراهی بنی صدر با منافقین و نهضت آزادی

چرایی تعطیلی حزب

درباره محمد منتظری

فصل چهارم

از حزب تا سپاه

عضویت در سپاه

بروز اختلافات سپاه و بنی صدر

انتقال به شرکت مخابرات

ایجاد فضای ارزشی در مخابرات

پاکسازی مخابرات از منافقین

درباره محمدعلی رجایی

تاثیر رجایی بر جبهه ها

رجایی و باهنر

تصدی پست وزارت پست و تلگراف در کابینه باهنر

دولت شهید باهنر

انفجار دفتر نخست وزیری

نخست وزیری آیت الله مهدوی کنی

رأی اعتمادهای مکرر

اقدامات در وزارت پست و تلگراف

فصل پنجم

در دولت میرحسین موسوی

دولت میرحسین موسوی

شورای انتصابی حزب

اولین نقطه افتراق و جناح بندی در دولت آقای موسوی

نگارش پیش برنامه پنج ساله در دولت آقای موسوی

تذکر امام به موسوی

دو قبیله ای شدن حزب به دلیل بروز اختلاف در دولت

دیدگاه آیت الله خامنه ای درباره اقتصاد

خویشتنداری؛ خصوصیت ذاتی رهبری

هاشمی پشتوانه نظری دولت موسوی

اصل 44 قانون اساسی و برداشت دولت میرحسین از آن

احزاب دوره دولت موسوی

دیدگاه اقتصادی دولت میرحسین موسوی(عدالت اجتماعی)

اقتصاد دولتی و قانون کار

علل تشکیل مجمع تشخیص مصلحت نظام

مالیات های اسلامی

تعاونی ها در دولت موسوی

احتکار

دلایل عدم انتخاب از سوی میرحسین

دلجویی آیت الله خامنه ای پس از حذف ما از دولت

فصل ششم

با رسالت

فعالیت در روزنامه رسالت

تدریس در دانشگاه

رسمیت یافتن جناح های چپ و راست

نامه محمدعلی انصاری به امام

انگیزه ها و ریشه های پیدایش جناح چپ و راست

مجمع روحانیون و مجلس سوم

رسالت در دوره مجلس سوم

جریان رحلت امام

کناره گیری اعضای مجمع روحانیون مبارز

رد صلاحیت های شورای نگهبان

دولت هاشمی رفسنجانی

دیدگاه اقتصادی هاشمی

هاشمی و مطبوعات

فصل هفتم

در مجلس چهارم و پنجم

انتخابات مجلس چهارم

تأسیس مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی

تصویب برنامه دوم و استعفای رییس سازمان برنامه و بودجه

دولت دوم هاشمی و مجلس چهارم

نگاه دولت دوم هاشمی به مجلسی ها

نگاه هاشمی به مجلس چهارم

شکل گیری کارگزاران سازندگی

انتخابات مجلس پنجم

محاسن دولت هاشمی

مجلس پنجم و انتخابات سال 1376

وظایف دیوان محاسبات

فصل هشتم

درباره جنگ

جنگ تحمیلی و پیامدهای آن

اوضاع جهانی ما

حضور در جبهه های جنگ

فرهنگ حاکم بر جبهه ها

فصل نهم:

دولت سازندگی

دوران سازندگی و تعدیل اقتصادی

خصوصی سازی واردات

روند تصویب برنامه اول

فصل دهم:

دولت اصلاحات

انتخابات ریاست جمهوری دوم خرداد 76

دموکراسی خواهی رادیکال

مجلس پنجم و دولت آقای خاتمی

توقیف روزنامه ها و قتل های زنجیره ای

ارزیابی دولت خاتمی

فصل یازدهم:

نظرگاه ها

انحصارطلبی جناح راست

گروه های فشار

عدالت اجتماعی (فقر و غنا) نظریه امام خمینی در مورد فقر و غنا

مفاسد اقتصادی آقازاده ها

تحقیق و تفحص از نهادهای تحت نظر رهبری

مسئولین و ظرفیت پذیرش انتقاد

انتقادپذیری جریان های سیاسی

از خصوصی سازی تا مفاسد اقتصادی

قاچاق و تأثیر آن بر تجارت

زندگی شخصی

مقدمه

بیست سالِ اول از عمر انقلاب اسلامی دوران پرفراز و نشیب و در عین حال قابل تأملی است. در این دوران انقلاب با بحران های سیاسی و نظامی و اقتصادی و فرهنگی زیادی روبه رو شد و سکانداران آن برای حفظ و استواری آن کوشش های زیادی کردند و هزینه های زیادی دادند. خاطرات و تحلیل های بیست سال اول حیات نظام جمهوری اسلامی از زبان کسانی که در آن دوران در درون نظام حضوری جدی داشتند و ایفای نقش می کردند شنیدنی و در عین حال درس آموز است.

سید مرتضی نبوی در زمره شخصیت هایی است که پیش از انقلاب پیشینه مبارزاتی طولانی علیه رژیم پهلوی داشته و در این راه چند سال زندان و شکنجه را هم متحمل شده است.

او پس از پیروز ی انقلاب و استقرار نظام جمهوری اسلامی همواره سکاندار پست های مهم و اثر گذار بوده و در دو دهه بعدی انقلاب اسلامی، به عنوان نظریه پرداز و تئوریسین سیاسی و اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است.

شنیدن رخدادها و حوادث تاریخ انقلاب اسلامی در کنار تحلیل ها و بررسی های کارشناسانه این شخصیت می تواند راهگشای خوبی برای تحلیل اوضاع و شرایط انقلاب در دو دهه اول حیات آن باشد.

روایت های نبوی از دو دهه حیات انقلاب اسلامی در حالی منتشر می شود که انقلاب اسلامی پوست انداخته و در حال ورود به دوران پختگی، یعنی چهل سالگی، خود است.این تحلیل و بررسی و واکاوی دو دهه از فراز و فرود انقلاب اسلامی به یقین در روند

حرکت آن تأثیر گذار است و مجموعه این گونه روایت ها و تحلیل ها می تواند برای هدایت و حرکت انقلاب در راه صحیح و درست موثر افتد و در ارائه راهکارهای کارشناسانه تر برای گام های بعدی مفید فایده باشد.

گفتگوها با نبوی در شرایطی صورت گرفته که او در سمت عضویت در مجمع تشخیص مصلحت نظام و نیز عضو شورای حل اختلاف قوا، به بررسی آسیب شناسانه دو دوره حیات انقلاب اسلامی نشسته و راهکارها و ایده های مناسبی برای روند حرکتی آن ارائه می دهد.

وی در این گفتگوی چالشی، که در بازه زمانی 1391 تا 1396 صورت گرفته، ضمن روایت خاطرات خود از برهه زمانی مد نظر،جغرافیای سیاسی نیروهای انقلاب را در آغازین سال های شکل گیری آن تشریح کرده و به بررسی و تبیین پدید آمدن جناح های سیاسی، رقابت های سیاسی در آن دوره و کالبدشکافی جریانات گوناگون و مهمتر از همه، به نقش اقتصاد در پدید آمدن گروه های سیاسی دوره مزبور پرداخته،اقتصاد دوره ها و دولت های مختلف را تجزیه و تحلیل می کند.

متن حاضر نه تنها روایت زندگی و خاطرات سیدمرتضی نبوی در برهه بیست ساله پیش گفته، بلکه تاریخ شفاهی بیست سال از حیات نظام جمهوری اسلامی از چشم انداز راوی است.

بنابراین، شیوه تدوین و تنظیم این متن با دیگر متن های تاریخ شفاهی و خاطره هم اندکی متفاوت است و نیاز است در این زمینه توضیحات بیشتری داده شود. از جمله آن که:

1- گفتگو با نبوی نه فقط با هدف تدوین خاطرات ایشان، که

با هدف روایت ایشان از بیست سال حیات نظام جمهوری اسلامی با همه فراز و فرودهای آن بوده است.آن چه که برای تدوین گر مهم بود زاویه دید راوی درباره حوادث سال های استقرار نظام و تحلیل ایشان نسبت به حوادث و رخدادهایی بود که نظام اسلامی در این بیست ساله تجربه کرد و از سر گذراند. بنابر این، قالب این اثر را نمی توان قالب خاطره عنوان گذاشت و بایستی خاطره و تحلیل را در این اثر مساوی و همپای هم دید.

2- از آن جایی که خاطرات دوران مبارزات جناب نبوی در اثری با عنوان خاطرات سیدمرتضی نبوی از همین نویسنده در 1385 منتشر و مورد استقبال واقع شد، انگیزه نویسنده برای تنظیم و تدوین خاطرات نبوی از سالهای انقلاب قوت گرفت اما از آن جایی که خود راوی به تحلیل و تشریح شرایط و اوضاع روزگار بیش از بیان خاطرات شخصی اهمیت می داد ساختار کتاب را به گونه ای تنظیم کردیم که هم ظرفیت بیان دیدگاه ها و تحلیل ها را داشته باشد هم پتانسیل روایت خاطرات را. بنابر این، طرح حاضر می تواند نوعی نوگرایی در تاریخ نگاری شفاهی باشد که دیدگاه ها و تحلیل ها را در کنار روایت خاطرات جای می دهد و علاوه بر کارکرد ارائه آگاهی از گذشته راوی و نقش او در تحولات انقلاب اسلامی، دیدگاه های راوی را درباره حوادث نیز بیان می دارد که می تواند برای درک بهتر شرایط زمان وقوع روایت ها مفید باشد.

3- از منظری دیگر می توان این متن را دیدگاه ها و مواضع سیدمرتضی نبوی قلمداد کرد که ضمن بیان خاطرات خود از دو دهه اول انقلاب، در جریان تحلیل رخدادها و حوادث و یا تشریح گروه ها و جناح های سیاسی، دیدگاه و موضع سیاسی خود و همفکرانش را نیز بیان می دارد. او در این رویکرد نگاه محترمانه ای به مواضع سیاسی مخالفان جناحی خود دارد و با احتیاط و نگاه کارشناسانه، به آسیب شناسی همه جریان ها و تشکل های سیاسی می پردازد.

4- از آن جایی که قرار بود این اثر خاطره و تحلیل باشد لازم بود در تدوین هم شیوه متفاوتی اتخاذ شود. بنابر این، پیش از جلسه گفتگو با راوی بخشی از تاریخ انقلاب به عنوان محور گفتگو تعیین می شد و پس از هماهنگی با راوی، تمامی منابع از جمله روزنامه ها و بولتن ها و کتاب های مربوط به برهه های گوناگونی که قرار بود در آن جلسه تبیین شود مورد بررسی، مطالعه و فیش برداری قرار می گرفت و سوالات لازم طراحی می گردید. این سوالات در دو بخش تنظیم می شد: الف) نقش راوی در آن برهه زمانی خاص و مد نظر.ب) تحلیل و دیدگاه راوی درباره آن خاطره و نیز حوادث و رخدادهای آن برهه که حتی ممکن بود خود راوی در آن رخدادها حضور مستقیم نداشته باشد. بنابراین کوشیده شده سوالات و پاسخ ها ناظر به یک نگرش جامع درباره برهه های گوناگون تاریخ انقلاب اسلامی باشد.

5- در جریان تدوین اثر هم سعی شده ابتدا خاطره راوی از یک حادثه، سپس تحلیل و دیدگاه های ایشان بیان شود. هرجا هم که راوی حضور مستقیم در رخداد و حادثه ای ندارد اما دیدگاه در آن مورد اهمیت دارد، فقط تحلیل و دیدگاه راوی تبیین و تدوین شده است.

امید است مطالعه این اثر، که همزمان با چهلمین سال پیروزی انقلاب اسلامی منتشر می شود، بتواند دید تازه ای از این دوره از حیات نظام جمهوری اسلامی به خواننده ارائه دهد.

بی تردید، سعه صدر و حوصله قابل تحسین جناب آقای نبوی در پاسخگویی به سوالات، لطف و توجه جناب آقای هدآیت الله بهبودی ریاست محترم دفتر ادبیات انقلاب اسلامی، عنایت حجت الاسلام و المسلمین سعید فخرزاده مدیر محترم واحد تاریخ شفاهی حوزه هنری، زحمات جناب آقای محمد قاسمی پور مدیر دفتر ادبیات پایداری امور استان ها، نیز، تلاش ها و یاری های حوزه هنری استان قزوین، به ویژه ریاست محترم آن جناب آقای... ، همچنین زحمات دوستان عزیزم در انتشارات سوره مهر از جمله مدیریت محترم نشر،جناب آقای قره داغی، چند عاملی است که سبب شد این اثر به بار بنشیند و منتشر شود. سپاسگزارم.

جواد کامور بخشایش

بهمن 1397

گرامیداشت چهلمین سال پیروزی انقلاب اسلامی

Javad.kamvar@yahoo.com

فصل اول: مروری بر پیشینه انقلاب اسلامی

اندیشه تشکیل حکومت اسلامی

خوانده ایم. این بار بر آنیم با همراهی حضرتعالی ضمن شنیدن خاطرات شما از سال های پس از پیروزی انقلاب اسلامی، تحلیل های جنابعالی را نیز از حوادث مختلف بشنویم و به یک جمع بندی درست و به یک آگاهی خاصی از مجموع رخدادها و حوادث سال های پس از پیروزی، یعنی سال های استقرار نظام جمهوری اسلامی، برسیم. نگاه جامعه به حضرتعالی در قامت شخصیتی است که در سالهای

پیش از انقلاب اسلامی به عنوان مبارز همراه نهضت اسلامی بوده و در این راه چند سال زندان و شکنجه تحمل کرده و پس از پیروزی انقلاب اسلامی پیوسته همراه نظام بوده و مناصب و پست های متعددی را کسب کرده و اکنون نیز به عنوان تحلیل گر و نظریه پرداز و سیاست گزار مشغول فعالیت است. عضویت در مجمع تشخیص مصلحت نظام، عضویت در شورای مرکزی جامعه اسلامی مهندسین و مدیریت بر موسسه فرهنگی یاس، ریاست مرکز پژوهشی مطالعات راهبردی توسعه و انتشار فصلنامه «راهبرد یاس» از جمله مسئوولیت های شما در این چند سال اخیر است. سوالات ما از شما بر اساس سیر زمانی حوادث و وقایع و نیز بر اساس موضوعات مختلف خواهد بود تا خواننده بتواند در ذهن خود تصویر بهتری از رویدادهای آن ایام را ترسیم کند. به عنوان مقدمه ای برای ورود به بحث اصلی، اشاره ای به پیشینه انقلاب اسلامی و موضوع اندیشه تشکیل حکومت اسلامی خواهیم داشت. لذا چند سوال در این زمینه مطرح می کنیم.

_سال 1342 را می توان نقطه عطفی دانست که نیروهای مذهبی در مقابل رژیم پهلوی می ایستند. به این معنا که در مراحل قبلی، لحن امام هم کمی ملایم تر بوده و حتی در سخنرانی ای محمد

رضا پهلوی را نصیحت کرده تا حکومت را اصلاح نماید⁽¹⁾

اما از یک دوره ای، کلام امام هم تغییر کرد و خواهان رفتن محمد رضا پهلوی شد. تا قبل از آن، ما گروه هایی را داشته ایم که می توان گفت فداییان اسلام از مهم ترین آنهاست، اما با مطالعة بیانیه های این گروه ها پی می بریم که شیوة مبارزاتی آنها بیش تر همانند گروه های فشار بود - فشار موردنظر جامعه شناسی غرب-، یعنی در صحنه حضور داشتند و به عنوان بخشی از جامعه عمل می کردند. همچنین در برابر تهدیدها و خطرات می ایستادند. برای مثال در زمان آیت الله سیدابوالقاسم کاشانی نظر آنها این بود که

ایشان و دکتر مصدق قوانین اسلام را اجرا نمایند و اگر احکام اسلام اجرا نمی گشت آنها مخالفت می کردند، اما بدین صورت نبود که مردم را به مبارزه برای تغییر حکومت از اساس و بنیان دعوت کرده و منشور فعالیت خود را نیز برای مردم بازگو کنند. آنها از این رو به آن شیوه هایی که انقلابیون دهة بعد مبارزه می کردند، عمل نمی کردند. البته روحانیونی هم بودند که در مقاطعی از رژیم حمایت می کردند مانند آیت الله سید محمد بهبهانی که می توان گفت با شدت بیش تری از رژیم حمایت می کرد. همچنین آیت الله کاشانی. این دو مخالف خروج محمدرضا پهلوی بودند و حتی اعلام می کردند که اگر شاه برود، روحانیت و اسلام در آن مقطع دچار تهدید می شود. به نظر شما چه اتفاقی افتاد که از دل این نیروها این تفکر به وجود آمد که «شاه باید برود» و توانست خود را با تفکر حضرت امام وفق دهد؟ کدام یک از این نیروها این گونه بودند و چند درصد آنها این تفکر را داشتند؟

بسم الله الرحمن الرحیم. اللهم اغفر لنا. البته این مسائل باید مشخص گردد و استناد آنها هم روشن شود، اما این که در آن زمان هیچ یک از علما، مانند امام موضع نگرفته و خواستار خروج شاه نشدند، مورد قبول است. این جملة شهید نواب صفوی معروف است که یکی از آرزوهای من تشکیل حکومت اسلامی است. اما این که در این مسیر دارای برنامه ای هم بوده اند یا عملیاتی یا پارتیزانی و بدون برنامه عمل می کردند به راحتی قابل تشخیص

نیست. یعنی آنجا با افرادی که با مذهب به مقابله پرداخته اند، برخوردهای نمادین صورت می گیرد.

امام هم بعد از آن که پی بردند رزیم پهلوی تحت هیچ شرایطی اصلاح پذیر نیست سمت و سوی مبارزه را به برانداختن حکومت پهلوی هدایت کردند.

-اما می دانیم که بین آیت الله کاشانی و فدائیان اسلام اختلافی ایجاد شد⁽¹⁾

به طور مثال پاسخ آیت الله کاشانی به برخی از خواسته های فداییان در راستای حکومت اسلامی چنان صریح و قاطع است که بد نیست در اینجا عینا آن را نقل کنیم: «استعمارگران انگلیسی» در این ایام از راه دیگری وارد شده اند و می خواهند در راه مبارزه ما اخلال کنند. در این نامه هایی با امضاء به من می رسد که چرا شما مشروب فروشی ها را نمی بندید، چرا زن ها را از ادارات اخراج نمی کند، چرا دستور نمی دهید خانم ها چادر به سر کنند و اینها یا نوکران مستقیم انگلیس هستند یا نمی فهمند».

در مجموع می توان گفت که اندیشه مبارزاتی اسلام سیاسی قبل از نهضت امام خمینی در چهارچوب فعالیت های جمعیت فداییان اسلام صورت متشکلی به خود گرفت. و می توان گفت که مخالفان فداییان اسلام هم شامل بخشی از نیروهای مذهبی و هم ملی گراها و غیر مذهبی بودند. مخالفت نیروهای مذهبی قابل سطح بندی و بیشتر ناشی از نگرش متفاوت آنها به نوع مبارزه بود تا ماهیت تفکر و فداییان اسلام و از این منظر مخالفت آنها با فداییان اسلام کمرنگ تر و کم اثرتر بود.(امینی؛ داوود. جمعیت فدائیان اسلام و نقش آن» در تحولات سیاسی – اجتماعی ایران. تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی؛ 1381صص97-100 / کاتوزیان ؛ محمد علی همایون. مصدق و مبارزه برای قدرت در ایران؛ ترجمه: فرزانه طاهری. تهران: مرکز 1372صص198-200)

که فدائیان اسلام در رابطه با اجرای احکام، به نحو

اصول گرایانه ای برخورد می کردند، اما مرحوم کاشانی معتقد بود که بیش از این در حال حاضر نمی توان عمل نمود که حتی منجر به قهر کردن آنها با آیت الله کاشانی هم شد. فدائیان اسلام حتی اختلافاتی نیز با آیت الله بروجردی داشته اند.

آیت الله بروجردی نیز شرایط را به گونه ای نمی دیدند که بتوان با شاه مبارزه کرد، با توجه به این که شاه از آیت الله بروجردی هم هراس داشت و از ایشان حساب می برد، حضرت امام هم به دلیل مرجعیت مطلقة ایشان، در زمان حیات ایشان اقدامی نکردند ؛ اما حضرت امام، خود نیز مراحل اتمام حجت را طی می کنند و به این نتیجه می رسند که شاه وابستگی خود به آمریکا را تا حدی افزایش داده که هم کشور و هم اسلام را تحویل آمریکا خواهد داد. شاه در گفت گو با اطرافیان گفته که او مأموریت داشته با اسلام مبارزه کند. تغییر سال از هجری شمسی به شاهنشاهی، حرکتی بود که محو شدن اسلام را در پی داشت. از نظر وابستگی، بحث کاپیتولاسیون

(حق قضاوت کنسولی) برای مستشاران آمریکایی مطرح بود؛ حرکت هایی که حضرت امام با تیزهوشی خود متوجه آن شدند و فهمیدند که مبارزه با اسلام آغاز شده است، از این رو به این نتیجه رسیدند که شاه باید برود، چون شاه در مرکز استبداد، وابستگی و مبارزه با اسلام قرار گرفته بود.

_در 28 مرداد نوعی همراهی از سوی بخشی از نیروهای مذهبی از کودتای 28 مرداد مشاهده می شود. برای مثال، عده ای از مسجد آیت الله بهبهانی حرکت کردند در حالی که وسایل دفاعی مثل چوب را هم از آنجا تهیه کرده بودند. البته آیت الله کاشانی به این شکل نبود و اقدام مستقیمی نداشت، لکن تنها اصرار بر ماندن شاه داشت، اما درباره آیت الله بروجردی باید گفت تا تلگراف ایشان به دست شاه نرسید، از رم بازنگشت. از سوی دیگر سخنرانی های آقای فلسفی علیه حزب توده و مصدق که در آن نوعی حمایت از شاه به عنوان یک اصل به چشم می خورد، به نوعی این احساس را پدید می آورد که بین شاه و برخی نیروهای مذهبی تا حدودی همگرایی وجود داشته است، حتی این جمله از مرحوم فلسفی است که می گوید: «زنیورها شاه دارند، پس ما چه طور! ». وی به نوعی از کودتای مرداد حمایت کرد و حتی در مجلس ختم پدر تیمور بختیار هم شرکت کرد. مرکزی با عنوان حظیره القدس بهائیت در تهران وجود داشت که ایشان علیه آن مرکز تحت رهنمودهای آیت الله بروجردی سخنرانی کرد و به تحریک مردم علیه بهائیت اقدام

کردتا جایی که « باتماتقلیج» که از نزدیکان شاه به حساب می آمد، با نیروهای خود بخشی از این مرکز را تخریب و تخلیه کرد.

این ایام پیچیدگی خاص خودش را دارد. در حقیقت آن چه مسلم است، آیت الله بروجردی با شاه مبارزه نکرده است، اما این که دنبال حفظ نهاد سلطنت بوده اند یا نه، باید بیش تر بررسی شود. آن چه که از آن دوران روشن است این است که آیت الله بروجردی می کوشیدند اسلام و امور مذهبی در جامعه حفظ شود.در رابطه با آیت الله کاشانی مقداری مسأله روشن تر است. ایشان در مقابل محمد رضا پهلوی حمایت های بی دریغی از مصدق کردند، سپس مصدق در صدد حذف نیروهای مذهبی برآمد و این کار را با انحلال مجلس صورت داد که ریاست آن مجلس را هم آیت الله کاشانی بر عهده داشتند. مصدق با این استدلال که ایشان فعالیت خود را انجام داده اند و حال باید کنار بروند، در اصل، «جدایی دین از سیاست» را مطرح می نماید.

از طرف دیگر انحلال مجلس که خود امری خلاف قانون اساسی بود، انجام گرفته، با حربة رفراندوم – ولی نه در چارچوب قانون اساسی – این مسأله شکل گرفت. سپس اختیارات نیروهای مسلح نیز به خود مصدق واگذار شد و عده ای از خود نیروهای ارتش بازنشسته شدند که همان ها مقدمات کودتا را طرح ریزی کردند. این همه در پی ملی شدن صنعت نفت است، اما در این میان مشخص نیست که چرا مصدق همه چیز را واگذار می نماید. در آن زمان که شاه فرار کرده و کودتای نظامی با طراحی انگلیس شکست خورده، در حقیقت، صحنه گردان این مسائل، شعبان جعفری ها و طیب ها

یعنی «لومپنیزم» است نه نیروهای مذهبی.

در این میان حزب توده که امکانات و تشکیلات زیادی داشت و در ارتش نیز نفوذ داشت، از نیروهای بسیاری برخوردار بود و می توانست اوضاع کشور را کنترل نماید، با دستور شوروی عقب نشینی نمود و صحنه را ترک کرد. این همان نقطه ایست که آمریکا از همان جا وارد منطقه و ایران می شود و بر خلاف طرح مارشال و شعارهای شان، دست به کودتا می زند.

_ظاهراً روز 27 مرداد، مصدق، بعد از دیدار با هندرسون⁽¹⁾

– سفیر وقت آمریکا در ایران – که به او اخطار می کند «این وضعیت راه پیمائی ها برای ما خطرناک است و اگر ادامه یابد

مستشاران خود را خارج نموده و ایران را رها می کنیم»، مرعوب می شود و باعث جمع آوری خشونت آمیز راه پیمائی کنندگان توسط مصدق از سطح شهر می شود.

بله. بعضی ها امروز تحلیل می کنند که ایشان برای این کار مأموریت داشته است. مسأله ای که مطرح است این است که در آن شرایط روحانیت چگونه می توانست تصمیم درستی بگیرد، شاید تصمیم گرفته شده، تصمیم روشنی نبود و این به نوعی ضعف سازماندهی نیروهای مذهبی را می رساند. درست است که افرادی چون آیت الله کاشانی از قدرت جذب نیروهای مردمی برخوردار بودند، اما نمی توانستند آنها را سازماندهی نمایند. این مسأله در زمان حضرت امام متفاوت است. در زمان ایشان هیئت های مؤتلفه هستند، همان هیئت های مذهبی که با هم منسجم شده اند، و این با هدایت و اشارة حضرت امام صورت می پذیرد. در خاطرات آقای عسگراولادی این گونه مسائل بیش تر توضیح داده شده است. ⁽¹⁾

_نقل قول هایی از آیت الله طالقانی و دیگران هست که نشان می دهد در آن زمان، اقداماتی برای ارعاب مراجع و روحانیون قم توسط سازمان های آمریکایی و انگلیسی به اسم توده ای ها صورت می گرفت، که بیش تر با اهانت و تهدید – این که شما را در کوچه و خیابان به دار خواهیم آویخت – انجام شده بود. حتی تصاویری جعلی از مصدق را که در حال شرب خمر بود منتشر کرده بودند. با این اوصاف به نظر می رسد آیت الله بروجردی هم در نهایت، نوعی موضع ترجیح کودتا را نسبت به وضعی که مصدق ایجاد کرده بود، داشتند.

برداشت من از وضعیت آن زمان این است که قدرت انتخاب در نیروهای مذهبی فعال، همانند آیت الله بروجردی وجود نداشت. رژیم نیروهای مذهبی را خانه نشین نموده و آنها را بدنام کرده بود. نقش روزنامه هایی که بعداً مشخص گردید از امریکا پول دریافت می کردند و به کاریکاتور کشیدن و تخریب چهره های مذهبی می پرداختند، بسیار زیاد بود. توده ای ها هم در عین حال خطر بزرگی بودند و دیگر قدرت انتخاب و تصمیم گیری برای شان وجود نداشت.

_اما آیت الله کاشانی در 31 تیر توانست مردم را به کفن پوشیدن و ریختن به خیابان تشویق کند و در 9 اسفند 1331 زمانی که محمدرضا پهلوی قصد خروج از کشور را داشت، مانع از خروج او شود. سؤال من اینجاست که آیا آیت الله کاشانی قدرتی برای بسیج مردم نداشت یا این که نمی خواست مردم را بسیج کند ؟

از قرائن تاریخی مشهود است که ایشان را از کار انداخته بودند و با نقش هایی که محمد مصدق بازی می کرد و بازی او با افکار عمومی، آیت الله کاشانی توان مقابله با آن را نداشته است. از نامة آیت الله کاشانی هم استنباط می شود که ایشان بر این منظور بودند که جلوی کودتا را بگیرند و این جزو مسلمات می باشد، حتی خود مصدق هم از کودتا مطلع بوده است.

آن هشداری که آقای کاشانی به وی می دهد که بیایید با هم کمک کنیم و آن جمله ای که «من مستظهر به پشتیبانی مردم هستم»⁽¹⁾

نشان

دهندة آن است که آیت الله کاشانی به چنین روشی رضایت نداشته است.

_ به نظر می رسد انتخابی صورت گرفته است، شاید آقای کاشانی این انتخاب را نکرده باشد، اما سنتی ترها این کار را کردند و محمد رضا پهلوی از آنها استفاده کرد. در واقع تنها فدائیان اسلام بودند که یک حالت قهری هم با مصدق و هم با کودتا داشتند، اما جامعة مذهبی تحرکی از خود نشان نمی دهد. آقای فلسفی و آقای بهبهانی، نماد کسانی هستند که شاید در حوزه، پشتیبانان محکم تری هم دارند. شاه به عراق می آید و در عراق آیت الله شهرستانی از وضعیت توده ای ها در ایران ابراز نگرانی می کند و با شاه به گرمی برخورد می کند. به نظر می رسد توسط نیروهای مذهبی انتخابی صورت گرفته است که ادامة

حکومت شاه بهتر از تسلط توده ای ها بر کشور است. سؤال اینجاست که آیا انتخاب دیگری وجود نداشت؟ این انتخاب را به عنوان کسی که پنجاه سال بعد آن را نگاه می کند، چگونه ارزیابی کنیم؟ آیا باید گفت چاره ای نبوده و باید آن کار صورت می گرفت یا بگوییم نه اشتباه کردند؟ چه شد که تا ده سال بعد یعنی تا 1342 به این نقطه رسیدند که رژیم را باید کنار گذاشت و این رژیم نامشروع است؟ آیا مسائلی در ذهن امام نبوده است که در جریان 28 مرداد نیروهای مذهبی فریب خورده اند؟

به طور خلاصه، می توانم نکته ای را تکرار کنم و آن این که شرایطی برای نیروهای ملی، مذهبی و روحانی فعال در صحنة سیاسی، پیش آمده بود که ائتلاف برای به نتیجه رسیدن نهضت ملی را غیرممکن می کردو از طرفی خطر توده ای ها هم کم نبود.

_اما آیا مراجعی مانند آیت الله کاشانی که فتاوی آنها تأثیرگذار بوده نمی توانستند در این میان عمل نمایند؟

اگر آن شرایط را در نظر بگیریم، با توجه به فعالیت هایی که صورت گرفته و نتیجة آن کودتای 28 مرداد بود، به راستی چه کاری را می توانستند انجام دهند؟ شما اگر خود را جای ایشان بگذارید می فهمید که نمی توانستند تصمیم دیگری بگیرید.

_مثلاً قبل از کودتای 28 مرداد، مردم را به مبارزه علیه رژیم دعوت کنند...

در 28 مرداد که کودتای نظامی بوده و مخفیانه صورت گرفته است،

حکم عزل مصدق را شاه برای نصیری با تهدید و تطمیع صادر می کند و برای فضل الله زاهدی هم حکم جایگزین صادر می نماید. نصیری هم حکم را ابلاغ می کند، ولی مصدق دستور دستگیری نصیری را می دهد و کودتای نظامی شکست می خورد. ضمن این که این مقطع همان زمانی است که مجلس منحل شده است و آیت الله کاشانی و نیروهای مذهبی ناکارآمد گردیده اند. در ضمن آیت الله بروجردی در مقام بسیج نمودن مردم نبوده اند که بتوانند بیانیه صادر نموده و مردم را بسیج نمایند و علت آن هم این بود که حزب توده وابسته به شوروی بوده است و شوروی هم به دین و کشور ما طمع ورزیده بود و این خطری بزرگ بود که در آن شرایط مانع انجام اقدامات دیگری می شد.

از سوی دیگر، آنهایی که می توانستند اقداماتی انجام دهند، خانه نشین بودند. برای مثال، مصدق که از حمایت آیت الله کاشانی در 31 تیر استفاده کرد، در این جا از حمایت های ایشان استفاده نکرد، اما سؤال اصلی این است که چه اقداماتی صورت گرفته و چه اتفاقاتی می افتد که حضرت امام مبارزه را آغاز می کنند.

حضرت امام هم همین حوادث را شاهد بوده اند با این که نظر ایشان با آیت الله بروجردی یکسان نبوده است، امام سکوت اختیار می کنند تا بعد از مدتی، یعنی بعد از فوت آیت الله بروجردی، دوران مرجعیت به ایشان می رسد و اولین اعتراض های ایشان در آن زمان بیان می شود.⁽¹⁾

در عین حال که وابستگی شاه و سرسپردگی

اش به آمریکا و حرکت های استبدادی و ضد اسلامی اش آشکارتر می شود، امام، شاه را نصیحت می کنند و این در اسلام فلسفه ای دارد. داستان حضرت موسی با فرعون زمان خودش از این نمونه است. ابتدا موسی مأمور می شود که با زبان لین (نرم) با او صحبت نموده و او را دعوت نماید، از ظلم و بی عدالتی و فرعونیت باز دارد و حتی نشانه و معجزاتی هم از جانب خدا ارائه می دهد. بعد از اتمام حجت برخوردهای تند شروع می شود. حضرت امام هم مراحل اتمام حجت را انجام می دهند، ولی تفاوت در این است که در آن زمان، شاه وعده هایی به آمریکا داده بود که با ظهور آثار این وعده ها، مانند کاپیتولاسیون و هم چنین مبارزه با اسلام، حضرت

امام حجت را بر خود تمام می بینند و مطمئن می شوند که قصد شاه وابستگی و مبارزه با اسلام است.

_علل اصلی که رژیم محمد رضا پهلوی را غیر قابل تحمل جلوه می داد، چه بود؟ آیا تنها مسائلی چون حمله به اسلام و یا وابستگی، عامل آن بوده و یا این که حضرت امام این فرصت را غنیمت می شمرند و اهداف خود را دنبال می نمایند؟ در واقع دو قرائت در این جا وجود دارد. در قرائت اول، مخالفت از اساس با رژیم شاه می باشد، یعنی قرائتی سیستمی و ساختاری. جملاتی از حضرت امام در ذهن من است که می گویند: «سلطنت منفورترین چیزها نزد خداست». قرائت دوم آن است که رژیم شاه از سال 1342 غیر مشروع شده است و قبل از آن، مبارزه، موردی نداشته است و ذات رژیم سلطنتی غیر قابل تحمل نیست. شما کدام قرائت را می پذیرید؟

به نظر من اگر از بیرون به این دو قرائت نگاه کنیم، می بینیم که نمی توان تفاوتی بین این دو قائل شد. مرحلة اتمام حجت باید در بیرون محقق شود و شاه از 28 مرداد که سرسپردگی خود را اعلام می کند تا بروز خیانت های او، لازم است اقداماتی صورت گیرد که بر اساس آن حضرت امام حجت داشته باشند. این مسأله در عقاید و افکار مبارزاتی حضرت امام بسیار مهم جلوه می کند که احساس وظیفة خود را نسبت به زمان سنجیده و اقدام نمایند. اگر امام به یقین هم رسیده باشند که رژیم شاه مشروعیت ندارد، باید شاه اقداماتی انجام دهد تا امام بتواند به مبارزه اقدام کند. ضمن این که

رژیم های سلطنتی مطلقه نمی توانند با الگوی حکومتی اسلام توافق داشته باشند، یعنی از نظر تفکر امام، این مسأله قابل انتزاع است که حکومت های خودکامه و سلطنتی مطلقه نمی توانند حکومتی مشروع باشند. البته حکومت سلطنتی مشروطه وضع دیگری دارد!

نکتة دیگر این که، مردم هیچ گاه از تکلیف مذهبی رها نشده اند، اسلام می گوید اگر می توانید حکومت را به دست حاکمی که عادل و فقیه باشد بسپارید، باید این کار را انجام دهید، اما اگر نتوانستید باید یک درجه تنزل نمایید یعنی حتی حاکم می تواند از شیعیان عادل باشد، ولو این که فقیه و مجتهد نباشد و به همین صورت مراحل مختلفی دارد تا آن جا که به مؤمن فاسق هم می رسد. به هر صورت، هر جامعه ای لابد از حکومت است، اما طریقة برخورد مسلمان ها با آن حکومت، به شرایط زمانی و مکانی بستگی دارد و این هم دربرگیرندة تفاوتی است که انسان به صورت اضطرار آن را پذیرفته و یا به آن معتقد است.

_پس قرائت شما آن است که پذیرش حکومت های غیر سلطنتی می تواند لابدی باشد، پس اگر اضطراری نباشد، مشروع هم نیست.

اگر از روی اضطرار و لابدی نباشد، پذیرش حکومت مطلقه شاهان مشروع نیست. به هر حال برخورد حضرت امام را با رژیم شاه (به لحاظ ظلم و ستمی که شاه روا می داشته)، می توان این گونه تعبیر کرد که امام ظلم را تحمل نمی کردند و ضد ظلم هستند، هم چنین وابستگی به عنصر بیگانه را نیز تحمل نمی نمودند. همة اینها مسائلی است که به مرور زمان آشکار می شود ولو این که عنصر وابسته

تظاهر به دین کند. برای مثال اقدام به چاپ قرآن نماید، یا به زیارت مرقد امامان برود که اینها عوام فریبی است.

از دیگر مسائلی که امام با آن برخورد می کردند، مسأله اسرائیل و حمایت شاه از آن رژیم بود. شاه با دریافت فانتوم هایی از آمریکا، مأموریت یافته بود که از رژیم اسرائیل حمایت و پشتیبانی نماید. در آن زمان جرم مخالفت با اسرائیل از جرم مخالفت با شاه سنگین تر بود، لذا یکی از مخالفت های امام با شاه در جریان اسرائیل بود.⁽¹⁾

حضرت امام، هم استراتژی داخلی داشتند، هم منطقه ای و هم جهانی. استراتژی داخلی این بود که شاه باید برود، در منطقه بیان می نمودند که اسرائیل باید محو شود و در سطح جهانی هم خطر اصلی را آمریکا گوشزد می کردند.

جدا از مسألة امام، آموزه های تشیع هم بسیار مفید و مهم است. برای مثال پدر بزرگ من فردی سنتی بود، اما در ماه رمضان و شب های احیاء، از صمیم قلب، شاه را نفرین می کرد؛ به خاطر مبارزة شاه با دیانت.

ضمناً باید اضافه کنم به نظر من در اصول نگرش های علما، تفاوت های زیادی دیده نمی شود، بلکه همان مسائل لابدی بیش تر مطرح است، مثلاً در مسألة امر به معروف و نهی از منکر، مسألة امکان و اثرپذیری از عوامل خیلی مهمی است. یعنی ممکن است منکری را ببینید، اما بر شما واجب نمی شود که امر به معروف و نهی از منکر نمایید، به خاطر این که امکان اثرپذیری آن نیست. غیر از آگاهی های علمی که برای امر به معروف و نهی از منکر لازم

است، شرایط هم بسیار مهم است.

_پس اگر شرایط وجود داشته باشد، همان قرائت اول است. چون اگر قرائت دوم باشد و با بعضی قسمت های نظام شاهنشاهی اعم از کاخ نشینی، تبعیض و فساد مخالف نباشد و صرفاً با بعضی سیاست ها مخالف باشد، بعد می تواند به مدل شبه سلطنتی رجعت نماید. این طیف می تواند مدلی همانند عربستان را قبول داشته باشد.

در مراجعه به تاریخ معاصر، درمی یابید که بحث استبداد و ظلم از مقوله هایی بوده که هیچ گاه قابل تحمل نبوده است. نکته ای که قابل ذکر است این است که در همة موارد، نهضت آزادی از جمله احزابی بود که می گفت سلطنت باقی بماند.البته منظور شاه سلطنت مشروطه بود! ولی برای امام ثابت شده بود سلطنت او مطلقه و استبدادی است.

حرفم را دوباره تکرار می کنم از زمانی که برای امام مسلم و یقین شد که حرکت حکومت شاه حرکتی برخلاف اصول اسلام و در واقع علیه اسلام است مبارزه ایشان برای از بین رفتن آن رژیم آغاز شد.

فصل دوم: مقایسه انقلاب اسلامی با انقلاب های دیگر

انقلاب گل در برابر گلوله

_درباره چرایی و چگونگی مطرح شدن انقلاب⁽¹⁾به عنوان "انقلاب گل در برابر گلوله " چه نظری دارید و بفرمایید که این صفت تا چه اندازه با اصول، آرمان ها و اهداف انقلاب همخوانی و سازگاری داشت و اصلا بر چه مبنا و برداشت هایی این ویژگی به انقلاب اسلامی داده شد؟

برای پاسخ به این سوال بایستی ضمن اشاره به فضای سیاسی اجتماعی ایران و جهان در آن دوران، اشاره گذرایی هم داشته باشم به برخی انقلاب هایی که در جهان به وقوع پیوسته و به نوعی در

چگونگی وقوع، شباهت هایی با انقلاب اسلامی داشته اند؛ انقلاب هایی مثل انقلاب اکتبر روسیه⁽¹⁾

و انقلاب کبیر فرانسه⁽²⁾و... اما هیچ یک از آن ها تفکر انقلاب اسلامی را نداشتند. انقلاب اسلامی ایران در حقیقت سبک جدیدی از انقلاب ها را در دنیا عرضه کرد. تا آن زمان، زمان وقوع انقلاب اسلامی، مطرح ترین انقلاب در سطح جهان، انقلاب هایی از نوع مارکسیستی بود که با خشونت همراه بود، یعنی در دل کشورهایی که در دامان سرمایه داری بودند گروه هایی تشکیل می شدند که به مبارزه با سرمایه داری و مبارزه با

امپریالیزم بر می خاستند و در حقیقت خواهان نوعی مساوات بودند. اینها والاترین و بالاترین هدفشان برقراری مساوات در جامعه شان بود و چون این امر برقرار نمی شد با دولت و حکومت مبارزه می کردند.

_چه کسانی داعیه دار این تفکر بودند و کجاها نفوذ داشتند؟

داعیه دار این تفکر و اندیشه در جهان هم مارکسیسم بود. آن زمان یک جریان فکری به اصطلاح چپ در دنیا شکل گرفته بود که بیشتر در محیط های روشنفکری و محیط های دانشگاهی جریان داشت. این جریان فکری در بسیاری از کشورها حتی در خود آمریکا هم نفوذ پیدا کرده بود و عده ای به آن گرایش پیدا کرده بودند. این قطب چپ در کشورهای مختلف با نام های مختلفی شناخته می شد مارکسیسم، مائوئیسم، لنینیسم و....

_این انقلاب هایی که اسم بردید چه سبک ها و ویژگی هایی داشتند. آیا در طی مراحل خود به شیوه مسلحانه هم متوسل شدند؟ آیا این انقلاب ها همانند انقلاب اسلامی از پشتوانه مردمی هم برخوردار بودند؟

اینها سبک انقلاب هایشان متفاوت بود، به این شکل که عد ه ای جمع می شدند و به شیوه انقلاب های مارکسیستی گروه های پارتیزانی تشکیل می دادند و سپس می کوشیدند با آن کشورهای مبدأ – شوروی و چین و غیره – ارتباط یافته و پشتیبانی گردند و مسلح شوند. آنها ظهور و بروز خودشان را در آغاز با یک سری ترورها انجام می دادند. سعی می کردند با اقداماتی آن فضای رعب را در کشورشان بشکنند و افراد را به سوی خود جلب کرده عضو گیری

نمایند. اینها به مرور مبارزه را در قالب مسلحانه پیش می بردند تا اینکه رژیم حاکم را به سقوط بکشانند. از پشتیبانی مردمی چندانی هم برخوردار نبودند و معمولا هم به مرور از مسیر اصلی خودشان منحرف می شدند.

_آیا این پدیده در کشور ما هم وجود داشت. اگر جواب شما برای این سوال مثبت است چه سر انجامی پیدا کرد؟

بله. این پدیده در کشور ما هم وجود داشت و گروه هایی با الهام از همین الگوی مبارزاتی – چریکی، که در برخی جاها شهری و در بعضی جاها روستایی بود، فعال بودند و سعی داشتند با عضوگیری از افراد روند مبارزه را به سمت مسلحانه کشانده و در جهت به سقوط کشاندن رژیم تلاش هایی می کردند. این گروه ها اغلب در محیط های دانشگاهی فعال بودند و عضوگیری می کردند. تاریخ نشان داد که هیچ یک از این گروه ها در روند مبارزات شان با رژیم راه به جایی نبردند. آن هایی که متوجه شدند شیوه مبارزه شان شیوه درستی نیست، بلافاصله به سیل خروشان مردم پیوستند و دیگران هم همان مسیر اشتباه خود را ادامه دادند و به هیچ نتیجه ای نرسیدند.

_از چند گروهی که به همین روال فعالیت داشتند بگویید و بفرمایید که چه سرانجامی یافتند؟

آن زمانی که من در دانشگاه تحصیل می کردم این گونه گرایش ها کم نبود. انواع و اشکال مختلفی مثل توده ای ها و مارکسیست ها وجود داشتند. حتی گروهی که با ظاهر اسلامی وارد صحنه شد و

مبارزه را آغاز کرد، مارکسیست را به عنوان الگوی مبارزه و علم مبارزه قبول کرد و بر اساس شیوه مارکسیست گام برداشت؛ واضح تر بگویم سازمان مجاهدین خلق

این سازمان ظاهری اسلامی داشت اما الگوی مبارزه اش مارکسیست بود. کار سازمان با ترور برخی از سران رژیم آغاز شد و به مرور گسترش پیدا کرد و در آن فضای دیکتاتوری و خفقان اقداماتی هم انجام داد. آن زمان رژیم دیکتاتوری و وابسته بود، یعنی دیکتاتوری توأم با وابستگی. رژیم به طور مشخص به آمریکا وابسته بود و آنها با هدف از بین بردن رژیم این اقدامات مسلحانه را انجام دادند اما نتیجه ای نگرفتند.امام هم از این نوع مبارزه ها هیچ حمایتی نکردند.

_چرا این شیوه از مبارزه در ایران به بن بست رسید و از حمایت و پشتیبانی امام و مردم برخوردار نشد؟

این شیوه از مبارزه به خاطر مسائلی که در آن ایام بین دو کشور آمریکا و شوروی پدید آمده بود به بن بست رسید. این دو کشور آن زمان در تلاش بودند جنگ سرد پدید آمده بین خودشان را پایان دهند. لذا به دنبال تنش زدایی و کاهش تنش ها بودند. شوروی برای بهبود روابط با آمریکا فضای رابطه و همکاری با ایران را پر رنگ کرد و سعی داشت یک رابطه اقتصادی و بعضاً تسلیحاتی با ایران برقرار کند.این کشور همانی بود که با راه انداختن رادیوی فارسی به حمایت از مخالفان در ایران می پرداخت اما وقتی بحث منافع با آمریکا پیش آمد به سرعت رادیو را تعطیل کرد، ایران هم با مناسب دیدن این شرایط سعی کرد امتیاز هایی به شوروی بدهد از جمله اینکه امتیاز دایر کردن ذوب آهن اصفهان را به شوروی داد. بعضی

از سلاح ها و تسلیحات را از آن کشور خریداری کرد و تداوم این سیاست و نزدیک شدن دو کشور ایران و شوروی به هم عرصه را بر گروه های مبارز داخل ایران، که به نوعی به شوروی متکی بودند، تنگ کرد. علاوه بر اینها، آمریکا هم نگاه متفاوتی به ایران داشت، ایران کشوری نبود که آمریکا به راحتی بخواهد و بتواند از آن بگذرد یا آن را نادیده بگیرد. این کشور به لحاظ موقعیت استراتژیک و نزدیکی و همسایگی اش با شوروی می توانست به عنوان پایگاه آمریکا ایفای نقش کند مثل کوبا که در همسایگی آمریکا بود و به عنوان پایگاه شوروی به شمار می رفت. یعنی این دو کشور در آن نظام دو قطبی بسیار مهم بودند. آمریکایی ها با رصد کردن روابط ایران و شوروی تصمیم گرفتند به ایران نفوذ کنند. لذا دست به کار شده و وارد فضاها و سازمانهای امنیتی ایران شدند.

_این قدرت هایی که می گویید چه اقداماتی در این زمینه در ایران انجام دادند؟

از اولین اقدامات آنان در این برهه تقویت سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) بود. بعضی از کارشناس ها را در اسرائیل آموزش دادند، مجهز کردند و آنان را به داخل گروه هایی که کار مبارزات مسلحانه می کردند روانه کردند از جملة این گروه ها سازمان مجاهدین خلق و چریک های فدایی خلق بودند.

تداوم کمک های اطلاعاتی آمریکا به ایران هم در مدت کوتاهی به متلاشی شدن سازمان مجاهدین خلق و گروه چریک های فدایی خلق انجامید.

_در چنان شرایطی مردم بیشتر به چه نوع مبارزه ای با رژیم معتقد بودند. آیا به همین شیوه مبارزه مسلحانه اعتقاد داشتند یا شیوه های دیگر مبارزه را بیشتر ترجیح می دادند؟

اگر تاریخ را ورق بزنیم متوجه می شویم که از سال های 1354 به بعد که مجاهدین ضربه خوردند کمتر شاهد مبارزات مسلحانة گروه ها با رژیم هستیم. ⁽¹⁾

مردم اغلب پیگیر نهضتی بودند که امام آغاز کرده بود نهضتی که در حقیقت شیوه مبارزه اش با شیوه مبارزات آن گروه ها متفاوت بود و

به جای مبارزه مسلحانه به مبارزه در قالب فرهنگی و اعتقادی روی آورده بود. این روند در قالب تشکیل جلسات قرآن، انتشار کتاب های دینی و فرهنگی و تشکیل هیأت های مذهبی تداوم داشت و مبارزه را به شکل سازمان یافته با هیأت و شکل فرهنگی پیش می برد. رژیم و حامیانش از جمله آمریکا هم در چنین فضایی فقط از سوی گروه های چپ و مارکسیست که مبارزه مسلحانه می کردند احساس خطر می نمودند و عمده تمرکزشان بر روی حذف و متلاشی کردن آن گروه ها بود لذا توجه چندانی به مبارزات مردمی در قالب فرهنگی نداشتند و این نوع مبارزات را که در شکل و هیأت فعالیت های فرهنگی رخ می نمود خطری برای خودشان نمی دانستند. تاریخ نشان داد که توافق بین شرق و غرب در دوره ای به نفع شاه و حکومت ایران تمام شد چون فضای مبارزه مسلحانه در ایران کاملاً تنگ و مسدود شد و فعالان این عرصه یا تیرباران یا اعدام یا زندانی شدند.

_خود حضرت امام چه رهنمودها و تلاش هایی برای پیشبرد نهضت داشتند.

در چنین فضای بسته و خفقانی مبارزات فرهنگی با رهبری امام خمینی ادامه داشت و نهضت امام با یک روند رو به رشدی در حال حرکت بود و ایشان مدام با سخنرانی و صدور بیانیه و اعلامیه مفاسد رژیم را افشا می کردند و مردم را آگاهی می دادند. اعلامیه ها و بیانیه های امام به سرعت در داخل ایران تکثیر و توزیع می شد و با آنکه سازمان امنیت حکومت تلاش زیادی برای برچیدن این روند و حرکت انجام می داد با این حال چون عامة مردم در آن

دخیل بودند حرکت خود به خود تداوم می یافت. ادامه این حرکت در سال های 1355 و 1356 و 1357 منجر به آغاز یک انقلاب جدی مذهبی به رهبری امام خمینی در ایران شد. با آنکه امام به خارج از کشور تبعید شده بود اما عده ای از یاران و شاگردان برجسته ایشان در اقصی نقاط کشور این انقلاب را هدایت می کردند. مدتی بعد امام شیوة جدیدی را برای ادامه حرکت انقلاب اتخاذ کردند و آن بحث اعتصاب ها و چهلم ها⁽¹⁾

این مراسم موجب شد تا نقش و قدرت مذهب در تحرک مردم و فراگیری نهضت خود را بیشتر نشان دهد و کار را از دست کسانی که کینه های متراکم مردم را به سوی سازش با رژیم می کشاندند، بگیرد. بدیهی است که هرچه رنگ و بوی مذهبی اعتراض بیشتر می شد نقش متولیان مذهب یعنی روحانیون نیز زیادتر می شد. این واقعیت از دیدگاه بعضی از ضد انقلابیون دور نماند. تا جایی که بختیار از آن چنین یاد می کند: چله ها و اعتراضات علیه رژیم همه به دست ملایان برپا شد. آداب مذهب اسلام، اسباب و ابزار بر هم زدن تعادل رژیم را فراهم ساخت.(پهلوی، محمدرضا، پاسخ به تاریخ، ترجمه: حسن ابوترابیان، تهران، نشر مترجم، 1371، ص 330حسینیان، روح الله، یکسال مبارزه برای سرنگونی رژیم شاه، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، 1385، ص 181بختیار، شاهپور، یکرنگی، ترجمه: مهشید امیرشاهی، بی جا، بی تا، ص 141)

بود. با بروز حادثه ای

در قم در دی 1356 و کشته شدن عده ای از مردم، اعتراضات و تظاهرات علنی می شود. در چهلم شهدای قم حادثه ای در تبریز اتفاق می افتد و در چهلم شهدای تبریز حادثه ای در یزد و جاهای دیگر اتفاق می افتد. شکل جدید مبارزه بدین ترتیب در شهرهای مختلف گسترش پیدا کرد و مردم در مساجد به عنوان پایگاه های انقلاب متشکل شدند و شبکه گسترده ای برای توزیع اعلامیه ها تشکیل دادند.

_خود شما در آن دوران چه فعالیت هایی در جهت همراهی با نهضت امام داشتی؟

من و عده ای از دوستانم هم در کار تکثیر و توزیع نوار و اعلامیه های حضرت امام بودیم. از سال 1354 از زندان که آزاد شدم به سراغ تداوم مبارزه فرهنگی رفتم. با مجموعه ای از دوستان جلسات هفتگی داشتیم و کتاب های مذهبی می خواندیم و فعالیت های فرهنگی می کردیم.

_در یکی دو سال منتهی به پیروزی انقلاب اسلامی علی رغم آنکه همه مبارزان نتیجه خیزش مسلحانه را دیده بودند و شکست چنان شیوه ای را حس کرده بودند؛ باز می بینیم که عده ای از مذهبی ها دوباره دست به اسلحه می برند و درصددند ادامه مبارزه را به روش مسلحانه تداوم دهند. آیا این حرکت با نگاه امام به نوع مبارزه در تعارض نبود. سر انجام این گروه ها چه شد؟

به دنبال گسترش سطح اعتراضات به تمام کشور، عده ای از جوان های مذهبی دوباره به فکر مبارزه مسلحانه افتادند. آن ها احساس می کردند در این برهه از زمان اگر مبارزه قدری چاشنی مسلحانه هم داشته باشد موفق تر خواهد بود. چون در برابر اعتراضات مردمی و موج تظاهرات، ساواک و ارتش قرار داشت؛ ساواکی که به هرحال با خنثی کردن مبارزات دو سه سازمان مسلحانة بزرگ تجربه پیدا کرده بود و انسجام یافته بود. ارتش هم یک ارتش پیشرفته ای بود که حتی مبارزات ضد آمریکایی را توی منطقه سرکوب کرده بود. بنابراین آنها احساس کردند در مقابله با چنین نیروهایی ضرورت دارد مسلح شوند لذا در قالب گروه هایی مذهبی در آمدند گروه هایی که حضرت امام را قبول داشتند و با مارکسیست ها و مجاهدین خلق هم دارای مرزبندی هایی بودند. اینها هفت گروه بودند که بعدها – بعد از پیروزی انقلاب اسلامی -سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی⁽¹⁾

را تشکیل دادند.

_امام در اوج رویارویی مردم با رژیم، شیوه جالب تری اتخاذ می کنند و آن شیوه تلاش برای تسخیر قلوب ارتشیان است؛ به نظر می رسد این حرکت امام تاثیر عجیب و غیر قابل پیش بینی

ای در بین ارتشیان و مردم داشت و به ایجاد یک نوع همدلی بین آنان انجامید؛ در این باره بیشتر توضیح دهید.

با اوج گیری مبارزات مردمی رژیم به این نتیجه رسید که قدرت نظامی اش را به رخ مردم بکشد، لذا حکومت نظامی برقرار کرد و تانک هایش را به خیابان ها آورد.

در چنین شرایطی مردم هم به فکر مقابله با این ها افتادند اما امام شیوة دیگری را در پیش گرفت. ایشان با آن قدرت روحی ای که داشتند به این نتیجه رسیدند که باید ارتش را تسخیر کرد و در دل ارتش نفوذ کرد. ایشان بر این نظر بودند که بدنه ارتش از خود همین مردم هستند و با رژیم و شاه ارتباطی ندارند. این نظرات امام در بیانیه ها و سخنرانی های ایشان منعکس می شد. امام در صحبت های خودشان به مردم توصیه اکید و سفارش می کردند که با نیروهای مسلح برخورد نداشته باشند. مردم هم به تأسی از امامشان به ارتشی ها و نیروهای مسلح گل هدیه می دادند. این بود که انقلاب ما به انقلاب گل در برابر گلوله معروف شد.

راهی که امام برای انقلاب ترسیم کردند همان تداوم اعتراضات و از کار انداختن بنیان ها و بوروکراسی رژیم شاه بود. چون محمدرضا پهلوی روی چند چیز حساب باز کرده بود؛ اولی همین بوروکراسی بود یعنی گسترش سازمان اداری. او فکر می کرد این بدنه ای است که متعلق به اوست. ذهنیتش هم این بود که آنها از شاه حقوق می گیرند و به هرحال وابسته اند لذا، در مواقع ضرورت تابع اوامر او خواهند بود. اتفاقاً شاه از همین جا ضربه خورد. چون عمده ترین مخاطبان امام همین قشر کارمندان بودند. شاه از ارتش ضربه خورد ارتشی که در برابر مهر و محبت و گل مردم تاب مقاومت نیاورد.

شاه از همین اعتصاب های اداری کمرشکن ضربه خورد. اعتصاب هایی مثل اعتصاب کارکنان نفت و غیره.

_این طرح و ایده امام به کجا منتهی گردید و چه نتیجه ای داد؟

امام خمینی به عنوان رهبر نهضت به مبارزه مسلحانه اعتقادی نداشت و معتقد بود با حضور و تجمع مردم در خیابان ها و کوچه ها و میدان های شهر بایستی تکلیف رژیم را مشخص کرد. ایشان بحث نفوذ در بدنة ارتش را مطرح کردند و این طرح به خوبی پاسخ داد؛ چون بسیاری از سربازان به فرمان و دستور امام از پادگان ها فرار کردند و به مردم پیوستند. بسیاری از ارتشی ها هم از خدمت استعفا کرده به مردم پیوستند. امام طرح نفوذ در بدنة ارگان ها را در جاهای دیگر هم اجرا کردند. دستور فرمودند هرکسی می خواهد به ملاقات من بیاید باید از سمتی که از سوی رژیم در اختیار او قرار داده شده استعفا کند. لذا نمایندگان مجلس و مقامات دیگر استعفا می کردند و اظهار برائت می نمودند و انقلاب آرام و با طمأنینه پیش می رفت. اعتصاب، تظاهرات خیابانی، اعتصابات صنفی مثل اعتصاب کارمندان و بازاریان همه را شگفت زده کرده بود. این ها همه مدیون طرح ها و ایده های حضرت امام بود و در اوج روزهای انقلاب بازاری ها به طور هماهنگ به تعطیلی مغازه ها اقدام کردند. یادم هست آن زمان وقتی توی خیابان رفت و آمد می کردیم پرنده هم پر نمی زد، یک اعتصاب سراسری رخ داده بود و همه جا به تعطیلی کشیده شده بود. حتی جریان 17 شهریور هم که پیش آمد به دنبال تظاهرات بسیار گسترده ای بود که در عید فطر انجام گرفته بود.

آن ایام کمیته هایی برای رهبری و هدایت تظاهرات و راهپیمایی های

مردمی شکل گرفته بودند. در این هدایت روحانیت نقش مهم و برجسته ای داشتند و تلاش می کردند به فرمان امام انقلاب آرامی داشته باشند که در حد امکان بدون خون ریزی باشد لذا در طرح ها و برنامه ریزی هایشان به این مسئله توجه ویژه ای داشتند.

_با همه این تفاسیری که می فرمایید در ماه های اوج نهضت شاهد رویارویی مسلحانه نظامیان با مردم و شهید شدن عده زیادی از مردم با گلوله های نظامیان هستیم؛ نمونه بارز آن حادثه تلخ 17 شهریور است که به جمعه سیاه معروف شد و نظامیان به دستور غلامعلی اویسی مردم بی گناه را در خیابان ژاله تهران به خاک و خون کشیدند. در این زمینه بیشتر توضیح دهید و بفرمایید امام چه واکنشی در برابر این حادثه داشتند و از این حادثه چه بهره ای برای پیشبرد نهضت بردند.

یکی از دلایل بروز حادثه 17 شهریور این بود که این حرکت بدون هماهنگی با روحانیت انجام شده بود. عده ای بدون هماهنگی، طرح تجمع و راهپیمایی در میدان ژاله را ریختند و زمان تظاهرات در میدان 17 شهریور را اعلام

کردند و روز موعود تجمع و تظاهرات مردمی به شدت از سوی رژیم از طریق زمین و هوا سرکوب شد و مردم را سلاخی کردند. آن زمان خون ها به جوش آمده بود که باید با رژیم پهلوی مبارزه مسلحانه انجام داد اما دوباره توصیه های حضرت امام به یادمان می افتاد و خویشتن داری می کردیم. 17 شهریور نقطه عطفی در

خشونت شاه بود⁽¹⁾.

همه فکر می کردند که این حادثه هم به یک 15 خرداد دیگری تبدیل می شود یعنی انقلاب دوباره برای چند سال به محاق خواهد رفت ولی حضرت امام از آن حادثه تلخ یک پیروزی مجدد ساخت و به مردم روحیه داد به گونه ای که مردم پس از آن حادثه بیش از پیش وارد صحنه مبارزه شدند.

-لطفا بحث مربوط به انقلاب گل در برابر گلوله را جمع بندی کنید تا مبحث تازه ای را آغاز کنیم.

صحبت هایم را این گونه جمع بندی می کنم که انقلاب اسلامی برخلاف بسیاری از انقلاب ها روش خشونت را در پیش نگرفت بلکه به رهبری امام یک مبارزه فرهنگی جدی ای را علیه رژیم

پهلوی آغاز کرد و در برابر تمامی خشونت های اعمال شده از سوی رژیم فقط با مبارزه فرهنگی اهدافش را پیش برد. کسی یادش نمی رود آن زمان هایی را که مردم در خیابان ها در داخل لوله های تفنگ های سربازانی که برای سرکوبی تظاهرات و راهپیمایی ها به خیابان ها ریخته بودند گل می گذاشتند و با روی باز و لبخند از آن ها استقبال می کردند و در واقع با این کارشان به نوعی آن ها را خلع سلاح می نمودند. سربازان فرزندان همان مردمی بودند که به خیابان ها ریخته بودند و وقتی با چنان صحنه هایی رو به رو می شدند احساسات بر آن ها غلبه می کرد تا حدی که حتی از دستورات مافوق خود سر پیچی می کردند. فلسفه مطرح شدن و معروف شدن انقلاب ما به انقلاب گل در برابر گلوله نیز همین است.

این شیوه مبارزاتی امام تا زمان ورود ایشان به ایران و حتی مدت کوتاهی پس از آن نیز ادامه یافت. از 12 بهمن تا 22 بهمن که به دهه فجر معروف شد اوج مبارزات مردمی بود؛ منتها با همان سبک و شیوه ای که حضرت امام توصیه می کردند. مردم وارد کلانتری ها می شدند و با کمترین برخوردهای خشن آنجاها را خلع سلاح می کردند. بدنه ارتش به ملت پیوسته بود و قسمتی از نیروی هوایی جلوی امام رژه رفتند و بدین ترتیب انقلاب اسلامی به پیروزی رسید. انقلابی که با استناد به این شیوه و سبک مبارزاتی، که با ابتکار حضرت امام صورت گرفت، به انقلاب گل در برابر گلوله معروف شد. روزهای آخر پیروزی، مردم بر لوله تانک ها و لوله تفنگ های نیروهای نظامی گل می گذاشتند همین شیوه سبب شد از ریختن خون مردم جلوگیری شود.

_آیا این طرح و ایده امام بعدها به عنوان الگو مورد استفاده حرکت ها و انقلاب های مردمی دیگر جوامع قرار گرفت؟

بله. نکته خوبی را اشاره کردید. این شیوه ای که امام در آن ایام ابداع کردند در بسیاری از حرکت ها الگو شده بود؛ در چند سال گذشته هم در حالی که یک انقلاب منطقه ای⁽¹⁾برای از بین بردن دیکتاتورها آغاز شده همین شیوه برای بسیاری از کشورهای منطقه الگوست. در مصر ما شاهد بودیم که مردم با تجمع در میدان التحریر (آزادی)⁽²⁾

به همان سبک و شیوه ای مبارزه را پیش بردند که

انقلاب اسلامی ما تجربه کرده بود و این موضوع به خوبی نشان می داد که آنها از شیوه مبارزه ما در انقلاب الگو برداری کرده اند.

آغاز استقرار انقلاب

تشکیل کمیته استقبال در بازگشت امام به ایران

_یکی از اقدامات مهم انقلابیون در ایامی که محمد رضا پهلوی از ایران رفت و خبر ورود امام به ایران مطرح گردید تشکیل کمیته ای با نام کمیته استقبال از امام بود که در آن ایام و شرایط سخت حقیقتا بسیار موثر واقع شد و مهمتر از همه در حفظ جان امام رکن اصلی و اساسی گردید. با توجه به این که جنابعالی هم در آن کمیته عضویت داشتید لطفا از چرایی و چگونگی تاسیس آن؛ فعالیت های آن و از تلاش ها و اقدامات خودتان در آن کمیته بفرمایید.

اواخر سال 1357 موضوع بازگشت امام به ایران مطرح شد. در آن شرایط باور کردن این موضوع سخت بود. درست در همین مقطع بود که انقلاب با یکی از شیوه های تازه خودش پیش می رفت؛ اعتراضات مردمی در پشت بام خانه ها. مردم هر شب رأس ساعت مقرر پشت بام خانه ها رفته و شعار می دادند. این اعتراضات و تظاهرات به حدی گسترده شده بود که شاه را مجبور کرد از ایران بگریزد.

یکی از شادترین روزها برای مردم تهران و همه ایران روز فرار شاه بود. من با اتومبیل ژیان در خیابان بودم که متوجه شدم روزنامه ها با تیتر بزرگ نوشتند«شاه رفت». یکی از آن روزنامه ها را گرفتم و به

شیشه ماشین نصب کردم، چراغ ها را روشن کردم و در خیابان ها به راه افتادم. حوالی مدرسه سپهسالار (مدرسه شهید مطهری فعلی) بودم، راه بندان شده بود و همه ماشین ها بوق می زدند و مردم به طور خود جوش در خیابان ها شیرینی و شکلات پخش می کردند. در همان مقطعی که شاه از ایران رفت بر اساس توافق هایی که عوامل رژیم کرده بودند شاپور بختیار از جبهه ملی به نخست وزیری انتخاب شد. او جزو به اصطلاح مبارزان قبلی به شمار می آمد اما ظاهراً از مهره های نفوذی آمریکایی بود و او را با برنامه روی کار آورده بودند که دوام چندانی هم نیاورد.

هیچ یک از این اقدامات نتوانست خدشه ای در تصمیم امام برای ورود به ایران ایجاد کند و ایشان روز 12 بهمن 1357 ⁽¹⁾به ایران بازگشتند. از همان زمان که خبر تصمیم بازگشت امام به ایران پخش شده بود ستاد استقبال از امام شکل یافته بود و ما در کنار عده زیادی از بزرگان مبارزه در مدرسه رفاه مستقر بودیم.

_هدف اصلی این ستاد چه بود و چقدر در کارش موفق بود؟

هدف اصلی این ستاد یا کمیته موضوع حفاظت از جان امام به هنگام ورودشان به ایران بود چون هنوز حکومت در دست رژیم بود و هر آن امکان انجام طرح و توطئه ای می رفت. بنابر این عده ای از انقلابیون در مدرسه رفاه دور هم جمع شدند و کمیته استقبال از امام را شکل دادند. این کمیته در روز ورود امام به ایران تا چند روز بعد اقدامات موثر و مهمی انجام داد که اصلی ترین آن حفاظت

از جان امام از لحظه ورودشان به ایران تا دوران استقرارشان در مدارس رفاه و علوی بود. از ذکر نام سران مبارزه می گذرم و اشاره می کنم که به جز آنها افراد دیگری در کمیته استقبال از امام بودند از جمله آقایان رجایی، مهندس حسین مظفری نژاد (نماینده دوره سوم مجلس شورای اسلامی)، شجاعیان، محمدی و..... سعید محمدی و عده ای دیگر تشکیلات تبلیغاتی شان را درمدرسه رفاه مستقر کردند و به تکثیر اعلامیه های امام پرداختند و درواقع در مدرسه رفاه زیر نظر آیت الله سیدعلی خامنه ای یک واحد تبلیغاتی راه انداختند.

_خود شما در مدارس رفاه و علوی به چه کارهایی مشغول بودید و چه همکاری هایی با ستاد استقبال از امام داشتید؟

در مدرسه رفاه کارهای مختلفی برای طرح ریزی برنامه استقبال و حفاظت از امام انجام می دادیم شب ها هم همان جا می ماندیم و نگهبانی می دادیم و از چوب به عنوان اسلحه استفاده می کردیم. تا اینکه روز موعود روز تشریف فرمایی حضرت امام پیش آمد. آن روز گروهی از بر و بچه ها در تلویزیون آماده شده بودند مراسم ورود امام به ایران را از تلویزیون پخش کنند. با ما هم در مدرسه رفاه ارتباط برقرار کرده بودند. آن روز در مدرسه رفاه مستقر بودیم و منتظر بودیم امام پس از سخنرانی در بهشت زهرا به اینجا تشریف آورند. نظاره گر تصاویر ورود امام به ایران از تلویزیون بودیم که یکدفعه تصاویر قطع شد. آن موقع مرغ طوفان (بختیار) سر کار بود و جلوی پخش آن را گرفته بود. مردم به محض قطع شدن تصاویر به خیابانها ریختند. از اینکه نمی توانستیم مدرسه رفاه

را ترک کنیم ناراحت بودیم و تا عصر هنگام در انتظار ورود امام ماندیم.

هرچه که بود امام صحیح و سالم وارد ایران شد و در مدرسه رفاه مستقر گردید. گرچه به دلیل شلوغی و ازدحام جمعیت کمیته استقبال از اجرای مو به موی طرح ها و برنامه هایش ناکام ماند اما هدف شاخص و اصلی خودش، حفاظت از جان امام را جامه عمل پوشاند و نقشه ها و توطئه های احتمالی رژیم را نا کام گذارد. در ایام اقامت امام در مدرسه رفاه هم در کنار انجام برنامه های مختلف فرهنگی همین هدف را نیز دنبال کرد.

بنده توفیق داشتم که روزها و شب های زیادی را در مدرسه رفاه باشم و کارهای محول شده از سوی بزرگان مبارزه را به عنوان یک وظیفه تلقی کرده و انجام می دادم. در انجام هر کار و موضوعی هم با بزرگوارانی چون شهید رجایی مشورت هایی داشتم و نظر ایشان را اجرا می کردم. به طور کلی باید عرض کنم که یکی از مهمترین ایده ها و اقدامات انقلابیون در آن دوران را می توان تشکیل کمیته استقبال از امام دانست که آثار و برکاتی داشت و بسیار موثر بود.

اولین دستاورد انقلاب

_به نظر شما اولین دستاورد انقلاب اسلامی برای ایران چه بود؟

اولین دستاورد انقلاب اسلامی، توسعه سیاسی برای ایران بود، چون

اولا انقلاب اسلامی اوج مشارکت واقعی مردم در ایجاد تحول ساختاری در نظام سیاسی و نمایش تحول در فرهنگ سیاسی ملت بود. مردم ایران فرهنگ تبعیتی محض را رها و فرهنگ مشارکتی را به عنوان فرهنگ سیاسی خود انتخاب کردند و مصمم شدند با

استقلال و آزادی سرنوشت خود را رقم بزنند. این در حالی است که دیروز، شاه، وزیران و نمایندگان مجلس ایران را اراده بیگانه تعیین می کرد.

ثانیا، انقلاب اسلامی و جمهوری اسلامی باعث شد جامعه ایران بحران های هویت، مشروعیت، مشارکت، نفوذ و توزیع را پشت سر بگذارد.

امروز مردم به هویت ایرانی- اسلامی خود افتخار می کنند نظام با پشتوانه رأی و مشارکت مردم از مشروعیت برخوردار است. قدرت با آرامی دست به دست می شود. کشور از امنیت و ثبات سیاسی برخوردار است و به خوبی از استقلال و تمامیت ارضی خود دفاع می کند. همگرایی و وحدت ملی به مناسبت های گوناگون از طرف ملت به نمایش گذاشته می شود و بنای نظام سیاسی، بر توزیع عادلانه منابع در سراسر کشور است.

ثالثا، امروز مردم سالاری دینی از وجوه متمایز جمهوری اسلامی ایران نسبت به سایر حکومت های منطقه است. در طول بیش از چهل سال عمر مبارک جمهوری اسلامی به طور متوسط هر سال یکبار مردم پای صندوق های رأی رفته اند.

رابعا، قانون اساسی یکی از دستاوردهای مهم انقلاب اسلامی است که براساس آن قدرت بین قوای مختلف توزیع شده است و مجلس شورای اسلامی یعنی نمایندگان مردم از قدرت تصمیم گیری بالایی برخوردارند. دیروز قدرت در شخص شاه متمرکز بود و امروز قدرت بین نهادهای مختلف توزیع شده است.

_شما برای نهادینه شدن مشارکت سیاسی در کشور چه نظری

دارید؟

بنده معتقدم برای نهادینه شدن بیشتر مشارکت سیاسی در کشور باید تلاش مضاعفی انجام گیرد و در صورت لزوم اصول ذیربط در قانون اساسی اصلاح گردد، به گونه ای که حقوق اقلیت به رسمیت شناخته شده و معین گردد و زمینه برای سامان یافتن نظام حزبی در کشور فراهم آید. آنچه امروز در کشور داریم، جریان های سیاسی رقیب هستند که تنور انتخابات و رقابت سیاسی را گرم می کنند، اما، آنچنان که باید و شاید پاسخگوی مردم و تصمیمات خود نیستند. ما باید شرایط ذهنی، فرهنگی، ساختاری و قانونی کشور را آنچنان آماده کنیم که پاسخگوی مطالبه جدی نسل جوان و فرهیخته برای مشارکت واقعی در نظام تصمیم گیری کشور باشیم.

وضعیت توسعه سیاسی در عربستان، سایر کشورهای منطقه و حتی ترکیه با ایران قابل قیاس نیست. در این کشورها انتخابات و مشارکت سیاسی جدی نیست. در مورد ترکیه هم در عین حال که دموکراسی تا حدی وجود دارد ولی مردم مسلمان آن محکوم به اطاعت از یک نظام سکولار وابسته به ناتو هستند.

چگونگی برخورد با مقامات رژیم پهلوی

_از اولین و مهم ترین اتفاقاتی که بلافاصله پس از پیروزی انقلاب اسلامی رخ داد دستگیری، محاکمه و گاهی اعدام عوامل و سران رژیم پهلوی بوده است به نظر می رسد این انقلاب گل در برابر گلوله در جریان برخورد با مقامات و عوامل رژیم پهلوی هم چندان خشونتی از خود بروز نداد ؟

انقلاب که پیروز شد خیلی ها انتظار داشتند مثل همه انقلاب ها یک کشتار گسترده و خونین از سران و عوامل رژیم پیشین صورت بگیرد اما این اتفاق نیفتاد. حضرت امام با هوشمندی کامل به تأسیس نهادهای خاصی از جمله دادگاه انقلاب اقدام کردند و همه چیز را در قالب قانونی خاص خودش پیش بردند. دستگیر شده ها به دست قانون سپرده شده محاکمه گردیدند. همه چیز به صورت قانونی پیش رفت و خوب، عده ای از عاملان کشتارهای خونین مردم در دوران مبارزه و نهضت محاکمه و اعدام شدند.

در همة امور عده ای متدین و خبره ابتکار عمل را به دست گرفتند. تصفیه حساب ها خیلی تلخ و خونین نبود. حتی یادم هست در ایامی که دولت موقت ⁽¹⁾

سر کار آمده بود عده ای از ساواکی ها دم در نخست وزیر جمع شده بودند و تظاهرات می کردند و خواهان حقوق ماهیانه شان بودند. یعنی آنقدر با آنها با ملایمت برخورد شده بود. همان هایی که بچه های این ملت را سال ها شکنجه کرده بودند وقتی شیوه و سبک برخورد امام و انقلابیون را با خودشان می دیدند چنین فکرهایی به سرشان می زد که حتی حقوق ماهیانه شان را از انقلاب نوپا بخواهند یعنی اینقدر احساس امنیت و آرامش می کردند!

اوضاع و شرایط خاصی بر کشور حاکم بود. همان ایام سازمان مجاهدین خلق شعار انحلال ارتش را سر دادند اما امام در برابر این شعار هم ایستادند و مانع فروپاشی و انحلال ارتش شدند و به مرور با ارائه طرح ها و برنامه هایی ارتش را از داخل تصفیه کردند.

برنامه دیگر امام بر خلاف انقلاب های دیگر به رفراندوم گذاشتن نوع نظام بود. هنوز مدت زیادی از انقلاب نگذشته بود که جمهوری اسلامی را به رفراندوم گذاشتند. همان ایام پیشنهادها و نظرات گوناگونی در این زمینه ارائه شد. بعضی ها معتقد بودند باید «جمهوری دموکراتیک» یا «جمهوری دموکراتیک خلق» یا «جمهوری دموکراتیک اسلامی» به رفراندوم گذاشته شود که امام با قاطعیت با همه آنها مخالفت کرده و اعلام فرمودند «جمهوری اسلامی»؛ نه یک کلمه کم و نه یک کلمه زیاد؛ باید به رفراندوم گذاشته شود. مردم با «آری» و «نه» در رفراندوم شرکت کردند و بالای 98 درصد از مردم با رأی «آری» خود نوع نظام، یعنی جمهوری اسلامی را تأیید کردند و به دنبال آن هم نوشتن قانون اساسی و انتخاب رئیس جمهور و افتتاح مجلس و موارد دیگر پیش آمد. همه این امور را امام به عهده دولتی به نام دولت موقت گذاشته بود. روش امام در حکومت، حکومت بر قلب های مردم بود.

_آیا در برخورد با مقامات رژیم شاه و نوع و شکل برخورد با آنان در مسئولین نظام (جدای از دولت موقت) اختلافاتی وجود داشت که افکار عمومی از آن بی خبر مانده باشد؟

اختلاف چندانی وجود نداشت، تنها نکته ای که مطرح بود، این بود که در اعدام سران رژیم که دستگیر شده بودند، تعجیل به خرج داده شد و محاکمات به صورت دقیق تری باید صورت می پذیرفت. سمبل برخوردهای سریع آیت الله سید محمد صادق صادقی گیوی،

معروف به خلخالی⁽¹⁾

بود که ایشان تسریعی داشت در این که عوامل رژیم و کسانی که در جنایات رژیم و کشتار مردم دست داشتند، با سرعت محاکمه و اعدام شوند. این موضوعی بود که بعضی از روحانیون دیگر که در دادگاه انقلاب بودند انتقاد می کردند که این محاکمات باید با طمأنینه ودقت بیشتری صورت پذیرد.

_آیا علاوه بر تسریع محاکمات در مورد دایره شمول محاکمات، که چه کسی را در برگیرد، اختلافی وجود نداشت ؟ مثلاً در اصفهان محاکمه ای صورت گرفت در مورد مهدی میراشرافی⁽²⁾که

بعد منجر به جریاناتی شد و حاکم شرع دادگاه (آقای امید نجف آبادی⁽¹⁾) در مصاحبه با روزنامه کیهان ادعا نمود که به من فشار آورده اند و حتی مرا از طرف مقامات بالا تهدید کرده اند و ظاهراً حکمی از طرف امام هم گرفته بودند که ایشان اعدام نشود و بعد برده بودند که ایشان به نوعی گوش نداده و زودتر کار اعدام را تمام می کنند؟

این مسائلی که می گویید دایرة شمول نیست، بحث های موردی است. چیزی که من الان به یاد دارم، این است که آقای نجف آبادی از کسانی بود که به عدم دقت و سرعت محاکمات شناخته شده بود که بعد هم جزء باند مهدی هاشمی شده بود. بنای کلی حضرت امام این نبود که به دنبال بهانه باشند و عده ای را اعدام کنند، حتی در روش مبارزه با توجه به اینکه ارتش وارد صحنه شده بود و بعضاً به مردم تیراندازی می نمود، در بین انقلابیون یک گرایشی بود که مبارزات مسلحانه با نظامیان، انجام گیرد و با استفاده از «کوکتل مولوتوف» مبارزه نمایند، ولی روشی که حضرت امام ارائه دادند، دکترین گل در مقابل گلوله؛ بود. همین روش هم باعث شد که خیلی زود ارتش به ملت برگردد. در طول این دوران هم مجاهدین

خلق شعار انحلال ارتش را سر می دادند که به اینها هم اعتنایی نشد. حرکت نیروی هوایی که در مقابل امام رژه رفتند، چیز عجیبی بود و یا واکنش های نیروهای انقلابی در لویزان که بر روی فرماند هان خود تیراندازی نمودند– چون قصد داشتند مردم را بکشند – و دیگر اتفاقات نشان دهنده شناخت امام از ارتش و روح الهی آن حضرت بود که منجر شد مردم با ارتش درگیر نشوند. از این رو، روش امام این نبود که مثلا فیدل کاسترو انجام می داد و معروف است که می گفت تا سیگارم را تمام نکردم این تعداد را باید بکشید.

چگونگی برخورد با مجاهدین خلق

_سازمان مجاهدین خلق یکی از سازمان هایی بود که در دوران مبارزه با رژیم به شیوه مسلحانه روی آورده بود. دربارة چند و چون اعتقادات اعضای این سازمان و تغییر ایدئولوژی آن جای بحث نیست اما این سازمان پس از پیروزی انقلاب اسلامی از جمله گروه ها و سازمان های مدعی سهم خواهی از انقلاب بود که اعلام چنین رویه هایی به پدید آمدن تنش ها و خشونت هایی انجامید. درباره چگونگی برخورد با مجاهدین در اوایل انقلاب توضیح می دهید؟

مجاهدین خلق از جمله گروه هایی بودند که در دوران مبارزه حرکت مسلحانه انجام داده بودند و مردم تقریباً آنها را می شناختند. اینها در روزهای اوج انقلاب بر خلاف جریانها و گروه های دیگر عمل کردند. در تظاهرات و راهپیمایی ها همیشه ادعا داشتند و مدعی بودند. سعی می کردند همه چیز را به نفع خودشان تمام کنند

و اسمی در کنند. در تظاهرات و راهپیمایی ها نماد سازمانی شان همیشه همراهشان بود⁽¹⁾و چون خودشان عده شان کم بود سعی می کردند حرکت های مردمی را به نفع خودشان تمام کنند و جلوی راهپیمایی های مردمی به فاصله صد متر از مردم داس و چکش حمل می کردند تا وانمود کنند این عده مردم تظاهر کننده دنبال رو و پشتیبان و نیروهای آنان هستند. آنان علاوه بر اینها شعارهای مخصوص خودشان را هم می دادند. این موضوع یک نا همگونی ایجاد می کرد که به مرور از مرز نا همگونی هم گذشت و به مراحل حادتر رسید.

در اغلب تظاهرات و راهپیمایی ها، از طرف ستاد روحانیت، مستقر در مساجد مسئولیت نظم و انتظامات را داشتیم. اما بچه های سازمان گوش شان به این حرف ها بدهکار نبود. کار خودشان را می کردند شعار و سرود خاص خودشان را می خواندند و هرکاری که می خواستند انجام می دادند. خب اینها آن زمان یک محبوبیتی بین مردم داشتند و عامه مردم هنوز بوی نفاق را از رفتار اینها استشمام نمی کردند اما ما این مسائل را از نزدیک می دیدیم و حس می کردیم. ادعای آنان زیاد بود. آنان از همان ابتدا شروع به جمع آوری اسلحه نمودند و روش های آنان با مردم متفاوت بود.

مدتی بعد، نشریاتی منتشر کردند و ادعای انقلابی دو آتشه نمودند. البته آنان سابقه کارهای تروریستی با رژیم را هم داشتند. بعضی از جوانان هم به خاطر شیوه ای که اینها داشتند و بعضی می پسندیدند، اینها را جذب می کردند و مراکزی را به اشغال خودشان در می آوردند. اگر یادتان باشد اینها هنگام انقلاب فرهنگی، دانشگاه ها

را سنگر بندی کرده بودند تا اینکه انقلاب فرهنگی انجام گرفت و مردم دانشگاه تهران را پس گرفتند.اینها به خاطر ایدئولوژی ای که داشتند و حضرت امام را به عنوان ولی فقیه قبول نداشتند، همیشه روح مخالفت داشتند، به خصوص که با نشریاتشان شایعه پراکنی می کردند و جوان ها را سر چهارراه ها قرار می دادند تا نشریاتشان را به فروش برسانند. جلوی دانشگاه مجادله می کردند و درگیری راه می انداختند.

در برهه ای سعی کردند با امام وارد چانه زنی شوند و خودشان را عرضه کنند. اعتقادشان این بود که امام یکی و ما هم یکی ! اما امام با قاطعیت مقابل آنها ایستادند و فرمودند شما باید ادعاهایتان را کنار بگذارید و در کنار مردم و همراه مردم و انقلاب حرکت کنید، نه جلوتر از آنها. اما اینها زیر بار نرفتند و کارهای خودشان را ادامه دادند کارهایی که اشتباه بود و آنان در واقع پشت سر هم اشتباهات تازه و متعددی را مرتکب می شدند. اینها با این طرز تفکر با انقلاب همراهی کرده بودند و مدعی بودند این انقلاب همه اش متعلق به ماست و ما باید تعیین تکلیف کنیم و این ماییم که باید حکم رانی داشته باشیم.

با همین ذهنیت و بر اساس تجربیاتی که در امور مسلحانه به دست آورده بودند به مراکز مختلف رفتند و برخی جاهای دولتی را در اختیار خودشان گرفتند و مقدار زیادی اسلحه از جاهای مختلف به دست آورده در مکان های خاصی دپو کردند تا در صورت ضرورت از آنها استفاده کنند. به دنبال آن سعی کردند به طراحی یک سیستم هماهنگ در سراسر کشور به عضوگیری از جوان ها بپردازند و فعالیت های گسترده شان را آغاز کنند.آنان در انتخابات ریاست

جمهوری و مجلس هم عرض اندام کردند اما راه پیش نبردند. آنها در بسیاری از امور به آیت الله سیدمحمود طالقانی متوسل شدند و به نوعی از ایشان حمایت کردند. چون سابقه زندان با ایشان داشتند. احساس می شد روی ایشان هم نفوذ داشتند چون آیت الله طالقانی همراهی های اندکی با ایشان داشت حتی مدتی از نماز جمعه قهر کردند ولی بلافاصله برگشتند و موضع بسیار صریحی علیه مخالفین گرفتند. آنها پس از رحلت مرحوم طالقانی جوسازی هایی علیه برخی مسئولان نظام راه انداختند اما رویارویی صریح نبود و سعی کردند به جاهای مختلف نفوذ کنند و به نفع خودشان فعالیت داشته باشند. همین رفتارهای آنان به مرور موضع نفاق آنها را نشان داد و آنها وقتی همه راه ها را بسته دیدند به مقابله مسلحانه با نظام جمهوری اسلامی پرداختند.

_در ابتدای انقلاب حمله های خیابانی علیه مجاهدین صورت می گرفت و در مواردی حتی به نفع سازمان مجاهدین منعکس می گردید به یاد داریم که حاج احمد آقا فرزند امام، نسبت به مبارزات خیابانی که ظاهراً چند کشته هم داده بود، اعتراض کرده بود⁽¹⁾. گفته می شد که حاکمیت اسلامی و یا بخشی از آن

قصد داشت با یک سری از اعمال از جمله هجوم به مراکز آنها، مجاهدین را به سوی مبارزه ی مسلحانه علیه نظام سوق دهد، تا مشروعیت و مقبولیت کافی برای برخورد یک گروه التقاطی فراهم شود. شما این را قبول دارید ؟

خیر. شما اگر با مردم آن روز صحبت کنید می بینید که رفتار مجاهدین واضح تر از آن بود که حاکمیت بخواهد آنها را به افراطی گری سوق دهد. من در زندان سال ها با آنها زندگی کردم. اعمال و رفتار و بایکوت کردن هایشان را به یاد دارم. مردم برخورد چندانی با اینها نداشتند، بلکه بیشتر موضع نصیحت و اتمام حجت بود، تا اینکه با تیغ های موکت بری شروع به حمله به مردم نمودند، آنها حزب اللهی ها و مردم عادی و مسولان را ترور می کردند.⁽¹⁾

اقدامات آنها جمع آوری اسلحه به صورت مشکوک و تصرف یکسری مکان ها بود. آنها می خواستند موضع خود را از رهبری جدا نمایند. کارهای افراطی و شایعه پراکنی تا حدی تحمل شد تا به درگیری های خیابانی منجر گردید. لذا من هیچ نشانی از این که حاکمیت آنها را به سمت افراطی گری، سوق داده باشد چه از جنبه شناخت و سابقه اینها و چه موضع آنها نسبت به انقلاب و حضرت امام – اینکه انقلاب را انقلابی به معنای واقعی نمی دانستند و آن را به عنوان شورش کور⁽¹⁾مطرح می نمودند – نمی بینم، آنها با مردم از باب مسالمت هم کنار نیامدند و در زمانی که هنوز رژیم شاه ساقط نشده بود نیز، با مردم مرزبندی ایجاد کردند.

البته ناظران بی طرف هم قضاوت شان این بوده و هست که این گروه به چیزی کمتر از حکومت، رضایت نمی داد، اما بحث آن است که ما نمی توانیم روی نیت پنهان آنها عمل کنیم، بلکه باید بر اساس کنش هایی که آنها انجام می دهند، با آنها برخورد کنیم.

برخورد با مجاهدین زندانی

_برای بازگشت منافقین به آغوش نظام چه تدابیری اندیشیده شد؟

آن زمان آقای اسدالله لاجوردی⁽¹⁾که مسئولیتی در امور زندان ها داشت برای هدایت و برگرداندن منافقین از مسیری که در آن گام نهاده بودند خیلی تلاش کرد. شبانه روز در زندان با اینها صحبت می کرد. یادم هست که در دوره ای که وزیر بودم ایشان چند بار از من دعوت کرد به زندان بروم و برای گروه منافقین سخنرانی کنم. من در صحبت هایم به طور صریح انحرافات گروه را برای حاضران شرح می دادم و اثبات می کردم که سازمان مزبور در چه مواردی دچار انحراف شده و باید نگاهش را اصلاح کند. من برای آن ها توضیح می دادم که سازمان چگونه ذهن آن ها را شستشو داده و کار را به جایی رسانده که آن ها مقابل نظام جمهوری اسلامی بایستند. از آن ها می خواستم در مواضع و دیدگاه های خود تجدید نظر کرده به آغوش اسلام بازگردند اما آن ها همچنان مقاومت می کردند.

باید عرض کنم که نظام همت کرد و تلاش زیادی انجام داد که تا آنجایی که امکان دارد اینها متنبه شوند، آگاه شوند و از راهی که در آن قدم گذارده اند منصرف شوند و بازگردند اما اینها نمی پذیرفتند.

انگار مغزشان شستشو داد شده بود و سر همان حرف و حدیث های خودشان بودند.

معتقدم دربارة چگونگی و زمان برخورد با منافقین نه ظلمی به آنها شد نه تعجیلی در اجرای حکم شان. آنچه که در این زمینه مطرح می شود مربوط به ایامی است که تعدادی از آنها اعدام شدند و آن هم بر می گردد به شکست منافقین در عملیات مرصاد.⁽¹⁾

تاریخ دقیقش را به یاد ندارم. این اعدامی ها هم کسانی بودند که جرم شان محرز بود. بارها با آنها صحبت شده، نصیحت شان کرده بودند اما فایده ای نداشت و آنها هیچ گونه اظهار پشیمانی نکرده بودند و سر مواضع خودشان بودند. یعنی به هیچ عنوان حاضر نبودند از مواضع خودشان در براندازی نظام جمهوری اسلامی دست بکشند. لذا جرم شان کاملاً مسجل بود؛ تلاش برای براندازی نظام و لذا حکم داده شد که اعدام شوند. دربارة این موضوع بحث ها پیش آمد حتی آقای منتظری حرف هایی در این زمینه گفته بود و مسائلی را مطرح کرده بود. این نکته یادم رفت عرض کنم که عده ای از آنها فقط با اعلام ندامت و پشیمانی از زندان آزاد شدند یعنی به صرف اظهار

پشیمانی و اعلام اینکه دیگر روی آن مواضع قبلی شان نیستند آزاد شدند اما آنهایی که سر موضع خودشان ماندند اعدام شدند.

برخورد با تهاجمات خیابانی

_آیا تهاجمات خیابانی که تحت عنوان حزب الله صورت می گرفت و بی شمار هم بود (و چهره هایی مثل «زهرا» ⁽¹⁾هم

در آن نقش داشتند، مثلاً مطبوعات لیبرال همانند تهران مصور، عکس زهرا خانم را بزرگ می کردند و یا اوایل به صادق قطب زاده حمله کرده و او را سردمدار این قضایا می دانستند)، سازماندهی نداشت ؟

باید دید تا چه حد این ها واقعیت داشته است، زیرا این جریان از

ابتدا نشریات را عاملی برای ایجاد جنگ روانی مورد استفاده قرار دادند و در میان آن همه نشریه، تنها یک نشریه بود که جواب آنها را می داد.

یکی از روش های این ها ایجاد مجادله در مقابل دانشگاه تهران بود. برخی احساس مظلومیت می کردند و در بحث های آنها دخالت کرده و اشکالات آنها را مطرح می کردند، اما این که سازماندهی باشد و به اجتماعات آنها حمله کنند، این را قبول ندارم. در اوایل انقلاب، نیروهایی به عنوان انتظامات راهپیمایی ها وجود داشت، ولی سازماندهی متشکلی به نام حزب الله نبود و بیشتر این مردم بودند که در صحنه ها حاضر می شدند. مثلاً در باره حمله به ایستگاه رادیو، مردم سریعاً خود را به محل رساندند و موضوع را فیصله دادند. همین قضیه را در مورد کارخانجات اطراف تهران هم از سوی مردم شاهد بودیم.

پس از پیروزی انقلاب همه نیروهای چپ در کارخانجات جمع می شدند و می خواستند که انقلاب کارگری راه بیندازند. اما نیروهای انقلابی به اقدامات و نیات آنها پی برده و به سرعت دست به کار شدند و توطئه های آنها را در کارخانجات خنثی کردند.

_اما ظاهراً هیچ اقدامی در جلوگیری از این قضایا نبود، جز برخی اقدامات که توسط طیف مهدی بازرگان و ابراهیم یزدی صورت گرفت و چند موردی که آقای احمد خمینی مطرح کرده بود. به نظر شما آیا بهترین شیوه برخورد در نظر گرفته شده بود؟

تجمعی در امجدیه صورت گرفته بود، در سال 1359 که قبل از 30

خرداد بود،⁽¹⁾

ظاهراً وزیر کشور یا سرپرست وزارت کشور، آقای میرسلیم بود که اعتراض داشت، برخی نمایندگان مجلس نیز اعتراضاتی داشتند. بنابراین مخالفت با این شیوه، گسترده بود.

_آقای احمد خمینی هم گفته بودند که این چماق داری عاقبت دامن همه شما را می گیرد و مسعود رجوی هم در این بین خیلی مظلوم نمایی می کرد. الان که به گذشته نگاه می کنیم، فکر می کنید کدام یک از این روش ها بهتر بود، این که اسلحه کشیدند و منجر به درگیری گردید و خون ریزی شد و یا این که این ها این کار را نمی کردند و کج دار و مریز می ساختند و در انتخابات هم شرکت کرده و در گوشه ای از اجتماع بودند، شما کدام یک از این دو حالت را بهتر می دانستید؟

به نظر من نظام دنبال این بود که این ها حالت مقابله نداشته باشند و به عنوان قشری از مردم زندگی کنند، اما با این توضیحاتی که عرض کردم آنها دنبال چنین وضعیتی نبودند. حتی در انتخابات مجلس اول هم شرکت کردند و صلاحیت آنها هم رد نشد. این خود سندی است که موضوع نظام را نشان می دهد. با همه این اوضاع، آن ها راه خودشان را پیش گرفتند و به سهم خواهی از نظام برخاستند و سرآخر به رویارویی با نظام روی آوردند.

_پس این تفکر را قبول ندارید که بهتر شد منافقین نفاق خود را

نشان دادند و سرکوب شدند تا این که در دستگاه حکومتی نفوذ نمایند و به شکل های موذیانه به نظام ضربه بزنند؟

به نظر من روش حضرت امام این بود که منافقین اگر دست به اسلحه نمی بردند (منظور از اسلحه، کلاً توطئه است) با آنها کنار می آمدند. اما اینها متأسفانه وقتی احساس کردند هیچ راه نفوذی برای کسب قدرت ندارند شروع کردند به ایجاد رعب و وحشت در جامعه و ترور کردن افرادی از مردم و مسئولان⁽¹⁾. کمی بعدتر وقتی شرایط و عرصه بر آنها تنگ شد شروع کردند به ترور سران نظام و اقدامات و جنایات وحشتناکی انجام دادند، حوادثی مثل 6 تیر و 7 تیر و 8 شهریور را مرتکب شدند و از چشم مردم افتادند و به گروه معارض تبدیل شدند و اقدامات تروریستی خودشان را زیر زمینی ادامه دادند.

اینها قبل از اینکه نیات پلیدشان بر مردم و مسئولان کاملاً آشکار شود دور و اطراف بنی صدر جمع شده بودند. اولین برخورد با اینها از سوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی صورت گرفت. یعنی سپاه مأموریت پیدا کرد وارد عملیات شود. لذا ابتدا شناسایی ها را آغاز کرد و به دنبال آن به برخورد با عوامل منافقین پرداخت که نتیجة آن دستگیری عده ای از آنها و فرار بسیاری از آنها بود.

منافقین پس از فرار از کشور زیر پرچم حمایت از عراق و امریکا قرار گرفتند و با استقرار در عراق و ارتباط گسترده با غرب و

امریکا فعالیت هایی گسترده ای علیه نظام جمهوری اسلامی ایران آغاز کردند. در 1367 هم با انجام یک عملیات نظامی ⁽¹⁾در

جبهه ها علیه ایران عرض اندام کردند اما بحمدالله نتوانستند نقشه های شومشان را اجرا کنند و شکست خوردند. الان هم وضعیت نامناسبی در دنیا دارند.

_اگر مسعود رجوی ادعا کند که ما هم اگر مبارزه مسالمت آمیز می کردیم مانند فدائیان و حزب توده که دست به مبارزة مسلحانه نزدند، باز ما را حذف می کردند پاسخ چیست ؟

این ادعا با رفتار آنها سازگاری نداشت. به هرحال، چیزی که منشأ تصمیم گیری افراد است حرکت ایشان است. مثلاً حزب توده که بر اساس کشف برنامه های توطئه با آنها برخورد شد و این سران آنها بودند که اعترافات صریح در این زمینه ها داشتند. لذا می توان گفت که این ها هم نمی توانستند در جریان برخورد با انقلاب صداقتی از خود نشان بدهند.

_یعنی اگر اینها عقاید خود را نگه می داشتند و کارهای گروهی خود را انجام می دادند اما نظم عمومی را به هم نمی زدند و کار مسلحانه انجام نمی دادند، مدتی بعد به بهانة التقاط و ارتداد دستگیر نمی شدند ؟

خیر. اگر اینها صداقتی از خودشان نشان می دادند. دلیلی برای دستگیری شان وجود نداشت. اما اینها از همان ابتدا تمامی رفتارها

و اقداماتشان منافقانه بود. یعنی همیشه دو چهره داشتند. روی هیچ یک از حرف های خود نایستادند. همیشه توطئه کردند و سنگ جلوی پای نظام انداختند و وقتی هیچ یک از این تلاش هایشان نتیجه نداد دست به اسلحه بردند و حتی به مردم بی گناه کوچه و خیابان ها هم رحم نکردند.

جغرافیای نیروهای سیاسی اجتماعی اوایل انقلاب

_ پیش از پیروزی انقلاب اسلامی چند جریان و گروه سیاسی از جمله نهضت آزادی، جبهه ملی و حزب توده و چند جریان دیگر بودند که البته فقط مبارزات سیاسی می کردند و اعتقادی به مبارزه مسلحانه نداشتند. چند گروه هم بودند مثل سازمان مجاهدین خلق و چریک های فدائی خلق و اینها که اعتقادشان مبارزه مسلحانه با رژیم بود و استنباطشان این بود که این رژیم فقط از طریق مبارزه مسلحانه به سقوط کشیده می شود. بر همین اعتقاد و تصور فعالیت های مسلحانه ای علیه رژیم پهلوی انجام می دادند. هر دو گروه در جریان فعالیت هاو مبارزاتشان هزینه دادند. برخی از اعضای این گروه ها و جریان ها در زندان های رژیم پهلوی بودند و در جریان اوج مبارزات مردمی از زندان ها آزاد شدند و به جمع مردم پیوستند. یک سری گروه های سیاسی و مبارز و فعال سیاسی هم بودند که پشت سر رهبری نهضت در حرکت بودند. اینها هم با پیروزی انقلاب اسلامی با همان ذهنیت پیش از پیروزی در کنار رهبر قرار گرفتند. گسترده تر از همه این گروه های سیاسی حضور مردم و روحانیون در تمامی صحنه های

مبارزه بود که هزینه های زیادی در دوران نهضت متحمل شدند و پس از پیروزی انقلاب به طور یک دست بی هیچ تمایزی پشت سر رهبری قرار گرفتند.

علاوه بر گروه های یاد شده عده ای از فعالان و مبارزان هم بودند که در خارج از کشور فعالیت سیاسی علیه رژیم پهلوی داشتند. شاخه ای از نهضت آزادی در خارج از کشور فعال بود و کسانی مثل ابوالحسن بنی صدر و صادق قطب زاده و ابراهیم یزدی آنجا فعال بودند یا عده ای در فلسطین و لبنان دوره های نظامی آموزشی دیده و مبارزات خود را علیه رژیم پهلوی تداوم می دادند از جمله اینها می توان از مصطفی چمران و محمد منتظری⁽¹⁾

او پس از پیروزی انقلاب اسلامی نماینده مردم نجف آباد در مجلس شورای اسلامی شد و در هفتم تیر 1360 درجریان انفجار ساختمان سرچشمه با عده دیگری از مسولان کشوری به شهادت رسید.

نام برد.

انقلاب که پیروز شد برخی از جریان های سیاسی نظامی فعال پیش از انقلاب بحث سهم خواهی را پیش کشیدند. عده ای هم دنبال این افتادند که جامعه را تجزیه و تقسیم بندی کنند. آنها در تحلیل هایی که می کردند عده ای را کند، عده ای را تند، عده ای را چپ و عده ای را راست می نامیدند. حتی معتقد بودند عده ای رادیکال اصلاح طلب هستند. این عده البته در میان دریای بیکران مردم رنگی نداشتند اما

سعی می کردند این تحلیل ها را به جامعه القا کنند و آن را به فرهنگ سیاسی کشور وارد سازند. آنها می کوشیدند چنین ذهنیتی در جامعه پدید آید که نیروهای مذهبی قابل تقسیم و تحلیل اند. در کنار آن، چون با روحانیت هم مخالفت جدی داشتند و با حضور آنان در صحنه سیاسی و مراکز قدرت مخالف بودند، سعی می کردند در تحلیل های خود روحانیت را قشر مرتجع معرفی نمایند. برهمین مبنا بود که می بینیم آنها از همان اوایل به ترور شخصیتی روحانیون پرداختند چون می دانستند که اینها اهل تفکرند و انحراف را می فهمند. آقای مرتضی مطهری جرمش این بود که انحراف و مرزبندی منافقین را خیلی زودتر تشخیص داد به همین دلیل هم بود که به سرعت از صحنه حذف شد. منافقین افرادی مثل مرتضی مطهری، محمد مفتح، سیدمحمد حسینی بهشتی و اینها را طرفدار سرمایه دار و غارتگر بیت المال عنوان می کردند و سعی داشتند به هر نحو ممکن شخصیت مثبت این افراد را در جامعه و در بین مردم تخریب کنند.

تلاش شان چندان هم بی نتیجه نبود آنها به مرور این ادبیات را در جامعه جا انداختند.

فعالیت های پیش از انقلاب سازمان مجاهدین خلق

_نباید از نظر دور داشت که سازمان مجاهدین چند سال پیش از آن که چهره نفاق خود را نشان دهد و به "سازمان منافقین " تبدیل شود و ایدئولوژی اش را تغییر دهد یکی از تشکل های مهمی بود که با رنگ و صبغه تقریبا مذهبی خیزش مسلحانه ای

علیه رژیم پهلوی آغاز کرده بود و اقدامات مهمی هم انجام داد و شاید به دلیل همین صبغه مذهبی آن بود که برخی جوان های مذهبی هم به آن پیوستند و تا پیش از تغییر ایدئولوژی سازمان با آن همکاری هایی داشتند. آیا در چنان شرایطی حضرتعالی هم همکاری هایی با آن سازمان داشته اید؟

در دورانی که دانشجوی دانشکده فنی دانشگاه تهران بودم دانشکده فنی اصولا پاتوق بچه های مجاهدین خلق بود. اعلامیه هایی که به صورت زیر زمینی می دادند توی دانشکده به راحتی بین دانشجوها دست به دست می گشت. بیشترین فضای انقلابی در دانشکده فنی بود. من با فعالیت های بچه های سازمان آشنا بودم و طبعا گرایش هایی هم به آن ها داشتم. شرح حال این ها و شرایط سخت زندگی شان را به من رسانده بودند. آن ایام با فریبرز لبافی نژاد، اخوی شهید دکتر لبافی نژاد، که در رشته مهندسی درس می خواند آشنا بودم. او هم از زندگی سخت مجاهدین می گفت که با چه عسرتی زندگی می کنند و برای امرار معاش حتی مجبور می شوند کتاب هایشان را بفروشند. این عوامل سبب شد که در من و یکی دو نفر از بچه ها انگیزه کمک به اعضای سازمان مجاهدین خلق ایجاد شود. لذا با آقای یار محمدی به جمع آوری کمک های مالی برای سازمان مجاهدین پرداختیم و قرار شد آن پولها را از طریق آقای فریبرز لبافی نژاد به گروه های مسلح برسانیم. آن ایام او و برادرش زندگی مخفیانه ای داشتند و ما هم با برادرش ارتباط نزدیک داشتیم. اوج فعالیت های مجاهدین خلق بود و ما هم با برخی از اعضای ان سازمان مرتبط بودیم. با آقای علی یارمحمدی قرار گذاشتیم که من از افراد پول بگیرم و به ایشان بدهم. او هم آن

پول ها را به آقای محمد صحرا کار می داد. صحرا کار هم آن ها را به آقای محمد داود آبادی می رساند. یکی از افرادی که من از وی پول می گرفتم آقای رضا رفیعی طباطبایی بود. او را به خاطر برادرش دستگیر کردند و در بازجویی ها اقرار کرد که به من پول می داده است. همین موضوع سبب دستگیری و زندان من شد.

_چه مدت زندان بودید؟ و دوران محکومیت تان را در چه زندان هایی سپری کردید؟

محکومیت من دوساله بود اما از آن جایی که رژیم رسم ملی کشی ⁽¹⁾را راه انداخته بود و زندانی ها را پس از پایان دوران محکومیت شان دوباره برای مدتی نگه می داشت این لطف شامل حال من هم شد و بنده دو سه ماه پس از پایان دوره محکومیتم را در زندان اوین ماندم و سپس آزاد شدم. رسم معمول آن زمان این بود که زندانی های سیاسی را ابتدا به زندان کمیته مشترک ضد خرابکاری می بردند و پس از شکنجه های بسیار و بازجویی های زیاد به زندان قصر و اوین می فرستادند. در مورد من هم این قاعده اجرا شد و من پس از تحمل شش ماه شکنجه و بازجویی و سلول انفرادی به زندان قصر منتقل شدم و با پایان یافتن دوره محکومیتم دوباره به زندان کمیته مشترک و سپس به زندان اوین انتقال یافتم و در 15 دی 1354 از زندان آزاد شدم.

_جناب آقای نبوی، حالا که مباحث را به اینجا رساندیم شایسته

است یادی از همسر مبارز حضرتعالی داشته باشیم که در دوران رژیم پهلوی از فعالان مبارزه به شمار می رفت و در این راه زندان ها و شکنجه های زیادی را متحمل شد؛ سرکار خانم عصمت السادات نصری. لطفا درباره ایشان و نوع فعالیت هایشان سخن بگویید.

خانم نصری، که خدایش رحمت کند، همکلاسی یکی از خواهران من در دوران دبیرستان بود و همین شناخت و نیز شناختی که من از برادرش سیداحمد نصری داشتم سبب شد که پس از آزادی از زندان به خواستگاری شان بروم من که مطلع شده بودم ایشان هم تازه از زندان آزاد شده و فعالیت های گسترده و تأثیر گذاری داشته است.

در صحبت های اولیه ای که خواهرم با ایشان داشت موافقت ضمنی ایشان برای ازدواج با من به دست آمده بود. او بعدها به من می گفت که من آشنایی قبلی با تو نداشتم فقط شنیده بودم که تو هم یک مبارز سیاسی هستی و مثل من تازه از زندان آزاد شده ای ولی شبی خواب دیدم که من و تو به اتفاق هم از یک شیب بسیار بلندی در حال بالا رفتن هستیم. همین خواب سبب شد که من به ازدواج با شما رضایت بدهم.

ازدواج ما بر اساس خواب ایشان و با استناد به استخاره ای که من از قرآن داشتم انجام گرفت و ما زندگی مشترکمان را شروع کردیم. و از آن به بعد در کنار هم فعالیت های سیاسی مان را ادامه دادیم. خانم نصری از پیش از ازدواج با من همکاری هایی با سازمان مجاهدین خلق داشت و بیش از دو سال محکومیت پیدا کرده بود. متاسفانه دست تقدیر وقضای الهی ایشان را در فروردین 1362 از ما

گرفت.⁽¹⁾

تقسیم بندی نیروهای سیاسی بعد از انقلاب

_جناب نبوی؛ برگردیم به بحث اصلی خودمان و ترسیم فضای سیاسی انقلاب در روزها و ماه های پس از پیروزی. در صورت امکان به این سوال پاسخ بدهید که نیروهای سیاسی اوایل انقلاب به چه صورت قابل تقسیم بندی بودند و اصولا آیا قابل تقسیم بندی هستند یا نه؟

آن چیزی که گفتنش اهمیت دارد این است که اوایل انقلاب اولین تقسیم بندی در بین نیروها تقسیم آنها به نیروهای خط امامی و مقابل خط امامی هست. به نظر می رسد این اولین جبهه بندی و تقسیم بندی باشد. خط روشنی هم هست و به راحتی افراد را با این طرح می شود تقسیم بندی کرد. البته باید بگویم که تا شهادت شهید بهشتی و انفجار حزب جمهوری اسلامی خط امام هنوز تثبیت شده نبود پس از آن تثبیت شد. نیروهای مقابل خط امام هم نیروهای چپی و جبهه ملی و نهضت آزادی و منافقین بودند که مجموعه ای را تشکیل داده بودند. بنی صدر هم به اینها ملحق شده بود. البته بعدها سلطنت طلب ها هم با این مجموعه همراه شدند. این مجموعه کسانی هستند که اجازه نمی دهند خط امام تثبیت شود و این کشمکش تا مدت ها ادامه می یابد.

در مقابل خط مقابل امام، نیروهای خط امامی بودند که به نوعی

می توان از آنها به عنوان خانواده انقلاب نام برد. اعضای حزب جمهوری اسلامی و اعضای جامعه روحانیت مبارز از این قسم بودند، بدنة مردم، اعضای سازمان مجاهدین انقلاب، طیف های روحانی و دانشگاهی و اصناف و بازاری اینها همه خانواده انقلاب و خط امامی اند و با طیف نهضت آزادی و سازمان مجاهدین خلق و شخص بنی صدر مرزبندی دارند.

بعد از شهادت شهید بهشتی خط امام تثبیت می شود و خط مقابل خط امام وقتی تقابلش آشکار می شود به اشکال مختلف عمل می کند؛ عده ای که به رویارویی آشکار و حتی مسلحانه با نظام جمهوری اسلامی پرداختند با روشن و آشکار شدن مواضع شان به سرعت کشور را ترک کردند تا در خارج از کشور با حمایت برخی دولت ها مخالفت ها و دشمنی های آشکارشان با انقلاب اسلامی را ادامه دهند. عده ای هم مثل اعضای نهضت آزادی به روال گذشته فعالیت هایی انجام دادند اما با برخی موضع گیری ها و بیانیه ها از چشم مردم افتادند و به مرور از صحنه خارج شدند.

دلایل واگذاری دولت به نهضت آزادی

_شاید یکی از سوالات اساسی نسل ما از تاریخ انقلاب اسلامی این باشد که چرا با وجود شناختی که از نهضت آزادی وجود داشت و با وجود آگاهی هایی که شخص حضرت امام درباره عملکرد و دیدگاه های این گروه داشتند چرا بلافاصله پس از پیروزی انقلاب مسئولیت تعیین اولین دولت؛ -دولت موقت-؛ به این جریان و گروه واگذار گردید؟

اعضای نهضت آزادی و در رأس آن مهندس مهدی بازرگان یک مجموعة تشکیلاتی بودند که در دوران گذشته سابقة کار حکومتی هم داشتند. مثلاً مهدی بازرگان مسئولیتی در دوران گذشته داشت. رئیس سازمان آب بوده که فوت و فن مدیریت و حکومت کردن را بلد بودند و در مقایسه با دیگران یک گام جلو بودند. آن زمان نیروهای انقلابی هنوز به آن صورت کادر سازی نکرده بودند یعنی سرعت حرکت انقلاب هر اقدامی برای کادر سازی را از آنها گرفته بود و گرنه خود شهید بهشتی و عده ای دیگر در تلاش بودند قبل از پیروزی انقلاب اسلامی حزب جمهوری اسلامی را تأسیس کنند و آنجا برای آینده کادر سازی نمایند که فرصت انجام این کار فراهم نیامد. لذا دیدند تنها نیروی متشکل مذهبی و کار بلد همین ها هستند. در چنان شرایطی خود بزرگان انقلاب و روحانیون خودشان به امام پیشنهاد می کنند که دولت موقت به اعضای نهضت آزادی واگذار شود چون تجربه دارند، فوت و فن ادارة کشور را بلد هستند. حضرت امام هم این پیشنهاد را می پذیرند. البته ظاهراً با کراهت هم می پذیرند. اما گذشت زمان نشان داد که اینها اهل این کار نبودند. خود آقای بازرگان بارها می گفت که مثل ما مثل یک سواری است که بلد است در یک جادة آسفالته راه برود، ما بلدوزر نیستیم. یعنی خودش اقرار می کرد که قادر نیست در چنان فضای انقلابی کار و فعالیت کند. اقتضائات اداره کردن دولت در آن زمان موارد دیگری بود، لذا خودشان اعتراف کردند که قادر به ادامه حکومت داری نیستند و کنار رفتند. با رفتن آنها اعضای شورای انقلاب برخی مسئولیت ها را پذیرفتند مثلاً یادم هست که آقای هاشمی رفسنجانی به وزارت کشور رفت و اعضای دیگر در

وزارتخانه ها و مراکز دیگر استقرار یافتند.

_عملکرد دولت موقت چگونه بود؟ آیا آن انتظاری را که سران انقلاب از یک دولت موقت در آن شرایط داشتند بر آورده کرد؟

می توان چنین نتیجه گرفت که دلیل واگذاری دولت به نهضت آزادی ها تجربه آنها در امور اداری و کشور داری و تا حدودی مذهبی بودنشان بود اما خیلی زود روشن شد که اینها توان و ظرفیت کشور داری را ندارند، روحیه حرکت و کار انقلابی را ندارند و مهمتر از همه از لحاظ اعتقادی با جمهوری اسلامی تناقض هایی دارند از جمله اینکه به صراحت اعلام کردند ما قائل به جدایی دین از سیاست هستیم و مجموعه اینها سبب شد که کنار بروند. چیزی که در آن شرایط و البته برای همیشه یکی از اصول انقلاب مطرح می شد همراه و همگام بودن دین و سیاست بود اصلی که اعضای نهضت آزادی به آن اعتقاد نداشتند و با بروز مشکلاتی کنار رفتند. در یک جمع بندی هم می توان گفت که دولت آقای مهندس بازرگان آن انتظاری را که مردم و نظام نوپا از یک دولت موقت انقلاب داشتند برآورده نکرد و با انبوهی از مشکلات کنار کشید.

فصل سوم: حزب جمهوری اسلامی از اوج تا فرود

دربارة حزب جمهوری اسلامی

_جناب آقای نبوی یکی از مهمترین اتفاقات روزهای اول پیروزی انقلاب اعلام تأسیس حزبی به نام حزب جمهوری اسلامی از سوی چندتن از سران و رهبران انقلاب است که تأثیر شایانی بر فضای سیاسی کشور داشت و منشأ آثار فراوانی در روند تحولات نظام بود و به واسطه فراگیر بودنش و نیز حضور موسسان آن در پست های حساس و بالای حکومتی به مرور به یک قدرت سیاسی تبدیل شد و در برهه ای به مرکزی برای کادر سازی نظام تبدیل گردید که البته در دوران فعالیت خود با موافقان و مخالفانی هم روبرو بود. باتوجه به این که جنابعالی هم یکی از اعضای فعال این حزب بودید و از موسسان دفتر این حزب در شهرهای تهران و قزوین به شمار می روید و تا پایان عمر حزب همیشه همراه آن بودید ابتدا در باره پیشینه و چرایی تأسیس حزب و نیز دلایل استقبال و عضویت فراگیر مردم از آن توضیحاتی بدهید تا سوالات بعدی را بپرسم.

همان اوایل انقلاب یعنی حدود یک هفته پس از پیروزی پنج نفر از آقایان آیات سیدمحمد حسینی بهشتی، سیدعلی خامنه ای، سیدعبدالکریم موسوی اردبیلی، اکبر هاشمی رفسنجانی و محمد جواد

باهنر تأسیس حزبی به نام حزب جمهوری اسلامی را اعلام کردند.⁽¹⁾

ما قبل از آن هم وعدة تأسیس چنین حزبی را شنیده بودیم. آنها قصد داشتند پیش از پیروزی انقلاب آن را تأسیس کنند و در جریان پیروزی انقلاب اسلامی یک حزب آماده ای داشته باشند که اگر یک وقت رژیم سقوط کرد و حکومت را در دست گرفتند تشکیلاتی داشته باشند که پشتوانه حکومت و دولت باشد.

به خاطر دارم که در جریانات انقلاب و در ایامی که هنوز انقلاب به پیروزی نرسیده بود توفیق داشتیم خدمت بسیاری از بزرگان مبارزه برسیم. یکی از شب ها به همراه سیداحمد نصری برادر همسرم منزل آقای اکبر هاشمی رفسنجانی رفته بودیم که ایشان خبر تصمیم بر تأسیس حزب جمهوری اسلامی را اعلام کرد. این طور که من یادم می آید آن زمان چنین تصور نمی شد که انقلاب به آن سرعت به پیروزی برسد لذا قصد داشتند آرام آرام و به مرور مقدمات تأسیس حزب را برای منظوری که قبلاً گفتم فراهم بیاورند، حتی قصد داشتند فعالیت های حزب با توجه به فضای سال 1357نیمه علنی و نیمه مخفی باشد وقوع ناگهانی حوادث و سپس پیروزی انقلاب اسلامی فرصت چنین کاری را به آنها نداد و آنها هفتة بعد از پیروزی پس از گرفتن موافقت اولیه امام با چنین اقدامی، تأسیس حزب جمهوری اسلامی را اعلام کردند. مرکز و مکان اولیه شان کانون توحید واقع در حوالی میدان توحید بود⁽¹⁾.

میدان توحید البته اسم اولیه اش بود و به اعتبار این کانون به همین عنوان اسم توحید گرفت. جلسات اولیه حزب هم همانجا تشکیل می شد. با اعلام تأسیس حزب، با توجه به اینکه عنوان آن، واژة « جمهوری اسلامی »را به همراه داشت مورد اعتماد مردم قرار گرفت و عموم مردم به

صحنه آمدند و به عضویت آن در آمدند. ما جزو اولین نفراتی بودیم که به کانون توحید مراجعه کردیم. عده ای بودیم که به منظور آگاهی از چگونگی ثبت نام و در حقیقت فعالیت در حزب خدمت آقای بهشتی رسیدیم.

ایشان نسبت به ما شناخت داشتند و ما در زمرة کسانی بودیم که به این بزرگواران علاقه داشتیم. در اولین مراجعه با آقای بهشتی و آقای باهنر روبرو شدیم. آقای بهشتی در آن دیدار حدود بیست دقیقه برای ما سخنرانی کرد و رهنمودهای کلی دربارة تأسیس و اهداف حزب جمهوری اسلامی را ارائه داد. نفوذ کلام ایشان به حدی قوی و تأثیر گذار بود که در همان چند دقیقه روح کار تشکیلاتی را در ما دمید. ایشان برای ما توضیح داد که مثلاً چگونه می توان یک کار تشکیلاتی را از صفر راه اندازی کرد. می گفت راه را همین طور ساده بگیرید، مکانی را به عنوان دفتر انتخاب کنید، تعدادی قلم و کاغذ داشته باشید، پرسشنامه درست کنید و به افرادی که برای ثبت نام مراجعه می کنند بدهید تا آن پرسشنامه ها را پر کنند. بعد برای ثبت نام بررسی های لازم صورت می گیرد. همین طور هم شد.

پس از صحبت های گیرای آقای بهشتی پای صحبت های آقای باهنر نشستیم. ایشان آن زمان سمت مسئول امور مالی و تدارکاتی حزب را عهده دار بود و دربارة این موضوع که منابع مالی مورد استفاده باید خیلی سالم باشد و بایستی رابطة کسانی که به حزب کمک مالی می کنند با توقعاتی که دارند رابطة منطقی و در صورت امکان رابطه ای کاملاً غیرمتوقعانه باشد حرف زد و تذکراتی داد.

پیشینه تشکیلاتی مؤسسان حزب

_لطفا درباره پیشینه فعالیت های تشکیلاتی و مبارزاتی موسسان صحبت کنید.

کارهای فکری هر یک از بزرگواران موسس حزب در سال های پیش از انقلاب کارهای عمیقی بود. از آقای بهشتی و مقام معظم رهبری و باهنر و هاشمی گرفته تا موسوی اردبیلی، به خصوص چهار نفر اول. خود مقام رهبری در مشهد منشأ جلسات فکری ارزنده ای بود و انقلاب را از نظر فکری رشد می داد و تفکر انقلابی را در ذهن طلاب و جوانان عمق می بخشید. آقای بهشتی و باهنر حتی توانسته بودند در آموزش و پرورش نفوذ کنند و کتاب های درسی تعلیمات دینی را بنویسند که خیلی تأثیر گذار بود.. علاوه بر آن در قم هم خیلی فعال بودند و موفق شده بودند بسیاری از کارها و امور فکری را سامان بدهند. جلسات متعددی در این زمینه ها داشتند. آقای بهشتی با توجه به تجربه ای که در خارج از کشور –آلمان- به دست آورده بود و مطالعاتی در آن کشور انجام داده بود با انبوهی از تجارب و این تجربة خارج از کشور، در قم فعالیت می کرد اینها کارهای مهمی را انجام داده بودند. اعضای حزب همان اوایل جزوه ای به نام «مواضع ما»منتشر کردند. مواضع اعلام شده در آن جزوه یک نوع مواضع جهانی بود که البته در چهارچوب مرزهای جغرافیایی قرار داشت. از مواضع اقتصادی و سیاسی گرفته تا مواضع اعتقادی. قبل از همه هم جهان بینی را اعلام کرده بودند. این در حقیقت یک حزب تمام عیار بود با یک مانیفست روشن به اسم « مواضع ما » که به مرور در کلاس های مختلف در استان ها و شهرها تدریس شد و یک انسجام فکری قابل تحسین

ایجاد کرد. این حزب یک تفکری از اسلام با روحیة انقلابی را ترویج می کرد، کادر سازی می کرد، آموزش می داد و در سطح کشور فعالیت های گسترده ای را آغاز کرد.

عضوگیری اعضای حزب

_درباره روند تأسیس حزب و چگونگی انتخاب عضو و تداوم فعالیت های حزب چه خاطراتی دارید.

حزب جمهوری اسلامی بلافاصله پس از تأسیس به عضوگیری پرداخت و جمعیت عظیمی از مردم عضو آن شدند. دفاتر حزب به سرعت در همه استان ها شکل گرفت و کسانی که می خواستند خدمتی به جمهوری اسلامی داشته باشند وارد حزب شدند. حزب فراگیر شد و از اقشار مختلف مردم عضوگیری کرد. به جرأت می توانم بگویم که عمده نیروهایی که پای کار حزب آمدند نیروهای مخلص نسبت به امام و اسلام و انقلاب بودند و همین امر باعث شد که چند سال بعد که به تعبیری فتیله حزب پایین کشیده شد و بعد از آن هم به تعطیلی گرایید این مجموعه ها به صورت متشکل هرجایی که بودند باقی ماندند و در همة فراز و نشیب های انقلاب ایستادند و این روح تشکیلاتی دمیده شده از سوی آقای بهشتی و دیگران و آن نیت خیری که آن بزرگواران داشتند سبب شد که این انسجام به هم نریزد و هنوز هم که چند دهه از آن رویدادها می گذرد آن انسجام همچنان تداوم دارد و باقی است.

مثلاً امروز جریان اصولگرایی در تهران و شهرها را همان قدیمی های حزب راه انداختند. اینها همان قدیمی های حزبند که هنوز پای کار تشکیلاتند. خود مؤسسان حزب هم کسانی بودند که

پیش از پیروزی انقلاب اسلامی، تشکیلات جامعه روحانیت مبارز را راه انداخته بودند و همه شان روحیه تشکیلاتی قوی ای داشتند. اعضای جامعه روحانیت چهارده مسجد مهم و بزرگ در تهران را مرکز انقلاب قرار داده بودند و ائمه جماعات مساجد دیگر هم با آنها مرتبط بودند. در جریان اوج گیری انقلاب این چهارده مسجد تبدیل شد به چهارده کمیته انقلاب⁽¹⁾. به هرحال پنج نفر از اعضای

جامعه روحانیت هیئت مؤسس حزب جمهوری اسلامی بودند. البته نپیوستن کسانی چون آقایان محمد رضا مهدوی کنی و مرتضی مطهری به حزب به استدلال های ذهنی شان بر می گردد که معتقد بودند و تصور می کردند روحانیت باید فراتر از حزب باشد و نباید خود را در کار حزبی محدود کند و بایستی به آن فرا حزبی نگریسته شود. البته بعدها روشن شد که دیدگاه آیت الله مهدوی کنی دربارة روحانیت استمرار پیدا کرد. ایشان هیچ وقت رضایت نداد برای گرفتن مجوز از دولت برای جامعه روحانیت مبارز تهران به وزارت کشور برود و آن را یک تشکل روحانی طبیعی و در استمرار آن تشکیلاتی که همیشه در طول تاریخ داشته تصور می کرد.

اعضای مؤسس حزب جمهوری اسلامی پس از اعلام تأسیس حزب و انجام عضوگیری ها در جلسات مختلف خود یک شورای مرکزی انتصابی را در حقیقت نصب کردند که خوب اسامی شان هست. بعضی از دوستان مؤتلفه در آن بودند. کسانی مثل آقای حسن آیت در آن بودند و از تیپ های جوان افرادی مثل مهندس میرحسین موسوی و از چهره ها و تیپ های دانشگاهی هم در آن شورا بودند. خوب، همة این افراد به نوعی از قبل از انقلاب با آقای بهشتی در ارتباط بودند و محوریت ایشان را در امور قبول داشتند

ولی با همة اینها به طوری که بعداً روشن شد اختلاف نظرها و سمت و سوهایی هم پیدا کردند.

_آیا افراد متقاضی در حزب گزینش هم می شدند یا هرکسی که برگه عضویت را پر می کرد بلافاصله عضو حزب تلقی می شد؟

نام حزب، جمهوری اسلامی بود و بسیاری از مردم تصورشان این بود که با عضویت در آن به نوعی وفاداریشان را به نظام جمهوری اسلامی اعلام می کنند. اما نکته مهم این بود که پر کردن برگه تقاضای عضویت به معنای عضویت در حزب نبود. حزب برای عضویت افراد یک قاعده و روش خاصی داشت. مرحوم دکتر غلامرضا دانش آشتیانی، از روحانیان انقلابی برجسته که دخترش محبوبه دانش ⁽¹⁾هم

در جریانات 17 شهریور به شهادت رسید، مسئول هسته گزینش برای انتخاب و گزینش و عضویت افراد در تهران شده بود که من هم در آن هسته با آقای دانش همکار بودم. فرم های پر شده از سوی مردم را مطالعه می کردیم و بر اساس شماره تلفن هایی که در فرم ها نوشته شده بود با آنها تماس می گرفتیم و زمانی را برای مصاحبه تعیین می کردیم. زمان معین افراد می آمدند و با آن ها مصاحبه می کردیم. توی آن مصاحبه ها خیلی چیزها دستگیرمان می شد. می فهمیدیم که به چه منظور و هدفی قصد ورود به حزب را دارند، از پیشینه فعالیت های سیاسی،

اجتماعی و فرهنگی شان آگاه می شدیم. از طریق تحقیقات پیرامونی میزان محبوبیت، صلاحیت و وجهه افراد برایمان روشن می شد و خلاصه اینکه همه اینها به ما کمک می کرد بدانیم که آیا فرد مورد نظر صلاحیت ورود به حزب را دارد یا نه. به موازات فعالیت هستة گزینش در تهران هسته های گزینش شهرستان ها هم شکل گرفت و فعالیت های گسترده خودش را آغاز کرد.

چندی بعد در قزوین هم به همین شکل عمل کردیم. بسیاری از نیروهای انقلابی را که در حقیقت مرکز ثقل مبارزه و شخصیت های شناخته شده ای بودند وارد صحنه کردیم و به کمک آنها به گزینش افراد متقاضی عضویت در حزب پرداختیم. افراد گزینش شده پس از انتخاب در کلاس های آموزشی حاضر می شدند و به دنبال آن وارد کار تشکیلاتی می شدند. بنابراین، گذشت زمان به مرور نشان داد که پر کردن برگه تقاضای عضویت به منزله و معنای عضویت در حزب نبود چون همه آنها نتوانستند وارد حزب بشوند و در مراحل مختلف گزینش از دور خارج شدند.

مهمترین اقدامات حزب

_حزب جمهوری اسلامی بلافاصله پس از تأسیس و عضو گیری به چه کار مهمی دست زد و آیا این اقدام درست و به موقع بود یا نه و چه نتایجی در بر داشت.

به نظر من از مهمترین اقدامات حزب در آن ایام تأسیس روزنامه ای به نام «جمهوری اسلامی» بود که باز تاباننده افکار و عقاید و مواضع حزب و اعضای حزب در برابر وقایع و حوادث جامعة آن روز بود. این روزنامه در جامعه تأثیر گذاشته و خود جریان ساز

شده بود و بعدها در مقابله با جریان هایی مثل منافقین و لیبرال هاو ملی گراها فعالیت های ارزشمندی انجام داد. این روزنامه با نشریات و روزنامه های جریان های مزبور یک تقابل فکری جدی راه انداخته بود و موفق هم عمل می کرد. مثلاً در دوره ای به مقابله با روزنامه انقلاب اسلامی بنی صدر پرداخت. چون بنی صدر پس از رسیدن به ریاست جمهوری مخالفت های جدی ای با حزب آغاز کرد و دیگری و ضد خودش را حزب جمهوری اسلامی تعریف و تفسیر نمود و لذا نسبت به حزب و شخصیت های اصلی و مؤسس حزب برخوردها و بد اخلاقی های تندی داشت و در روزنامه اش بسیاری از بد اخلاقی ها را بازتاب می داد. در چنین شرایطی این روزنامه جمهوری اسلامی بود که با رعایت اخلاق اسلامی و اخلاق حرفه ای به مرور به افشای جریان نفاق پرداخت و ضمن مقابله جدی با آن جریان و جریان های نفاق دیگری مثل ملی گراها و منافقین ماهیت آنها را به لحاظ اعتقادی و فکری به مردم شناساند.

جمهوری اسلامی در افشاگری جریان نفاق و جریان لیبرال نقش مهمی داشت و بی دلیل هم نیست که انفجار حزب جمهوری اسلامی توسط منافقین انجام گرفت. چون حزب با توجه به انسجامی که داشت و با توجه به افشاگری هایی که در روزنامه اش، جمهوری اسلامی، انجام می داد در سطح جامعه تأثیر گذار بود و آنها به مقابله فیزیکی با حزب پرداختند و در یک جلسه مهمی از جلسات حزب از طریق عامل نفوذی خود ساختمان حزب را منفجر کردند و تعداد زیادی از اعضای حزب، چهارتن از وزرا، تعداد زیادی از نمایندگان مجلس اول، تعداد زیادی از معاونان وزرا و مسئولان دیگر را به شهادت رساندند. جلسه آن شب حزب به

ریاست آقای بهشتی و به منظور بررسی مشکلات کشور تشکیل شده بود..

ساختمان حزب

_تاسیس حزب و نام نویسی از اعضا را در کانون توحید شاهدیم اما مدتی بعد حزب به ساختمان دیگری نقل مکان می کند؛ سرچشمه، همان جایی که انفجار هم در آن صورت گرفت و بسیاری از اعضا از بین رفتند.

بله. پس از مدتی فعالیت در کانون توحید، ساختمان مرکزی حزب جمهوری اسلامی از کانون توحید به سرچشمه منتقل شد. علت آن هم کوچک بودن فضای کانون توحید برای فعالیت های گسترده حزب بود. ساختمان سرچشمه همان جایی بود که بعدها انفجار حزب در آن روی داد، ساختمان سرچشمه اتاق های متعددی داشت. در آن مرکز برای حزب ساختار و چارت درست کردند. واحدهای مختلفی مثل واحد تبلیغات و تشکیلات استا ن ها و غیره شکل گرفت. اگر اشتباه نکنم میرحسین موسوی ابتدا در واحد تبلیغات حزب فعالیت می کرد و پس از مدتی با توجه به اینکه مقام معظم رهبری صاحب امتیاز روزنامة جمهوری اسلامی بود ایشان را به عنوان سر دبیر یا مدیر مسئول روزنامه انتخاب کرد و او به همراه آقازاده و جمع دیگری از دوستان به روزنامه رفتند و روزنامه جمهوری اسلامی را فعال کردند.

حزب و دولت موقت

_حزب جمهوری اسلامی در آغازین روزهای به قدرت رسیدن دولت موقت شکل گرفت. می دانیم که یکی از اهداف حزب کادرسازی برای جمهوری اسلامی و دولت های آن بود. در این زمینه آیا تقابل و تعاملی بین او و دولت موقت پدید آمد؟

حزب جمهوری اسلامی تعامل خاصی با دولت موقت ایجاد کرده بود و به نظرم تقابلی با آن نیافت. آقای بهشتی به دلیل سعه صدر بالا و نیز ارتباطاتی که از قدیم با برخی از اعضای نهضت آزادی داشت با دولت موقت هم تعامل خوبی به وجود آورده بود. در این موضوع تردیدی وجود ندارد که بسیاری از اختلاف ها بعدها پدید آمد. به ویژه بعد از تسخیر لانه جاسوسی آمریکا و استعفای دولت موقت. آن زمان بود که حزب میدان را برای ورود مناسب دید و اقداماتی انجام داد و گرنه در ایام تأسیس حزب هنوز شرایط به گونه ای مهیا نشده بود که بتواند کادر خود را برای خدمت در دولت و به دست گرفتن مسئولیت های مختلف معرفی بنماید.

کادر سازی حزب

_اصولا کادر سازی حزب جمهوری اسلامی از چه مقطعی از تاریخ انقلاب اسلامی آغاز شد و اعضای حزب از چه دوره ای به صورت گسترده پست هایی را در جمهوری اسلامی عهده دار شدند؟

بعد از آنکه دولت موقت در اعتراض به تسخیر لانه جاسوسی توسط دانشجویان پیرو خط امام از نخست وزیری استعفا کرد و

کنار کشید فضای جدیدی در جغرافیای سیاسی ایران پدید آمد و حزب جمهوری اسلامی هم به واسطه خالی بودن برخی کرسی ها و صندلی ها از نیروهای خودش در پر کردن خلأهای مسئولیتی استفاده کرد مثلاً آقای رفسنجانی به وزارت کشور رفت، مصطفی چمران در همان وزارت دفاع باقی ماند که گرچه عضو نهضت آزادی بود اما تعلقات جریان نهضت را نداشت یک آدم کاملاً مخلص نسبت به امام بود. آیت الله سید علی خامنه ای هم در وزارت دفاع بود. شخصیت های دیگری هم در مسئولیت های دیگر وارد شدند و این اولین موفقیتی بود که برای حزب در کادر سازی پیش آمده بود. حزب البته بعدها به صورت جدی در وزارتخانه ها و نهادها و سازمان ها حضور پیدا کرد که در ادامه آن را شرح خواهم داد.

در ایامی که آقای رجایی به نخست وزیری رسیده بود عده ای از اعضای حزب در کابینه او حضور پیدا کردند. آقای قندی، آقای فیاض بخش، آقای عباس پور، مهندس کلانتری. این امر نشان می داد که نفوذ و کادر سازی حزب در دولت در حالت گسترش و توسعه است و از سوی دیگر این امر را می رساند که گرچه آقای رجایی عضو حزب نیست اما پشتوانه فکری و تشکیلاتی اش آقای بهشتی و آقای باهنر بودند که هر دو عضویت حزب را داشتند. این سه در آموزش و پرورش همکاری هایی داشتند و ارتباطات شان نزدیک بود. در مدرسه رفاه هم با هم بودند. این روابط و ارتباطات باعث شده بود که آقای رجایی اعتماد کاملی به آقای بهشتی داشته باشد و ایشان را کاملاً قبول داشته باشد. این تکیه و اعتماد به حدی بود که حتی من شنیده ام به تعبیری وقتی خبر شهادت آقای بهشتی به آقای

رجایی می رسد می گوید کمرم شکست. این جمله نشانگر میزان ارتباط و اعتماد این دو بزرگوار نسبت به هم است. بنابراین اعتقاد و اعتماد، نقش آقای بهشتی و حزب جمهوری اسلامی در تشکیل دولت آقای رجایی بسیار پر رنگ است.

روحیه تشکیلاتی آقای بهشتی

_جناب آقای نبوی یکی از مهمترین پشتوانه های حزب جمهوری در هر عرصه ای پیشینه مبارزاتی آیت الله سید محمد حسینی بهشتی و روحیه تشکیلاتی ایشان بوده است. او کسی بود که از سال ها پیش از پیروزی انقلاب در اندیشه تحزب و ایجاد تشکیلات و تشکل بود. با همین ذهنیت هم تلاش های زیادی درباره تحزب و تشکل انجام داده و تجربیات زیادی اندوخته بود. درباره خاطرات خود از ایشان و نقش ایشان در پیشبرد اهداف انقلاب و حزب جمهوری اسلامی بگویید.

به حق باید گفت آقای بهشتی تجربه جدیدی از تحزب در ایران را آغاز کرد. رویکرد تازه و نویی در حزب در ایران پدید آورد. احزابی که پیش از آن در ایران تشکیل شده بودند به نوعی به آن سوی مرز ها گرایش داشتند و بعضاً از آن طرف حمایت و هدایت می شدند حتی برخی از احزاب بودند که اسم هایشان را هم از آن طرف مرز ها می گرفتند مثلاً اعتدالیون. اغلب هم وابستگی به بلوک شرق و کشورهای غرب داشتند اما اولین حزبی که مستقل و برخاسته از انقلاب اسلامی و با گرایش خالص و ناب اسلامی تشکیل شد حزب جمهوری اسلامی بود. آقای بهشتی در جلسات

مختلف حزب رویکرد حزب را تبیین می کرد و همه اینها در «مواضع ما» موجود است. ایشان اولاً حزب را به عنوان تشکیلاتی مقابل ولی فقیه تعریف نکرد بلکه آن را به عنوان بازوی ولایت فقیه و عضوی برای ولایت فقیه تعریف کرد که بتواند منویات و اراده و آمال ولی فقیه را تحقق بخشد، ایشان حزب را به عنوان « معبد » معرفی کرد یعنی جایی که ما جمع شویم و در آن عبادت کنیم و به خدا نزدیک شویم، حزب را به عنوان جایی که باید شایسته سالاری در آن حاکمیت داشته باشد معرفی کرد. در نتیجه همین تفکر بود که وقتی فرد شایسته ای مثل رجایی را می دید با آنکه رجایی عضو حزب نبود اما به دلیل اعتقاد به شایسته سالاری می آمد از او حمایت می کرد ولو اینکه عضو حزب نبود. این ویژگی های بسیار مهم و ارزنده ای است؛ کار تشکیلاتی مخلصانه مرتبط و تحت تبعیت ولی فقیه و تلاش برای نهادینه کردن ولایت فقیه در نظام. تشکیلاتی که با رویکردهای شفاف دینی با جهان بینی خالص اسلامی پایه گذاری شد و از تفکر و اندیشه های معنوی بزرگانی چون آقای مطهری بهره گرفت و در زمینه مسائل اقتصادی، سیاسی، فرهنگی، اجتماعی و بین المللی و غیره با مواضع روشن و مشخص و بر پایه اعتقادات اصیل اسلامی به فعالیت پرداخت و آثار قابل توجهی از خود در کشور به یادگار گذاشت؛ آثاری که هنوز هم در عرصه های مختلف کشور هویدا و روشن است. به عنوان مثال اگر شما بخواهید امروز جریان اصولگرایی را به دقت بررسی کنید می بینید بخش قابل توجهی از عناصر مؤثرش بقایای حزب جمهوری اسلامی هستند – افرادی که آن زما ن ها نفس آقای بهشتی به آنها خورده و روح تشکیلاتی در آنها دمیده شده است.

حزب و ریاست جمهوری اول

_از جدی ترین مسایلی که حزب جمهوری در همان اوایل تأسیس با آن روبه رو شد انتخابات ریاست جمهوری اول بود. آنچه که در تاریخ ثبت شده حضور جدی حزب در آن در اوایل جریان تبلیغات و معرفی کاندیدای منتخب است. اما گویا پس از شکست در اعلام کاندیدا و اشکالاتی که برای کاندیدای مورد نظر حزب وارد آوردند حزب نتوانست خودش را در فاصله کوتاه مدت تا انتخابات بازسازی کند و حضور جدی اش را با معرفی یک کاندیدای مطرح دیگر تداوم داد. در این زمینه چه خاطرات و تحلیلی دارید؟

اولین مسئله جدی که حزب جمهوری در اوایل تأسیس خود با آن روبه رو شد موضوع انتخابات ریاست جمهوری اول ⁽¹⁾بود.

حزب قصد داشت به صورت جدی وارد قضیه شده کاندیدایی را از درون خود معرفی کند. شورای مرکزی انتصابی روی آقای جلال الدین

فارسی ⁽¹⁾که خودش عضو همان شورا بود به توافق رسید. او آدم متفکری بود. قبل از انقلاب کتاب معروفی در جهت افشاگری مارکسیسم نوشته بود، اسمش الان یادم نیست ولی کتاب مهمی در رّد مارکسیسم بود⁽²⁾.

این کتاب در زمانی نوشته شده بود که تفکر مارکسیسم در کشور به ویژه در بین جوانان خیلی رایج بود. یک سری از گروه فدائیان خلق رسماً مارکسیست بودند مجاهدین خلق هم که می گفتند ما مسلمانیم و مارکسیسم را به عنوان علم مبارزه قبول داریم به مرور تحت تأثیر مارکسیسم قرار گرفته بودند و پا به انحراف گذاشته بودند. بنابراین در چنان دوره ای تجزیه و تحلیل

مارکسیسم و رّد آن کار مهمی بود که فارسی انجام داده بود و یک شخصیت شناخته شده ای بود. روی همین ویژگی ها حزب جمهوری اسلامی او را به عنوان کاندیدای خود برای تصدی کرسی ریاست جمهوری معرفی کرد. چهرة مطرح دیگری که در آن زمان فضایی برای تبلیغات خودش ایجاد کرده بود و می خواست هر طور شده ریاست جمهوری را در اختیار بگیرد آقای ابوالحسن بنی صدر بود. او برای این کار مدت ها مقدمه سازی و زمینه چینی کرده بود و برای تبلیغ خودش سخنرانی های زیادی انجام داده بود. آدم سخنوری هم بود. قبل انقلاب هم چند جلد کتاب نوشته بود که از جملة آنها می توان از کتاب «کیش شخصیت» نام برد. او در سخنرانی های پر شور و حرارت خودش سعی می کرد خودش را شخصیتی نزدیک به امام معرفی کند و همین قضیه هم در شهرت او تأثیر گذار بود.

بنی صدر رقیب جدی حزب و حزب رقیب جدی بنی صدر در انتخابات ریاست جمهوری بود و وجود یک رقابت و رویارویی جدی در این برهه بین این دو دیده می شد اما بلافاصله پس از اعلام کاندیداتوری جلال الدین فارسی یک مشکل اساسی برای فارسی پیش آمد. آقای شیخ علی تهرانی، شوهر همشیره مقام رهبری، که از مخالفان جدی حزب در مشهد به شمار می رفت در جریان یک سخنرانی به افغانی بودن جلال الدین فارسی اشاره کرد و گفت که او اصالتاً افغانی است و بر اساس قانون اساسی نمی تواند کاندیدای ریاست جمهوری باشد. شیخ علی تهرانی چهره شناخته شده ای در جریان های انقلاب در مشهد بود. به معلم اخلاق شهرت یافته بود و دربارة اخلاق هم کتاب نوشته بود. لذا ایجاد این شبهه

از سوی او اذهان را مشوش کرد. بنی صدر هم که فارسی را رقیب اصلی و جدی خودش می دانست از این ضعف نهایت بهره برداری سیاسی را بُرد و به ضرر حزب و فارسی و به نفع خودش تبلیغات گسترده ای راه انداخت.

_واکنش و تدابیر مسئولان حزب در باره این موضوع چه بود؟

شورای مرکزی حزب برای بررسی و رفع این شبهه وقت ملاقاتی با امام گرفتند و به دیدار ایشان رفتند. بر اساس قانون اساسی جمهوری اسلامی رئیس جمهور باید ایرانی الاصل باشد. اما گویا در ایرانی الاصل بودن جلال الدین فارسی شُبهه وجود داشت. امام در دیدار اعضای شورای مرکزی حزب از آنان خواست از موضوعی که دربارة آن شبهه وجود دارد بپرهیزند. لذا اعضای شورا آقای جلال الدین فارسی را از کاندیداتوری حزب کنار گذاشتند. این باطن قضیه بود در ظاهر امر اعضای حزب قافیه را در مقابل بنی صدر باختند.

حزب پس از شکست در اولین اقدام خود فرصتی برای بررسی و نتیجه گیری در انتخابات و معرفی کاندیدای جدید نیافت و مجبور شد از کاندای مورد حمایت جامعه مدرسین،مرحوم حسن حبیبی، حمایت کند و بدین ترتیب فرصت را در اولین رویارویی جدی با بنی صدر از دست بدهد.

بنی صدر در تبلیغ خودش بسیار حرفه ای عمل کرد. او در این راه از ترفندهای خاصی استفاده می کرد. چون که ترفندهایش مدتی پیش از دورة ریاست جمهوری اش هم جواب داده بود. ترفند او در روز اعلام کاندیداتوری اش برای ریاست جمهوری جالب بود. او در آن دوران وزیر اقتصاد بود و این سمت را به دنبال کنار رفتن نهضت

آزادی ها از دولت موقت و استعفای مهدی بازرگان به دست آورد. در آن ایام با عنوان وزیر اقتصاد دیدار و ملاقاتی با حضرت امام کرد و بلافاصله پس از دیدار با امام در همان بیت امام به خبرنگاران اعلام کرد که من کاندیدای ریاست جمهوری هستم. مشخص بود که برای اجرای این نقشه از پیش برنامه ریزی کرده بود. این مصاحبه و گفت وگوی او بلافاصله از صدا و سیما پخش شد و تصور عمومی بر آن قرار گرفت که در دیدار با امام کاندیداتوری اش را مطرح کرده و به دنبال موافقت امام با این مسئله، او بلافاصله در همان دفتر امام حضور خود در انتخابات ریاست جمهوری را به آگاهی مردم رسانده است. این طرح و ترفند بنی صدر در محبوبیت و شهرت و بعدها در انتخاب او به ریاست جمهوری بسیار تأثیر گذار بود.

بنی صدر تبلیغات گسترده ای راه انداخت. همزمان با آن در روزنامه «انقلاب اسلامی» علیه حزب و اعضای آن به طور مرتب مقاله و سر مقاله می نوشت و جنگ اعصاب شدیدی را به راه انداخته بود. تمام ترفندهای او کارگر افتاد. تصور عمومی مردم بر آن بود که او با اجازه امام و به دستور امام کاندیدای ریاست جمهوری شده است این در حالی بود که امام بعدها فرمودند « من به بنی صدر رأی ندادم » بنی صدر با این شیوه راه ها را بر حزب جمهوری اسلامی بست.

ما با توجه به شناختی که از بنی صدر پیدا کرده بودیم مخالف او بودیم و در ارتباط با حزب فعالیت هایی انجام می دادیم اما همه اینها بی نتیجه بود و بنی صدر در انتخابات ریاست جمهوری با رأی بالایی عنوان ریاست جمهوری اسلامی ایران را از آن خود کرد و کار و فعالیت گسترده اش را در سطح کشور آغاز نمود.

اختلاف حزب و جامعه روحانیت

_در بحبوحه انتخابات ریاست جمهوری اختلاف نظر فاحشی بین دو گروه از نیروهای خط امام پدید آمد. جامعه روحانیت در یک اقدام عجیبی از رقیب حزب جمهوری اسلامی حمایت کرد و فاش شدن این مسئله به ایجاد تنش بین این دو نیروی همسو انجامید.

در جریان انتخابات ریاست جمهوری یک اتفاق مهمی روی داد و آن بروز اختلاف بین حزب جمهوری اسلامی و جامعه روحانیت مبارز تهران بود. جامعه روحانیت در جلسات خود برای حمایت از یک کاندیدا دچار اختلاف شده بود.

افرادی مثل آیت الله محمدرضا مهدوی کنی که اعتقاد به کار حزبی از سوی روحانیت نداشتند در برابر عده ای قرار گرفتند که تمایل داشتند فعالیت های حزبی و سیاسی داشته باشند و از کاندیدای خاصی حمایت کنند. افرادی مثل آقای فضل الله محلاتی که از شخصیت های برجسته در دوران مبارزه و عضو برجستة جامعه روحانیت مبارز بود از طرفداران پرو پا قرص و جدی بنی صدر شد. اما آیت الله مهدوی کنی و عده ای دیگر از اعضا با بنی صدر مخالف بودند. این کشمکش به رأی گیری در بین اعضای جامعه برای حمایت یا عدم حمایت از بنی صدر منتهی شد و در جریان آن، حمایت از بنی صدر از سوی جامعه روحانیت رأی بیشتری آورد و قرار شد بنی صدر کاندیدای روحانیت مبارز شود. همین اتفاق هم افتاد و جامعه روحانیت مبارز به صورت رسمی از بنی صدر حمایت کرد و بدین ترتیب بنی صدر یک پشتوانة روحانیتی هم پیدا کرد و با

رأی قاطع به ریاست جمهوری رسید.

مخالفت حزب با بنی صدر و حمایت جامعه روحانیت از وی خود به خود روابط این دو گروه را سرد کرد و باعث بروز اختلاف بین این دو شد و این مسئله تا چند ماه بعد – انتخابات دور اول مجلس شورای اسلامی⁽¹⁾– ادامه یافت. بیم آن می رفت که شکاف و اختلاف ایجاد شده بین این دو گروه در جریان انتخابات مجلس اول به نفع بنی صدر تمام شود و او با استفاده از این فرصت و دامن زدن به اختلافات بیشتر مجلس را هم در اختیار بگیرد.

_بنی صدر در این مدت چه اقداماتی انجام داد؟

بنی صدر بلافاصله پس از انتخاب به ریاست جمهوری تشکیلاتی به نام دفاتر حمایت مردمی از ریاست جمهوری راه انداخت و طرفدارانش را در تحت نام این دفاتر دور خودش جمع نمود و حفظ کرد. او در انجام این کار یک هدف عمده داشت اینکه بتواند با استفاده از موقعیت به دست آمده شرایط را برای در اختیار گرفتن حداکثر کرسی در مجلس شورای اسلامی فراهم کند و بتواند مجلسی درست کند که صد در صد با خود او همراه باشد. این موضوع برای او بسیار مهم بود. او حدود یازده میلیون رأی آورده بود و تریبون در اختیارش قرار گرفته بود، لذا این طرف و آن طرف می رفت و سخن رانی می کرد و دفاترش هم در همه شهرستان ها برای مجلس کاندیدا تعیین می کردند و به شدت فعال بودند. طوری

هم عمل می کرد که انگار حمایت امام پشت سرش هست. با حزب هم به شدت مخالفت می کرد و او را می کوبید. او حزب جمهوری اسلامی را «حزب بد اخلاقی» می نامید و با آقایان بهشتی و هاشمی و آیت الله خامنه ای بد بود. این بزرگواران البته به دلیل توصیه های امام رعایت می کردند و چیزی نمی گفتند اما بنی صدر همچنان کار خودش را می کرد. خیلی از افراد تحت تأثیر جو روانی ایجاد شده از سوی بنی صدر از آینده نا امید شده فعالیت را کنار می گذاشتند.

_در چنین شرایطی اوضاع حزبی ها چگونه بود؟ چه تدابیری برای مقابله با این هجمه ها اندیشیدند؟

یکی از همان روزها به دفتر حزب رفتم. جمعی حدود صد نفر آنجا بودند که از جاهای مختلف آمده بودند؛ آقای سیدعلی اکبر پرورش از اصفهان آمده بود، آقایان بهشتی و موسوی اردبیلی و دیگران هم نشسته بودند. آقای موسوی اردبیلی در آن شرایط سخنرانی مختصری کرد و با حالت یأس و ناامیدی ادامه داد که بنی صدر چون ریاست جمهوری را برده الان شرایط برای او در به دست آوردن مجلس هم فراهم است و با این همه سر و صدایی هم که به راه انداخته و نفوذی که در بین مردم به دست آورده بی تردید مجلس را هم به دست خواهد گرفت. الان هم دفاترش در شهرستان ها فعالیت های گسترده ای دارند و برای نمایندگی مجلس کاندیدا تعیین می کنند. آقای موسوی اردبیلی بر این نظر بود که حزب در انتخابات مجلس شورای اسلامی دخالتی نکند و کنار بکشد.

صحبت های آقای موسوی اردبیلی بسیار نگران کننده و نا امیدانه

بود. همه مأیوس و نگران به هم نگاه می کردند. آقای بهشتی با مشاهده چنین وضعیتی رشته کلام را در دست گرفت و در یک صحبت ده دقیقه یک ربعه همه را بسیج کرد که بروند و با جدیت در انتخابات شرکت کنند. او گفت: «ما می ایستیم و به وظیفه خودمان عمل می کنیم. ان شاالله موفق هم می شویم. باید تلاش کنیم، نه، چرا بگذاریم برای دورة بعد؟ باید برویم و فعالیت بکنیم» درست به خاطر ندارم ظاهراً آقای پرورش هم در لبیک به آقای بهشتی صحبت خوبی کرد و آن جو یأس و نا امیدی را شکست و از همان جا تلاش و فعالیت های جدی برای حضور مؤثر و تعیین کننده در انتخابات اولین دورة مجلس شورای اسلامی آغاز گردید. و در مدت کوتاهی ائتلاف بزرگی در تهران شکل گرفت و به تبع آن به شهرستان ها هم سرایت کرد. این ائتلاف بزرگ شامل ائتلاف حزب جمهوری اسلامی، جامعه روحانیت مبارز تهران، سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی و انجمن اسلامی معلمان و غیره بود که یک فهرست سی نفره طراحی کردند و تراکت های انتخاباتی هم که به رنگ سبز امضا شده بود در سطح گسترده در تهران پخش شد و به سرعت سر زبان ها افتاد و مورد حمایت مردم قرار گرفت. این ائتلاف سبب شد که مجلس دست بنی صدر و اطرافیانش نیفتد و اکثریت کرسی های مجلس اول به دست اعضای «ائتلاف بزرگ» افتاد. با ائتلاف بزرگی که با همت و تصمیم شهید بهشتی شکل گرفت روحانیت مبارزه و جامعه مدرسین و سازمان مجاهدین انقلاب اسلامی و... همه یکپارچه شدند. با این ائتلاف نیروهای خط امام و انقلاب جو را شکستند و وارد مجلس اول شدند و مجلس، مجلسی شد که بنی صدر آن را دوست نداشت. البته یک

سری از طرفدارهایش از جمله احمد سلامتیان و این تیپ ها وارد مجلس شدند ولی پس از عزل بنی صدر از ریاست جمهوری توسط همین مجلس، دوام چندانی نیاوردند و فراری شدند. ناگفته نماند که عده ای از اعضای نهضت آزادی از جمله مهدی بازرگان و کتیرایی و احمد صدر حاج سیدجوادی هم رأی خوبی آورده وارد شده بودند اما اکثریت مجلس را حزب و طرفداران آن تشکیل می دادند یعنی اکثریت مجلس با طرفداران خط صحیح امام بود که به نتایج خوبی هم رسید و به نظر من مهمترین تأثیر این مجلس رأی او به عدم کفایت سیاسی بنی صدر بود. بعدش هم که جریانات مختلفی روی داد و سرانجام قضیه انفجار حزب و شهادت بهشتی اتفاق افتاد و با شهادت بهشتی خط امام روشن و تثبیت شد.

تأسیس دفتر حزب در قزوین

_شما موسس دفتر حزب جمهوری اسلامی در قزوین بودید. خاطراتتان را درباره چگونگی تأسیس آن دفتر و نوع فعالیت های آن بیان بفرمایید و بگویید که این مسئولیت از سوی چه کسی و چرا به شما واگذار گردید؟

در اثر تشویق های آقای بهشتی و علاقه مندی خودم بود که مسئولیت تأسیس دفتر حزب در قزوین را عهده دار شدم. علت واگذاری مسئولیت تأسیس دفتر حزب قزوین به بنده به این دلیل بود که زادگاه من آن شهر بود. آن ایام من پنجشنبه جمعه ها را به قزوین می رفتم. دوستان نزدیکی هم داشتم که ساکن و مقیم شهر قزوین بودند. با این دوستان دست به دست هم دادیم و دفتر حزب

جمهوری اسلامی در قزوین را دایر کردیم و فعالیت هایمان را آغاز کردیم. به کمک آیت الله هادی باریک بین⁽¹⁾

که از پیشتازان امر مبارزه در قزوین و از طرفداران و حامیان امام و نهضت اسلامی بود اتاق اصناف واقع در بازار را که در اختیار انقلابی ها قرار گرفته بود به عنوان مرکز حزب در اختیار گرفتیم. حسین علیخانی⁽²⁾از طلبه های پر شور و انقلابی با نفوذی که داشت از ما حمایت های زیادی می کرد.

در آن مرکز بچه های انقلابی را دور هم جمع کردیم. از اولین افرادی که به عضویت حزب در آمدند و خدمت زیادی کردند و تا آخر هم ماندند محمد کاظم انبارلویی بود. آن موقع جوان و جزو افرادی بود که در جریان انقلاب حضور داشت و در سربازی، حتی در کارهای مسلحانه هم شرکت کرده بود. او بعدها مسئولیت حزب جمهوری اسلامی آذربایجان شرقی را به عهده گرفت. دیگری اسماعیل فیاضی از هم کلاسی های خودم بود که بعدها در سازمان برنامه و سپس در مرکز آمار خدمت کرد. بعدی محمد مینایی فر بود که از همان اول با ما همکاری کرد و بعدها مسئولیت حزب ساری (مازندران) را عهده دار شد و همانجا ماند. دوستان دیگری هم بودند از جمله شیخ قدرت علیخانی که از نظر تدارکاتی کمک زیادی به حزب می کرد.

به یاری دوستان هسته مرکزی و شورای مرکزی حزب قزوین را برگزیدیم و جلسات مختلف برگزار کردیم. نظارت عالیه (مسئولیت) حزب نیز به عهده آیت الله باریک بین قرار گرفت. از

اولین اقدامات ما در آن دفتر تدریس کتاب های آیت الله مرتضی مطهری، آموزش قرآن و... بود. جوان های دبیرستانی و علاقه مند را جمع می کردیم و برایشان کلاس های آموزشی قرآن می گذاشتیم. دانش آموزانی که به حزب رفت و آمد داشتند بعدها جزو نسل حزب اللهی دانشگاه ها شدند جزو تشکل های فقاهتی و طرفدار ولایت و خط امام و رهبری گردیدند که این امر نتیجه همان کارهای تشکیلاتی اوایل انقلاب بود.

قزوین به دلیل داشتن کارخانه های زیاد و دارا بودن عنوان «شهر صنعتی» در خطر نفوذ گروه های چپی بود. برای مقابله با این امر محمد کاظم انبارلویی،آقای موسوی، آقای صالحی و آقای آزادی زحمت زیادی کشیدند و در کارخانه ها فعالیت های فراوانی انجام دادند.

ما در آموزش و پرورش هم فعالیت داشتیم. از اصناف مختلفی که با ما همکاری می کردند آقایان حاج یوسف فیاضی، حاج علی درخشان و معصومی فر (پدر خانم آقای نصری) بودند، حزب آرام آرام به عضو گیری می پرداخت و ما مرکزیت تظاهرات را عهده دار بودیم که در اوایل انقلاب به مناسبت های مختلف برگزار می شد. در حقیقت برنامه ریزی و هدایت را هپیمایی ها و تهیه قطعنامه ها و این گونه امور را بر عهده داشتیم.

فعالیت طرفداران بنی صدر و حزب جمهوری در قزوین

_جنابعالی در دوران انتخابات اولین دوره ریاست جمهوری و نیز اولین دوره مجلس شورای اسلامی فعالیت های مستمری به نمایندگی از حزب جمهوری اسلامی در قزوین داشته اید و علی

القاعده در جریان امور برخوردها و اصطکاک هایی هم با طرفداران بنی صدر در قزوین پیدا کرده اید. درباره جو سیاسی آن روزگار قزوین و موافقان و مخالفان بنی صدر در این دو دوره انتخابات بگویید و شرح دهید که انتخابات در قزوین به نفع چه گروه و دسته ای تمام شد؟

بنی صدر در قزوین هم پایگاه داشت که قوی هم بود. محور تشکیلات روحانیت قزوین یعنی حوزه علمیه قزوین با آیت الله سیدعباس ابوترابی فرد بود که وزن و اعتباری در شهر داشت اما باید عرض کنم که این بزرگوار اواخر مبارزات مردمی به انقلاب پیوستند. یعنی مردم وقتی به صورت جدی مبارزات گسترده را آغاز کردند و وارد صحنه شدند به سراغ این آقایان رفتند و این آقایان به این شکل وارد مبارزه و صحنه شدند. اما آن روحانی ای که از قدیم الایام هم مبارز بود و هم مأمن و مأوای جوانان انقلاب بود و هم از طرفداران جدی امام خمینی به شمار می رفت آیت الله باریک بین بود که بعدها امامت جمعه قزوین را عهده دار شد و عضو مجلس خبرگان قانون اساسی گردید. در جریان انتخابات ریاست جمهوری با توجه به نسبت فامیلی ای که بین آقای دکتر ابراهیم یزدی و احمد صدر حاج سیدجوادی از اعضای نهضت آزادی با آیت الله ابوترابی وجود داشت، ایشان از بنی صدر حمایت های جدی کردند. با این حال دفتر حزب در قزوین در خنثی کردن فعالیت های بنی صدر فعالیت های زیادی انجام داد اما نتیجة انتخابات ریاست جمهوری نشان داد که چندان مفید فایده نبود.

در جریان انتخابات دور اول مجلس هم دفتر حزب در قزوین فعال

بود. آقای سیدعلی اکبر ابوترابی هم همکاری هایی با ما داشت. آن ایام روحانیت سنتی قزوین که در بدنة جامعه نفوذ داشتند و در رأس آن آیت الله سیدعباس ابوترابی، افراد بسیار متشخصی بودند ولی خوب، گرایش هایی به بنی صدر داشتند. ما خیلی تلاش کردیم و مذاکرات زیادی با آقای باریک بین و آیت الله سیدعباس ابوترابی انجام دادیم که بتوانیم در معرفی کاندیداها به توافقاتی برسیم اما این امکان را نیافتیم. احمد صدر حاج سیدجوادی و آیت الله سیدعباس ابوترابی با آرای بالایی به مجلس اول راه پیدا کردند و با بنی صدر هم ارتباط داشتند.

عجیب ترین اقدام بنی صدر

_یکی از عجیب ترین اقدامات بنی صدر در اوایل ریاست جمهوری اش معرفی سیداحمد خمینی به عنوان نخست وزیر به امام خمینی بود. به نظر شما هدف بنی صدر از این اقدام چه بود و چرا به جای معرفی سیداحمد خمینی به مجلس ایشان را به امام معرفی کرد. او با این کارهای خود چه اهدافی را دنبال می نمود.

محوریت مجلس اول شورای اسلامی با مجموعه حزب و جامعه روحانیت مبارز بود که به مرور به جایگاه مهم ضد بنی صدر تبدیل شد و این توان را پیدا کرد که با بنی صدر و اطرافیانش مقابله کند.

بنی صدر به این مسائل پی برده بود. با این حال موظف بود طبق قانون اساسی نخست وزیرش را به مجلس معرفی کند و از مجلس رأی اعتماد بگیرد.

او با توجه به ترفندهایی که به کار برده بود و احیاناً از برخی از آنها جواب گرفته بود در یک حرکت عجیب و غریب سیداحمد خمینی را به عنوان کاندیدای نخست وزیری به امام خمینی معرفی کرد و از ایشان نظرخواهی نمود. رفتارهای بنی صدر عجیب بود. بر اساس قانون اساسی رئیس جمهور بایستی نخست وزیر پیشنهادی اش را به مجلس معرفی می کرد نه امام. اما بنی صدر خلاف قانون اساسی عمل کرد و از این طریق چند نشان را زد. اول اینکه فکر می کرد سیداحمد خمینی را به عنوان نخست وزیر پیشنهادی به امام معرفی کند چه امام موافقت بکند چه نه، او به هدف و نشان اولش که تلاش برای وانمود کردن هم فکر بودن او با امام و مرحوم سیداحمد است خواهد رسید. دوم اینکه اگر امام با این موضوع موافقت کند مجلس را شاید در برابر تصمیم امام منفعل ساخته و نمایندگان را در برابر عمل انجام شده قرار خواهد داد. سوم اینکه چنین وانمود کند که او مطیع کامل امام است به طوری که پست نخست وزیری را به نزدیک ترین فرد به امام واگذار می نماید.

به هرحال، مخالفت امام با این قضیه⁽¹⁾

برخی نقشه های او را بر آب کرد اما او همچنان به یکی دو هدفش در این زمینه دست پیدا کرد.

حاج احمد آقا در آن دوران به واسطه موقعیتش ارتباط گسترده ای با همه گروه ها و جریان ها داشت. از طرفی به عنوان رابط امام در حزب بعضاً شرکت می کرد و از طرفی دفتر امام را با آن همه حجم

سنگین کار و مراجعات اداره می کرد. طبیعی هم بود که بنی صدر بخواهد از فرصت های ممکن سوء استفاده کرده وانمود سازد که به سیداحمد خمینی نزدیک است و شاید از این طریق به اهداف خاصی که در ذهن داشت نزدیک شود. امام مخالف انتخاب سیداحمد بود. چون به برخی از اهداف بنی صدر پی برده بود اما به واسطه اینکه او رئیس جمهور منتخب بود از وی حمایت هایی می کرد. بعدها هم که فرمود من به بنی صدر رأی ندادم. حتی خود سیداحمد آقا خمینی هم در خاطراتش گفته که به بنی صدر رأی نداده است⁽¹⁾.

اختلافات حزب جمهوری با بنی صدر

_درباره اختلافات ریشه ای و پایه ای حزب و بنی صدر چه خاطره و تحلیلی دارید و اصولا ریشه این اختلافات را در چه می دانید؟ این اختلافات به کجا منتهی شد و چه زیان هایی برای مملکت و نظام نوپای جمهوری اسلامی به بار آورد؟

آن زمان که آقای بهشتی از سوی امام خمینی به عنوان رئیس قوه قضائیه⁽¹⁾

انتخاب شده بود، ایشان دبیر کلی حزب جمهوری اسلامی را هم بر عهده داشت. در حقیقت آقای بهشتی به هنگام واگذاری این مسئولیت از سوی امام به ایشان به امام گفته بود که قصد دارد حزب را هم اداره کند و امام تلویحاً پذیرفته بودند که آقای بهشتی در جایگاه رئیس قوه قضائیه وقتی را هم برای اداره حزب جمهوری اسلامی قائل شود. بنابراین یکی از سه قوه کشور در دستان اعضای حزب جمهوری اسلامی بود. از سوی دیگر ریاست مجلس شورای اسلامی هم همین منوال را داشت یعنی اکبر هاشمی رفسنجانی به عنوان رئیس مجلس عضو ارشد حزب جمهوری اسلامی بود و به قطع و یقین تمامی امور مربوط در این دو قوه با تعامل رؤسای آنها انجام می شد. مقام معظم رهبری هم در آن ایام امام جمعه موقت تهران بود و عضو مجلس شورای اسلامی. به هرحال این سه بزرگوار مدام در ارتباط بودند و بنی صدر به عنوان کسی که در ضلع سوم قوا یعنی در قوه مجریه قرار داشت برای اجرای برنامه ها و مقاصدش مجلس و قوه قضائیه را مانع می دید.

مجلس در آن ایام در حقیقت دستاورد حزب و روحانیت مبارز بود

قوه قضائیه هم که در جایگاه خودش مانع مهمی در برابر برنامه ها و خواسته های خارج و فراتر از قانون بنی صدر به شمار می آمد. با این وضعیت درگیری های بنی صدر با حزب شروع شد. چون او همه چیز را از چشم حزب می دید. همان اوایل درگیری ها هم بود که معنویات و اعتقادات درونی و واقعی بنی صدر آشکار شد. البته شخصیت های نقطه مقابل او در برابر حرف ها و رفتارهای او بسیار بسیار خویشتن داری می کردند چون از طرف امام هم مأمور شده بودند به اینکه در برابر بنی صدر صبر کنند نه مقابله. مثلاً مقام معظم رهبری خویشتن داری اش بالا بود. یادم هست که در طول هفته وقتی از بدرفتاری های بنی صدر می شنیدیم دلمان را خوش می کردیم به اینکه در نماز جمعه حاضر می شویم و حرف هایی از زبان مقام معظم رهبری، که آن زمان امام جمعه تهران بودند، از تریبون نماز جمعه علیه بنی صدر می شنویم اما روز موعود بر خلاف ذهنیت ما، ایشان حرفی علیه بنی صدر نمی زدند و صحبت هایشان معمولاً در لفافه بود و تلاش می کرد به هیچ عنوان به صراحت از بنی صدر نام نبرد. آقای موسوی اردبیلی هم خیلی اهل موضع گیری نبود و سعی می کرد به گونه ای بین بنی صدر و بقیه آقایان نقش واسط را ایفا کند. بعدها هم به دنبال تغییراتی که در قانون اساسی ایجاد شد به ریاست دیوان عالی کشور رسید. اما به نظرم تنها شخصی که بین مؤسسان حزب صریح تر به بنی صدر پاسخ می داد آقای هاشمی رفسنجانی بود. او خیلی وقت ها با صراحت با بنی صدر برخورد می کرد و بی پرده پاسخ اتهامات بنی صدر را می داد. البته آقای بهشتی هم خیلی منطقی و شمرده بر اساس چهارچوب های قانونی با بنی صدر برخورد می کرد، در همان

جایگاه بالایی که در قضاوت داشت. با همة اینها بنی صدر کار خودش را می کرد و اوج درگیری های او با مجلس و حزب و قوه قضائیه منجر به اتفاقات بعدی در تاریخ نظام جمهوری اسلامی شد.

کیش شخصیت بنی صدر

_درباره کیش شخصیتی بنی صدر چه دیدگاه و نظری دارید؟

بنی صدر شخصیت عجیبی داشت. مهمترین مشکل او این بود که یک آدم فوق العاده متکبر، خودخواه و دیکتاتور منشی بود. یعنی همان کتابی که نوشته بود؛ کیش شخصیت، مشمول خودش بود. او در مجلس خبرگان قانون اساسی با ولایت فقیه مخالف کرده بود. در بُن عقیده اش به حضرت امام به عنوان ولی به عنوان ولی فقیه اعتقاد نداشت و اگر حمایتی از امام می کرد به این دلیل بود که می خواست به قدرت برسد و ریاست جمهوری را به دست بگیرد. وقتی هم که به ریاست جمهوری رسید کار را به مرحله ای رساند که دیگر حرف امام را هم گوش نمی کرد و به نصحیت ها و هدایت های امام خیلی توجه نداشت.

همراهی بنی صدر با منافقین و نهضت آزادی

_چرا بنی صدر برای رویارویی با حزب و دیگر نیروها و تشکل های همسو با خط امام به منافقین و نهضت آزادی روی آورد؟

بنی صدر نیروی تشکیلاتی نداشت، خودش بود با چند تا آدمی که دور و برش جمع شده بودند که روزنامه اش (انقلاب اسلامی) را اداره می کردند. لذا برای رویا رویی با حزب جمهوری اسلامی پناه

آورد به منافقین و نهضت آزادی و با آنها هم پیاله شد تا بتواند در برابر جریان انقلاب و خط امام بایستد. یادم هست که او در ایامی که وزیر اقتصاد بود در تلویزیون با فدایی ها و منافقین مناظره می کرد و علیه آنها بعضاً سخنرانی هایی هم داشت اما وقتی رئیس جمهور شد به سمت آنها چرخید. خط امام هم شامل روحانیت مبارز، حزب جمهوری اسلامی، سازمان مجاهدین انقلاب و انجمن اسلامی معلمان و... بود. منازعات و اختلافات هر روز خودش را نشان می داد و اوج می گرفت. در این میان امام به دلیل اینکه بنی صدر رئیس جمهور منتخب مردم بود از وی حمایت می کرد حتی در دوره ای به نفع او حکمیت گذاشتند. یعنی امام دستور دادند باتشکیل حکمیتی برخی از اختلافات حل شود اما بنی صدر فرمانبردار نبود و تمردش روز به روز آشکارتر می شد و برای خود امام هم روشن می شد که منشأ اختلافات خود بنی صدر است چون می خواست همه مطیع او باشند و در حقیقت در چهارچوب تفکیک قوا اصلاً نمی گنجید. از نظر تبلیغاتی هم یک تابلویی پیدا کرده بود به اسم حزب جمهوری اسلامی که در همه حال آن را مانع کار خودش معرفی می کرد و مرتب به بهانه های مختلف بد اخلاقی می کرد و غوغاهای مختلف راه می انداخت، در روزنامه اش علیه این و آن مطلب می نوشت و مرتب توی جامعه تشنج پمپاژ می کرد. در ایام جنگ هم که فرمانده کل قوا شده بود مشکلاتی در ارتش و سپاه ایجاد کرده بود. کار را به جایی رسانده بود که به زاویه گرفتن با امام و مقابله با ایشان رسیده بود.

زمان به سرعت گذشت و بحث استیضاح و عدم کفایت سیاسی او مطرح شد و وی پس از عزل از ریاست جمهوری در صدد مقابله

برآمد و آن اتفاقات بعدی پیش آمد و با انفجار حزب و شهادت بهشتی و یارانش خط امام از نظر سیاسی تثبیت شد و به دنبال آن درگیری و فرارهای منافقین و بنی صدر و ضد انقلابیون به وقوع پیوست.

چرایی تعطیلی حزب

_به نظر شما چرا حزب جمهوری اسلامی به تعطیلی گرایید آن هم در شرایطی که کشور بحران های سخت را پشت سر گذاشته و آرام آرام به ثبات نسبی سیاسی می رسید و احتمال آن می رفت که در آن دوره کارایی حزب بیشتر از گذشته باشد؛ به ویژه آن که در دوره مورد نظر جریانهای سیاسی تقریبا هم افق همدیگر هستند و حزب به واسطه در دست داشتن بسیاری از پست های مهم مملکتی و داشتن تعداد زیادی عضو می توانست سکاندار صحنه سیاسی کشور باشد؟

تا پیش از آغاز به کار حزب جمهوری اسلامی و حتی تا مدت ها پس از آن، کار تشکیلاتی در جامعة ما سابقه ای نداشت اما با ظهور و بروز حزب عده ای از وزرا و وکلا زیر تابلوی آن جمع شده بودند و کار متشکل سیاسی می کردند آن هم در جهت تقویت نظام. لذا بعضی از فعالان سیاسی که در حزب نبودند یا از آن جا مانده بودند یا با سلایق آن هم سلیقه نبودند شروع کردند به مخالفت کردن با حزب. عده شان هم کم نبود. اسم می برم از روحانی حول و حوش دفتر امام آقای سیدمحمد موسوی خوئینی ها که مخالفت های شدید و جدی ای با اصل تحزب داشت. عده ای هم دور ایشان جمع

شده بودند و در هم نظری با او صحبت هایی می کردند و اقداماتی انجام می دادند. در این میان افرادی هم بودند که آن زمان به شدت مخالف حزب بودند اما در سال های پس از رحلت امام خودشان حزب تشکیل دادند و سراغ کار تشکیلاتی رفتند. اینها اما آن زمان مخالف حزب بودند و اعتقاد داشتند اصلاً در اسلام حزب نداریم و تشکیل حزب از مبنا مشکل دارد. می گفتند اصلاً وجود حزب کاملاً بی معناست و در این برهه نیازی به وجود حزب نیست. دلیلش هم این بود که یک تابلوی مشخصی به نام حزب جمهوری اسلامی بالا رفته بود و اگر کسی مشکلی پیدا می کرد مثلاً امام جمعه ای، فرمانداری یا مسئولی در هر شهری با مشکلی روبه رو می شد سنگش به تابلوی حزب می خورد و مخالفت ها هم گسترده تر می شد؛ رقیبی هم برای او وجود نداشت که بتواند در آن سطح و در آن گستردگی فعالیت کند و رقابتی با حزب جمهوری اسلامی داشته باشد. به مرور اخباری که به صورت متواتر از سطح کشور می رسید تعدد مخالفان حزب بود. مخالفان، حزب را منشأ مشکل معرفی می کردند. این در حالی بود که حزب خودش را بازوی ولی فقیه تعریف کرده بود و بر آن بود به عنوان بازوی امام کارها را پیش ببرد. بدین ترتیب حزبی که آن همه سابقه خدمت در کارنامه اش داشت، با منافقین در آن شرایط سخت رویارو شده بود و در تأسیس و شکل گیری مجالس و دولت ها ایفای نقش کرده بود در برهه ای دارای چنین وضعی شود.

این یک واقعیتی است که حکومت نمی تواند بدون پشتوانة تشکیلاتی استمرار پیدا کند؛ بنابراین پشتوانه تشکیلاتی امر مهمی است. برای حکومت و قوام بخش نظام است. شگرد و هوشمندی

امام درتأسیس تشکیلات و نهادهای پس از پیروزی انقلاب همین امر را می رساند که تشکیلات تضمین کننده حکومت هاست در ابعاد مختلف. در بُعد سیاسی باید کادر سازی انجام شود اگر این اتفاق بیفتد روحیه تشکیلاتی و روحیه کار جمعی در افراد ایجاد می شود، افراد در چرخه تشکیلاتی می افتند و به تدریج پله های سیاسی را بالا می روند و در اداره نظام مشکلی پیش نمی آید. حزب نگران این وضعیت ها بود و با آگاهی کامل تشکیلاتش را گسترانده بود. سعی داشت به نحو احسن کادر سازی کند، نیروهای پیرو خط امام و موافق نظام و ولایت فقیه را شناسایی، تربیت و آماده نماید تا بتوانند به تدریج مناصبی را در کشور تصدی کنند که متأسفانه به مرور این عملکرد حزب مورد تعبیرهای خاص قرار گرفت و در نتیجه مؤسسان و بزرگان حزب به این نتیجه رسیدند که در حقیقت به تعبیری فتیله فعالیت های حزب پایین کشیده شود. آنان در نامه ای به امام نظر ایشان را جویا شدند و امام با این موضوع موافقت کردند. البته گفتنی است که فعالیت های حزب فروکش کرد اما خود حزب به مرور به تعطیلی گرایید. با آنکه حزب جمهوری اسلامی تعطیل شد اما آثار و برکات حزب تا مدت ها بعد و حتی تا امروز خودش را نشان داده است و اگر اوضاع سیاسی امروز ایران اسلامی بررسی و سنجیده شود روشن می شود که افرادی که زیر چتر حزب فعال بودند با تعطیلی حزب روحیه کار تشکیلاتی را در خود همچنان حفظ کرده و خیمه های دیگری برپا نمودند تا به فعالیت های خود ادامه دهند. مثلاً جمعی از مهندسین، جامعه اسلامی مهندسین (جام) را تشکیل دادند. جمعی از فرهنگیان فعال در حزب جامعه اسلامی فرهنگیان را؛ انجمن اسلامی پزشکان و

انجمن اسلامی کارگران را؛ جامعه اسلامی کارگران را؛ حزب به تأسیس جامعه اسلامی اصناف همت کردند برخی هم جمعیت مؤتلفه را به حزب تبدیل کرده فعالیت ها را ادامه دادند. تأسیس جامعه زینب و جوامع مختلفی از این دست نیز بر آمده و نتیجة تعطیلی حزب و اعتقاد اعضا به تداوم فعالیت های تشکیلاتی در کشور بود. نتیجة فعالیت های این ها هم در کشور کاملاً روشن است.

درباره محمد منتظری

_یکی از شخصیت های مطرح و خبر ساز در اوایل انقلاب حجت الاسلام محمد منتظری، فرزند آیت الله حسینعلی منتظری، بود که با توجه به دیدگاه ها و اعتقادات خاص خودش به چهره ای خبر ساز در آن برهه تبدیل شده بود. او از موسسان سپاه پاسداران انقلاب اسلامی و در زمره اشخاصی بود که به صدور انقلاب اسلامی ایران به تمام جهان اعتقاد داشت و پیرو همین اعتقاد سعی داشت با همراه کردن عده ای با دیدگاه های خود به سوریه و لبنان رفته انقلاب را به آن نقاط صادر کند. این حرکات و رفتارهای او و نیز مخالفت هایش با حزب و آیت الله بهشتی شخصیت ویژه ای از او ساخته بود که مدت ها خبر ساز شده بود. شخصیت و دیدگاه های او را چگونه تحلیل می کنید؟

محمد منتظری یک عنصر انقلابی بود که تجربه کار مسلحانه داشت و وقتی وارد ایران شد در اولین اقدام در تأسیس سپاه پاسداران

ایفای نقش کرد⁽¹⁾. ایشان در همان ابتدا به عنوان عضوی از نیروهای خط امام تضاد خودش را با مرحوم بهشتی تعریف کرد و شکافی بین نیروهای خط امام پدید آورد. آقای بهشتی ظرفیت فکری، متانت و تأثیرگذاری بالایی داشت، حزب جمهوری اسلامی را تأسیس کرده بود و دبیرکل حزب بود. از این سو محمد منتظری بنای مخالفت با حزب را گذاشت و روزنامه ای منتشر کرد که اسمش یادم نیست⁽²⁾. روزنامه ای بود با قطع بزرگ. او در تحلیل های مختلفی که از شهید بهشتی داشت نسبت راسپوتین⁽³⁾

به وی داد؛ یعنی مظهر دیکتاتوری و استبداد و این حرف ها و تا مدتی هم با همین قضایا و تحلیل ها دربارة آقای بهشتی درگیر بود. خوشبختانه مدت کوتاهی بعد خدا کمک کرد و ایشان متنبه شد و فهمید که

نسبت به آقای بهشتی اشتباه کرده است و روزی به دیدن آقای بهشتی به حزب آمد. من در آن جلسه نبودم که چگونگی رویارویی این دو را با هم ببینم، اما آقای سیدعلی اکبر پرورش برای من تعریف می کرد که روزی در جلسه شورای مرکزی حزب نشسته بودیم و دربارة مسائل مختلف حزب و کشور صحبت می کردیم آقای محمد منتظری هم کنار من نشسته بود آقای بهشتی وارد شد،محمد به آقای بهشتی سلام کرد. آقای بهشتی هم انگار نه انگار که اتفاقی افتاده و آقای منتظری این همه تهمت و ناسزا به اوگفته آغوشش را باز کرد و او را بغل گرفت و به گرمی از وی استقبال کرد و گفت سلام محمد جان خوش آمدی. سپس او را بغل دست خودش نشاند و با او به گفت و گو نشست. آقای بهشتی دارای حداکثر جاذبه و حداقل دافعه بود و این یکی از شعارها و ملاک های عمل او بود. شاید دو سه روز بعد از این دیدار بود که حادثه هفتم تیر اتفاق افتاد و این دو عزیز در یک زمان و در یک حادثه از دنیا رفتند.

فصل چهارم: از حزب تا سپاه

عضویت در سپاه

_جناب آقای نبوی شما در اوایل انقلاب در سپاه پاسداران هم عضویت داشتید. لطفا از چگونگی ورودتان به سپاه و از فعالیت های خود در آن ارگان بفرمایید؟

بحث سپاه پاسداران که پیش آمد در حزب جمهوری اسلامی قزوین فعالیت داشتم. آن موقع تقریباً همة نیروهای انقلابی برای حفاظت از انقلاب جذب سپاه می شدند. من هم به سپاه رفتم و به تدریج ارتباطم با حزب جمهوری اسلامی قطع شد. خب جالب بود که تحقیقات خیلی دقیقی می کردند. حتی مراجعه کرده بودند خانة ما و اینها که ببینند وضعیت حجاب خانوادة ما چگونه است از نظر همسایه ها و اینها. یعنی خلاصه حساب و کتاب دقیق و گزینش های اساسی داشتند. در عین حال که خب ما چهرة ناشناخته ای نبودیم و سابقه ای داشتیم. فعالیت من در ستاد مرکزی سپاه تهران بود. آن ایام محل ستاد مرکزی در خیابان پاسداران، پشت ضرابخانه، بالای وزارت اطلاعات بود که پیش از آن ساختمان ساواک بود. این ستاد بعدها به مکان دیگری انتقال یافت. در سال های 59 و 1360 هم که گزینش شدم به عضویت رسمی سپاه در آمدم.

_به چه کاری مشغول بودید؟

یکی دو سال در واحد مخابرات اطلاعات سپاه فعالیت داشتم و کارهای مخابراتی سپاه را انجام می دادم. مسئول واحد اطلاعات هم آقای محسن رضائی بود. همان جا نیز برنامه های آموزشی از قبیل آموزش قرآن و تدریس کتاب های شهید مطهری برای برادران و دوستان سپاهی داشتیم. دوستان آن دوران، هم اکنون سرداران سپاه هستند.

آن ایام در کارهای فنی و مخابراتی بودم. آقای رضائی از این رادیوها، فرستنده های سیار تهیه کرده بود که آنها را امتحان می کردیم برای روزی که اگر خدای ناکرده حمله ای شد و رادیو و تلویزیون را گرفتند ما بتوانیم فرستنده های موقت داشته باشیم. یا آن جا دستگاه هایی داشتیم که محل فرستنده ها را تعیین می کرد.

همان ایام با چند تن از برادران سپاهی از جمله داوود احمدی نژاد به کرمانشاه رفتیم که ببینیم محل فرستنده های منافقین در کدام منطقه قرار دارد. دستگاه هایی هم با خودمان برده بودیم که محل فرستنده ها را ردیابی کنیم. تروریست ها آن زمان در خاک عراق و نواحی مرزی فرستنده هایی کار گذاشته بودند و به شدت فعالیت داشتند.

در سپاه، با شهرستان ها تماس می گرفتیم تا بتوانیم از امکانات باقی مانده از ساواک که در اختیار سپاه قرار گرفته بود بهره ببریم، بی سیم ها را راه بیاندازیم و به شبکه بی سیمی سپاه سامان دهیم که در این زمینه فعالیت های زیادی داشتیم.

جنگ که شروع شد تقریباً همة برادران ستاد مرکزی به سوی جبهه ها سرازیر شدند. من هم همین قصد را داشتم که مانع شدند و گفتند شما بمانید بالاخره اینجا هم باید افرادی حضور داشته باشند.

یادم هست که آن ایام تهران امنیت چندان مناسبی نداشت. شب ها با ماشین های سپاه به منطقه ای بیابانی، که الآن خیابان شهید عراقی نام گرفته و منطقة آبادی شده است، می رفتیم و در آن مناطق گشت می زدیم و موارد مشکوک را شناسایی می کردیم. یکی از شب ها اتومبیلی را متوقف کردیم که سرنشینان آن اسلحه داشتند، اسلحه های شان را گرفتیم اما بعد فهمیدیم از بچه های کمیتة پایگاه شهید مفتح هستند.

بروز اختلافات سپاه با بنی صدر

_یکی از مباحث مهم آن دوران وجود اختلاف بین بنی صدر و سپاه بود که روز به روز شدید تر می شد و این موضوع در جریان انتخاب ابوشریف به عنوان فرمانده سپاه و اعتراض بدنه سپاه به این انتصاب شکل آشکاری به خود گرفت. ریشه اختلاف سپاه و بنی صدر را در چه می دانید؟

آن ایام سپاه با بنی صدر اختلافات اساسی داشت. بنی صدر قصد داشت سپاه را زیر سلطة خود در آورد که سپاه از این امر سرباز می زد. البته سپاه تهران به خصوص فرماندهی آن به نوعی با وی هماهنگ بودند، اما ستاد مرکزی، شورای مرکزی و اینا همه با او بد بودند و خطش را قبول نداشتند. بحران عجیبی در سپاه ایجاد شده بود.

همان ایام پیشنهاد کردم در برنامة صبحگاهی یک برنامة هفت

هشت دقیقه ای اجرا کنم. شهید کلاهدوز⁽¹⁾

هم آنجا بود و از این که بچه های سپاه به نظم و انضباط توجه چندانی نداشتند حرص و جوش می خورد. رحمت الله علیه. خدا درجاتش را متعالی کند انشاءا...، شفاعتش را نصیب ما بگرداند، با ایشان خب یک رفاقتی داشتیم. خیلی آدم منضبط، متدین، متعبد، یعنی اهل عبادت و اهل نماز و حتی اینکه در نمازهایش حالت خضوع و خشوع خاص خودش را داشت و خیلی مقید بود به اینکه صبحگاه ها را حتماً منظم برگزار کند.

صبح ها بچه ها را در صبحگاه حاضر می کردیم و صبحگاه را اجرا می نمودیم. من هم یک برنامة ده دقیقه ای اجرا می کردم. آیه ای از قرآن می خواندم، یا ساعت ها می گشتم و حدیثی از نهج البلاغه یا بخشی از قانون اساسی را می یافتم و با توضیح آن آیات و احادیث و قوانین به نوعی به افشاگری حرکت های بنی صدر می پرداختم و نتیجه گیری می کردم که او آدم متکبری است و خصوصیاتی که حدیث مربوطه می گوید به او برمی گردد. او حق ندارد این گونه عمل کند.

برادران سپاهی متوجه می شدند که چه می گویم و قضیه از چه قرار است. برادرانی که آن موقع در ستاد مرکزی بودند هنوز آن صبحگاه ها را به یاد دارند.

علاوه بر آن، جلسات مفصل و طولانی برگزار می شد و دربارة

رفتارها و سخنرانی های بنی صدر و یا درگیری هایی که او بین سپاه تهران و ستاد مرکزی پدید آورد بحث می شد. آن ایام ابوشریف فرمانده سپاه بود که دوام چندانی نیاورد. پس از او آقای عباس دوزدوزانی فرمانده سپاه بود. پس از دوزدوزانی هم مرتضی رضائی به فرماندهی سپاه رسید.

به نظر من اصلی ترین اختلاف بین سپاه و بنی صدر در خطوط و اعتقادات بود.

انتقال به شرکت مخابرات

_چرا پس از مدت کوتاهی حضور در سپاه به شرکت مخابرات رفتید؟

با به نخست وزیری رسیدن آقای رجائی⁽¹⁾،

آقای دکتر محمود قندی وزیر پست و تلگراف و تلفن شد. آن ایام در شرکت مخابرات غوغایی بود و تقریباً یک عده طاغوتی و منافق در آن شرکت تسلط داشتند و آقای قندی را، که دست تنها بود، اذیت می کردند. البته آقای قندی هم جانانه با آن ها در افتاده بود و خیلی هاشان را بیرون کرده بود. با این حال به یک بازوی اجرایی که با او همفکر و هم عقیده باشد به شدت نیاز داشت.

او با آقای رجایی در این زمینه صحبت کرده بود و گویا ایشان هم بر اثر شناختی که از من داشت مرا توی ذهن آورده بود که می توانم کمک حال آقای قندی در مخابرات باشم.

به دنبال همین ذهنیت با آقای محسن رضایی صحبت کرده بود و از او خواسته بود من به مخابرات بروم و به دکتر قندی کمک کنم. از همین طریق به مخابرات انتقال یافتم و معاون اداری – مالی دکتر قندی در شرکت مخابرات شدم.

ایجاد فضای ارزشی در مخابرات

_با توجه به فضای انقلابی و ارزشی جاری شده در آن زمان که به تصفیه نیروها از اداره ها و پاکسازی های مختلف می انجامید شما چه اقدامی در این راستا در شرکت مخابرات انجام دادید؟

وقتی به عنوان معاون اداری و مالی به شرکت مخابرات رفتم وضعیت آن جا را به لحاظ اسلامی مناسب ندیدم. فضای بی حجابی و بدحجابی خیلی شدید بود. آن زمان گفته می شد که همین ساختمان مخابرات (ساختمان شریعتی) و صدا و سیما از عمده ترین مراکز بی بند و باری دوران طاغوت به شمار می رفتند و ما وارد چنین مرکزی با این پیشینه شده بودیم و ضرورت داشت اصلاحاتی در آن انجام دهیم. کمتر کسی حجاب را رعایت می کرد، حتی وقتی وارد آنجا شده بودم برخی ها دهن کجی هم می کردند. جلساتی با همکاران گذاشتیم و تصمیم گرفتیم جلوی این کار را بگیریم و اعلام کردیم که همکاران باید حجاب اسلامی را رعایت کنند. به دنبال آن به صورت جدی این قضیه را پی گرفتیم، کار به جایی رسیده بود که حتی خود من توی راهرو و سالن می ایستادم و اگر با کارمندی رو به رو می شدم که حجابش را رعایت نکرده بود ابتدا تذکر می دادم و در صورت تکرار او را به آقای دکتر قندی وزیر پست و تلگراف و تلفن معرفی می کردم و ایشان هم بلافاصله

احکام انفصال چند ماهه یا چند ساله صادر می کرد. با ادامة این برنامه یک تحولی از نظر ظاهر در شرکت مخابرات ایجاد شد که رضایت بخش بود.

پاک سازی مخابرات از منافقین

دیگر فعالیت شاخص ما در مخابرات پاک سازی عناصر منافق و طاغوتی از آنجا بود. مخابرات یکی از حساس ترین مراکزی بود که ساواک نیروهای زیادی در آن گماشته بود و این نیروها پس از پیروزی انقلاب هم همان جا مانده بودند و به کار شنود می پرداختند.وضع عده ای از منافقین هم همین طور بود. با نفوذ به شبکة مخابرات به نفع منافقین عمل می کردند. در نتیجه مخابرات یک فضای سفیدی شده بود برای آن ها. یعنی منافقین برای برقراری ارتباطات به طور گسترده از تلفن ها استفاده می کردند. دلیلش هم ایجاد امنیتی بود که نفوذی های شان در مخابرات برای شان فراهم آورده بودند. ما آمدیم و بخش عمده ای از فعالیت های مان را روی شناسایی این نیروها متمرکز کردیم و به کمک دوستانی که در مراکز امنیتی بودند این آدم ها را شناسایی و اخراج کردیم. پس از مدتی، مخابرات تقریباً از این نیروها پاک سازی شد. این هم یکی از اقدامات جدی ما در مخابرات بود. همان ایام دیداری با حضرت امام داشتیم. توفیقی دست داد همراه مسئولان وزارت پست و تلگراف و تلفن و شرکت مخابرات خدمت ایشان رسیدیم. در آن دیدار صحبت هایی فرمودند و من در لابه لای حرف های ایشان به حساسیت ایشان نسبت به حساس بودن مخابرات پی بردم. ایشان تأکید داشتند که با توجه به حساس بودن

مخابرات احتیاط و دقت لازم در امور و اداره آنجا باید صورت بگیرد.

_وضعیت مخابرات در آن زمان به چه شکلی بود؟

مرکز مخابرات آن زمان یک مرکز تحقیقات خیلی بزرگ و مهمی داشت که در خیابان کارگر شمالی واقع بود آنجا کارهای تحقیقاتی انجام می شد اما عمده نیروهایش با انقلاب همراه نبودند. لذا آقای دکتر قندی تلاش کرد با دوستان خودش که خیلی هاشان در آمریکا تحصیل کرده و برگشته بودند و جزو انجمن اسلامی دانشجویان آمریکا بودند آنجا را بازآفرینی کند. لذا ابتدا آنجا را تعطیل کرد و دوباره با آن دوستان راهش انداخت و آن مرکز دوباره به مرکز تحقیقات خیلی مهمی در کشور تبدیل شد و در حقیقت پایه و اساسی برای تحول در مخابرات گردید. آنها آنجا برنامه ریزی کردند برای گسترش و توسعة مخابرات در سطح کشور. موفق هم بودند. شیب برنامه ها هم به سمت ایجاد عدالت در همة سطوح بود. اگر در دوران طاغوت مخابرات فقط در تهران متمرکز شده بود در برنامه های جدید توسعة آن برای تمام کشور بود.

درباره محمد علی رجائی

_از ویژگی های شخصیتی شهید رجایی برای ما تعریف کنید.

آقای رجائی یک شخصیت کاملاً فرهنگی داشت. در حقیقت می توان گفت که او یکی از شخصیت های قرآنی انقلاب اسلامی است که شخصیتش با قرآن شکل گرفته بود. وقتی صحبت می کرد حرف هایش با استناد به آیات قرآن توأم بود و این مسئله فقط در مقام بیان نبود بلکه کاملاً برخاسته از درونش بود. یکی از

شاخصه های مهم شخصیت قرآنی بودن او مقاوم بودنش بود. شخصیت و عنصر فوق العاده مقاوم و قوی ای بود؛ در عین حال که یک شخصیت فرهنگی و فکری بود، مقاوم هم بود. مقاومت های بی نظیری در زیر شکنجه های رژیم شاه از خودش نشان داده بود. ارتباطات گسترده ای هم با اقشار مختلف از شخصیت های روحانی و فکری و انقلابی و بازاری گرفته تا گروه های مسلح داشت با همة اینها به نوعی ارتباط یافته و همکاری هایی انجام داده بود. از دیگر شاخصه های شخصیت ایشان دارای نفس مطمئنه بودن بود. یعنی آقای رجائی دارای نفس مطمئنه ای بود از یک متانت و طمأنینه و آرامش خیلی خاصی برخوردار بود و این ویژگی را ما از سال های پیش از پیروزی انقلاب اسلامی از او سراغ داریم. از سال های 1344 و 1345 از همان زمان آرام و متین بود. در روزهای اوج انقلاب وقتی مردم زندانی ها را از زندان آزاد کردند آقای رجائی هم آزاد شد. ما همین آرامش را در زمان آزادی او از زندان دیدیم. در مدرسة رفاه هم که همه شور و اشتیاق ورود امام و دیدار او را داشتند او با همان متانت و آرامش کار و فعالیت می کرد. در جریان انفجار دفتر حزب جمهوری و شهادت آیت الله بهشتی و هفتاد و دو تن از یارانش همین آرامش را در او دیدیم. آرامش و متانت ایشان زبان زد بود. می شود گفت تا یک حدی او قرآن ناطق بود. بیان و رفتارش توأمان قرآنی بود. شاخصه شخصیتی دیگر رجائی تواضع او بود. بسیار انسان متواضع و فروتنی بود. این مراتب را که به سرعت طی کرد و به تعبیر امام از دست فروشی به ریاست جمهوری رسید در طول این مدت به هیچ وجه تواضعش تغییر نکرده بیشتر هم شد که کمتر نشد.

دیگر ویژگی شاخص آقای رجائی ساده زیستی او بود. او ساده زیستی را با جان و دل کاملاً حس کرد. خیلی ساده و با حداقل امکانات زندگی می کرد. زندگی او در ایامی که رئیس جمهور شد با قبل از ریاست جمهوری اش کوچک ترین تغییری نکرد. خیلی ساده زیست بود. منزلش، اتاقش، اتاق محل کارش، نوع پوشش اش همه و همه حکایت از یک سادگی ویژه ای داشت. می شود گفت او به تمام معنا ساده بود و ساده زندگی می کرد. از تجملات دوری می جست و همه را به ساده زیستی دعوت می کرد و خودش در این زمینه ها الگو بود. به همین دلیل است که بسیاری از رفتارها و کردارهای او هم اکنون هم مورد توجه مردم و مسئولان است. جملات قصار او در بسیاری از زمینه ها هنوز ورد زبان هاست ⁽¹⁾.

او به معنای واقعی کلمه سادة ساده زندگی می کرد و از مال و منال دنیا چیزی نداشت. دیگر ویژگی آقای رجائی که در دوران نخست وزیری و بیشتر در دوران رئیس جمهوری اش مشهور بود مردمی بودن او بود. او همیشه با مردم و در متن مردم بود. خود را از مردم می دانست و معتقد بود از دل مردم بیرون آمده و فاصله ای با هیچ یک از آنها ندارد. لذا وقتی که در جایگاه ریاست جمهوری هم قرار گرفت به هیچ عنوان نمی پذیرفت که فاصله ای بین او و مردم پدید بیاید. این تعبیر کابینه سی و چند میلیونی از اوست. او همة مردم را عضو کابینه اش می دانست و خود را جزوی از مردم. این ابتکار سفرهای استانی هم اولین بار توسط ایشان باب شد که جلسات خودش را در استان های مختلف به ویژه در استان های

محرومی چون سیستان و بلوچستان می گذاشت و از نزدیک یه مشکلات مردم رسیدگی می کرد. معتقد بود مردم باید از کارهای دولت آگاه شوند و دولت هم از نزدیک با مردم ارتباط داشته مشکلات آنها را حل نماید.

یادم هست که بنی صدر اجازه نمی داد او وزیر آموزش و پرورش بشود، شد کفیل آموزش و پرورش، اما به زودی توسط همین ویژگی هایش تا نخست وزیری و دست آخر هم ریاست جمهوری پیش رفت. حضرت امام تعبیری دربارة او دارد به این مضمون که رجائی عقلش بیشتر از علمش هست. این تعبیر در مقابل بنی صدر بود که خودش را خیلی دانشمند و عالم می دانست و برای تحقیر کردن آقای رجائی می گفت او آدم سبکی است. بر خلاف گفتة بنی صدر، رجائی آدم فوق العاده باهوش و یک سیاست مدار آشنا با اسلام بود. همة این ویژگی ها سبب شد که او و یار دیرینش محمد جواد باهنر به عنوان یک الگوی پایدار و ماندنی در جمهوری اسلامی مطرح شوند و ماندگار شوند. امروز هم این دو به عنوان الگوهای مطرحی هستند که در جایگاه خودشان دارای ارزش و اعتبارند. حضرت علی (ع) با آن که دوران حکومت شان طولانی نبود اما در همان دورة محدود هم توانستند برای کل تاریخ الگوسازی کنند. این دو عزیز هم در سطح و حد خودشان به تقلید از امام شان حضرت علی (ع) برای کارگزاران جمهوری اسلامی الگوسازی کردند و خودشان هم الگو شدند.

یکی از الگوسازی های آقای رجائی رفتارهای اخلاق اسلامی او در برابر بداخلاقی های رئیس جمهور بود. بنی صدر که با ترفندهای تبلیغاتی توانسته بود به ریاست جمهوری برسد حالا بداخلاقی

می کرد و در مقاطع مختلف و امور گوناکون سعی می کرد رجائی را و کارهای او را زیر سؤال ببرد. آن زمان بر اساس قانون اساسی عمده قدرت اجرائی در دست نخست وزیر بود و رئیس جمهور این مسئله را برنمی تابید و مدام در امور مختلف با آقای رجائی به اختلاف برمی خورد ⁽¹⁾. او در تمامی این اختلافات و برخوردها یک الگوی رفتاری ناشایستی در جایگاه ریاست جمهوری اسلامی ایران از خود بر جای گذاشت. در نامه نگاری های بین این دو این مسائل آشکار است.⁽²⁾

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، 1360

بنی صدر از همان ابتدا با نخست وزیری رجائی مخالف بود اما به هر حال مجلس به او رأی اعتماد داده بود و بنی صدر مجبور بود رجائی را به عنوان نخست وزیرش بپذیرد. آقای رجائی در برابر تمامی بی احترامی ها و بداخلاقی های رئیس جمهور ورد زبانش این بود که من مقلد امام هستم، برادر رئیس جمهور هستم و فرزند مجلس. این جمله ها و شیوه ها امروز هم برای تنظیم روابط قوای ما خیلی مهم و کلیدی است که رئیس قوة مجریه

خودش را فرزند مجلس و مقلد امام بداند. او نسبت به مردم هم این تعبیر را داشت که تمام مردم عضو کابینة او هستند. همة اینها رفتارهای الگو هستند. امروزه مثلاً اگر رئیس قوة مجریة ما بخواهد یک الگو برای خودش داشته باشد و بخواهد بر اساس آن الگو روابط خودش با قوای دیگر و مردم را تنظیم کند آقای رجائی را پیش رو دارد.

رجائی در آن شرایط خیلی بد علی رغم بداخلاقی های رئیس جمهوری وقت، ابوالحسن بنی صدر، تمام همّ و غمّش حل مشکلات مردم و خدمت بیشتر به مردم بود.

شهید رجائی در ارتباط با ادارة دولت و تنظیم روابط بین مسئولان هم تأثیرگذاری خاصی داشت.

تأثیر رجایی بر جبهه ها

_آیا با توجه به اوضاع بحرانی و جنگ زده کشور در آن زمان، می توان نقش مثبتی برای حضور ایشان در امور جنگ هم قائل شد؟

یکی از تأثیرات بسیار مهم آقای رجائی موقعی بود که رئیس جمهور شد و در سرنوشت جبهه های دفاع مقدس اثر گذاشت. در دورة ریاست جمهوری بنی صدر ما همیشه در جبهه ها با شکست مواجه بودیم، همیشه عقب نشینی داشتیم. بنی صدر در حقیقت قائم مقام فرمانده کل قوا بود و حضرت امام نیابت فرماندهی کل قوا را به بنی صدر داده بودند و او هم این شکلی عمل می کرد. مدام منشأ اختلاف بود، با سپاه اختلاف شدیدی داشت. به نوعی چشم دیدن سپاه را نداشت. با رفتارهایش شکاف عمیقی بین ارتش و سپاه

ایجاد کرد و همین اختلافات و تدابیری که او برای جنگ اجرا می کرد سبب شده بود ما با شکست های متعدد رو به رو شویم. او می خواست جنگ را به صورت کلاسیک اداره بکند و بیشتر هم تکیه اش روی ارتش باشد. اما به محضی که آقای رجائی رئیس جمهور شد سرنوشت جبهه ها هم تغییر کرد و پیروزی ها و پیش روی ها و پس گرفتن سرزمین مان از دست دشمن از همان زمان آغاز شد. پس می توان چنین نتیجه گرفت که نقش ایشان و شخصیت ایشان در سرنوشت دفاع مقدس هم بسیار تأثیرگذار بود. چون یک هماهنگی و یک پارچگی خاصی بین نیروهای نظامی و مسلح ایجاد کرد و دولت را مسئول تدارکات جبهه نمود و با این اتفاقات همه چیز به نفع نظام و کشور و جبهه های جنگ پیش رفت.

رجایی و باهنر

از دیگر ویژگی های برجستة آقای رجائی انتخاب نخست وزیر دانشمند و متین و متفکر یعنی آقای باهنر بود. به نظرم این یک امتیازی بود برای آقای رجائی. این دو از قدیم با هم ارتباط داشتند. در آموزش و پرورش با هم بودند و همین تعامل و ارتباط عمیقی که بین این دو وجود داشت سبب شد که کشور به یک آرامش نسبی برسد و روابط بین قوا به صورت دقیق و درست تنظیم شود و بسیاری از ویژگی هایی که دربارة آقای رجائی گفتم برای آقای باهنر هم صدق می کند. ایشان یک اندیشمند و متفکر برجسته بود و در علوم و معارف اسلامی کار مطالعاتی عمیقی داشت. او با آقای بهشتی توانسته بود کتاب های دینی درسی برای مدارس تنظیم و تدوین کند و اینها در حقیقت طرح نظری و فکری برای جمهوری

اسلامی داشتند و روی این مسئله اندیشه و فکر کرده بودند و ما این تأثیر را در ادارة هر چند محدود جلسات هیأت دولت که در خدمت شان بودیم لمس می کردیم. من در کابینة ایشان وزیر پست و تلگراف بودم و از نزدیک شاهد ادارة جلسات هیأت دولت توسط ایشان بودم. آقای باهنر آرامش فوق العاده ای داشت و مسائل را با یک متانت و تیزهوشی خاصی جمع بندی می نمود و این نشان دهنده عمق فکری آقای باهنر بود. ایشان واقعاً یک عمق استراتژیک داشت. یک تفکر راهبردی داشت و از این رو در حزب جمهوری اسلامی هم از شخصیت های مهم و تأثیرگذار بود. او در طراحی ها و در پرداختن مواضع در حزب بسیار مؤثر بود و سخنرانی هایی که از او باقی مانده نشان دهنده عمق استراتژیک و عمق تفکر و اندیشة ایشان است. او تا قبل از آن که از سوی آقای رجایی به عنوان نخست وزیر به مجلس معرفی شود و رأی اعتماد بگیرد ترجیح می داد به کار فکری و مبانی اندیشه ای بپردازد و خودش هم بیشتر به کار فکری علاقه داشت اما خوب مراجعة آقای رجایی به وی سبب شد که ایشان وارد صحنة اجرایی بشود که متأسفانه این حضور چندان هم طول نکشید و این دو بزرگوار بر اثر انفجار بمب در دفتر نخست وزیری به شهادت رسیدند. آقای باهنر یکی از اندیشمندان انقلابی و صاحب تفکر استراتژیک بود.

تصدی پست وزارت پست و تلگراف در کابینه باهنر

_شما در کابینه آقای باهنر پست وزارت پست و تلگراف را تصدی کردید. از پیشینة آشنایی تان با آقای رجایی و چگونگی انتخاب تان به این سمت برای ما بگویید.

خدمت تان عرض کنم که من در دورة دبیرستان، سال دوازدهم شاگرد آقای رجایی بودم. این ارتباطات ما از همان ایام حفظ شده بود چون ایشان شخصیت مهم و تأثیرگذاری داشت و من به دیده احترام به ایشان نگاه می کردم و روابط برقرار بود. ارتباط خانوادگی هم داشتیم. چون همسر مرحومم (خانم نصری) در دبیرستان رفاه معلم بود و درس می داد و طبعاً با خانم آقای رجایی آشنا بود. ناگفته نماند که مدرسة رفاه در آن ایام یکی از پایگاه های مهم انقلابیون بود که آقایان رجایی و باهنر هم آنجا فعال بودند. در ایامی که شهید رجایی توسط رژیم دستگیر و زندانی شده بود ما با خانواده اش رفت و آمد خانوادگی داشتیم. همسر من با همسر شهید رجایی دوست صمیمی شده بودند. همسر شهید رجایی در دورانی که او زندان بود فعالیت های انقلابی زیادی داشت. آن ایام منزل شهید رجایی در خیابان شهدا قرار داشت. اعلامیه های حضرت امام از جاهای مختلف تکثیر می شد و بخشی از آن به منزل شهید رجایی می آمد و ما هم می رفتیم و آنها را کارتن کارتن به منزل می آوردیم و در بین دوستان توزیع می کردیم. دوستان هم در مناطق مختلف تهران به پخش آنها اقدام می کردند. برخی از این دوستان، همکاران ما در دفتر مهندسی مرحوم مهندس قندهاری بودند. پس از آزادی آقای رجایی ارتباطات ما دوباره برقرار شد و در جریان ورود امام به ایران هم در کنار آقای رجایی و دیگران در مدرسة رفاه فعالیت داشتیم. همة اینها پیشینة آشنایی و ارتباط من با آقای رجایی بود.

پس از فرار بنی صدر و انفجار ساختمان حزب جمهوری اسلامی و شهادت آقای بهشتی و عده ای از وزرا و نمایندگان مجلس، اوضاع

به هم ریخت. دکتر قندی هم در آن حادثه به شهادت رسید و چند روز بعد آقای غلامحسین دلجو به سرپرستی وزارت پست و تلگراف و تلفن انتخاب شد. پس از این اتفاقات آقای رجایی به ریاست جمهوری رسید و آقای باهنر را نخست وزیر معرفی کرد. پس از آن نوبت انتخاب وزرا بود.

دولت شهید باهنر

_آیا در دولت شهید باهنر هم طیف های مختلفی به عنوان وزیرحضورداشتند یا همه یکدست به جریان انقلاب وابسته بودند؟

تفاوت فکری و اینها تاحدودی درکابینه دیده می شد اما خیلی به چشم نمی آمد و چشمگیر نبود. طیف سیاسی دولت آقای رجایی شامل چند وزیر از حزب جمهوری اسلامی، چندوزیر از مجاهدین انقلاب اسلامی و چند نفر دیگر بودند و اختلاف فکری ونظری خیلی نمود نداشت اگرهم بود حداقل دولت آقای باهنر اصلاً فرصت بروز چنین مسائلی را نمی داد. نکتة دیگر اینکه متأسفانه این دولت عمر چندانی نیافت و جلسات زیادی تشکیل نداد که این اختلافات بیشترخودش را نشان دهد.

انفجاردفترنخست وزیری

_روز ۸ شهریور ۱۳۶۰ دفترنخست وزیری منفجر شد و آقایان رجایی و باهنر شهید شدند. شما آن روزکجا بودید وچگونه از این قضیه مطلع شدید؟

روز 8 شهریور، یعنی روزی که انفجار صورت گرفت، هیأت دولت جلسه نداشت. یادم هست که آن روز برای انجام کاری به همان ساختمان دفتر نخست وزیری رفتم و مدتی آنجا بودم. اما انگار حس ششمم به من می گفت که از در و دیوار این ساختمان دارد غم می بارد. حالت عجیبی به من دست داده بود. فضای ساختمان فضای غم انگیزی شده بود. کارم را انجام دادم و به محل کارم برگشتم و حدود غروب بود که خبر انفجار آنجارا شنیدم و خودم را به سرعت به آنجا رساندم. آقای رجایی و آقای باهنر به همراه عده ای ازنیروهای انتظامی و نظامی درحال برگزاری جلسه شورای امنیت بودند که انفجار روی داده بود. طبقه ای که انفجاردرآن اتفاق افتاده بود کاملاً دود گرفته بود، همه جا سوخته بود و پنجره ها منفجرشده بود. بعداً هم گفتند که بدن آقای رجایی وآقای باهنر کاملاً سوخته بود چون نقشه طوری طراحی شده بود که بمب دقیقاً مقابل همین دو بزرگوار قرار گرفته باشد و همین اتفاق هم افتاده بود.

_این انفجارکار چه شخصی وچه گروهی بود، عامل یاعاملان چه سرانجامی پیدا کردند؟

این انفجار را هم منافقین انجام دادند؛ همان هایی که ساختمان حزب جمهوری اسلامی را منفجر کرده بودند. گفته شد که عامل اصلی این انفجار دونفر به نام های محمدرضا کلاهی و مسعود کشمیری بودند. این دو نفر کارمند نخست وزیری بودند. اینکه چه جوری جذب شده و وارد نخست وزیری شده بودند، اینها و چند سؤال دیگر، ابهاماتی است که هنوز برای شان پاسخی پیدا نشده است.

_وقتی از شهادت آقایان رجایی و باهنر مطلع شدید چه حسی داشتید؟

آن روز برای من روز بسیار غم انگیزی بود. من بهترین دوستان و بهترین معلمانم را از دست داده بودم. نظام هم دو تن از مخلص ترین و صادق ترین یاران خودش را از دست داده بود. تا چند روز در شوک از دست دادن این بزرگواران بودم و حقیقتا شهادت این بزرگمردان ضربه روحی سختی بر من وارد کرد.

نخست وزیری آیت الله مهدوی کنی

_با شهادت این دو عزیز، کرسی ریاست جمهوری و نخست وزیری خالی می ماند. نظام برای رفع این نقیصه چه تدابیری اندیشید؟

براساس اصل یکصد و سی ام قانون اساسی شورای موقت ریاست جمهوری تشکیل شد تا امور کشور توسط این شورا اداره شود. افراد این شورا هم عبارت بودند از: حجت الاسلام هاشمی رفسنجانی ریاست مجلس شورای اسلامی و آیت الله سیدعبدالکریم موسوی اردبیلی رییس دیوان عالی کشور. این شورا موظف بود تا تعیین رییس جمهور بعدی به اداره کشور بپردازد.

روز ۱۱ شهریورماه شورای موقت ریاست جمهوری در نامه ای به مجلس شورای اسلامی، آیت الله محمدرضا مهدوی کنی را به عنوان نخست وزیر پیشنهاد کرد. در جلسه همان روز مجلس آیت

الله مهدوی کنی با کسب رأی اعتماد حداکثری به نخست وزیری رسید. مدتی بعد یعنی در دهم مهر 1360 انتخابات ریاست جمهوری برگزار شد و آیت الله سیدعلی خامنه ای به ریاست جمهوری انتخاب شد.

_و شما دوباره با تشکیل کابینه ها، باز از مجلس رأی اعتماد گرفتید؟

بله. با توجه به شرایطی که پیش آمده بود اعضای کابینه با انتخاب نخست وزیر و رییس جمهور کمترین تغییرات را داشتند و مجلس بر اساس قانون به همان کابینه رأی اعتماد می داد.

هر دو سال به دو سال از مجلس رأی اعتماد می گرفتیم. حالا قانون اساسی اصلاح شده ولی آن موقع اگر دولت عوض می شد باید رأی اعتماد می گرفتیم، مجلس هم عوض می شد باید رأی اعتماد می گرفتیم. یادم هست که یک بار در زمان نخست وزیری آقای باهنر، یک بار در زمان آیت الله محمدرضا مهدوی کنی و چند بار هم در زمان آقای مهندس موسوی از مجلس رأی اعتماد گرفتم.

رأی اعتمادهای مکرر

_علت این رأی اعتمادهای گرفتن های مداوم چه بود؟

من در دولت آقای باهنر به عنوان وزیر پست و تلگراف و تلفن به مجلس معرفی شدم و اول بار رأی اعتماد کرفتم. هنوز یک ماه از

گرفتن رأی اعتمادمان نگذشته بود که متأسفانه حادثة 8 شهریور و انفجار دفتر نخست وزیری پیش آمد و آقای رجایی و آقای باهنر به شهادت رسیدند. آقای مهدوی کنی مدت کوتاهی نخست وزیر شد و ما مجبور بودیم به عنوان دولت جدید دوباره رأی اعتماد مجلس را بگیریم. همین اتفاق هم افتاد و ما از مجلس رأی اعتماد گرفتیم. پس از ریاست جهموری حضرت آقا و نخست وزیری میرحسین موسوی، دوباره به عنوان وزیر در کابینة جدید به مجلس معرفی شدیم و مجلس برای بار سوم به ما رأی اعتماد داد. همة اینها شاید در طول دورة زمانی کمتر از شش ماه اتفاق افتاد و کابینه ای که ما در آن بودیم شاید در طول تاریخ کشورمان اولین کابینه ای باشد که سه بار از مجلس رأی اعتماد گرفت و جالب این که هیچ یک از وزرا جز یکی دو تن عوض نمی شدند و همة کابینه یک جا به مجلس معرفی می شد و رأی اعتماد می گرفت.

اقدامات در وزارت پست و تلگراف

_از اقدامات خودتان در وزارت پست و تلگراف بگویید.

وقتی به وزارت پست و تلگراف و تلفن رسیدم سعی کردم برنامه هایم تداوم همان برنامه های آقای دکتر قندی باشد. به مرکز تحقیقات مخابرات اهمیت زیادی می دادم چون تمام برنامه ها آن جا طراحی می شد و به اجرا در می آمد. عمده هدف مان کمافی السابق توسعه مخابرات در تمام کشور بود. آن زمان بسیاری از شهرها مرکز تلفن نداشتند چه برسد به روستاها. لذا در تداوم برنامه های آقای دکتر قندی سعی کردیم با هدف ایجاد عدالت در توزیع امکانات در شهرها و سپس روستاهای کشور مرکز تلفن ایجاد کنیم.

تأکیدمان هم تولید داخل بود که در این زمینه هم مرکز مخابرات خیلی کمک مان کرد. در دوران دفاع مقدس هم از نظر سیستم های راداری و از نظر مسائل مخابراتی کمک شایانی به جبهه ها و نیروهای مسلح انجام گرفت.

در آن دوران عمده هدفم جلب مشارکت های مردمی بود. مردم علاقه مند بودند صاحب مرکز تلفن بشوند و ما از همان ایام کار واگذاری و توسعه مراکز تلفن را آغاز کرده بودیم. این کار را هم پایه گذاری کردیم که مثلاً وارد یک شهر می شدیم امام جمعه، فرماندار و معتمدین شهر را جمع می کردیم. خود اینها می آمدند و از ما نقشه می گرفتند و ساختمان مرکز مخابرات شهرستان را طبق نقشة ما می ساختند و ما هم برای شان دستگاه نصب می کردیم، به خاطر همین مشارکت ها کار سرعت بیشتری پیدا می کرد و در واقع فعالیت های مخابرات حالت مردمی به خود گرفت که تجربه بسیار خوبی بود. حتی یادم هست که پاسبان های شهرها در کابل کشی ما را کمک می کردند تا بهره برداری ها زودتر صورت بگیرد. آن ایام تقریباً به همة استان های ایران سفر کردم. افتتاح های زیادی داشتیم، مراکز مخابرات گسترش قابل ملاحظه ای یافت، کارخانجات مخابراتی ما رونق پیدا کرد و تولیدات کارخانجات مخابراتی شیراز بالا رفت.

در دوران وزارت برنامه ریزی را هم تجربه کردیم. یک شورای برنامه ریز از متخصصین رده بالای کشور در رشتة الکترونیک و مخابرات تدارک دیده بودیم و برای توسعة مخابرات در دراز مدت، پیش بینی هایی انجام می دادیم. این شورا یک جمع ارزشمندی بود. جلسات آن هر هفته با مسئولیت خودم تشکیل می شد. برنامه ریزی

بسیار خوبی برای پایه ریزی و توسعة مخابرات داشتیم. مرکز تحقیقات مخابرات حمایت می شد و کمک هایی به جنگ و دفاع از کشور می کردیم. در دوران وزارت اینجانب خیلی از نیروهای حزب اللهی و متخصصین جذب مخابرات شدند و در سطح مدیریت های بالا و در سطح ادارات کل شهرستان ها مشغول گردیدند.