مشخصات کتاب

حوزه علمیه قم مرکز تخصصی مهدویت

درس خارج کلام

بررسی مبانی و مسائل مهدویت (با محوریت کتب اربعه)

نفس زکیه

استاد: آیت الله طبسی (دامت برکاته)

سال تحصیلی: 1389 - 1388 (جلسات: 54 تا 67)

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: الهه صالحی

فهرست جلسات:

جلسه 54 - 1389/2/4...3

جلسه 55 - 1389/2/5...7

جلسه 56 - 1389/2/6...11

جلسه 57 - 1389/2/11...15

جلسه 58 - 1389/2/12...18

جلسه 59 - 1389/2/13...21

جلسه 60 - 1389/2/18...24

جلسه 61 - 1389/2/19...27

جلسه 62 - 1389/2/20...30

جلسه 63 - 1389/3/1...33

جلسه 64 - 1389/3/2...38

جلسه 65 – 1389/3/3...41

جلسه 66 - 1389/3/8...44

جلسه 67 - 1389/3/9...47

جلسه 54 - 1389/2/9

بسم الله الرحمن الرحیم - الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین سیما امام زماننا روحی و ارواح من سواه لتراب مقدمه الفداه.

قبل از این که وارد بحث نفس زکیه شویم، مقدمتاً چند نکته را عرض می کنیم:

نکته اول: روایاتی که درباره نفس زکیه است، طبق استقصاء اولیه تقریبا هفده روایت است که سه روایت از مصادر اهل سنت است، و هیچ کدام به پیامبر صلی الله علیه و آله منتهی نمی شود. آری روایت سومی از عمار است اگر سندش درست باشد می گوئیم شأن عمار این نیست که از جانب خود مطلبی نقل کند، حتما از معصوم شنیده و روایت می کند. از این سه روایت معلوم می شود که نفس زکیه هم در کتب اهل سنت به طور محدود و کم رنگ مطرح هست؛ اما عمده روایات در کتب شیعه هست.

نکته دوم: غالب این روایات از جانب امام صادق است البته از ائمه دیگر هم چون امام باقر هست ولی به ندرت.

نکته سوم: طبق روایات، نفس زکیه در مکه کشته می شود اما طبق یک روایت مرسله، نفس زکیه در کوفه کشته می شود. آیا دو نفس زکیه وجود دارد یا یکی؟ یا اشتباه در نقل است؟

نکته چهارم: طبق بعضی از روایات قتل نفس زکیه از علامات حتمی است اما در غالب روایات به عنوان علامت حتمی مطرح و نقل نشده است.

نکته پنجم: طبق بعضی از روایات، زمان قتل نفس زکیه پانزده روز قبل از قیام حضرت ذکر شده است، طبق این نقل قتل نفس زکیه از علامات ظهور محسوب می شود، اما طبق برخی دیگر از روایات قتل نفس زکیه بعد از خروج حضرت ذکر شده است. اکنون باید با این تعارض چه کار کرد؟ آیا خروج را غیر از ظهور بگیریم تا قتل نفس زکیه جزو علامات شود

مخصوصا با توجه به برخی از روایات که قتل نفس زکیه را بعد از خروج و قبل از نداء آسمانی ذکر کرده اند، که در این صورت جزو علامات ظهور حضرت خواهد شد، ولی این مطلب با روایتی که می گوید قتل نفس زکیه قبل از نداء می باشد سازگار نیست زیرا این روایات می گویند نداء آسمانی در ماه رمضان در شب 23 یا شب 24 است و چون ظهور امام در ماه محرم و روز عاشورا گفته شده است لذا اگر طبق برخی روایات قتل نفس زکیه را قبل از صیحه بدانیم پس دیگر 15 روز فاصله ای که روایت مذکور می گوید محقق نمی شود.

نکته ششم: در برخی روایات نفس زکیه از نسل سید الشهداء حسین بن علی علیهما السلام شمرده شده است ولی در روایات دیگر، از نسل امام حسن علیه السلام گفته شده است.

نکته هفتم: نفس زکیه در برخی روایات سفیر حضرت قلم داد شده است اگر این مطلب صحیح باشد مربوط به بعد از قیام و ظهور حضرت می شود و در این صورت دیگر علامت ظهور حضرت نخواهد بود.

نکته هشتم: از این تعداد روایاتی که درباره نفس زکیه وجود دارد، برخی صحیح اند و ظاهرا جای بحث ندارند، ولی غالب

آن ها مشکل سندی دارند، با این وجود اگر ما مبنای مرحوم خوئی - استفاضه - را قبول کنیم دیگر ما از بررسی سندی احادیث بی نیاز خواهیم شد، در غیر این صورت باید بگوئیم ما دو سه تا روایت صحیح السند راجع به نفس زکیه بیشتر نداریم که با آن ها فقط اصل نفس زکیه و علامت بودن او اثبات می شود، اما در مورد تفصیلاتش که آیا قبل از ظهور است یا بعد از ظهور؟ از نسل امام حسن علیه السلام است یا امام حسین علیه السلام؟ در کوفه کشته می شود یا در مکه؟ نیاز به دلیل محکم و بیان روشن داریم.

اینک به بررسی یک یک روایات می پردازیم؛

روایت اول: اولین روایت راجع به نفس زکیه از کتاب کافی شریف است، چون محوریت بحث ما کتب اربعه می باشد.

مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی عَنْ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی عَنْ عَلَی بْنِ الْحَکَم عَنْ أَبِی أَیُّوبَ الْخَزَازِ عَنْ عُمَرَ بْن حَنْظَلَةَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْد الله علیه السلام یَقُولُ خَمْسُ عَلَامَات قَبْلَ قِیَامِ الْقَائِمِ الصَّیْحَةُ وَ السُّفْیَانِیُّ وَ الْخَسْفُ وَ قَتْلُ النَّفْسِ الزَّکَیَّةِ وَ الْیَمَانِیُّ فَقُلْتُ جُعِلْتُ فِدَاکَ إِنْ خَرَجَ أحد مِنْ أهْل بَیْتِکَ قَبْلَ هَذِهِ الْعَلَامَات أَنَخْرُجُ مَعَهُ ⁽¹قَالَ لَا فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ تَلَوْتُ هَذِهِ الآیَةَ إِنْ نَشَأْ نُنَزِّلَ عَلَیْهِمْ منَ السَّمَاءِ آیَةً فَظَلَّتْ أَعْنَاتُهُمْ لَها خاضِعِینَ ⁽²⁾فَقُلْتُ لَهُ أَ هیَ الصَّیْحَةُ فَقَالَ أَمَا لَوْ کَانَتْ خَضَعَتْ أَعْنَاقُ أَعْدَاء اللَّه عَزَّ وَ جَلَّ) ⁽³⁾. نکاتی را پیرامون این روایت بیان می کنیم؛

نکته اول: آیه ای که در این روایت ذکر شد، یازده بار در یازده روایت به مناسبت های مختلف از ائمه طاهرین علیهم السلام به آن استناد شده و تطبیق داده شده بر آیات و علامات ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف.

نکته دوم: مساله قیام های قبل از ظهور است که ظاهرش محکوم کردن همه قیام هاست ولی بر فرض که بپذیریم باید در دلالتش دقت کرد که می گوید: من اهل بیتک، و در این صورت باید بگوئیم همه قیام ها از جمله قیام مختار و امثال آن همه محکوم است در حالی که ائمه چنین مطلبی را نگفته اند؛ بلکه مختار و بعضی از قیام ها را تأیید کرده اند.

نکته سوم: از این روایت حتمیت علامت قتل نفس زکیه استفاده نمی شود. آن چه که در این روایت آمده جمله خمس علامات است بدون اشاره به حتمیت آن.

نکته چهارم: از این روایت تفصیلات مربوط به نفس زکیه استفاده نمی شود، فقط همین مقدار که نفس زکیه کشته می شود اثبات می شود ولی این که اوچه کسی است؟ و در کجا کشته می شود از آن به دست نمی آید.

نکته پنجم: درباره سند این روایت، نقاد در این فن، علامه مجلسی که خیلی ایراد به اسناد کافی شریف می گیرند وقتی به این حدیث می رسد می گوید: حسنٌ کالصحیح، اگر ایرادی وجود داشته باشد نسبت به عمر بن حنظله است که آن هم مرتفع

است لذا می فرماید کالصحیح.

بعد علامه مجلسی می فرماید: شهید ثانی این روایت را صحیح شمرده است. و مراد از این کلام راوی که گفت:

أهی الصیحة؟ الظاهر أنه علیه السلام قرره علی أن المراد بها الصیحة و بین أن الصیحة تصیر سببا لخضوع أعناق أعداء الله . (خلاصه بیان مرحوم مجلسی) ⁽¹⁾.

مرحوم ملا صالح مازندرانی در ج 12 ص 435 می فرماید: قوله خمس علامات؛ العلامات کثیرة و قد مرت هذه الخمسه وعده اخری قبل ذلک شاهد بحث ما این جاست، لعل المراد بالنفس الزکیه الحسنی المذکور سابقا، این روایت را در بحث حسنی مطرح کردیم و مشکل سندی نداشت. ⁽²⁾

المراد من الصیحه المنادی الاول ملک و المنادی الثانی الشیطان ⁽³⁾و یفرق بینهما من کان یومن بولایة صاحب الامر و من شاء الله ان یهدیه. به نظر من اگر به دنبال تفصیلات نفس زکیه نباشیم همین روایت برای اثبات اصل نفس زکیه کفایت می کند.

روایت دوم:روایتی است که مرحوم مجلسی آن را در بحار الانوار از کتاب سرور اهل ایمان ⁽⁴⁾نقل می کند؛

این روایت سه مدرک بیشتر ندارد.

سرور اهل الایمان

بحار الانوار به نقل از سرور اهل ایمان

اثبات الهداة ⁽⁵⁾به نقل از بحار الانوار تنها با ذکر ابتدای روایت که مورد بحث است.

اما روایت:

وَ بِالْإِسْنَادِ یَرْفَعُهُ إِلَی أَبِی بَصِیر عَنْ أَبِی جَعْفَر علیه السلام فِی حَدِیث طَوِیلٍ إِلَی أَنْ قَالَ یَقُولُ الْقَائم علیه السلام لأصْحَابه یَا قَوْمِ إِنَّ أَهْلَ مَکَّةَ لَا یُرِیدُونَنِی وَ لَکنّی مُرْسَلُ إِلَیْهِمْ لاَحْتَجَّ عَلَیْهِمْ بمَا یَنْبَغی لِمِثلِی أن یَحْتَجَّ عَلَیْهِمْ فَیَدْعُو رَجُلًا من أصْحَابهِ ⁽⁶فَیَقُولُ لَهُ امْض إلَی أَهْل مَکَّةَ فَقُلْ یَا أَهْلَ مَکَّةَ أَنَا رَسُولُ فُلان إِلَیْکُمْ وَ هُوَ یَقُولُ لَکُمْ إِنَّا أَهْلُ بَیْت الرَّحْمَةِ وَ مَعْدنُ الرِّسَالَةِ وَ الْخلَافَة وَ نَحْنُ ذُرِّیَّةٌ مُحَمَّد وَ سُلَالَةُ النَّبِیِّینَ وَ إِنَّا قَدْ ظُلَمْنَا وَ اضطُهِدْنَا وَ قُهرنَا وَ ابْتَرَ مِنَّا حَقْنَا مُنْذُ قُبض نَبِیُّنَا إِلَی یَوْمِنَا هَذَا فَنَحْنُ نَسْتَنْصِرُکُمْ فَانْصُرُونَا فَإِذَا تَکَلَّمَ هَذَا الْفَتَی بِهَذَا الْکَلَامِ أَتَوْا إِلَیْهِ فَذَبَحُوهُ بَیْنَ الرُّکْنِ الْمَقَامِ وَ هِیَ النَّفْسُ الزَّکِیَّةُ فَإِذَا بَلَغَ ذَلِکَ الْإِمَامَ قَالَ لِأَصْحَابِهِ أَلَا أَخْبَرْتُکُمْ ⁽⁷⁾أَنَّ أَهْلَ مَکَةَ لَا یُرِیدُونَنَا فَلَا یَدْعُونَهُ حَتَّی یَخْرُجَ ⁽⁸⁾

برای توضیح بیشتر این قسمت روایت دیگری را از امام باقر علیه السلام به نقل از ابو خالد کابلی بیان می کنیم:﴿و بالْإسْنَادِ إلَی الْکَابُلَی عَنْ أَبی جَعْفَر علیه السلام قَالَ یُبَایَعُ الْقَائمُ بمَکَّةَ عَلَی کتاب الله وَ سُنَّة رَسُوله و یَستَعْمَلُ عَلَی مَکَّةَ ثُمَّ یَسِیرُ نَحْوَ الْمَدِینَة فَیَبْلُغُهُ أَنَّ عَامِلَهُ قُتلَ ⁽¹فَیَرْجِعُ إِلَیْهِمْ ⁽²⁾فَیَقْتُلُ الْمُقَاتِلَةَ وَ لَا یَزِیدُ عَلَی ذَلکَ) ⁽³⁾ سپس مولف بیان می کند و می گوید مراد از لا یزید شیئا یعنی این که کسی را به اسارت نمی برد.

این که روایت می گوید: امام فقط مقاتلین را می کشد تنها در این نقل آمده است، در صورتی که این روایت را کتب دیگری مثل: ارشاد، اعلام الوری، روضه، کشف الغمه، صراط مستقیم و مختصر هم نقل می کنند ولی در آن ها این گونه نقل شده که حضرت یقتل ثلاثة آلاف من قریش.

و الحمد لله رب العالمین.

جلسه 55 - 1389/2/5

بسم الله الرحمن الرحیم - الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین سیما امام زماننا روحی و ارواح من سواه لتراب مقدمه الفده.

در جلسه قبل چند نکته را به عنوان مقدمه بحث مطرح کردیم، در این جلسه چند نکته دیگر را نیز به عنوان تتمه مطرح کرده تا وقتی وارد روایات می شویم با آگاهی بیشتری با متون روایات برخورد کنیم.

نکته اول: نفس زکیه یعنی چه؟ و آیا مراد شخص خاصی است یا این که کلمه نفس زکیه کنایه از جمعی است که موصوف به وصف پاک دامنی «زکیه» شده اند؟

معنای زکیه در لغت از کلمه «زکی» به معنای نمو و پاک گرفته شده و به معنای اینست که انسانی دارای نفس پاک و طیب باشد.

در این که مراد از نفس زکیه چیست؟ دو احتمال گفته شده است؛

احتمال اول: مراد شخص خاصی است که دارای این ویژگی است. طبق این احتمال مراد انسانی کامل یا در مسیر تکامل است و در علم و اخلاص و جهاد در جامعه منشا اثر است. هنگامی که چنین شخصی کشته می شود، طبیعی است که شهادت او در جامعه موج ایجاد کرده و تاثیر می گذارد.

احتمال دوم: زکیه یعنی بریء طبق این احتمال مراد از نفس زکیه فردی است که بی گناه در مکه کشته می شود ⁽¹⁾. در قرآن هم در جریان حضرت خضر و حضرت موسی علیه السلام به این معنا اشاره شده است:

فَانْطَلَقا حَتَّی إِذا لَقِیا غُلاماً فَقَتَلَهُ قالَ أقَتَلْتَ نَفْساً زَکَیَّةً بِغَیْرِ نَفْسٍ لَقَدْ جِئْتَ شَیْئاً نُکْراً ⁽²⁾ آیا مراد از نفس زکیه احتمال اول است یا احتمال دوم؟

اگر احتمال دوم مراد باشد، باید آن را بر یک معنای وسیع و کنائی حمل کنیم به این بیان که بگوئیم در دوران آخر الزمان انسان های بی گناه زیادی کشته می شوند و جریان کشته شدن نفس زکیه حکایت از فتنه های آن زمان دارد.

اما اگر احتمال اول را انتخاب کردیم، با روایت مذکور سازگاری و تناسب بیشتری دارد، چرا که قتل او در بین جامعه تاثیر و انعکاس ایجاد می کند.

نکته دوم: آیا نفس زکیه در بین رکن و مقام کشته می شود یا در جای دیگر؟ درمورد مکان و محل کشته شدن او در روایات هم بین رکن و مقام نقل شده و هم ظهر الکوفه در عراق، لذا باید بررسی سندی کرد تا معلوم شود کدام یک از این دو نقل ترجیح سندی دارد و قابل اعتماد است.

نکته سوم: آیا جریان قتل نفس زکیه اتفاق افتاده یا این که اتفاق می افتد؟ به عبارت دیگر آیا مراد از نفس زکیه همان محمد بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب است که در زمان منصور قیام کرد و در احجار الزیت به شهادت رسید؟ ظاهرا شهید سید محمد صدر اصرار دارند بر این که این جریان اتفاق افتاده و نفس زکیه کسی غیر از محمد بن عبدالله علوی نیست.

و لعمری إن هناک ما یدل علی هذا الانطباق، فلو استطعنا أن ننفی القرائن الدالة علی نفیه تعین الالتزام باثباته و ان النفس الزکیة المقصودة، هو هذا الثائر العلوی.... اذن فالنفس الزکیة لیست الا ذلک الثائر العلوی، و لعمری إنها علامة مهمة و ملفتة للنظر، حیث اتسعت ثورته، حتی خاف منها المنصور، کما یتضح لمن راجع المقاتل و لا نرید أن ندخل فی تفاصیله ⁽¹⁾.

حال سوال ما از ایشان اینست:

آیا صرف نفی قرائنی که بر عدم تطبیق نفس زکیه بر علوی قائم شده می توان اثبات تطبیق کرد؟ یا این که باید بر مدعایتان که تطبیق نفس زکیه بر سید علوی است شاهد و دلیل بیاورید؟

البته ایشان دلائلی بر انطباق بیان می کنند ولی این دلائل خیلی قوی نیستند، بلکه دلائل نفی قوی تر است، زیرا قرائنی در این زمینه وجود دارد که عبارتند از؛

قرینه اول: نفس زکیه ای که در روایات آمده بین رکن و مقام کشته می شود در حالی که این شخص علوی میان رکن و مقام شهید نشده بلکه در احجار الزیت کشته شده است.

قرینه دوم: عمده روایاتی که راجع به نفس زکیه آمده، از امام صادق علیه السلام است که متاخر از قیام علوی بوده، لذا نمی تواند منطبق بر قیام علوی شود. البته یک سری از این روایات از جانب امام باقر علیه السلام است و امام باقر هم قبل از علوی بوده است پس این قرینه، قرینیت ندارد.

در جریان قیام محمد بن عبدالله، امام صادق علیه السلام بحثی داشتند با عبدالله بن الحسن پدر نفس زکیه، امام به او فرمود:

إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ وَ اللَّهِ لَیْسَ إِلَیْکَ وَ لَا إِلَی ابْنَیْکَ وَ إِنَّمَا هُوَ لِهَذَا یَعْنِی السَّفَاحَ ثُمَّ لِهَذَا یَعنی الْمَنْصُورَ ثُمَّ لولده بَعْدَهُ لَا یَزَالُ فِیهِمْ ⁽²حَتَّی یُؤَمَرُوا الصَّبْیَانَ وَ یُشَاوِرُوا النِّسَاءَ فَقَالَ عَبْدُ الله و الله یَا جَعْفَرُ مَا أَطْلَعَکَ اللَّهُ عَلَی غَیْبه وَ مَا قُلْتَ هَذَا إِلَّا حَسَداً لابْنَی فَقَالَ لَا وَ اللَّهِ مَا حَسَدْتُ ابْنَیْکَ وَ إِنَّ هَذَا یَعْنی أَبَا جَعْفَر یَقْتُلُهُ عَلَی أَحْجَار الزَّیْتِ ثُمَّ یَقْتُلُ أَخَاهُ بَعْدَهُ بالطُّفُوف وَ قَوَائِمُ فَرَسَه فِی مَاء ⁽³⁾ثُمَّ قَامَ مُغْضَباً یَجُرُّ رِدَاءَهُ فَتَبعَهُ أَبُو جَعْفَر وَ قَالَ أَ تَدْرِی مَا قُلْتَ یَا أَبَا عَبْد الله علیه السلام قَالَ ای وَ اللهِ أدریه وَ إِنَّهُ لَکَائِنُ قَالَ فَحَدَّثَنِی مَنْ سَمِعَ أَبَا جَعْفَر یَقُولُ فَانْصَرَفْتُ لِوَقْتِی فَرَتَبْتُ عُمَّالِی وَ مَیَّرْتُ أُمُورِی تَمْشِیرَ مَالِکِ لَهَا قَالَ فَلَمَّا وَلِی أَبُو جَعْفَرِ الْخِلَافَةَ سَمَّی جَعْفَراً الصَّادِقَ وَ کَانَ إِذَا ذَکَرَهُ قَالَ قَالَ لِیَ)

الصَّادقُ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّد کَذَا وَ کَذَا فَبَقِیَتْ عَلَیْه ⁽¹⁾ قرینه سوم: نفس زکیه به معنای نفس طیب، پاک و طاهر است اما شخصی که قیام کرد این گونه نبود بلکه منحرف بود و ادعای مهدویت داشت. هم پدرش در چند مورد چنین ادعائی کرد و هم خودش کرارا این ادعا را مطرح می کرد که، مهدی من هستم. از وقتی که او کوچک بود برای مردم نامه می نوشت و مردم را به سوی خویش دعوت می کرد. و یسمی نفسه المهدی ⁽²⁾.

و یا این که در جای دیگر بعد از این که امام چند بار او را از قیام نهی کرد به امام می گوید: ما از قبل شنیده بودیم که هنگامی که حکومت اموی از بین رفت حکومت به دست ما می افتد: و قد علمتم انا لم نزل نسمع أن هؤلاء القوم إذا قتل بعضهم بعضا خرج الامر من أیدیهم، فقد قتلوا صاحبهم – یعنی الولید بن یزید - فهلم نبایع محمدا، فقد علمتم أنه المهدی ⁽³⁾.

با این وجود چگونه می توان نفس زکیه را بر او تطبیق داد. اما این که به او نفس زکیه گفته شده دلیل بر زکی بودن او نیست و این لقبی بوده که مردم به او نسبت داده اند. بلکه پدرش و خودش مدعی شده اند.

قرینه چهارم: روایات قتل نفس زکیه را پانزده روز قبل از ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف ذکر می کنند: لَیْسَ بَیْنَ قِیَامٍ اَلْقَائِمِ وَ بَیْنَ قَتْلِ اَلنَّفْسِ اَلزَّکِیَّهِ إِلاَّ خَمْسَ عَشْرَهَ لَیْلَهً ،

حال زمان منصور و زمان امام صادق بوده که او به قتل می رسد. لذا با این قرائن نمی توان نفس زکیه را بر او تطبیق دهیم. البته مرحوم صدر هم ادله ای از کتاب مقاتل نقل می کند که مخدوش است و در آخر هم ایشان این تطبیق را می پذیرد.

ادامه روایت دوم از جلسه قبل؛

...یَقُولُ الْقَائِمُ علیه السلام لِأَصْحَابِهِ یَا قَوْمِ إِنَّ أَهْلَ مَکَّةَ لَا یُرِیدُونَنِی وَ لَکِنِّی مُرْسِلُ إِلَیْهِمْ لِأَحْتَجَّ عَلَیْهِم بِمَا یَنبَغِی لِمَثْلِی أَن یَحْتَجَ عَلَیْهِمْ فَیَدْعُو رَجُلًا مِنْ أَصْحَابِهِ... فَإِذَا تَکَلَّمَ هَذَا الْفَتَی بِهَذَا الْکَلَامِ أَتَوْا إِلَیْهِ فَذَبَحُوهُ بَیْنَ الرُّکْنِ وَ الْمَقَامِ وَ هِیَ النَّفْسُ الزَّکِیَّةُ فَإِذَا بَلَغَ ذَلِکَ الْإِمَامَ قَالَ لأصْحَابه أَلَا أَخْبَرْتُکُمْ أَنَّ أَهْلَ مَکَّةَ لَا یُرِیدُونَنَا فَلَا یَدْعُونَهُ حَتَّی یَخْرُجَ فَیَهْبطُ مِنْ عَقَبَة طُوًی فی ثَلَاثِمِائَةٍ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا عِدَّةَ أَهْل بَدْرٍ حَتَّی یَأْتِی الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ فَیُصَلِّی فِیهِ عِنْدَ مَقَامِ إِبْرَاهِیمَ أَرْبَعَ رَکَعَاتٍ وَ یُسْنِدُ ظَهْرَهُ إِلَی الْحَجَرِ الْأَسْوَدِ ثُمَّ یَحْمَدُ اللهَ وَ یُثْنی عَلَیْهِ وَ یَذْکُرُ النَّبی صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ وَ یُصَلَّی عَلَیْهِ وَ یَتَکَلَّمُ بکَلَام لَمْ یَتَکَلَّمْ به أحَدٌ مِنَ النَّاس فَیَکُونُ أَوَّلُ مَنْ یَضْرِبُ عَلَی یَدِهِ وَ یُبَایِعُهُ جَبْرَئِیلَ وَ میکائیل ⁽⁴وَ یَقُومُ مَعَهُمَا رَسُولُ الله وَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ ⁽⁵⁾فَیَدْفَعَان إِلَیْهِ کتاباً جدیداً هُوَ عَلَی الْعَرَبِ ⁽⁶⁾شَدِیدٌ بِخَاتَمٍ رَطبٍ فَیَقُولُونَ لَهُ أَعْمَلْ بِمَا فِیهِ و یُبَایِعُهُ الثَّلَاثُمانَة وَ قَلِیلٌ مِنْ)

أهْل مَکَّةَ ثُمَّ یَخْرُجُ مِنْ مَکَّةَ ⁽¹حَتَّی یَکُونَ فی مثل الْحَلْقَة قُلْتُ وَ مَا الْحَلْقَةُ قَالَ عَشَرَةُ آلَاف رَجُل جَبْرَئِیلُ عَنْ یَمِینه وَ مِیکَائِیلُ عَنْ شمَالِهِ ثُمَّ یَهُزُّ الرَّایَةَ الْجَلیَّةَ وَ یَنْشُرُهَا وَ هیَ رَآیَةُ رَسُول الله صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّحَابَةُ ⁽²⁾وَ دِرعُ رَسُول الله صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ السَّابِغَةُ وَ یَتَقَلَّدُ بسَیْف رَسُول الله صَلَّی اَللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ ذِی الْفَقَارِ) ⁽³⁾و ⁽⁴⁾. اگر از سند این روایت که مرفوعه است چشم پوشی کنیم با نظر در این متن باید گفت که شهادت نفس زکیه چند روز قبل از ظهور امام زمان عجل الله تعالی فرجه الشریف است و فاصله بسیار کوتاه است. عرض کردیم که اصل این روایت را کتاب سرور نقل کرده است و غیر از بحار و اثبات الهداه کسی آن را نقل نکرده است.

سند این روایت در کتاب سرور به شیخ مفید بر می گردد ولی شیخ و سائط و طریق روایت را ذکر نمی کند لذا این روایت مرفوعه بوده و ضعیف می شود؛ ولی متن آن قوی است. و الحمد لله رب العالمین.

جلسه 56 - 1389/2/6

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم - الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین سیما امام زماننا روحی و ارواح من سواه لتراب مقدمه الفداه.

بحث راجع به بررسی روایات نفس زکیه بود. انصافا روایات در این زمینه متعدد است، در مراجعه قبلی به هفده روایت دست یافتم اما پس از مراجعه مجدد معلوم شد که در حدود بیست و هفت روایت در منابع فریقین وجود دارد. لذا در اصل نفس زکیه جای بحث نیست آن چه جای بحث دارد:

مساله حتمی بودن او؟

مکانی که او به قتل می رسد؟

فاصله زمانی قتل او تا ظهور حضرت مهدی عجل الله تعالی فرجه الشریف قبلیت و یا بعدیت قتل نسبت به ظهور حضرت؟ ⁽¹⁾

از فرزندان امام حسن علیه السلام است یا امام حسین علیه السلام؟

آیا او همان سید حسنی است یا عنوان دیگری غیر از اوست؟

آیا نفس زکیه آمده یا خواهد آمد؟ ⁽²⁾

روایت سوم:

اشاره

عَنِ الثَّمَالِیِّ قَالَ قُلْتُ لِأَبِی عَبْدِ اللهِ علیه السلام إِنَّ أَبَا جَعْفَر علیه السلام کَانَ یَقُولُ خُرُوجُ السُّفْیَانِی مِنَ الْمَحْتُومِ وَ النَّدَاء مِنَ الْمَحْتُومِ وَ طُلُوعِ الشَّمْسِ مِنَ الْمَغْرِبِ مِنَ الْمَحْتُومِ وَ أَشْیَاءُ کَانَ یَقُولُهَا مِنَ الْمَحْتُومِ فَقَالَ أَبُو عَبْدِ اللهِ علیه السلام وَ اخْتِلَافُ بَنِی فَلَان مِنَ الْمَحْتُومِ وَ قَتْلُ النَّفْسِ الزَّکِیَّةِ مِنَ الْمَحْتُومِ ⁽³وَ خُرُوجُ الْقَائِمِ مِنَ الْمَحْتُومِ قُلْتُ وَ کَیْفَ یَکُونَ النَّدَاءُ قَالَ یُنَادِی مُنَادٍ مِنَ السَّمَاءِ أَوَّلَ النَّهَارِ یَسْمَعُهُ کُلُّ قَوْمِ بِأَلْسِنَتِهِمْ أَلَا إِنَّ الْحَقِّ فِی عَلِیٍّ وَ شِیعَتِهِ ثُمَّ یُنَادِی إِبْلِیسُ فِی آخِرِ اَلنَّهَارِ مِنَ اَلْأَرْضِ أَلاَ إِنَّ الْحَقَّ فِی عُثْمَانَ وَ شِیعَته فَعِنْدَ ذَلکَ یَرْتَابُ الْمُبْطِلُونَ) ⁽⁴⁾ اولین کسی که این روایت را نقل کرده فضل بن شاذان با نقل شیخ مفید در ارشاد و شیخ طوسی در غیبت است.

اولین کتابی که این روایت را نقل کرده شیخ صدوق در کمال الدین است ⁽⁵⁾.

بررسی سندی روایت:

مرحوم شیخ صدوق می گوید: حدثنا محمد بن موسی بن المتوکل قال حدثنا عبدالله بن جعفر الحمیری عن احمد بن محمد بن عیسی عن الحسن بن محبوب عن ابی حمزه ثمالی قال قلت لابی عبدالله...

این روایت از حیث سندی هیچ مشکلی ندارد و باید از نظر سند آن را پذیرفت. البته در مورد ابن المتوکل شاید توثیق خاصی از

جانب قدماء نداشته باشد لکن قرائنی وجود دارد که می شود به آن ها برای قبول ابن متوکل اعتماد کرد:

اکثار روایت صدوق از ایشان تا جائی که گفته شده 48 مورد از او نقل روایت کرده است.

اعتماد صدوق بر ایشان

توثیقات متاخرین

ابن طاووس در فلاح السائل ⁽¹⁾می گوید: متفق علی وثاقته

مرحوم خوئی می فرماید: الرجل لا ینبغی التوقف فی وثاقته ⁽²⁾

اما در مورد حمیری:

شیخ القمیین است و صاحب کتاب قرب الاسناد است که در جلالت و وثاقت او هیچ جای بحثی نیست.

اما در مورد ابن عیسی نکته ای نسبت به ایشان است که باید دقت کرد چون ممکن است برخی به این نکته استناد کرده و سند را از اعتبار بیاندازند. اشکال اینست:

مرحوم خوئی در این باره می گوید: ما کان احمد یروی عن ابن محبوب، من اجل ان اصحابنا یتهمون ابن محبوب فی روایته عن ابی حمزه ⁽³⁾

اشکال اینست که اصلا روایات احمد بن محمد بن عیسی از ابن محبوب صحیح نیست زیرا ابن محبوب اصلا از ابو حمزه روایت نقل نمی کند به این علت که روایات ابن محبوب از ابی حمزه را مشکل می دانند. لذا روایاتی را که ابن عیسی از ابن محبوب از ابو حمزه نقل کرده نمی پذیریم.

در جواب از این اشکال باید گفت، بله مبنای ابن محبوب همین بوده که از ابو حمزه نقل نکند ولی بعد ها توبه کرد و از عقیده اش برگشت. لذا روایات ابن محبوب را از ابو حمزه می پذیریم.

ضمناً به این روایت هم اعتنا شده است. این روایت را ارشاد از ابو حمزه مستقیما از امام باقر علیه السلام نقل می کند: قُلْتُ لِأَبِی جَعْفَرٍ عَلَیْهِ السَّلاَمُ خُرُوجُ اَلسُّفْیَانِیِّ مِنَ اَلْمَحْتُومِ قَالَ نَعَمْ وَ اَلنِّدَاءُ مِنَ اَلْمَحْتُومِ وَ طُلُوعُ اَلشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا مَحْتُومٌ وَ اِخْتِلاَفُ بَنِی اَلْعَبَّاسِ فِی اَلدَّوْلَهِ مَحْتُومٌ وَ قَتْلُ اَلنَّفْسِ اَلزَّکِیَّهِ مَحْتُومٌ وَ خُرُوجُ اَلْقَائِمِ مِنْ آلِ مُحَمَّدٍ مَحْتُومٌ قُلْتُ لَهُ وَ کَیْفَ یَکُونُ اَلنِّدَاءُ قَالَ یُنَادِی مُنَادٍ مِنَ اَلسَّمَاءِ أَوَّلَ اَلنَّهَارِ أَلاَ إِنَّ اَلْحَقَّ مَعَ عَلِیٍّ وَ شِیعَتِهِ ثُمَّ یُنَادِی إِبْلِیسُ فِی آخِرِ اَلنَّهَارِ مِنَ اَلْأَرْضِ أَلاَ إِنَّ اَلْحَقَّ مَعَ عُثْمَانَ وَ شِیعَتِهِ فَعِنْدَ ذَلِکَ یَرْتَابُ اَلْمُبْطِلُونَ ⁽⁴⁾

عبارت همان عبارت روایت قبل است ولی با اختلاف کم.

منابعی که به ترتیب این روایت را نقل کرده اند:

الارشاد شیخ مفید به نقل از فضل بن شاذان ولی بدون ذکر سند ⁽¹⁾.

شیخ طوسی از فضل بن شاذان از امام صادق علیه السلام نقل می کند لکن در آن اختلاف بنی فلان دارد نه بنی عباس و شاید به خاطر تقیه ای بوده که در آن زمان وجود داشته است.

اعلام الوری ص 426

الخرائج و الجرائح ص 286 با نقل قسمتی از روایت.

کشف الغمه ج 3 ص 249.

طراط المستقیم ج 2 ص 248.

اثبات الهداة ج 3 در پنج جا.

بحار الانوار در ج 52 ص 206 در چهار جا.

منتخب الاثر. ص 457، ف 6، ب 6، ح 17.

معجم احادیث امام مهدی، چاپ جدید، ج 4 ص 426

این روایت در منابع اهل سنت نقل نشده است. و این روایت - سوم - فقط محتوم بودن نفس زکیه را ثابت می کند.

روایت چهارم:

اشاره

این روایت را به گفته شیخ مفید، فضل بن شاذان نقل می کند و اولین کتابی که این روایت را نقل کرده، کتاب کمال الدین است با این سند:

حدثنا محمد بن الحسن بن احمد (ابن ولید) حدثنا محمد بن الحسن الصفار عن العباس بن المعروف عن علی بن مهزیار عن عبدالله بن محمد الحجال عن ثعلبة بن میمون عن شعیب الحذاء مشکل عن صالح مولی بنی العذراء قال سمعت ابا عبد الله الصادق علیه السلام یقول... با همان نقل و متن ارشاد شیخ مفید.

بررسی سندی روایت چهارم:

از نظر سند تنها شخصی که جای بحث دارد، صالح مولی بنی العذراء است که مجهول است، البته در نقل ارشاد صالح مولی بنی عذراء نیست بلکه صالح بن میثم است. اگر بن میثم باشد که همان فرزند میثم تمار است ⁽²⁾.

اگر مراد از صالح او باشد در موردش این توثیقات وجود دارد:

کشی او را توثیق کرده است.

از رجال کامل الزیارات است.

از رجال تفسیر قمی است.

امام باقر علیه السلام طبق نقلی که خود ابن میثم دارد به او فرموده: إنّی أحبّک و أحبّ أباک حبّاً شدیداً ⁽³⁾.البته این دلیل آخر قدری

مشکل دارد زیرا راوی این روایت خودش است لذا نمی توان به آن استناد کرد، مگر به عنوان موید.

به هر حال روایت چهارم را علماء مورد اعتنا قرار داده اند و در کتاب های خود آن را نقل کرده اند که عبارتند از:

کمال الدین شیخ صدوق، ج 2 ص 649

الارشاد شیخ مفید، ص 360

الغیبة طوسی ص 445 عن صالح بدون ذکر پسوند

اعلام الوری ص 427

کشف الغمة، ج 3 ص 250

الطراط المستقیم، ج 2 ص 249

اثبات الهداة ج 3 ص 731

بحار الانوار، ج 52 ص 203

منتخب الاثر در دو جا؟

معجم احادیث امام مهدی، ج 4 ص 426

اما از اهل سنت کسی این روایت را نقل نکرده است. از این روایت تنها چیزی که استفاده می شود زمان قتل نفس زکیه است.

و السلام علیکم و رحمة الله و برکاته.

جلسه 57 - 1389/2/11

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم - الحمد لله رب العالمین و صلی الله علی محمد و آله الطاهرین سیما امام زماننا روحی و ارواح من سواه لتراب مقدمه الفداه.

قبل از شروع بحث نکته ای را عرض می کنم.

درباره وثاقت محمد بن موسی المتوکل که در اسناد کمال الدین (در بحث نفس زکیه) آمده است، اشکال شده و از مرحوم تستری در کتاب قاموس نقل می کنند که ابن متوکل سه روایت کذب و جعلی نقل کرده که این مطلب باعث سقوط او از وثاقت می شود.

مرحوم تستری در کتاب قاموس در این باره می گوید:

توثیق الخلاصه - للعلامة الحلی - له لم یعلم مستنده و اما توثیق ابن داود له فالظاهر انه تبع الخلاصه، حیث لم یرمز لمستنده کما هو دأبه فیما یاخذ، هذا و یوجد فی اخباره اخبارٌ مضامینها غیر قویة بل یوجد فیها اخبار موضوعة منها فی باب من شاهد المهدی علیه السلام فی خبر 19 فروی فیه عنه مشتملا علی وجود اخ له مسمی بموسی غاب معه مع انه خلاف اجماعنا ⁽¹⁾و مشتملا علی ابقاء ابراهیم بن مهزیار اوان خروجه، و مشتملا علی انه امر ابراهیم بمسارعته مع اخوانه الیه و هو امر واضح البطلان. و مشتملا علی ان وقت ظهور القائم یذهب ⁽²⁾مع رایات الصفر بین الحطیم و زمزم و یبعث الناس ببیعتهم الیه مع انه دلت الاخبار المتواتره علی کون ظهوره بنحو آخر و لعل الخبر مما دُس فی الاکمال و کان الاعداء یفعلون ذلک قدیما و کان یونس بن عبد الرحمان لا یعمل بکل خبر، لدس اصحاب المغیرة بن سعید ⁽³⁾. ⁽⁴⁾

درباره ابن مهزیار در کتاب تا ظهور ⁽⁵⁾تألیف این جانب بحث شده است، که در مورد او چهار نقل وجود دارد و آن ها را بررسی سندی و دلالی کرده و به اشکالاتی که در کتاب قاموس و کتاب اخبار الدخیله مطرح شده پاسخ داده اشده است.

اشکالاتی که ذکر شد، سبب نمی شود که یک شخص به عنوان و ضاع و کذاب از رده راویان موثق خارج شود و این مطالبی که مرحوم تستری بیان فرموده اند ادعایی است که اثبات نشده است و جای بحث و تامل دارد، ولی ما به تبع مرحوم خوئی ابن متوکل را توثیق می کنیم ⁽⁶⁾.

اما در ارتباط با روایت سرور اهل ایمان که روایت مفصلی بود و در آن امام شخصی را به مکه می فرستد و او را می کشند، جای یک مقدار بررسی در مورد کتاب و روایت وجود دارد، البته نه این که بخواهیم در آن تشکیک کنیم، چون این روایت را مرحوم مجلسی از سید علی بن عبدالحمید نقل می کند و معلوم نیست کتاب سید علی بن عبد الحمید همین کتاب سرور اهل ایمان است یا کتاب دیگر؟ و آیا سرور اهل ایمان منتخب و خلاصه کتاب دیگری است یا این که تالیف خود عبد

الحمید است؟ به هر صورت در باب این که کتاب سرور اهل ایمان از چه کسی است؟ مرحوم تهرانی در الذریعه می گوید:

سرور اهل ایمان فی علامات ظهور صاحب الزمان یظهر من صدر الکتاب انه منتخب من کتاب الغیبة للسید بهاء الدین المذکور الذی کان مفصلا... و کتبه بخطه و لم یسمه باسم و لما و جد بعض الافاضل الکتاب بخط السید استنسخه عن خطه بعینه و سماه بهذ الاسم و اصل کتابه الغیبة... رتبتها علی ما و جدتها بخطه و سمیتها سرور اهل الایمان فی علائم ظهور صاحب الزمان ⁽¹⁾.

مهم اینست که صاحب کتاب می گوید: مطالبی که در کتاب آمده مشکل سندی ندارد و روایات آن صحیح است.

این روایت چندین نقل و طریق دارد ⁽²⁾که باید یک به یک بررسی شود:

روایت پنجم:

أخبَرَنا أحمَدُ بنُ مُحَمَّدِ بنِ سَعیدٍ،قالَ:حَدَّثَنا عَلِیُّ بنُ الحَسَنِ،عَن یَعقوبَ بنِ یَزیدَ،عَن زِیادٍ القَندِیِّ،عَن غَیرِ واحِدٍ مِن أصحابِهِ،عَن أبی عَبدِ اللّهِ علیه السلام، أنَّهُ قالَ:قُلنا لَهُ:السُّفیانِیُّ مِنَ المَحتومِ؟فَقالَ:نَعَم،و قَتلُ النَّفسِ الزَّکِیَّهِ مِنَ المَحتومِ،وَ القائِمُ مِنَ المَحتومِ،و خَسفُ البَیداءِ مِنَ المَحتومِ وَ کَفٌّ تَطْلُعُ مِنَ السَّمَاءِ مِنَ الْمَحْتُومِ وَ النِّدَاءُ مِنَ السَّمَاءِ مِنَ الْمَحْتُوم فقلت و أیّ شیء یکون النّداء؟ فقال: مناد ینادی باسم القائم و اسم أبیه علیه السّلام ⁽³⁾.

از این روایت استفاده می شود که قتل نفس زکیه از علائم حتمی است.

اگر چند روایت در کنار هم به حد تواتر یا استفاضه برسند، حتمیت قتل نفس زکیه اثبات می شود ولی اگر آن روایات به حد تواتر یا استفاضه نرسند و مشکل سندی داشته باشند، فقط می توان اصل قتل نفس زکیه را جزء علامات دانست ولی حتمیت قتل او را نمی توان از علائم حتمی به حساب آورد. اما کسانی که این روایت را نقل کرده اند عبارتند از:

مرحوم نعمانی در الغیبه که اولین ناقل این روایت است.

مرحوم حر عاملی در اثبات الهداه به نقل از کتاب غیبت مرحوم نعمانی ⁽⁴⁾.

آیت الله صافی در منتخب الاثر به نقل از غیبت نعمانی ⁽⁵⁾.

عجیب این که این روایت را بحار با این متن و سند ذکر نکرده است. و از قرن چهارم و پنجم تا قرن دوازدهم کسی آن را نقل

نکرده است.

بررسی سندی؛ از نظر سندی این روایت دو اشکال دارد:

اشکال اول:

اشکال اول در مورد زیاد قندی است که نمی توان مشکل او را به خاطر کثرت روایات حل کرد چون 13 روایت بیشتر در کتب اربعه ندارد و این سیزده روایت را نمی توان اکثار روایت نامید. این شخص جزء رؤوس و سران واقفه است و به گفته نجاشی و دیگران از کسانی بوده که از امامت امام رضا علیه السلام توقف کرده است. مرحوم شیخ در کتاب الغیبة می گوید:

وَ أَمَّا مَا رُوِیَ مِنَ الطَّعْنِ عَلَی رُوَاهِ الْوَاقِفَهِ فَأَکْثَرُ مِنْ أَنْ یُحْصَی وَ هُوَ مَوْجُودٌ فِی کُتُبِ أَصْحَابِنَا نَحْنُ نَذْکُرُ طَرَفاً مِنْهُ.

روایاتی در تضعیف واقفه و از جمله همین شخص نقل می کند ⁽¹⁾

قال الحسن بن محبوب فلم نزل نتوقع لزیاد دعوة أبی إبراهیم علیه السلام حتی ظهر منه أیام الرضا علیه السلام ما ظهر و مات زندیقا. الغیبة للطوسی ص : 68

.

مرحوم خوئی نیز در این باره می گوید:

أقول: لا ریب فی و قف الرجل و خبثه و أنه جحد حق الإمام علی بن موسی علیه السلام مع استیقانه فی نفسه فإنه بنفسه قد روی النص علی الرضا علیه السلام کما مر.

اما مرحوم خوئی در انتها روایت او را قبول می کند و می فرماید:

و قد عده الشیخ المفید – قدس سره - فی الإرشاد ممن روی النص علی الرضا علی بن موسی علیه السلام بالإمامة من أبیه و الإشارة إلیه منه بذلک من خاصته و ثقاته و أهل الورع و العلم و الفقه من شیعته إذا فالرجل من الثقات و إن کان قد جحد حق الإمام علیه السلام و خانه طمعا فی مال الدنیا.

فإن قلت إن شهادة الشیخ المفید راجعة إلی زمان روایته النص علی الرضا علیه السلام و لذا قد وصفه بالورع فلا أثر لهذه الشهادة بالنسبة إلی زمان انحرافه.

قلت: نعم إلا أن المعلوم بزواله من الرجل هو ورعه و أما و ثاقته فقد کانت ثابتة و لم یعلم زوالها، هذا و فی شهادة جعفر بن قولویه بوثاقته غنی و کفایة ⁽²⁾.

البته مرحوم خوئی از مبنایش در مورد کتاب کامل الزیارات برگشتند، لذا نمی توان از این طریق وثاقت او را ثابت کرد. از طرفی برخی درصددند تمام روایات زیاد قندی را قبل از انحراف موثق بدانند، که در این صورت بعد از انحراف جهتی برای صدور روایت از او نخواهد بود. اگر این مطلب صحیح باشد روایاتی که سندش به زیاد قندی برسد مشکل ندارد ولی باید راوی قبل و بعدش را بررسی کرد. و الحمد لله رب العالمین.