مشخصات کتاب

سرشناسه : قهرمانی فرد، طاهره

عنوان و نام پدیدآور : جریان شناسی نیم قرن شعر پایداری ( ۱۳۴۲-۱۳۹۲)/ طاهره قهرمانی فرد.

مشخصات نشر : تهران: موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، انتشارات، ۱۳۹۷.

مشخصات ظاهری : ۳۶۵ ص.: عکس؛ ۱۴/۵×۲۱ س م.

شابک : ۴۸۰۰۰۰ ریال: 978-600-8094-20-3

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

موضوع : شعر انقلابی -- قرن ۱۴ -- تاریخ و نقد

موضوع : Revolutionary poetry -- 20th century -- History and criticism

موضوع : شعر فارسی -- قرن ۱۴ -- تاریخ و نقد

موضوع : Persian poetry -- 20th century -- History and criticism

شناسه افزوده : موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

رده بندی کنگره : PIR۴۱۹۱ /الف۸۵ ق۹ ۱۳۹۷

رده بندی دیویی : ۸فا۱/۶۰۸۳۵۸

شماره کتابشناسی ملی : ۵۵۴۴۲۸۴

اشاره

جریان شناسی نیم قرن شعر پایداری (1342-1392)

طاهره قهرمانی فرد

1397

نام کتاب: جریانشناسی نیمقرن شعر پایداری ) 1342 - 1392 (

به کوشش: طاهره قهرمانیفرد

ناشر: انتشارات موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس تهران

ویراستار علمی و ادبی: دکتر احمد کنجوری

صفحه آرایی و طرح جلد: محمدجواد بابایی، وحیدرضا بابایی

نوبت چاپ: اول، پاییز 1397

شمارگان: 1000 نسخه

قیمت: 20.000 تومان

شابک: 5- 85 - 8965 - 600 - 978

نشانی: بزرگراه همت، خروجی باغ کتاب، باغ موزه انقلاب اسلامی و دفاع مقدس

تلفن: 88785465 - 021

فهرست مطالب

مقدمه. 8

فصل اول: تعاریف، مفاهیم. 10

پیشینه بحث.. 11

چیستی جریان شناسی.. 13

سیر جریان های شعری معاصر. 14

مروری بر عناوین شعر پایداری.. 16

تعریف شعر پایداری.. 18

مهم ترین شاخصه­های محتوایی شعر پایداری.. 19

3 . ایستادگی در برابر ظلم

4 . شعری با بن مایه های دینی

5 . القای امید و انتظار موعود

شاعران پایداری.. 20

خلاصه فصل اول. 22

فصل دوم: جریان شعر پایداری درسال های قیام و انقلاب (1342 تا 1359). 24

2-1- فرامتن ها و شعر انقلاب.. 25

2-1-1- سیاست داخلی.. 25

2-1-2- فعالیت های فرهنگی.. 26

2-1-3- اقتصاد. 27

2-1-4- پانزده خرداد، فصلی نو در ادب فارسی.. 27

2-2- ساختار زبانی شعر انقلاب.. 35

2-2-1- گرایش به فرم کلاسیک... 36

2-2-2- تحول در قالب های سپید و نیمایی.. 39

2-2-3- شور ترانه سرایی.. 39

2-2-4- موسیقی.. 40

2-2-5- فضای واژگانی شعر انقلاب.. 42

2-2-6- رشد فرم خطابه­ای.. 43

2-2-7- شگردهای بلاغی.. 43

2-2-8- انسجام. 46

2-3- ساختار محتوایی شعر انقلاب.. 47

2-4- خلاصه فصل دوم. 52

فصل سوم: 54

جریان شعر پایداری در سال های دفاع مقدس (1359 تا 1367). 54

3-1- تأثیر فرامتن ها بر شعر دوره دفاع مقدس.. 55

3-1-1- ایران در جنگ... 55

3-1-2- شعر دفاع مقدس.. 57

3-2- ساختار زبانی شعر دفاع مقدس.. 58

3-2-1- قالب و فرم. 59

3-2-2- تلفیق ژانرهای ادبی.. 62

3-2-3- فضای واژگانی.. 65

2-3 -1-3 دسته واژگان ویژه جنگ

2-3-2-3 کهن گرایی واژگانی

3-3-2-3 اصطلاحات عرفانی

4-3-2-3 دسته واژگان دینی و مذهبی

5-3-2-3 واژگان محاوره ای

3-2-4 شگردهای زبانی.. 71

1-4-2-3 تصویرآفرینی

2-4-2-3 نمادگرایی

3-4-2-3 ترکیب ساز ی

3-2-5- موسیقی.. 78

3-2-6- زبان شعر. 81

3-3- عاطفه شعر. 82

3-4- ساختار محتوایی شعر دفاع مقدس.. 83

3-4-1- ژرف­ساخت عاشورایی.. 83

3-4-2- عرفان و حماسه. 85

3-4-3- جلوه های عرفان شیعی.. 88

3-4-4- وصف شهید و شهادت.. 91

3-4-5- عشق به وطن. 92

3-4-6- وقایع جنگ... 94

3-4-7- وصف امام خمینی (ره) 94

خلاصه فصل سوم. 97

فصل چهام: جریان شعر پایداری پس از جنگ (1367 تا 1392). 99

4-1- فرامتن­های تأثیرگذاربر شعر پس از جنگ... 100

4-1-1- بحران های سیاسی و اقتصادی.. 100

4-1-2- فرامتن­های فرهنگی و اجتماعی.. 102

4-2- ساختار زبانی شعر پس از جنگ... 104

4-2-1 قالب­های شعری.. 104

4-2-2-گرایش به فرم روایی.. 105

4-2-3- رواج منظومه­پردازی.. 108

4-2-4- کوتاه­سرایی.. 110

4-2-5- کاریکلماتور و طنز. 112

4-2-6-موسیقی.. 113

4-2-7- فضای واژگانی.. 116

4-2-8- زبان شعر. 118

4-3- ساختار محتوایی.. 118

4-3-1- رشد شعر انتقادی.. 119

4-3-2- واگویه­های عارفانه. 122

4-3-3- سوگ سروده هایی در رحلت امام خمینی (ره) 123

4-3-4- موعودگرایی.. 124

4-3-5- تلفیق شعر آیینی و پایداری.. 124

4-3-6- هم­­­سرایی با نهضت­های بیداری اسلامی.. 126

4-3-7- تأ کید بر تداوم پایداری.. 128

خلاصه فصل چهارم. 130

فصل پنجم: آسیب شناسی اشعار پایدای.. 132

5-1- آسیب های درون متنی وعدم اعتدال در عناصر شعر. 133

5-1-1-آسیب­های زبانی.. 135

1-1-1-5 سهل انگاری در دستور زبان

2-1-1-5 کاربرد نادرست نشانه های دیداری در شعر

3-1-1-5 ازدحام واژه های بیگانه

5-1-2- آسیب­های محتوایی.. 142

5-2- آسیب­های برون متنی.. 146

5-2-1- نقد. 146

5-2-2- مخاطب­شناسی.. 148

5-2-3- شتاب­زدگی در نشر. 151

خلاصه فصل پنجم. 153

فصل ششم: شاعران پایداری و نقد آثار. 155

6-1-طاهره صفار زاده. 158

6-1-1- فرم، موسیقی، زبان. 159

6-1-2- اندیشه، محتوا، عاطفه. 161

6-2- حمیدسبزواری.. 162

6-2-1- فرم، موسیقی، زبان. 163

6-2-2- اندیشه، محتوا، عاطفه. 164

6-3-سیدعلی موسوی گرمارودی.. 165

6-3-1- فرم، موسیقی، زبان. 166

6-3-2- اندیشه، محتوا،عاطفه. 168

6-4-1علی معلم. 166169

6-4-1- فرم، موسیقی، زبان. 166170

6-4-2- اندیشه، محتوا،عاطفه. 171

6-5- سیدحسن حسینی.. 174

6-5-1- فرم، موسیقی، زبان. 174

6-5-2- اندیشه، محتوا، عاطفه. 175

6-6- قیصر امین پور. 178

6-6-1- فرم، موسیقی، زبان. 178

6-6-2- اندیشه، محتوا، عاطفه. 180

6-7-سلمان هراتی.. 181

6-7-1- فرم، موسیقی، زبان. 182

6-7-2- اندیشه، محتوا،عاطفه. 183

6-8-علی­رضا قزوه 182

6-8-1- فرم، موسیقی، زبان. 186

6-8-2- اندیشه، محتوا، عاطفه. 187

جمع بندی مباحث: 189

سیر تکوینی شعر پایداری.. 189

منابع. 197

مقدمه

هر ملتی فرهنگ و تمدن خویش را به گونه­ای خاص و در شکل و شمایلی ویژه به جهان عرضه می­کند. فرهنگ و تمدن ایرانی نیز در جلوه­های گوناگون هنری، خود را به جهانیان معرفی کرده است. در این میان شعر جایگاه ویژه­ای دارد و هنوز هم جزء تأثیرگذارترین هنرها در جامعه است. شعر از دیرباز نمودار تعقل، اندیشه، عرفان و بینش عمیق ایرانیان بوده است.

شعر عالی­ترین شکل زبان عاطفی است و شاعر در پی ثبت و جاودانه کردن تجاربی است که در نظر او بیش­ترین ارزش را دارد. کار او نظم دادن به اندیشه­هایی است که در بیش­تر ذهن­ها مغشوش و سردرگمند. شعر موجودی زنده، پویا و محصول نوع نگرش شاعر به جهان و شرایط خاص اقلیمی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی زمان اوست.

انقلاب­ها و جنگ­ها از جمله حوادثی هستند که تحولی شگرف و بنیادین در آثار ادبی ایجاد می­کنند. با شروع قیام امام خمینی (ره) و ظهور انقلاب، در ادبیات این کشور نیز تغییراتی به وجود آمد و جامعه ادبی در جست وجوی شعری برآمد که در برابر تحولات اجتناب­ناپذیر جامعه دگرگون شده

و با نیازهای تازه جامعه هماهنگ گردد. شعر پایداری -که از مهم­ترین جریان­های شعری معاصر است- پس از انقلاب، در سال­های دفاع مقدس به بالندگی خود رسید و با مضامین بلندی چون ایستادگی در برابر دشمن، میهن­پرستی، تهییج، تبلیغ، ایثار، شهادت و... مفهوم اصلی شعر پایداری را در خود آشکار کرد. از دوران دفاع مقدس به عنوان مهم­ترین سال­های شعر پایداری می­توان یاد کرد. پس از جنگ نیز این جریان شعری در ادامه مسیر خود به حفظ آرمان­ها، وحدت، هم­دردی با سایر ملت­های ستم دیده، به­ویژه جامعه جهانی اسلام و موعودگرایی توجه نشان داد.

این مجموعه سعی دارد با در نظر گرفتن سه دوره، به جریان شناسی «شعر پایداری» ایران در نیم قرن (از سال 1342 تا 1392) بپردازد:

1- ادبیات پایداری در عصر قیام و پیروزی بهمن57 تا پیش از دفاع مقدس: این کتاب با پیش درآمدی، سال 1342 را مبدأ پژوهش خود قرار می دهد؛ یعنی قیام پانزده خرداد و شروع رسمی نهضت امام خمینی (ره).

2- ادبیات پایداری در دوره هشت سال دفاع مقدس: این دوره محور تطبیق است؛ شعر پایداری پیش از دفاع مقدس چگونه بود؟ پس از آن چه تغییراتی پذیرفت؟

3- ادبیات پایداری پس از جنگ هشت ساله تا سال 1392.

انقلاب اسلامی و در پی آن دفاع مقدس با ایجاد فضایی جدید، قلمرو تازه ای، به آفرینش های شعری گشود و درحالی

که به دایرة واژگانی شعر فارسی می افزود؛ به عنوان جریانی سیاسی، فکری و اجتماعی بر محتوا و درون مایه اشعار پایداری تأثیر گذاشت و به ترغیب و تشویق مقاومت و پیروزی پرداخت؛ پس از جنگ نیز در پی انتقال حقایق، به نسل های آینده وجهان بشریت برآمد.

این کتاب با تکیه بر پژوهش­های پیشین و ارج نهادن بدان­ها، کوشش دیگری است که برای شناخت «نیم قرن شعر پایداری معاصر ایران» صورت می­گیرد. نام بسیاری از شاعران شاخص پایداری، در این مجموعه ذکر شده و اگر شاعری از قلم افتاده یا از آثار برخی کم­تر استفاده شده، به دلیل گستردگی آثار و فراوانی شاعران این جریان ادبی است. در ویرایش نهایی نیز، برای کم­شدن حجم کتاب، برخی از نمونه­های شعری حذف شده است.

فصل اول: تعاریف، مفاهیم

اشاره

پیشینه بحث

اصطلاح «جریان» برای توصیف گرایش های فعال شعری، برای اولین بار در حوزه نقد ادبی غیررسمی ایران استفاده شد. اسماعیل خویی در سال 1354 اولین کسی بود که اصطلاح «جریان» را برای توصیف گرایش های شعری به کار برد (پورنامداریان، طاهری،1385: 7). درحالی که پیش از او نیز عده ای بی آن که نامی از «جریان» ببرند، در نقدهای شعر معاصر، به جریان شناسی پرداخته اند. محمد اسحاق، ادیب و مورخ هندی، یکی از کسانی است که به جریان شناسی شعر فارسی می پردازد، بی آن که نامی از جریان ببرد. وی در کتاب «سخنوران نامی ایران درتاریخ معاصر» شاعران آن روز را به سه دسته تقسیم می کند: 1- شاعرانی که به سبک قدما شعر می گویند؛ 2-شاعرانی که مضامین تازه و نو را در قالب وزن های کهن به کار می برند؛ 3- شاعرانی که در تجددخواهی افراط نموده و وزن های جدیدی ابداع کرده اند (اسحاق، 1363: 17-23). پس از وی علی اصغر حکمت، به جریان شناسی شعر مشروطیت تا

زمان خود پرداخت وبا معیار قالب، محتوا، تاریخ و موضوع، شعر معاصر را تقسیم بندی کرد.

از کسانی که اصطلاح «جریان» را در تقسیم بندی خود به کار بردند، از حمید زرین کوب می توان نام برد. معیار طبقه بندی او در کتاب «چشم انداز شعر نو فارسی» بر اساس محتوای آثار شاعران است. وی شعر نو را از نیما تا سال 1357 به دو جریان شعر نو تغزلی و شعر نو حماسی و اجتماعی تقسیم می کند.

از دیگر پژوهش­هایی که در این زمینه

صورت گرفته است، می­توان به کتاب «ادوار شعر فارسی؛ از مشروطیت تا سقوط سلطنت» از محمدرضا شفیعی کدکنی، اشاره کرد. این کتاب درس گفتارهایی مدون، از جریاناتی است که بر شعر معاصر می گذرد. کتاب دیگر در این زمینه «جریان های شعری معاصر فارسی (از کودتای1332 تا انقلاب1357) اثر علی حسین پور چافی است. کتاب حاضر نگاهی تحلیلی به ربع قرن فعالیت شعری در بستر حوادث و رخدادهای سیاسی و تاریخی ایران دارد. قدرت الله طاهری نیز در کتاب «بانگ در بانگ» با طبقه بندی، نقد و تحلیل جریان های شعری معاصر ایران (1357-1380) به جریان شناسی شعر معاصر پرداخته است.

در سه کتاب اخیر، بیشترین تلاش این بوده است که به جای پرداختن به تحلیل متن و شخصیت، به گونه ای روشمند و با تکیه بر ساختارهای پژوهشی، به تحلیل و نقد و طبقه بندی جریان های شعری معاصر بپردازند؛ اما «جریان ناتمام» خواندن این مباحث، یعنی «جریان شناسی شعر معاصر» که «جریان شعر پایداری» را هم

در برمی گیرد، به دلیل گستردگی موضوعات و پیچیدگی محتوا و فراوانی آثار، همچنان به قوت خویش باقی است.

اثر دیگری که در زمینه شعر پایداری مورد توجه است -البته بدون قید جریان شناسی- کتاب «نقد و بررسی ادبیات منظوم دفاع مقدس» (1385) از محمدرضا سنگری است. وی اثر خود را در سه جلد تنظیم کرده است. در عنوان کتاب، به دو مقوله نقد و دفاع مقدس تصریح شده است؛ اما جلد اول کتاب، به ادبیات تاریخ اسلام اختصاص دارد. پس از یک جلد مقدمه، در جلد دوم، برخی از مؤلفه های ادبیات دفاع مقدس را با گزیده ای از اشعار ذکر می کند و با وصیت نامه های رزمندگان، کتاب را به پایان می رساند. در جلد سوم، در بخشی از کتاب، به تحلیل و بررسی اشعار و سروده ها از جنبه سبک شناسانه و قالب های ادبی می پردازد و بخش مهمی از کتاب، گزیده اشعار است. این اشعار تا سال 1372 گردآوری شده و محدودیت زمانی از جامعیت اثر کاسته است؛ همچنین به بعد انتقادی اثر که در عنوان کتاب بدان تصریح شده است، کمتر پرداخته است.

اثر جدید و ارزشمند دیگر محمدرضا سنگری «از نتایج سحر» ( 1393) در ادامه و تکمیل اثر قبلی اوست (بدون نقد) که در دو فصل اول، شعر انقلاب و مضامینی که در آن به کار رفته، به شیوه توصیفی بیان می شود. در فصل بعد با عنوان نوآوری در شعر انقلاب، خصایص تکنیکی این شعر بیان می گردد و در فصل چهارم نیز به شعر آیینی انقلاب می پردازد.

در جریان شناسی های محدود که تنها به یک جریان شعری می پردازند، می توان به «جریان شناسی شعر انقلاب» اثر سعید علائی، اشاره کرد. این اثر که یکی از موضوعات «طرح تدوین تاریخ انقلاب اسلامی» به شمار می آید، شعر را در سه دهه بررسی کرده است؛ اما این بررسی، با تأکید بیشتری بر غزل، بنیان نهاده شده است. یک سوم از حجم کتاب به کلیات و بررسی ادوار شعر سپری می شود و کمی بیش از یک سوم نیز تنها به بررسی غزل می پردازد و آنچه باقی می ماند، نگاهی فهرست گونه است به دیگر قالب های شعری.

کتاب پیش­رو، کوشش دیگری است برای شناخت شعر پایداری معاصر ایران. این اثر در حالی سامان می پذیرد که بیش از نیم قرن از ظهور شعر پایداری می گذرد و این بازه زمانی مناسبی برای تحلیل یک جریان ادبی است.

چیستی جریان شناسی

اصطلاح «جریان» در بسیاری از حوزه­های علوم انسانی چون جامعه­شناسی، علوم سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، هنر و ادبیات کاربرد دارد و منظور از آن به طور کلی عبارت است از: «تشکل، جمعیت و گروه اجتماعی معینی که علاوه بر مبانی فکری، از نوعی رفتار ویژه اجتماعی برخوردارند.» (خسروپناه، 1389: 9) بنابراین «جریان شعری» به فعالیت گروهی از شاعران اطلاق می­گردد که در یک دوره تاریخی زیسته و آثارشان به لحاظ

فکری، محتوایی و زیبایی­شناسی، می­تواند در یک مجموعه قرار گیرد.

«کاربرد اصطلاح "جریان" در ادبیات فارسی به دهه­های اخیر بازمی­گردد و منظور از آن گرایش­های رایج در یک دوره است که چون هنوز به وسعت و تکامل لازم دست نیافته­اند، نمی­توان اصطلاح سبک یا مکتب را در مورد آن­ها به کار برد. از سوی دیگر چون این گرایش­ها زنده و جاری هستند، از آن­ها با نام جریان یاد می­شود» (حسین پورچافی، 1384: 45). «در نقد ادبی اروپایی نیز معادلی برای آن وجود ندارد. این اصطلاح از جمله برساخته های منتقدین معاصر ایران است و برای تبیین ویژگی ها، اختلافات و اشتراکات شاخه های شعر معاصر اعم از کلاسیک و جدید وضع شده است» (پورنامداریان و طاهری، 1385: 1)

پرداختن به فرامتن هایی که در جریان های شعری مؤثرند، از ضرورت های جریان شناسی است. منظور از فرامتن، مجموعه عواملی هستند که بیرون از متن قرار دارند؛ اما پیوسته با آن در تعامل هستند. مهم­ترین آن­ها عبارتند از: حوادث و رویدادهای تأثیرگذار تاریخی، همچون انقلاب و جنگ؛ عوامل فرهنگی، همانند رسانه­ها و انتشارات؛ عوامل اقتصادی، مثل فقر، تحریم، رفاه­زدگی و ...؛ زیرا جریان­شناسی، به گونه­ای به نقد کرونولوژی (وقایع­نگارانه) آثار می­پردازد و عوامل مؤثر در شکل­گیری گونه شعری را بررسی می­کند.

«در عصر حاضر به سبب پویایی سبک­های شخصی که به سرعت به سمت جمعی­شدن و کاربرد گروهی پیش می­رود و

نیز به دلیل شکل­گیری جریان­های موازی متقاطع در یک دوره؛ از بررسی جریان­شناسانه این آثار گریزی نیست. شاید بتوان کار جریان­شناسی را نوعی تذکره نویسی مدرن به حساب آورد؛ چرا که این شیوه پژوهش، از رویکرد تاریخی و اجتماعی بی­نیاز نیست؛ تذکره­ای که برای قرار دادن چند شاعر یا نویسنده در یک مجموعه، به ویژگی­های مشترک فکری و هنری و گفتمان مسلط در یک دوره توجه دارد» (علایی، 1387: 18).

ارزش یک اثر در جریان­شناسی، بر مبنای تأثیری است که بر دیگر آثار هم­سطح خود دارد. گاه ممکن است شاعری کم ­مخاطب و نه چندان معروف، تأثیری شگرف در جریان شعری ایجاد کند و فضای ادبی زمان خویش را متحول سازد و شعر را به سمت وسویی جدید سوق دهد.

سیر جریان­های شعری معاصر

تغییر در نگرش شاعران نسبت به انسان و هستی (ذهنیت شاعرانه) و نحوه برخورد آنان با زبان، شکل و ساختار جمال­شناسانه آن، در بستر تغییرات تاریخی و اجتماعی اتفاق می­افتد؛ یعنی فرامتن­هایی چون حوادث سیاسی و اقتصادی و تحولات فرهنگی که در هر دوره­ای، کمابیش در متون ادبی، بروز پیدا می­کند. شعر ایران پس از مشروطیت، بیش از دیگر ادوار شعر فارسی، فرامتن­محور است. تغییراتی چون: تجددخواهی روشنفکران، آشنایی با ادبیات دیگر ملت­ها و ترجمه آثار اروپایی، تغییر در الگوهای اقتصادی و شکل گرفتن نوعی

سرمایه­داری، مطرح شدن طبقه کارگر، تغییر در مفاهیم فرهنگی و سیاسی، حمایت از حقوق زنان، آزادی به مفهوم دموکراسی غربی و... از فرامتن­هایی بودند که در دوران قاجار و پهلوی بر گفتمان­های ادبی تأثیر گذاشتند.

با آشنایی ایرانیان به ویژه اهل قلم با حرکت­های تازه در اروپا، شعله تحول و نوجویی در ایران نیز قوت گرفت و تغییراتی در شعر به وجود آمد که در نوع خود بی­سابقه بود. «در این تجددخواهی روشنفکران، تغییر فرهنگی را مهم­ترین دریچه ورود به دنیای جدید می­دانستند، ساختارهای فرهنگی موروث از نظر آن­ها مانعی در راه "پیشرفت" و "نوسازی" به حساب می­آمد؛ بنابراین برخورد و درگیری با نهادها و نیروهای اجتماعی متکی بر سنت­ها، اجتناب ناپذیر می­نمود» (کریمی حکاک، 1384: 63). ادبیات گذشته ایران نیز جزیی از این سنت­های موروثی بود که باید تغییر می­کرد. «کسانی چون میرزا آقاخان کرمانی، ادبیات کهن را فاسد کننده اخلاق جوانان می­دانستند و این فساد، نتیجه مبالغه، اغراق، مدح، مداهنه، عرفان و تصوف و دیگر مضامین شعری است که در گذشته ادبی ایران رایج بوده است» (آدمیت، 1357: 218).

شعر مشروطیت، بارزترین نمود آغاز تحول از سنت به نوگرایی است. معدود شاعرانی چون قائم مقام فراهانی، یغمای جندقی، آقاخان کرمانی و... کم وبیش شعر را به ساحت جامعه آوردند و گاه گاه ستیهندگی در برابر ستم و بیداد را در شعرشان می­توان یافت. درون­مایه­های جدید، چون استبدادستیزی و طرح

حاکمیت ملت، وارد شعر شد. موضوع مبارزه، به شیوه­های گوناگون در اشعار این دوره مطرح است.

دولت هر مملکت

در اختیار ملت است

آخر ای ملّت،

به کف کی اختیار آید تو را

(فرخی یزدی، 1378: 11)

«در هیچ دوره­ای از تاریخ ادبیات فارسی، به اندازه دوره مشروطیت (1284- 1300) شعر این قدر با سیاست آمیخته نشده بود» (اسلامی ندوشن، 1356: 214).

علاوه بر جنبه­های معنایی، سطح زبانی هم تحت تأثیر این ساختار قرار گرفت و واژگان و اصطلاحات متناسب با فضای سیاسی، اداری، اجتماعی آن زمان، به حد افراط به شعر راه یافت. اگر دیوان شاعران این دوره را بگشاییم با انبوه واژگانی همچون دولت، کابینه، قانون، عدالت، رادیکال دموکرات، پارلمان، سوسیالیسم برمی­خوریم. این اصطلاحات، حتی به شعر تغزلی این دوره نیز راه یافت. تغییر شرایط اجتماعی، تغییر مخاطب، ابتدا محتوای شعر را متناسب با نیازهای زمانه دگرگون کرد؛ سپس موجب دگرگونی قالب­های شعری گردید. افرادی چون تقی رفعت، شمس کسمایی، جعفر خامنه­ای و چند تن دیگر به عنوان پیش رو و کسانی چون میرزاده عشقی، دهخدا، نسیم شمال، بهار و نهایتاً نیما یوشیج، مسیر شعر را به حد چشم گیری تغییر دادند.

شعر فارسی، رفته رفته، ارتباط خود را با گذشته ادبی این سرزمین کم­رنگ­تر می­کرد؛ به گونه­ای که نخستین بازتاب

فرهنگ شبه مدرنیستی را در شعر شاعران دهه سی و چهل می­توان مشاهده کرد. ناسیونالیسم فراملی به عنوان یکی از تئوری­های اصلی سیاست فرهنگی ایران درآمده بود. «متفکران و شاعران برجسته این دوره، به پاسداری از میراث ملی باستانی و ترجیحاً غیردینی مشغول بودند. برخی نیز ضد دین نبودند؛ اما ایران­گرا شده بودند، دیوان کسانی چون عشقی، عارف قزوینی و حتی شهریار، سرشار از اندیشه­های ملی گرایانه است» (جعفریان، 1392: 25).

پس از موج آفرینی نیما یوشیج در تفسیر بنیادین شعر فارسی، جریان­های شعری مختلفی شکل گرفت که در یک تقسیم­بندی کلی می­توان گفت که پس از نیما به لحاظ قالب شعر، با دو جریان مهم سنت­گرا و نوگرا، مواجهیم و به لحاظ محتوا، جریان­های شعری سیاسی، رمانتیک، سمبولیسم اجتماعی، شعرهای چریکی و مقاومت، در عرصه ادبی به ظهور رسیده­اند. از دیگر جریان­هایی که با بیانیه­های جداگانه و نام­های خاص در شعر منثور پدید آمدند، می­توان به جریان موج نو، شعر ناب، شعر حجم، شعر حرکت، شعر پسانیمایی، پست مدرن، فرم، کلمه و... اشاره کرد. این جریان­ها دارای مؤلفه و شاخصه­های متفاوتی بودند؛ اما چون شکل و فرم آثار شبیه هم بودند و در زبان و محتوا نیز چندان تفاوتی با هم نداشتند، به مقصود نرسیدند. به لحاظ فرم و ساختار زبانی در میان جریان­های مختلف شعری، به جز شعر نیمایی، تنها شعر سپید به هویت و استقلال کامل رسید. بقیه جریان­های شعر

منثور، جز در مواردی معدود که تأثیر نامحسوسی در تغییرات درونی و برونی شعر داشتند، نتوانستند به عنوان یک جریان مستقل، دامنه­دار و مداوم هویت پیدا کنند.

«عبور از موازین زبان، اندیشه، شکل و فرم و حتی تصویر و تخیل و نظم و ثبات، از مهم­ترین کارکردهای شاعران جریان­ساز معاصر بوده و هست؛ ولی به دلایلی، چون نقض سنت­ها، به سخره گرفتن مؤلفه­های پذیرفته شده، خروج از چارچوب­های موردپسند مخاطب در شعر، تهی ساختن محتوای اثر از مایه­های اخلاقی و در نهایت به دلیل عدم تجانس با شعر ایران و ذوق مردم آن، به سرانجام مطلوبی نرسیدند» (شفایی، 1394: 237). جریان­هایی که بدون تکیه بر تعهد و ایدئولوژی پدید آمدند و بیش­تر به مفاهیمی چون «هنر برای هنر» توجه داشتند، عمر چندانی نیافتند. حتی شعرهایی که تنها بر تحولات سیاسی و اجتماعی تکیه داشتند، به جایگاه شعری درخشانی نرسیدند؛ همچون جریان­های شعر سیاسی و شعر چریکی که در اواخر دهه چهل و در نتیجه قیام­های مسلحانه به خصوص قیام سیاهکل به وجود آمدند، دوام چندانی نداشتند. «این قیام­ها، فضاهای تصویری جدیدی برای شعر معاصر به ارمغان آورد که مفردات آن تفنگ، گلوله، سنگر، جنگ، زندان، شهادت، خشم وخروش بود» (زرقانی، 1384: 544).

دهه­های سی، چهل و پنجاه تا مقطع انقلاب اسلامی، دوره تسلط شعر نو بر جامعه ادبی ایران است. جریان­های ادبی پشت سر هم به ظهور می­رسند و افول می­کنند؛ اما با

وقوع انقلاب اسلامی که تمام ارکان ایران را لرزاند، موج­های گوناگون شعری، سرعت پیشین را از دست دادند؛ زیرا بیش­تر این جریانات، به دلیل غرق شدن در فرم، ایجازی فراتر از حد معقول داشتند که به ارجاعات بیرونی بی­اعتنا بود. این وقفه، میدان شعر را به جوانانی سپرد که مسئولیت­های اجتماعی، تاریخی، سیاسی و دینی خود را بیش­تر و فراتر از مسئولیت­های ادبی می­دانستند. پس از انقلاب اسلامی «شعر دین­گرا» به عنوان اصلی­ترین جریان شعری در جامعه ادبی ایران مطرح شد.

مروری بر عناوین شعر پایداری

انقلاب، تقریباً بر تمام آثار ادبی و هنری پس از خود، از جمله داستان، سینما، عکاسی، نقاشی و... تأثیر گذاشت. «وقوع انقلاب اسلامی که بارقه­های ظهور آن به قیام پانزده خرداد 1342 می­رسد، چنان تأثیری در شعر به جا گذاشت که سزاوار است آن را "انقلاب اسلامی در شعر" بدانیم. این انقلاب، هم میراث گرانقدر شعر اصیل و متعهد فارسی را زنده کرد و هم دغدغه­های شاعران ایرانی را در مضامین دینی، اجتماعی و سیاسی تعمیق نمود» (علایی، 1387: 14). هم­چنین جریان­های شعری معاصر به گونه­ای تحت تأثیر این تحول شگرف واقع شدند که جز برخی عاشقانه­ها که سروده­های خصوصی و شخصی گروهی از شاعران را در بر می­گیرد، بسیاری از اشعار منتشر شده پس از انقلاب به نحوی با اصل انقلاب یا متعلقات آن مرتبط بوده­اند.

در سال­های آغازین، برخی از مجامع روشنفکری و محافل ادبی، به عناوینی چون «ادبیات انقلاب» اعتقادی نداشتند؛ اما با گذشت سال­ها و پدید آمدن حجم قطوری از داستان­ها و اشعار انقلابی، منتقدان، پرداختن به این پدیده ادبی را بر خود لازم دیدند.

به موازات رشد نقدهای ادبی و با فاصله گرفتن از ایام پرالتهاب قیام و انقلاب و گذشتن از سال­های دفاع مقدس، فرصتی برای بازخوانی و نام­گذاری اشعار آن دوران، فراهم گشت و صاحب­نظران، اصطلاحات متفاوتی که به لحاظ مضمون شبیه هم بودند، برای این تحول ادبی به کار بردند. ترکیباتی چون: «شعر متعهد و ملتزم»، «شعر انقلاب»، «شعر جنگ»، «شعر دفاع مقدس»، «شعر مقاومت»، «شعر پایداری». برخی از این عناوین، همانند «شعر انقلاب»، «شعر جنگ» و «شعر دفاع مقدس» به یک مقطع زمانی اشاره می­کنند و برخی دیگر چون شعر متعهد، مقاومت و پایداری، به محتوای سروده­ها نظر دارند؛ اما درباره اینکه کدام یک از این اصطلاحات را برای شعری که بیش از نیم قرن در ایران جریان داشته است، می­توان برگزید، نظرات متفاوتی وجود دارد. یکی از منتقدانی که اصطلاح ادبیات پایداری را بر سایر عناوین ترجیح می­دهد، چنین استدلال می­کند که «مشروعیت یا به اصطلاح مقدس بودن، خود به خود در واژه پایداری نهفته است. ادبیات پایداری ناخودآگاه، همان بار مثبتی که ما هنگام به کار بردن اصطلاح ادبیات دفاع مقدس در نظر داریم، القا می­کند؛ اما به شکل غیرشعاری،

ردیف، غیرمستقیم و هوشمندانه­تر» (حنیف، 1386: 118). به جای واژه «مقاومت» که عربی است، «پایداری» می­تواند واژه مناسبی برای جای گزینی باشد. به طور کلی رابطه شعر پایداری با دیگر عناوین، رابطه کل با جزء است. مفهوم عامی چون «شعر پایداری» می­تواند، عناوینی چون «شعر انقلاب»، «دفاع مقدس» و... را زیرمجموعه خود قرار دهد. بدین ترتیب، جریان «شعر پایداری» را در ایران، به سه دوره تاریخی می­توان تقسیم کرد و برای هردوره نیز عنوانی در نظر گرفت:

1- شعر پایداری از زمان شکل­گیری (15خرداد1394) تا پیش از دفاع مقدس با عنوان «شعر انقلاب»؛

2- شعر پایداری در دوره جنگ تحمیلی، با عنوان «شعر دفاع مقدس»؛

3- شعر پایداری پس از جنگ هشت ساله تا عصر حاضر، با عنوان «شعر واگویه­ها، انتقاد و اعتراض».

مؤلفه­های کلی شعر پایداری در تمام این دوره­ها وجود دارد؛ اما هر کدام از آن­ها ویژگی­ها و شاخصه­های متمایزی دارند که مختص همان دوره است که در فصل­های پیش رو بدان خواهیم پرداخت.

تعریف شعر پایداری

پایداری در لغت، به معنای «مقاومت، تاب، استقامت، ایستادگی، پافشاری» آمده است (دهخدا، 1377: ذیل واژه پایداری). اصطلاح «شعر پایداری» را در متون بلاغی و ادبی

گذشته نمی توان یافت و در سبک شناسی و مکاتب ادبی نیز تعریفی از آن دیده نمی شود. «عنوان ادبیات پایداری برای اولین بار در ایران در دهه شصت به کار رفت که معادل فارسی "ادب­المقاومه" بود؛ عنوانی که نخستین بار در جریان مبارزات ضداستعماری مردم مغرب عربی به خصوص الجزایر رایج شده بود» (سنگری، 1389: 18)

برخی از مؤلفه های ادبیات پایداری امروز را در ادبیات کهن هم می توان سراغ گرفت و در یک نگاه عام و فراگیر، می توان دامنه ادبیات پایداری را تا نخستین سروده­های انسان در ستیز با عوامل درونی وخارجی گسترش داد و تمام آثار ادبی عرفانی و حماسی را که به مبارزه با دیو درون و بیرون پرداخته اند، به گونه ای، ادبیات پایداری دانست؛ زیرا در جان مایه بسیاری از آثار ادبی جهانی، نوعی اعتراض و مبارزه، برای رسیدن به آرمان شهرها می توان یافت. با این نگاه، تمام آثارادبی، مجموعه ای از ادبیات پایداری اند؛ اما برای رسیدن به تعریفی که جامع ومانع باشد، باید مرز تعریف را مشخص کرد. وقتی از مبدأ تاریخ پدیده­ای سخن می­رود، منظور زمانی است که آن پدیده، با مؤلفه­هایی خاص، رشد خود را آغاز نموده، تحول و پیش­روندگی می­یابد و به دیگر عرصه­ها انتقال پیدا می­کند و عوامل اجتماعی را تحت تأثیر خود قرار می­دهد؛ بنابراین نمی­توان سرآغاز شعر پایداری در مفهوم امروزی آن را تا نخستین سروده­های بشری، عقب کشاند. در ادبیات معاصر، شعر پایداری در

مفهوم خاص خود «به مجموعه آثاری اطلاق می­شود که از زشتی­ها و فجایع مستکبران داخلی یا تجاوزگر بیرونی در همه حوزه­های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی با زبانی ادیبانه سخن می­گوید. برخی از این آثار پیش از رخ نمودن فاجعه، برخی در زمان جنگ یا پس از گذشت زمان، به نگارش چگونگی آن می­پردازند» (شکری، 1361: 10).

منظور از شعر پایداری، مجموعه سروده هایی است که در عصر حاضر و هم سو با انقلاب اسلامی با ساختار زبانی ومحتوایی خاص خود، برای رسیدن به جامعه آرمانی، در برابر استبداد داخلی واستکبار جهانی می ایستد.

شعر پس از جنبش مشروطه -که فضای واژگانی و محتوایی جدیدی را تجربه می کرد- مقدمه ای برای آفرینش های ادبی در مضامین انتقادی و سیاسی بود. از میان شعرهای سیاسی و مبارزاتی رایج پس از مشروطه، آرام آرام نوعی جریان شعری انقلابی شکل می گرفت که بن مایه آن تعهد دینی بود و پس از چند دهه عنوان شعر پایداری را به خود اختصاص داد. با این بیان، شکل­گیری اولیه شعر پایداری به دهه چهل یعنی قیام خونین پانزده خرداد 1342 و نهضت امام خمینی (ره) برمی­گردد که جریان شعر مذهبی به طور جدی وارد میدان شد و رقیب شعرهای حزب توده گردید. ارزش­های جامعه دگرگون شد؛ بنابراین نوع عواطف و برداشت از زندگی نیز تغییر کرد، شعر نیز به لحاظ احساس و عاطفه، رنگ دیگری گرفت و به تبع آن تخیل و آهنگ زبانی نیز دگرگون شد.

مهم­ترین شاخصه­های محتوایی شعر پایداری

اشاره

شعر پایداری، شعری معناگرا و ایدئولوژیک است و اندیشه و محتوا اصلی­ترین عناصر آن است. مهم­ترین شاخصه­های محتوایی نیم قرن شعر پایداری معاصر ایران را که در هر سه دوره (انقلاب، دفاع مقدس، پس ازجنگ) وجود دارند، در عناوین کلی زیر می توان خلاصه کرد. هریک از این عناوین، می توانند ریزعنوان های متعددی در مجموعه خود قرار دهند که در بخش های دیگر بدان ها اشاره می شود.

1- تعهد

شعر پایداری، گونه­ای از ادبیات متعهد و ملتزم است. هر کدام از تعهدات دینی، اخلاقی، سیاسی و اجتماعی، به گونه­ای در شعر پایداری، نمود دارند. شعرسرایی، تنها برای تفنن و سرگرمی نیست. شاعر متعهد، کسی است که درد جامعه را احساس می­کند و در برابر بی­عدالتی­ها و ستم­ها، زبان به اعتراض می­گشاید و با شعرش، فساد حکام را به نقد می­کشد. شعار «هنر برای هنر» مفهوم خود را در شعر پایداری از دست می­دهد. شعر دیگر تنها تصویرپردازی و آفرینش هنری صرف نیست؛ بلکه آرمان­های والای انسانی بازتابی شاعرانه می­یابند.

2- داشتن خاستگاه اجتماعی

از دیگر ویژگی­های شعر پایداری معاصر، مردم­گرایی و محتوای اجتماعی آن است. جایی که «منِ فردی» شاعر کم­تر

مطرح است و «منِ اجتماعی» او بیشتر ظهور پیدا می­کند. شعرهایی که مضمون آن ها به طور مستقیم و غیرمستقیم، از دردها و رنج­های مردمی حکایت دارد که به گونه­ای تحت فشارهای سیاسی، اقتصادی، داخلی یا خارجی بوده اند یا از جنگ تحمیلی آسیب دیده­اند.

3- ایستادگی در برابر ظلم

شعر پایداری، محصول هم دلی میهنی یا قومی در برابر گونه­ای از تجاوزات طبیعت بشری و موضوع اصلی آن دعوت مردم به مبارزه و پایداری در برابر متجاوزان است (کاکایی، 1379: 9). ایستادن در برابر بیدادگری­ها و مبارزه برای آزادی از بنیان­های شکل­گیری شعر پایداری است. این نوع اشعار، انعکاسی از رویارویی جبهه مردمی در مقابل طاغوت­های زمان است.

4- شعری با بن مایه های دینی

شعر پایداری در تقابل با دین ستیزی، قرار می گیرد که شیوه ای روشنفکرانه در دوران پهلوی بود. به همین دلیل نمادها و سمبل های این نوع شعر که تا پیش از انقلاب، نمادهای ملی بود، تغییر ماهیت می دهد و به نمادهای دینی و مذهبی تبدیل می شود. سرشار از آیات و روایات است. احساسات مذهبی، تار و پود شعر را تشکیل می دهند و شعری حماسی و عاشورایی شکل می گیرد که مبارزان بزرگ اسلام، اسطوره های اصلی

این اشعارند. این تحول بنیادین، متأثر از یک انقلاب درونی و فرهنگی عمیق است و در تاریخ چندصدساله شعر این سرزمین در دوره اسلامی، ریشه دارد که از فرهنگ غنی اسلامی، بهره گرفته است.

5- القای امید و انتظار موعود

یأس و ناامیدی از رسیدن به سعادت و آرامش بزرگ­ترین خطری است که هر جامعه­ای را می­تواند تهدید کند. انتظار موعود، از دیگر درون­مایه­های محوری شعر پایداری است و شاعران این عرصه آرمان­شهر خود را در جامعه­ای که در آن، ظهور منجی تحقق می­یابد، جست­وجو می­کنند. مهدویت، عنصری امیدبخش است که مقاومت و پویایی جامعه را در پی دارد؛ امید به فردایی روشن، جوششی به انسان می­دهد که به اصلاح جامعه کنونی خود بپردازد. نهایت شعر پایداری، جست­وجوی عالم موعود است.

شاعران پایداری

گروهی شاعر پایداری را تنها به سرایندگان آثاری با محور واقعه انقلاب اسلامی یا دفاع مقدس و حواشی آن محدود می کنند؛ یعنی کسی را شاعر پایداری و انقلاب می دانند که در راستای به تحقق پیوستن یا در جهت توصیف وقایع انقلاب اسلامی و جنگ با موضوعاتی مانند امام خمینی(ره)، شهدا، فرار شاه و... شعر گفته است. این تعریف که رویکردی تاریخی

دارد، از جهتی درست است؛ ولی کامل نیست؛ زیرا دایره شاعران پایداری را به سرایندگان شعر درباره وقایع ملموس انقلاب و دفاع مقدس، محدود می کند. در این تعریف، شاعری که هم اکنون برای دفاع از ارزش ها و مفاهیم مقدس انقلاب اسلامی شعر می گوید و انقلاب را تجربه نکرده یا شاعری که از 1357 تا کنون هم راه و هم دل با انقلاب اسلامی بوده و در شعر هایش مفاهیم اخلاقی انقلاب اسلامی، مثل دوستی و برادری و مفاهیم مذهبی را ترویج کرده است، به جهت نداشتن شعرهای قابل اعتنا درباره وقایع ملموس انقلاب، نمی تواند شاعر انقلاب اسلامی لقب گیرد. با این تعریف تاریخ گرا، جریان شاعران انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، جریانی محدود و گذرا خواهد بود که بر محور یک واقعه تاریخی شکل گرفته و تمام شده است؛ اما «انقلاب اسلامی» رویکردی ایدئولوژیک است و محدود به یک بازه زمانی نمی شود.

یکی از جامع ترین تعاریفی که برای شاعر پایداری بیان می شود، چنین است: با دو معیار می توانیم شاعری را "شاعر انقلاب اسلامی" یا پایداری بخوانیم: «نخست آنکه مجموعه و جریان کلی شعر او همخوان با هویت و ارزش ها و هنجارهای انقلاب باشد و به این ویژگی شناخته شده باشد و دوم آنکه سروده های او هرچند در ساحت ها و گونه های مختلف موضوعی باشد، با گفتمان انقلاب مغایرت و تضاد نداشته باشد. توضیح آنکه شعر انقلاب محدود به شعر انقلابی و پایداری نیست و هر شعری که شاعر با وفاداری به انقلاب اسلامی و

تبعیت از چارچوب های محتوایی آن سروده باشد، شعر انقلاب اسلامی محسوب می شود» (سنگری، 1393: 27).

اما وسعت تعریفی که جامع است ومانع نیست، باعث می شود، گونه های دیگر شعری، همانند سروده های آیینی، مناجات سروده ها، نوحه ها و... زیرمجموعه شعر پایداری قرار گیرد. درحالی که هر کدام از آنها ساحت معنایی و زبانی خاص خود را دارند. درست است که شاعر پایداری از گونه های مختلف شعری، بهره می برد؛ اما شعر او به لحاظ زبانی با نوحه سروده ها، مولودی ها و...تفاوت دارد و از جهت معنایی، ایستادگی در برابر بی عدالتی، فقر، بی توجه نبودن شاعر به معضلات اجتماعی و تلاش برای حفظ آرمان های انقلاب و دفاع مقدس از ویژگی های مهم شعر و شاعر پایداری است.

خلاصه فصل اول

«جریان شعری» به فعالیت گروهی از شاعران اطلاق می­گردد که در یک دوره تاریخی زیسته و آثارشان به لحاظ فکری، محتوایی و زیبایی­شناسی، می­تواند در یک مجموعه قرار گیرد. «جریان شناسی» فصلی جدید در مطالعات تاریخ ادبی است که با در نظر گرفتن تحولات اجتماعی، فرهنگی، سیاسی به تحلیل فرمی و محتوایی آثار شاعران یک دوره می پردازد.

پس از تحولاتی که نیما در شعر فارسی به وجود آورد، جریان­های شعری مختلفی با نوآوریی هایی در فرم و محتوا به ظهور رسید که می توان به جریان های موج نو، شعر ناب، شعر حجم، شعر حرکت، شعر پسانیمایی، پست مدرن، فرم، کلمه... اشاره کرد. از لحاظ محتوا نیز جریان­های شعری سیاسی، رمانتیک، سمبولیسم اجتماعی، شعرهای چریکی و مقاومت پدید آمدند؛ اما بسیاری از این جریان­ها نتوانستند به عنوان یک جریان مستقل و دامنه­دار هویت پیدا کنند؛ زیرا بیش­تر این جریانات، به دلیل غرق شدن در فرم، ایجازی

فراتر از حد معقول داشتند که به ارجاعات بیرونی بی­اعتنا بودند؛ اما با وقوع انقلاب اسلامی«شعر دین­گرا» که تعهد اجتماعی و ایستادگی در برابر ظلم را در ذات خود نهفته داشت، به عنوان اصلی­ترین جریان شعری در جامعه ادبی ایران مطرح شد.

در سال­های آغازین، بسیاری از مجامع روشنفکری به عناوینی چون «ادبیات انقلاب» اعتقادی نداشتند؛ اما با گذشت سال­ها و پدید آمدن حجم قطوری از اشعار انقلابی، منتقدان، پرداختن به این پدیده ادبی را بر خود لازم دیدند؛ بنابراین اصطلاحات متفاوتی برای این تحول ادبی به کار بردند. ترکیباتی چون: «شعر متعهد و ملتزم»، «شعر انقلاب»، «شعر جنگ»، «شعر دفاع مقدس»، «شعر مقاومت» و «شعر پایداری».

برخی از این عناوین، همانند «شعر انقلاب»، «شعر جنگ» و «شعر دفاع مقدس» به یک مقطع زمانی اشاره می­کنند و برخی دیگر چون شعر متعهد و مقاومت و پایداری، به محتوای سروده­ها نظر دارند؛ به طور کلی رابطه شعر پایداری با دیگر عناوین، رابطه کل و جزء است. مفهوم عامی چون «شعر پایداری» می­تواند، عناوینی چون «شعر انقلاب»، «دفاع مقدس» و... را در زیرمجموعه خود قرار دهد.

برخی از مؤلفه های ادبیات پایداری امروز را در ادبیات کهن هم می توان سراغ گرفت؛ اما سرآغاز شعر پایداری را در مفهوم امروزی آن، نمی­توان تا نخستین سروده­های بشری، عقب کشاند. منظور از شعر پایداری در این کتاب، مجموعه

سروده هایی است که در عصر حاضر، با ساختار زبانی و محتوایی خاص خود، برای رسیدن به جامعه آرمانی در برابر استبداد داخلی و استکبار جهانی می ایستد.

تعهد در شعر، داشتن خاستگاه اجتماعی، ایستادگی در برابر ظلم، برخورداری از بن مایه های دینی، القای امید و انتظار موعود از مهم­ترین شاخصه­های محتوایی نیم قرن شعر پایداری معاصر ایران است که در هر سه دوره (انقلاب، دفاع مقدس، پس ازجنگ) وجود دارند.

فصل دوم: جریان شعر پایداری در سال های قیام و انقلاب (1342 تا 1359)

اشاره

2-1- فرامتن ها و شعر انقلاب

اشاره

شعر پایداری در سیر تکوینی خود در ارتباطی تنگاتنگ با فرامتن های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی زمان قیام قرار می گیرد و ایدئولوژی، انگیزه اصلی در آفرینش های شعری محسوب می شود.

تغییرات بزرگ اجتماعی، انقلاب ها، پدیده های سیاسی، هرگز یک شبه و ناگهانی به وقوع نمی پیوندند؛ بلکه زمینه های این تحولات، هم چون آتش زیر خاکستر، پویشی نرم و آرام دارند و در انتظار وزش نسیمی هستند تا شعله ور شوند. اعتراض به نابسامانی های داخل کشور و دخالت بیگانگان که از موضوعات محوری شعر انقلاب است، از عواملی بودند که زمینه ساز تحولی عظیم در جامعه گشتند. اوضاع ایران در سال های پیش از قیام از جهات گوناگونی قابل بررسی است:

2-1-1- سیاست داخلی

جنگ جهانی دوم با همه آثار مخربی که از دوره اشغال متفقین در ایران به جا گذاشت، زمینه­ساز تحولی جدید در

مناسبات داخلی کشور بود. با سقوط دیکتاتوری رضاشاه و تبعید وی در 25 شهریور 1320، پس از دو دهه خفقان سیاسی، مردم ایران توانستند، عده­ای از نمایندگان خود را به مجلس چهاردهم بفرستند. پس از رفتن رضاشاه، جنبش­های خرد و کلان سیاسی شدت گرفت. یک ثمره این جنبش­ها و هرج و مرج­ها، انتشار مجلات و مطبوعات فراوان است که بیش­تر با مشی سیاسی منتشر می­شدند؛ اما بستری برای ظهور جدی شعر نو و رسمیت یافتن آن بودند. در فضای نسبتاً آزاد جدید، گروه­ها و احزاب زیادی از دل مردم شکل گرفت؛ احزابی که اغلب آن ها تحت حمایت روس­ها و انگلیس­ها بودند؛ کشورهایی که بخش اعظم ایران را به اشغال خود درآورده بودند. «این گروه­ها هر کدام آرمان خاص خود را داشتند و برای ترویج آن میان مردم تلاش می­کردند. مهم­ترین این جمعیت­ها عبارت بودند از:

1-نیروهای مستقل مذهبی که اندکی پس از رفتن رضاشاه وارد عرصه سیاست شدند و تلاش کردند تا در روند کلی سیاسی کشور نیز مؤثر باشند. در تمام دوره رضاشاه این جمله تبلیغ می­شد که دین نباید در سیاست دخالت کند. حال فرصتی فراهم شده بود که تلاش­هایی به قصد بازسازی و احیای تفکر دینی صورت گیرد؛ تفکراتی که در اشعار زمان انقلاب و پس از آن به عنوان مهم ترین درون مایه های شعر پایداری بروز یافت.

2-گروه­های چپ مارکسیستی نیز در مهر ماه 1320 با حمایت روس­ها، حزب توده را تأسیس کردند. اشعاری هم در حمایت از حزب توده در این دوران رواج یافت.

3-گروه­های ملی که از بقایای جریان مشروطه­خواهی در ایران بودند با رهبری دکتر مصدق، در جریان ملی شدن نفت در سال 1329، جبهه ملی را تشکیل دادند. این سه جریان سیاسی، فکری و ملی، طی سی وهفت سال، گرفتار انشعابات فراوانی گردید و به تناسب اوضاع و احوال، در شکل­های مختلفی ظاهر شد؛ اما هر چه بود، در سال 57 به نفع جریان دینی تمام شد و سبب پدید آمدن ادبیات جدیدی در عرصه اسلام و سیاست گردید» (جعفریان، 1392: 18-20).

2-1-2- فعالیت های فرهنگی

با کودتای 28 مرداد 1332 مردم ایران که پیش از این شکست مشروطه­خواهان را دیده بودند، برای دومین بار، شکست تلخ جریان روشنفکران و ملی­گرایان را تجربه کردند. این کودتا علاوه بر شکست نهضت ملی نفت و سقوط دولت مصدق، به بیش از یک دهه از فعالیت­های سیاسی و آزادی­های نسبی مدنی در ایران پایان داد. انتشار اکثر روزنامه­ها و نشریه­ها ممنوع شد و باقی­مانده مطبوعات هم تحت کنترل ساواک درآمد.

«یکی از مهم­ترین شاخص­ها، برای سنجش میزان فعالیت­های اجتماعی و فرهنگی در هر جامعه­ای، میزان انتشار مطبوعات، کتاب ها و فعالیت­های مرتبط با طبع و نشر است. پس از شهریور 1320 تا پیش از کودتای 28 مرداد، فعالیت احزاب و انتشار روزنامه و کتاب بدون سانسور، روند رو به رشدی داشت، به گونه­ای که در زمان مصدق، فقط هفتاد روزنامه و نشریه مخالف دولت منتشر می­شد؛ آمار کتاب­ها هم چشم­گیر بود» (محمدی، 1380: 692).

پس از کودتا، فضای بسته جامعه، شاعران را مجبور کرد که از زبان نمادین استفاده کنند. اشعار سمبولیسم در این دوره رشد کرد و تمثیل و نماد، وسیله­ای برای به تصویر کشیدن تشویش­های این زمان بود.

در استبداد جدید، محمدرضا پهلوی، همانند پدرش، با سیاست­های مختلفی در پی تغییر فرهنگ دینی مردم ایران برآمد. به گونه­ای که اسلام­ستیزی از اصول تعلیم وتربیت در مراکز آموزشی گردید؛ باستان­گرایی در مقابل دین داری قرار گرفت. با شعار "خدا، شاه و میهن" بر ناسیونالیسم در راستای وفاداری به سلطنت خاندان پهلوی تأکید می­شد و در مجموع در دوران حکومت پهلوی، مجالس سوگواری برای ائمه علیهم­السلام ممنوع شد، علمای اسلام زندانی، تبعید یا شهید شدند. مدارس اسلامی تعطیل گردید و زمینه برای گسترش فرقه­های باطلی چون بهائیت فراهم گشت (ر.ک. جعفریان،1392: 24-34 ).

2-1-3- اقتصاد

به لحاظ اقتصادی نیز با وجود این که دولت­های پس از کودتا تا سال 1340 از وام­های یک میلیاردی آمریکا استفاده کردند، نتوانستند این دارایی را در جهت افزایش صادرات و بهبودی واقعی اقتصادی به کار گیرند و دو برنامه هفت ساله که متخصصان ایرانی با هدایت آمریکایی­ها طرح کرده بودند، با شکست مواجه شد و باعث بیش­تر شدن شکاف طبقاتی گشت. تحقیقات مؤسسه مطالعات وتحقیقات اجتماعی در سال 1342 نشان می­دهد که تنها سه درصد ایرانی­ها، 54 درصد درآمد ملی را در اختیار داشتند (کاتوزیان، 1372: 122).

با افزایش واردات کالاهای خارجی، تولید محصولات داخلی که قسمت مهمی از آن بر دوش روستاها بود، از بین رفت و در نتیجه با کاهش جمعیت روستاها، بر جمعیت شهرهای بزرگ به ویژه تهران افزوده شد. ناگفته پیداست که اختلاف طبقات فرهنگی نیز نمودار مشکلات جدید اجتماعی گردید.

طرح­های اصلاحی محمدرضا پهلوی هم­چون اصلاحات اراضی، انجمن­­های ایالتی و ولایتی که کشور را تکه تکه می­کرد؛ کاپیتولاسیون که نوعی مصونیت­بخشی به تخلفات غربیان بود، از جمله مواردی است که تضادهای سیاسی را تشدید کرد و با تعمیق نارضایتی­های اجتماعی، زمینه برای واژگونی سلطنت فراهم شد.

2-1-4- پانزده خرداد، فصلی نو در ادب فارسی

اشاره

در پی مبارزات مخفی و علنی روحانیت، امام خمینی در روز دهم محرم­الحرام 1342 در شور و التهاب عزای حسینی، در مدرسه فیضیه قم، با سخنانی کوبنده، از نفوذ آمریکا و اسرائیل در ایران و مشارکت آن ها در جنایات شاه، پرده برداشت. به دنبال این سخنرانی، عوامل رژیم در سحرگاه 15 خرداد، به خانه امام خمینی یورش بردند و پس از دستگیری، ایشان را در تهران زندانی کردند. چند ساعتی از این حادثه نگذشته بود که خیابان­های شهر قم، زیر پای مردمی که به قصد حمایت از رهبرشان بیرون آمده بودند، به لرزه درآمد. همین صحنه در تهران و چند شهر دیگر نیز تکرار شد. این تظاهرات چنان رژیم پهلوی را به وحشت افکند که برای سرکوبی آنان، به اسلحه روی آورد. در این روز حدود 15 هزار نفر مسلمان انقلابی به خاک و خون کشیده شدند، زندان­ها از روحانیون و کسبه پر شد و عده­ای نیز محاکمه و اعدام شدند. روز پانزدهم خرداد برای همیشه، از طرف امام عزای عمومی اعلام شد و نهضت امام، بالندگی خود را از چنین روزی آغاز کرد (ر.ک.

منصوری، 1378: ج2 ).

بسیاری از نشریات که در حمایت پهلوی بودند، به توجیه این کشتار رژیم پرداختند و اعمال آن­ها را توجیه کردند. در زمانی که روزنامه­ها بیش­ترین مطالب خود را به داستان­های غیراخلاقی، اخبار بی­ثمر و صحنه­های مبتذل اختصاص داده بودند و «یک هفته پس از قتل عام پانزده خرداد، روزنامه «فریاد» در دفاع از آرمان­های نهضت امام خمینی، فعالیت خود را آغاز کرد و شعرهایی را بدون ذکر نام سرایندگان آن­ها منتشر کرد، شعرهایی چون:

آیت­الله خمینی، آیت­اللهی تو راست

مرجع تقلید مایی، حق خونخواهی تو راست

ما درودت می­فرستیم و سلامت می­کنیم

روزگار تلخ را شیرین به کامت می­کنیم

شش ماه بعد، روحانیون حوزه علمیه قم، نشریه­ای به نام بعثت را منتشر کردند و نشریه­های انتقام و ندای حق نیز به هدف روشنگری و ترسیم اندیشه­های امام، با ثبت وقایع و درج شعرها و شعارهای آن زمان، برگی به ادبیات فارسی به نام قیام و انقلاب، افزودند» (روحانی،1364ج 1: 612 و 623 و 779، ج 2:، 245).

در فاصله 15 خرداد 42 تا 22 بهمن 57 اشعار بسیاری با تأثیرپذیری از این قیام خلق شد و شاعرانی چون مهرداد اوستا، علی معلم دامغانی، مشفق کاشانی، سپیده کاشانی، ساعد باقری و... گوشه ای از این قیام را در اشعار خود منعکس کردند. شعر «حماسه آرش» سروده اوستا منظومه­ای بلند در قالب چهارپاره است که به این موضوع می پردازد:

بیابان در بیابان

دشت در دشت

بلا بود و بلا

خون بود و خون بود

ز وادی ها به وادی ها

روانه

هوای وهم خیز و

آبگون بود

هجوم ترک

صحراگرد خون ریز

ز جیحون راند،

چون موج ستاره

چنان، کز آن

بلای خانمان سوز

ستاره هر شب

از گردون نظاره

شبیخون آن

هراس مردمی سوز

به هر جا برد،

خون از تیغ پالود

ز خوارزم و

خراسان، شهر هر شهر

سراسر در دهان

آتش و دود

بود گاهی که

مردی آسمانی

به جانی سر

فرازد لشکری را

نهد جان در

یکی تیر و رهاند

ز ننگ و تیره

روزی، کشوری را

(اوستا، 1388: 236-255)

علی معلم نیز بخش­هایی از مثنوی بلند خود، با عنوان «هجرت» را به این سیر اختصاص می دهد. او در این مثنوی از روز آغاز، سخن می گوید؛ سپس حضور پیامبران را در مقاطع مختلف یادآور می شود؛ در ادامه سخن به بعثت پیامبر -صلی اللّه علیه و آله- و یاران با وفای آن حضرت و حماسه عاشورا می رسد، آن گاه رجعت سرخ ستاره، آغاز می گردد تا چگونگی حماسه پانزدهم خرداد و تداوم آن رقم بخورد. بدین ترتیب، شاعر این قیام را از وقایع بسیار مهم اسلام ذکر می کند:

هنگامه میعاد خونینی

دوباره است

باور کن اینک رجعت

سرخ ستاره است

در جان عالم جوشش

خون حسینی است

اینک قیام قائم

مهدی، خمینی است...

جج

(معلم، 1385: 131-180)

در دهه چهل به خاطر بیداری که پی آمد قیام 15 خرداد بود و به عبارتی ترس مردم از رژیم فرو ریخت، شعر رمانتیک و سیاه دهه پیش از قیام، خواسته یا ناخواسته تبدیل به شعر مبارزه جو شد.

2-1-4-1- شعار سرایی

در ادامه مبارزات خیابانی، به هنگام راه پیمایی و تظاهرات، گاه از اشعار شاعرانی سرشناس و گاه شعارهایی از سروده­های شاعرانی ناشناس، استفاده می­شد و در حقیقت از بین همین شعارها بود که شعر انقلاب از خاک خون­آلود وطن، سر برآورد و بالید و قلمرو تازه­ای بر شعر و ادب فارسی گشود. به گفته حمید سبزواری «انقلاب از وقتی شروع شد که امام را تبعید کردند. از همان روز هم شعر انقلاب آغاز شد. ما در آن زمان، شب­های خاصی خدمت آیت­الله طالقانی می­رسیدیم و می­اندیشیدیم که چگونه می­توان سهمی در انقلاب داشت؟ از شعارنویسی شروع کردیم و برای مسائلی که در آن زمان اتفاق می­افتاد، سرود انقلابی می­ساختیم و منتشر می­کردیم. من شعر "خمینی ای امام" را سروده بودم و تصمیم داشتیم آن را در فرودگاه بخوانند؛ ولی وقتی دیدیم بهشت زهرا سلام الله علیها می­روند، متناسب با آن مقام شعر "برخیزید ای شهیدان خدایی" را سرودم» (زورق، 1392: 123).

ادبیات انقلاب اسلامی، گذشته از زمینه های فکری و جریان های سیاسی که بی شک از سال ها پیش، آغاز شده بود، در دوران انقلاب با «شعار» وارد میدان می شود، شعاری

که از مذهب و راه و روش دینی و الهی الهام گرفته بود. شعار در این زمان، ارتباط اسلام با مظاهر اجتماعی و مسائل سیاسی را نمایان می کرد. شعارها مبین جهت گیری های دینی بود که همراه با احساسات خالصانه و بی پیرایه از دل وجان مردم برمی آمد. هیچ عنصر ساختگی و تحمیلی در آن ها نبود و همین مسأله باعث تأثیر شگرف آن ها در مردم شد. شعارهای آهنگین انقلاب، با اوزان ساده و رسا ساخته می شد تا به راحتی در راه پیمایی ها استفاده شود:

نصرمن الله

وفتحٌ قریب

مرگ براین

سلطنت پر فریب

شعر در حوزه های علمیه نیز رشد پیدا کرد و شاعرانی از حوزه از جمله: محمد حسین بهجتی(شفق)، جواد محدثی، علی اکبر رشاد، زکریا اخلاقی و... به این جریان دامن زدند. آیت­الله نوری همدانی نیز شعر بلندی درباره قیام ایران سرود و در آن از شهرهایی که به حمایت از امام برخاسته بودند، نام برد:

ز هر سو

انفجار آید صدای انزجار آید

خزان رفت

و بهار آید هدف نزدیک می گردد

نماند

این نظام آخر کند ملت قیام آخر

بگیرد

انتقام آخر هدف نزدیک می گردد

ز «قم»

آغاز شد طوفان کند تا شاه را بنیان

شود آسوده

تا ایران هدف نزدیک می گردد...

دلاور

مردم تبریز به پا کردند رستاخیز

که هان

ای زاده چنگیز هدف نزدیک می گردد...

(نوری همدانی،

1393: 7)

اولین سروده های انقلابی را به معنای واقعی آن باید در خود شعارهای انقلاب جست وجو کرد. در کنار شعارها، ترانه­های انقلاب نیز از جایگاه ویژه ای برخوردارند و هنوز هم جذابیت خود را حفظ کرده اند؛ زیرا شعارهای نابی هستند که مانیفست انقلاب را تشکیل می­دهند.

در ایام پرشور و پرحماسه پیروزی انقلاب اسلامی ایران در سال 57، هرچند بسیاری از فعالیت های روزانه مردم در مشاغل اعم از دولتی و یا آزاد موقتاً متوقف شده بود و کارکنان بخش های دولتی و خصوصی در تعطیلی و اعتصاب، به سر می بردند، در زمینه هنری هم برخی مشاغل به خصوص تئاتر، سینما، مدتی تعطیل بود؛ در این میان کار شعرا، موسیقی دانان، آهنگ­سازها و خوانندگان انقلابی بالا گرفته بود؛ زیرا هم­زمان با بهار انقلاب، بهار دیگری را در فعالیت های خود تجربه می­کردند.

چنین شد که مجموعه ای از سروده ها و آهنگ­های حماسی و ماندگار انقلابی پدید آمد. سرودهایی که هنوز هم پس از گذشت 4 دهه از پیروزی انقلاب شکوهمند اسلامی، برای مردم به ویژه کسانی که خود آن دوران را تجربه کرده اند، تازگی دارند و سرشار از خاطرات پرغرور روزهای ایثار و اراده اند.

شعر انقلابی خواهان دگرگونی و در پی بسیج نیروهاست تا به هدف نهایی راه یابد؛ بنابراین باید در درون خود ضربه و تحرکی داشته باشد، شعری که بر این اساس سروده می­شود، در نهایت شعار خواهد بود. «شعر نوعی بحران عاطفی و سیر

حرکت آن از درون به بیرون است؛ اما سیر حرکت شعار از بیرون به درون است، شعار اگرچه به تنهایی سروده می­شود؛ اما از حنجره خلق بیرون می­آید. شعار از جمع تأثیر می­گیرد و بر شعور جمعی تأثیر می­گذارد (گرمارودی، 1382: 20).

2-1-4-2-پیش­زمینه­های شعر انقلاب

موج

موج خزر از سوگ سیه پوشانند

بیشه دلگیر و گیاهان همه خاموشانند

بنگر آن جامه کبودان افق، صبح دمان

روح باغند کزین گونه سیه پوشانند

چه

بهاری است خدا را که در این دشت ملال

لاله ها آینه خون سیاووشانند

آن فرو

ریخته گل های پریشان در باد

کز می جام شهادت همه مدهوشانند

نامشان

زمزمه نیمه شب مستان باد

تا نگویند که از یاد فراموشانند

گرچه

زین زهر سمومی که گذشت از سر باغ

سرخ گل های بهاری همه بی هوشانند

باز

در مقدم خونین تو ای روح بهار

بیشه در بیشه درختان همه آغوشانند

(شفیعی کدکنی،1350:

اگرچه شعر انقلاب، شکل نهایی خود را پس از پیروزی انقلاب در سال 1357 پیدا کرد؛ اما پیش­زمینه­های شکل­گیری

آن به اواخر دهه چهل و اوایل دهه پنجاه برمی­گردد. تفکر انقلابی، نگاه اجتماعی و سیاسی تحول­خواه را در شعر بسیاری از شاعران آن سال­ها -از نحله های مختلف سیاسی- می­توان یافت. از شعرهای مبارزاتی سعید سلطان پور، خسرو گلسرخی، علی میرفطروس، جعفر کوش آبادی که فضای واژگانی شعرشان، خون، تفنگ و ستاره بود و وصف زندان ها، ستایش قهرمانان و دعوت به مبارزه، مضامین اشعارشان را شکل می داد، تا شعرهای اجتماعی شفیعی کدکنی و شعرهای مذهبی گرمارودی، مهم­ترین پیامشان «آزادی» و «عدالت» بود. دراین سال ها دفتر شاعران آکنده از سوگ سروده ها است. همانند این غزل که برای شهدای مبارزه با رژیم طاغوت در مرداد ماه سال 1350 شمسی در اوج اختناق و سیطره ساواک سروده شده است:

اما جریانی که در سال­های منتهی به پیروزی انقلاب می­توان از آن به عنوان پیش­درآمد شعر انقلاب نام برد، جریانی است که مبتنی بر آموزه­های قرآنی و توحیدی و تفکر شیعی شکل گرفت. رگه­های اصلی آن را در سروده­های شاعرانی چون علی موسوی گرمارودی، حمید سبزواری، طاهره صفارزاده و... می­توان سراغ گرفت.

2-1-4-3- انقلاب و موضع­گیری­های شاعران

برخی از شاعرانی که هویت شعری آنان پیش از انقلاب تثبیت شده بود، پس از انقلاب موضع­گیری­های متفاوتی نسبت به این تحول بزرگ اجتماعی داشتند:

1- با تأمل در کارنامه شعری برخی از شاعران برجسته پیش از قیام، به این نکته پی می­بریم که شاعران موفقی که پیش از انقلاب، التزام و تعهد را بن­مایه شعری خود می­دانستند و خواهان تغییرات اساسی در نظام سیاسی و اجتماعی بودند و باور داشتند که:

بی انقلاب

مشکل ما حل نمی­شود

ج

وین وحی

مجادله، منزل نمی­شود

از دزدی است و

راه حرام آنچه هست و نیست

پول حلال، کاج

مجللل نمی­شود

(اخوان ثالث، 1368: 57)

پس از انقلاب، رویه دیگری برگزیدند. شاعرانی چون محمدرضا شفیعی کدکنی، هوشنگ ابتهاج، اخوان ثالث، حمید مصدق، در نخستین سال­های انقلاب یا شعر تازه­ای با موضوع انقلاب نسرودند یا تمایلی به انتشار سروده ها نداشتند. «شاید به این دلیل که با پیروزی انقلاب در بهمن 1357 و دگرگونی کامل فضای سیاسی - اجتماعی ایران، شاعران متعهد که خواستار دگرگونی بنیادین عصر خود بودند، خود را در مسیر انقلاب می­دیدند و دیگر نیازی به تغییر نظام حاکم و جبهه گرفتن در مقابل آن را در خود احساس نمی­کردند. با پیدا شدن چنین فضایی، شاعران رویکردهای متفاوتی در پیش گرفتند، شاعرانی چون اخوان ثالث سکوت کردند و یا به کارهای تفننی پرداختند؛ شاعرانی چون م. سرشک به جست­وجوی ماهیتی تازه، برای شعر خود برآمدند و شاعرانی چون حمید مصدق، کوشیدند خود را به جریان شعر دفاع مقدس، نزدیک سازند؛ ولی در این زمینه، توفیق چندانی نیافتند» (امن­خانی و علی­مددی، 1388: 22).

2- برخی دیگر از شاعران مانند شهریار، مشفق کاشانی، اوستا، سبزواری، گرمارودی، صفارزاده، میرزاده (م. آزرم) که پیش از انقلاب هم در شعر، سبک مستقلی یافته بودند و شعرهای عدالت­خواه و ظلم­ستیز می­سرودند، پس از انقلاب به این جریان پیوستند و در صف شاعران پیش گام شعر انقلاب قرار گرفتند. «منظور از شاعران انقلاب، کسانی هستند که پس از سال 1357 به سیاست­های جمهوری اسلامی و رهبریت آن وفادار ماندند و گذشته از سیرت انقلاب، بر خود فرض دیدند که از صورت این انقلاب نوپا دفاع نمایند» (مظفری، 1382: 7).

3- گروهی دیگر از شاعران، با آشکار شدن ماهیت سنتی و دینی انقلاب و استقرار حکومت مذهبی در جبهه مخالف نظام قرار گرفتند؛ شاعرانی که از رژیم پهلوی حمایت می­کردند، پس از انقلاب یا مهاجرت کردند، یا در همین کشور ضدیت خود را با حکومت اسلامی حفظ کردند.

4- در این میان، شاعران جوانی بودند که حیات شعری خود را با انقلاب آغاز کردند و با اشعاری اعتراض­آمیز و انقلابی وارد عرصه انقلابی هنر شدند؛ کسانی که بعدها داعیه­داران شعر دفاع مقدس شدند و فصلی تازه از شعر پایداری را به تاریخ ادبیات فارسی افزودند. کسانی چون قیصر امین­پور، محمدرضا عبدالملکیان، حسن حسینی، سلمان هراتی، علی معلم، احمد عزیزی، نصرالله مردانی، حسین اسرافیلی، زکریا اخلاقی، احد ده بزرگی، قادر طهماسبی، سپیده کاشانی، سهیل محمودی، عبدالجبار کاکایی، فاطمه راکعی، شیرینعلی گلمرادی، مصطفی

علیپور، یوسفعلی میرشکاک، صدیقه وسمقی، پرویز بیگی حبیب آبادی، قادر طهماسبی، محمدحسین جعفریان، محمود شاهرخی، کاظم کاظمی، علی رضا قزوه، ساعد باقری، سعید بیابانکی، پروانه نجاتی، رضا اسماعیلی، حمدالله رجایی بهبهانی، محمدعلی مجاهدی و... .

2-1-4-4-سال­های اولیه شعر انقلاب

سال­های اولیه انقلاب برای شعر فارسی، سال­های تحیر و سردرگمی بود. شاعران با شکست استبداد، وارد فضای انقلابی جامعه شده بودند، دیگر نیازی به ازدحام آن همه استعاره و کنایه و سمبل در شعر نبود، کشف زبان متناسب با زمان دشوار بود. شعر سال­های قیام و انقلاب به نوعی شعر مبارزه است. این شعر با دو جریان سیاسی و ادبی تقابل داشت. هم با سیاست­های رژیم، مخالف بود و هم با اشعار سیاه عاشقانه و عریان­گرایی رایج در شعر و با سمبولیسم اجتماعی که در شعر جریان داشت، مبارزه می­کرد.

شعر نو به دلیل کم­توجهی شاعران موفق پیش از انقلاب تا مدتی کند مسیر طولی را پیمود؛ اما این رکورد در سال­های دفاع مقدس با شاعرانی چون قیصر امین­پور، سلمان هراتی به پایان رسید و شعر نو پویایی خود را از سر گرفت.

برخی شعرها و شاعران به دلیل گرایش­های مارکسیستی و تبعیت از حزب توده، در میان مردم جایگاهی نداشتند. دیگر جریان­های شعری هم که تعهد را عنصر مخرب شعری می­دانستند، جایگاهی

به دست نیاوردند. شعر انقلاب هم هنوز به هویت و استقلال نرسیده بود و تعریف مشخصی نداشت؛ اما تشکیل محافل ادبی و فعالیت شعری عده­ای که سرودن شعر را پیش از انقلاب آغاز کرده بودند و معتقد به اصول انقلاب بودند و پیوستن جوانان شاعری که با وقوع انقلاب به سرایش شعر روی آوردند، نویدبخش شیوه­ای تازه در شعر فارسی بود.

«در زمان انقلاب، شعر سرودن نوعی ادای وظیفه بود؛ از طرفی جشن­های سالیانه دهه فجر، شب­های شعر و مسابقه هایی که به این مناسبت برگزار می­شد، در رشد و بالندگی شاعران جوان بی­اثر نبود. اغلب این جوانان در مرحله تجربه­اندوزی بودند و نیز به سبب انقطاعی که میان آنان و نسل پیشین روی نموده بود جهت گرایشسید و شعر نو پویایی خود را از سر گرفت.

الان دشوار بود. مسیر اض هه مخالف نظام قرار گرفتند، شاعرانی که، اینان هم شاگرد خود بودند و هم استاد خود. چنین است که نسل اول شعر انقلاب، بیش از هر چیز به تجربه­های خود متکی است و این یکی از عوامل استقلال سبک و روش شعری این گروه و نیز از عوامل ناپختگی بعضی از آثار آن روزهاست» (کاظمی، 1390: 21-22).

2-1-4-5- هویت یافتن شعر انقلاب و نو شدن سنت­ها

اگر

سنت اوست نوآوری

نگاهی

هم از نو به سنت کنیم

(امین­پور، 1387:

انقلاب خود پدیده ای نو در تاریخ معاصر ایران بود؛ بنابراین هنر و ادبیات را هم خواه ناخواه به سمت نوآوری پیش می­برد. طلایه­داران شعر انقلاب اسلامی، غالباً جوانانی نوآور و خط شکن بودند که جرأت خلاقیت و بازآفرینی سنت­ها را در خود می­دیدند. گریز جامعه هنری، از فرم گرایی افراطی در دهه های چهل و پنجاه، شعر پس از انقلاب را به سمت محتوامداری و پرهیز از تفکر «هنر برای هنر» پیش می برد. گسترش ساحت های معنایی و دینی، بازآفرینی خلاقانه و متمایز قالب هایی چون رباعی، دوبیتی و مثنوی و... و کشف های تازه مضمونی را در بسیاری از شعر های انقلاب اسلامی می توان دید.

شعر انقلابی قبل از انقلاب که بیانی نمادین داشت، بیشتر برای فرهیختگان بود؛ اما پس از انقلاب با ترانه ها و سرودهای انقلابی، این شعرها همه گیر شد. شعر انقلاب، اگرچه در آغاز همان قالب های کهن را اختیار کرد و سعی داشت که روح تازه را در قالب های گذشته بدمد؛ اما رفته رفته قالب های متناسب و متحد با روح و محتوای خویش را پیدا کرد و در قالب و محتوا از شعرهای پیشین تمایز یافت. با این همه شعر انقلاب، هنوز جایگاه خود را تثبیت نکرده و تعریف دقیقی به دست نیاورده بود که با حادثه ای به نام جنگ مواجه شد. این جنگ که در ادامه انقلاب به وقوع پیوست، شاعران این عرصه را به جریان سازان شعر دفاع مقدس تبدیل کرد.

اینک پس از گذشت بیش از سه دهه از شعر انقلاب اسلامی، با مجموعه و جریان منسجم و متمایزی مواجهیم که

به راحتی از سایر جریان ها قابل تفکیک است. «تعریف در بازه زمانی»؛ یعنی «شعر دوران انقلاب» یکی از این تعریف هاست؛ اگرچه کامل نیست؛ زیرا در همین دوران شعرهایی مخالف با انقلاب یا بی توجه نسبت به انقلاب سروده می شد؛ بنابراین علاوه بر زمان، شعر باید مؤلفه های دیگری داشته باشد تا بتوان آن را شعر انقلاب اسلامی نامید:

«1- حضور ارزش ها و هنجارهای انقلاب اسلامی، مانند شهید و شهادت، عدالت خواهی، ستم ستیزی، انسان دوستی، معنویت گرایی و ستایش ارزش ها و چهره های ارزش آفرین و ارزش گرای الهی انسانی.

2-در عصر انقلاب اسلامی؛ یعنی از سال 1342 به بعد هم سو و همراه با نهضت امام خمینی (ره) و پیوستارهای آن به طور عام، یا به طور خاص در عصر وقوع انقلاب اسلامی از سال 1357 به بعد سروده شده باشد» (سنگری،1393: 26).

«شعر انقلاب اسلامی در میان همه مقاطع تاریخ طولانی ایران، این ویژگی را دارد که تقریباً یک دست و کامل در جهت آرمان ها و هدف های والا و سخنگوی احساسات و افکار و جهت گیری های ملتی است که شاعر از متن آن برخاسته و بدان وابسته است. شعر دوران انقلاب شعر زر و زور نیست، شعر احساسات سطحی و متوجه به آرزوها و امیال حقیر بشری نیست. زبان یک ملت و شرح حال یک امت است؛ انعکاسی از روح بزرگ جامعه ای است که یکپارچه در جهت هدف ها و آرمان های الهی و انسانی گام برداشته و فداکاری کرده است. شعر هدفدار و سازنده مردمی است.

شعر دربارها و میخانه ها و عشرتکده ها نیست؛ شعر صحنه عظیم جهاد و سیاست و انقلاب و جهان نگری است. شعر خدایی است» (سبزواری، 1388الف: 6).

2-2- ساختار زبانی شعر انقلاب

اشاره

در شعر انقلاب نه تنها دید جمال­شناختی، بلکه اندیشه جهان­شناختی شاعران نیز تغییر یافت و در حوزه معنا و مضمون و به تبع آن در ترکیب­ها و تعابیر، تغییر جدی پدید آمد و لغات جدیدی وارد ادبیات شدند. شعر انقلاب راه خود را از شیوه فرمالیست های پیش از انقلاب جدا کرد و کم­کم تمایزهای زبانی خود را نمایان کرد. شعر در نخستین سال­های انقلاب، بیش­تر به صراحت­گویی گرایش دارد؛ بنابراین کم­تر به شگردهای زبانی بها می­دهد. تب وتاب انقلاب، فرصتی برای فضاسازی­های شاعرانه و ترکیب­های بدیع نمی­دهد. با این همه، در فضای واژگانی شاعران، تحولی پدید آمده است.

معمولاً بزرگان صاحب­سبک از روزنه هنری متفاوتی به جهان پیرامون می­نگرند و برای بیان پندارهای تازه و توصیف دنیای جدید خود، به کلمات تازه­ای احساس نیاز می­کنند. «اندیشه بدیع، معانی و صور خیال و زبان ادبی تازه­ای به دنبال خود می­آورد و بدین وسیله، فصلی تازه، در ادبیات یک ملت گشوده می­شود» (سارتر، 1363: 16). زبان شاعر انقلاب و اصطلاحاتی که به کار می­گیرد برای مردم، مأنوس و آشناست. از اصطلاحات غربی، واژه­های مهجور و کهنه استفاده نمی­شود.

2-2-1- گرایش به فرم کلاسیک

در آغازین سال های انقلاب، حدود نیم قرن از طلوع شعر نو می­گذشت و شاعران مطرح اشعار نیمایی، به شهرت خود رسیده بودند و دیگر جریان شعر نو و حتی سپید، دو جریان تثبیت شده بودند. بدین ترتیب در عصر انقلاب دیگر جدال سنت­گرایان و نوگرایان به پایان رسیده بود و نوگرایی خود به سنتی در شعر تبدیل می­شد؛ بنابراین تقسیم­بندی شاعران این دوره، به دو گروه سنت­گرا و نوگرا، چندان موجه به نظر نمی­رسد؛ زیرا بسیاری از شاعران نوسرا، تجربه­هایی از قالب­های سنتی داشتند و شاعرانی هم که عمده اشعارشان غزل و قصده و مثنوی بود، طبع خود را در شعر نیمایی می­آزمودند. با این حال گرایش شعر انقلاب، بیشتر به سمت قالب های کهن بود.

از آن­جا که انقلاب در مفهوم باطنی خود، نوعی بازگشت به سنت­های دینی و ملی را در پی داشت، بنابراین طبیعی بود که شاعر انقلاب نیز به سنت­ها بیش­تر گرایش داشته باشد و بیش­تر به سمت قالب­های کلاسیک، حرکت کند و «این امر چند علت داشت: 1- پدیده شورانگیز انقلاب اسلامی، زبانی سترگ و حماسی می­خواست و این از قالب نوپای شعر روز برنمی­آمد. 2- دیگر آن­که چون پیشگامان شعر نو، غالباً روشنفکران غیردینی بودند، شعر انقلاب در آغاز چندان تمایلی به جریان نوگرایی نداشت» (کافی، 1389: 85). 3- شعرکلاسیک به دلیل قالب های از پیش تعیین شده وموازین حاکم برآن، از انسجام بیشتری برخوردار است.

نوگرایی افراطی در شعر پیش از انقلاب، موجب شد حجم بسیاری از شعرهای سپید و بی­محتوا و ضعیف وارد بازار شود و این در حالی بود که شعر کلاسیک هنوز طلایه­دارانی چون شهریار، حمیدی شیرازی، اوستا، مشفق و ابتهاج را با خود داشت.

با این شرایط بود که شعر سنتی، پس از انقلاب جانی دوباره گرفت و قالب­های کلاسیک، چون غزل، مثنوی، رباعی، دوبیتی با محتوایی به روز شده یا «نئوکلاسیک» به بازار آمدند. در این میان غزل، رشد چشم­گیری داشت و به عنوان غالب­ترین قالب شعری در دهه­های پس از انقلاب مطرح گشت.

قصیده: یکی از کهن­ترین قالب­های شعر فارسی است که در دوران قیام و انقلاب با پرهیز از مدیحه پردازی هایی که در تاریخ قصیده­سرایی رواج داشته است، با مضامین دینی، سیاسی و اجتماعی مورد استفاده قرار گرفت. هر چند به تناسب دیگر قالب­های شعری، قالب قصیده چندان مورد توجه نبوده است و تنها پیشگامانی چون سبزواری و گرمارودی، اوستا در این دوره به قالب قصیده پرداختند؛ کسانی که شاعری خود را پیش از انقلاب آغاز کرده بودند و شعرای جوان، کم­تر به این قالب روی آوردند.

«قصیده­سرایان جوان، در این قالب به نوآوری چندانی دست نزده­اند. چرا که بیش­تر آنان، زبان شعری خود را سال­های پس از انقلاب یافته­اند. با این حال، وجود عاطفه سیال و استحکام این قصاید، آن ها را در ردیف اشعار موفق این دوره قرار می­دهد» (میرجعفری، 1376: 207).

غزل: از شیواترین قالب­های کلاسیک است که قرن­ها برای مضامین عاشقانه و عارفانه کاربرد داشته است. در زمان جنبش مشروطه، با شروع حرکت­های اجتماعی و سیاسی، شاعرانی چون فرخی یزدی، ضمن حفظ بیان موسیقی و دیگر ویژگی­های زبانی غزل فارسی در محتوای این قالب تغییراتی ایجاد کردند و با بیان مسائل جاری زمان خویش، غزل سیاسی را پدید آوردند. بعد از ظهور نیما، شاعران سنت­گرا تلاش کردند، غزل را متحول کنند و شیوه جدیدی در غزل­سرایی به وجود آورند. «غزل نو» حاصل این تلاش­هاست که از تندروی­های نماد و تشبیهات شعر نو برکنار نبود. در عصر انقلاب در کنار نوغزل­سرایان، شاعرانی ظهور کردند که نه تندروی «غزل نو» و نه واپس­گرایی غزل سنت­گرا در شعر آن ها بود. شاعرانی چون سیمین دخت وحیدی، سیمین بهبهانی و حسین منزوی در گروهی بودند که شعرشان «غزل نئوکلاسیک» نامیده می­شد (ترابی، 1381: 187).

با ظهور انقلاب، غزل، بیش از دیگر قالب­های شعری مورد توجه قرار گرفت و در دوره دفاع مقدس، به اوج شکوفایی خود رسید. غزل­های موفق بیش­تر غزل­های «نئوکلاسیک» هستند که در عرصه شعر پویای پس از انقلاب، جایگاهی به دست آوردند و با استفاده از گنجینه تاریخی غزل­سرایی ایران که عشق و عرفان درون­مایه مسلط آن بود، ژانرهایی چون حماسه را نیز بدان افزودند. غزل پس از انقلاب، علاوه بر فرهنگ شعری، به اشارات تاریخی و اسطوره­ای نیز توجه خاص دارد.

مثنوی: دومین قالب از جهت کثرت سرایش به حساب می آید. در گذشته ادبی ایران مثنوی بیشتر به حکایت ها اختصاص داشت و مهم­ترین شاهکارهای ادب فارسی چون شاهنامه فردوسی، مثنوی مولوی، پنج­گنج نظامی، همه در قالب مثنوی خلق شده­اند؛ زیرا عدم محدودیت مثنوی به لحاظ تعداد ابیات و نداشتن تنگنای قافیه، فضای مناسبی است برای طرح موضوعات بلند روایی و مضامین باشکوه حماسه و عرفان و حکمت؛ اما در شعر انقلاب، حکایت کمتر به چشم می خورد.

پیش از انقلاب شاعران مثنوی­سرا، از نظر وزن و موسیقی شعر، به اوزان کوتاه و محدودی توجه داشتند و از تمام وزن­های معمول در شعر فارسی، در سرودن مثنوی استفاده نمی­کردند. با پیروزی انقلاب، شاعرانی که قالب مثنوی را برگزیدند، یا همانند احمد عزیزی بیش­تر در وزن­های هفت­گانه رایج در مثنوی­های سنتی به سرودن شعر پرداختند یا چون علی معلم، به سرودن مثنوی در وزن­های بلند و غیرمعمول روی آوردند. مثنوی­هایی که پس از انقلاب سروده شدند، همانند غزل از نظر ذهن و زبان و بیان به سه گروه سنتی، نو و نئوکلاسیک قابل­ تقسیم است. «در این میان مثنوی­های نئوکلاسیک موفق­تر بوده­اند؛ زیرا آن دو گروه دیگر، یعنی مثنوی نو که صرفاً به نوآوری توجه داشته و به محتوا عنایتی ندارد و یا مثنوی سنتی که هیچ تأثیری از زبان و بیان امروزین و ساختار نوین بیان شعر معاصر نپذیرفته، چندان مورد توجه واقع نشد. اوج شکوفایی این قالب نیز در دفاع مقدس بوده است» (ترابی، 1381: 192).

رباعی: در گذشته­ ادبی ایران، رباعی، قالبی است که بیش­تر در بیان افکار فلسفی و عرفانی مورد استفاده شاعرانی چون خیام و ابوسعید ابوالخیر بوده است. قالبی که پیش از انقلاب رو به خاموشی می­رفت. یکی از تحولات شعر پس از انقلاب، احیای قالب رباعی بود؛ قالبی کهن با مضامین جدیدی همچون شهید و شهادت، حماسه عاشورا و شخصیت­های انقلابی. در رباعی پس از انقلاب نیز مانند دیگر قالب­های شعری این دوره، از کلمات مهجور و قدیمی و واژه­های شکسته یا مخفف کم­تر استفاده شده است. از ویژگی­های رباعیات این دوره، زبان مشترکی است که در اغلب آن ها به چشم می­خورد؛ به این معنی که زبان رباعیات این دوره را نمی­توان مختص شاعری خاص دانست. برای مثال اگر بخواهیم رباعیات حسن حسینی و قیصر امین­پور را از نظر زبانی تفکیک کنیم، توفیق چندانی نمی­یابیم؛ شاید به این دلیل که شاعران از قافیه­ها و ردیف­های مشترکی در این قالب استفاده کرده­اند.

«رباعی­سرایی در دوره­ای از شعر انقلاب طرفداران فراوانی داشت و بسیاری در این عرصه درخشیدند؛ اما رفته رفته، به دلایلی چون استفاده مکرر شاعران از مضمون­های مشترک و تقلیدهای نابجا، از توجه به این قالب کاسته شد» (میرجعفری، 1376: 181).

رباعی و دوبیتی به لحاظ فرم شعری همانند هستند؛ ولی از نظر وزن و مضمون با هم تفاوت دارند. دوبیتی بیش­تر مضامین عاشقانه و عاطفی را در خود جای می­دهد؛ اما رباعی

قابلیت مضامین حماسی و رزمی را نیز دارد. قالب دوبیتی، در کنار رباعی پس از انقلاب، حیاتی دوباره یافت و اغلب شاعرانی که در رباعی سرآمد بودند، دستی هم در دوبیتی داشتند.

چهارپاره: چهارپاره جدیدترین قالب شعر کلاسیک است که حد وسط شعر سنتی و نیمایی است. این قالب حاصل تجربه شاعرانی است که در پی یافتن راه­هایی تازه­تر برای بیان مضامین سیاسی و اجتماعی در شعر بودند. در چهارپاره که دوبیتی های پیوسته اند، معمولاً مصرع دوم و چهارم را هم­قافیه می­کردند و برای بیان مضامین روایی طولانی از این قالب استفاده می­کردند. پس از انقلاب، شاعرانی چون حسین اسرافیلی، یوسف­علی میرشکاک و احمد عزیزی اشعاری در این قالب سرودند.

2-2-2- تحول در قالب های سپید و نیمایی

حاکم شدن ایدئولوژی های جدید باعث شد که شعر و هنر نیز تغییر کند. پس از انقلاب اسلامی، خط سیر شعر فارسی، که تازه داشت جدال سنت گرایان و نوگرایان ادبی را پشت سر می گذاشت، با حادثه ای جدی در محتوای شعر مواجه شد. کسانی که پیش از این میدان دار اصلی جریان های فرهنگی و ادبی بودند و نمی توانستند با معیارهای تازه و ایدئولوژی جدید کنار بیایند، از میدان به حاشیه رانده شدند.

از ابتدای سرایش شعر نو تا پیش از انقلاب، جریان شعر نو پیش روندگی خاصی داشت؛ اما با انقلاب اسلامی که نوعی بازگشت ادبی را رقم می زد، وقفه کوتاهی در شعر نو انقلابی رخ داد. با این حال سنت گرایی شاعران انقلاب اسلامی، به معنای محوشدن شعر نو و تقابل با آن نبود. پس از گذشت زمان اندکی، برخی از همین شاعران با تثبیت فضای انقلاب اسلامی، رفته رفته مضامین امروزی را در قالب های نو و سپید به کار گرفتند و شعر نو با انقلاب اسلامی وارد مرحله تازه ای شد. جذابیت ها و خلاقیت های مضمونی بسیاری به آن راه یافت، درحالی که قبل از انقلاب، در انحصار مفاهیم انتزاعی و نفسانیات شاعران درآمده بود. حضور جدی مضامین اجتماعی، مذهبی و حماسی، یکی از بارزترین اتفاقات در شعر نیمایی و سپید بود. از نظر ساختار نیز شعرهای نوی متعددی پس از انقلاب، به خصوص در دهه نخست، سروده شد که از بهترین آثار نیمایی پیش از انقلاب چیزی کم نداشت. همچنین تجارب بزرگ نوآورانی چون نیما در اختیار شعر انقلاب قرارگرفت و دست مایه نوآوری های تازه شد. افزایش محافل و جشنواره های شعری پس از انقلاب نیز یکی از زمینه های گسترش نوآوری در شعر بود؛ چرا که معمولاً شعرهای خلاق در این محافل مقبول تر بودند.

در حقیقت شعر انقلاب توانست گسست بین شعر نو و سنتی را ترمیم کند و نوگرایی در شعر را در مسیری تازه قرار دهد.

2-2-3- شور ترانه سرایی

با پیروزی انقلاب، فضایی آکنده از تکاپو و امید در دل جوانان به وجود آمد و بازار ترانه سرایی شور تازه ای به خود گرفت. این ترانه ها با موسیقی های اقتباسی از ترانه های انقلابی جهان همراه می شدند و به مارش های نظامی

شباهت داشتند. بعضی از سروده ها بیشتر از بقیه در ذهن ها ماندگار شده اند که از جمله آنان می توان به سروده های «خمینی ای امام»، «بانگ آزادی»، «بوی گل سوسن و یاسمن آید»، «بهمن خونین جاویدان» و... اشاره کرد. متأسفانه در رابطه با بعضی از سروده ها با وجود شهرت زیاد، سراینده، خواننده و آهنگ ساز آن ها نامشخص است. البته برخی از این سرودها شناسنامه دارند؛ برای مثال شعر «الله اکبر، خمینی رهبر» را شهید مجید حداد عادل سرود. «هوا دلپذیر شد گل از خاک بردمید» سروده ای از عبدالله بهزادی بود که کرامت­الله دانشیان در زندان آن را زمزمه می کرد و بعدها اسفندیار منفردزاده در گیرودار انقلاب، آن را آهنگ سازی کرد. این ترانه را بسیاری از زندانیان سیاسی حفظ بودند:

هوا دل پذیر شد،

گل از خاک بردمید

پرستو به بازگشت

زد نغمه امید

به جوش آمده ست

خون، درون رگ گیاه

بهار خجسته باز،

خرامان رسد ز راه

بهار خجسته باز،

خرامان رسد ز راه

به خویشان، به

دوستان، به یاران آشنا

به مردان تیزخشم

که پیکار می کنند

به آنان که با

قلم، تباهی درد را

به چشم جهانیان

پدیدار می کنند

بهاران خجسته باد،

بهاران خجسته باد

(موسوی میرکلایی،80:1393)

2-2-4- موسیقی

یکی از عناصر مهم درون­متنی، موسیقی است. به خصوص در شعر کلاسیک که وزن مؤثرترین نیروها در ترکیب شعر به حساب می­آید. موسیقی همان هارمونی آوایی و صوتی است که در کلام احساس می­شود. «شعر سنتی، شعر آزاد (نیمایی) و شعر منثور، هر کدام شگردهای خاصی برای ایجاد این هارمونی به کار می­گیرند. برای شعر سنتی، عامل وزن، قافیه (اعم از قافیه کناری، درونی و بیرونی) ردیف و واج­آرایی و دیگر هماهنگی­های صوتی، موسیقی تولید می­کند و در شعر نیمایی نیز همین عامل مؤثر است؛ جز این که وزن و قافیه کارکرد آزادتری می­یابند و ردیف چندان به کار نمی­آید. شعر منثور، از وزن و قافیه و ردیف صرف نظر می­کند و به دنبال کشف آهنگ طبیعی کلام است» (زرقانی، 1384: 31).

وزن­هایی که در اشعار این دوره انتخاب می­شود، متناسب با موضوع است. «وزن شعر، از نظرگاه شاعر، انتخابی و اختیاری نیست و شاعر وزن را به طور طبیعی از نفس موضوع الهام می­گیرد و هنگامی که موضوع به ذهنش می­رسد وزن نیز همراه آن است» (شفیعی کدکنی، 1388: 50). در اشعاری که

به مناسبت پیروزی انقلاب سروده شدند، به تناسب فضای شاد آن روزها از اوزان تند استفاده می شد. اوزان خیزابی که افاعیل عروضی در آن تکرار می­شوند و شعر تحرک و پویایی بیش­تری می­یابد. اوزان خیزابی همچون: مفعول مفاعلن فعولن:

ای نارون

بلند این باغ

فریاد

و فغان عرصه داغ

انگیزه

انقلاب مردان

راز

گل آفتاب­گردان

در

حادثه بزرگ امروز

غیر

از تو کسی نگشته پیروز

تو

گفتی و من سکوت کردم

عاشق شدم

و قنوت کردم

آن

لحظه دلم تپیدنی شد

گل

کرد و شکفت و چیدنی شد

من

هستم و عزم هست و آغاز

من هستم و شعر

و نور و پرواز

(وحیدی، 1386: 35-51)

اما در مرگ سروده­ها، با اوزان جویباری مواجهیم، مانند «مفعول فاعلات مفاعیل فاعلن» که در عین خوش آهنگی شوق به تکرار در ساختمان آن ها احساس نمی­شود. در مجموع انتخاب وزن­های ساده، ابیات کوتاه متناسب با مضامین شعاری از ویژگی­های موسیقایی اشعار کلاسیک این سال­هاست. «به گفته ارسطو در فن شعر: این طبیعت موضوع است که ما را به انتخاب وزنی مناسب هدایت می­کند» (زرین­کوب، 1357: 160). شعرهایی که وزن­های سریع­تر از حد معمول دارند، مبین شادی است. وزن، قافیه و هماهنگی­های آوایی درون مصراع­ها، القا کننده همان حالتی است که زبان شعر درصدد القای آن است.

در شعرهای دوران انقلاب، تکرار در سطوح مختلف (واج­، واژه، هجا، جمله) به چشم می­خورد که از محورهای اساسی ریتم و

آهنگ است. تکرار به ویژه در شعر نو، به نوعی تقویت موسیقی درونی را در پی دارد. هدف شاعر از به کارگیری این تکرارها در شعرنو و کلاسیک، علاوه بر ایجاد موسیقی، برجسته­سازی، تقریر یک موضوع، مفهوم یا اندیشه و تأکید بر آن هست:

باور کنیم رجعت

سرخ ستاره را

میعاد دست­برد

شگفتی دوباره را

باور کنیم رویش

سبز جوانه را

ابهام مردخیز

غبار کرانه را

باور کنیم ملک

خدا را که سرمد است

باور کنیم سکه

به نام محمد است

(معلم، 1385: 57)

2-2-5- فضای واژگانی شعر انقلاب

واژه مهم­ترین ابزار شاعر است. گرچه واژه از پیش،­ ساخته و مهیاست، گزینش وترکیب این واژه­ها بر عهده شاعر است. از عواملی که شعر را به منزله هنر زیبا و دل نشین عرضه می­کند، به گزینی واژه­هاست. «عبدالقادر جرجانی در دلایل­الاعجار بر این باور است که دو کلمه بدون ملاحظه موقعیت آن ها در نظم کلام هیچ برتری نسبت به یک­دیگر ندارند. هنگامی که گفته می­شود "لفظ فصیح" باید موقعیت آن را به لحاظ نظم کلام و تناسب با کلمات مجاورش به حساب آوریم» ( امامی، 1369: 661).

اندیشه، مضامین و مسائل گوناگونی که در حوزه ادبیات انقلاب شکل می­گرفت، مستلزم ورود به فضایی جدید بود که اصطلاحات

و واژگانی متفاوت با گذشته را می­طلبید. در شعر انقلاب واژه­هایی از حوزه­های مختلف دینی، تاریخی، سیاسی و اسطوره­های ملی با هم تلفیق می­شوند و همین امر تنوع فضای واژگانی را به دنبال دارد. ایجاد تقابل­ها و تناسب­های معنایی و لفظی در استفاده از واژه­ها در کنار موسیقی حاصل از تکرار و به کار بردن رنگ­واژه­های متناسب با فضای اشعار آن روزها مانع از یک­نواختی اشعار می­شود.

واژگان در شعر ابزار و مواد اولیه در عینی کردن اندیشه و بروز عاطفه هستند. هم­نشینی و قرار گرفتن هنرمندانه واژگان در کنار یک­دیگر، به سخن جنبش و تکاپو می­دهد و شعر را به وجود می­آورد.

«عوامل زیادی در گزینش واژگان شعر نقش دارند که برخی از آن ها برون­زبانی هستند، مانند شخصیت فردی شاعر به ویژه حالات روحی وی، مخاطبان شعر، سنت و میراث ادبی، گذشته تاریخی، محیط شاعر و اوضاع سیاسی و اجتماعی زمان» (پورنامداریان، 1380: 32) «و برخی عوامل درون­زبانی هستند؛ مانند عوامل ساختاری واژه­ها، شگردهای بلاغی، موسیقی، اصول هم­نشینی و هم­سازی واژه­ها با یک­دیگر و تداعی­هایی که هر واژه ممکن است، سبب آن ها شود.» (عمران­پور، 1386: 157) اساسی­ترین ویژگی درونی شعر انقلاب، تبلور خودآگاهی شاعر در واژه­ها و قالب­های گوناگون شعر است که بینش شاعر را در مواجهه با حوادث سیاسی و اجتماعی نشان می­دهد. شعر سال­های انقلاب، دیگر آکنده از وحشت و انجماد نیست؛ بلکه شعری است توفنده و خروشان که به سمت روشنایی راه می­جوید. صدای گلوله­ها دیگر صدای ترس­آوری نیست؛ بلکه نوید رهایی است.

همه عشق بود و

تب انقلاب

زمستان امسال

سرما نداشت

هوا بوی خون

داشت در شهر ما

هوای زمستان

که پروا نداشت

صدای سفیر

گلوله، سرود

سرود رهایی ز

طاغوت عصر

رهایی ز هر

بند و هر بندگی

صدای رهایی ز

زندان «قص»

(فتاحی، 1378: 103-104)

2-2-6- رشد فرم خطابه­ای

شعرهای انقلاب بر پایه اندیشه و ایدئولوژی و تبلیغ خط فکری دینی و انقلابی شکل گرفت؛ بنابراین کم­تر از روایت بهره می­برد. «شعرهای آموزشی، سیاسی، تبلیغی و شعرهای تصویری، شامل آثاری می­شوند که ممکن است به صورت خطی یک قصه، نتوان سیستم علّی را در آن پی گرفت» (احمدی، 1385: 27). این شعرها که فرم غیرروایتی دارند، در فرآیند معنادهی، تسلیم نقد و تحلیلی می­شوند که مسیر غیرروایتی شعر را دنبال کند.

«فرم خطابه­ای (rhetorical) سعی می­کند، مخاطب را متقاعد کند که از یک مشی عقیدتی خاص یا سیاست خاص پیروی کند؛ بنابراین آشکارا خواننده را مورد خطاب قرار می­دهد و تلاش می­کند او را به سوی یک ایقان فکری جدید و یک تلقی عاطفی نو یا اقدام عملی، سوق دهد. موضوع شعر، یک حقیقت علمی نیست؛ بلکه به دیدگاه افراد مربوط می­شود. باید گفت چون شعرهای خطابه­ای با باورها و استدلال­ها سروکار دارند، به حوزه ایدئولوژی وارد می­شوند و با ارائه

دلایل منطقی به ترغیب و برانگیختن احساسات مخاطب متوسل می­شوند» (خسروی، 1389: 78-79).

های و ها مردم!/ تبه شد عمرهاتان، های!/ خود نمی دانید آیا هیچ؟/ زین گران بیهوشی بسیار برخیزید/ بار بندید و بگریزید/ سوی رود و آب، سوی باغ و راغ/... سوی آنجایی که از هر سو، که از هر جا/ آسمان تا بیکران ناکجا باز است... (موسوی گرمارودی،1383: 280)

2-2-7- شگردهای بلاغی

انقلاب اسلامی -به دلیل غالب شدن اندیشه بر دیگر عناصر شعری- نقطه فرودی در شگردهای بلاغی بسیاری از شاعران این سال­ها بود. البته این نقطه فرود بعد از طی یک قوس نسبتاً عمیق به نقطه صعودی خود در حوالی سال 1360 رسید. این امر نشان­دهنده کاهش وابستگی در اسلوب زبانی به جریان­های شعری معاصر است. ضمن این­که گریز از تفنن های شعری، خود نوعی مبارزه با شاعرانی محسوب می­شد که به شگردهای زبانی، فرم ادبی، بیش از تعهدات اجتماعی و دردهای جامعه بها می­دادند. گرمارودی بارها، پرداختن به ایماژ و تلاش این شاعران را برای رسیدن به زبان مستقل تحقیر می­کند:

«کدام شاعرترند/ آن­که از سرانگشتان/ بر دیوارها تصویر سرخ می­کشد/ یا آن­که با کلمات در شعر سپید/ نقش رنگین می­زند» (موسوی گرمارودی، 1358: 48).

به دلیل صراحت­گویی، زبان صمیمی و عامیانه که در بسیاری از اشعار این دوره موج می زند، کم­تر فرصتی برای پرداختن به شگردهای ادبی پیش می­آید. چون این سال­ها، اولین تجربه­های شعر انقلاب است، ظهور شیوه های بلاغی در شعر شاعران انقلابی متفاوت است. برخی چون میرشکاک، به لحاظ شگردهای ادبی موفق­ترند. برخی چون صفارزاده کم­تر به این مقوله اهمیت می­دهند و کسانی چون گرمارودی بیش­تر از شگردهای ادبی سنتی بهره می­برند.

تغییر ذهنیت شاعران انقلاب، موجب کشف حوزه­های جدید صور خیال گردید. تصاویر شعری محصول شهود شعری، یک شاعر است که هنرمندانه از هنجار گفتار و نوشتار در سطح کارکردی شاعرانه بازسازی می شود.

اگر این گریز از هنجار، به جا و مناسب باشد، به کلام شاعر تشخص می­بخشد و به غنای زبان یاری می­رساند. «صنایعی از قبیل تشبیه، استعاره، نماد و تشخیص که در چارچوب بدیع معنوی و بیان، مطرح می­شوند، در مقوله هنجارگریزی تصویری هستند» (انوشه، 1376: 445). برخی از تصاویر شعری شاعرانِ انقلاب تصویرسازی نخستین نیست؛ ولی با نوآفرینی­ها و آشنایی­زدایی­ها آمیخته­اند. روشن است که «اگر شاعری ماده اولیه را از دیگری وام گرفته، بر روی آن به کار بپردازد و روان خود را در آن ماده بدمد. به دلیل آن­که ماده اولیه از آن دیگری است، ارزش کار وی کاهش نمی­یابد» (ونتوری، 1373: 86) .

اکثر تصویرسازی­های این شاعران بر محور انسانیت­­گرایی، جامعه­اندیشی و انسان­مداری می­چرخد. در شعر قیام و انقلاب، استعاره، تشخیص، به ویژه نماد از جمله صورت­های خیال هستند که موجب هنجارگریزی تصویری می­شوند؛ به خصوص درشعرهای زمان قیام که دوران ستم­شاهی را به تصویر می­کشند، نماد و استعاره، جایگاه ویژه­ای دارند. مانند این شعر سبزواری:

لاله وحشی من!/ به چه امید سر از خاک برون می­آری؟ / به خیالت که در این ابر عقیم/ نم بارانی هست؟/ یا در این باد که گلشن همه افسرده از اوست/ نفس گرم بهارانی هست؟ (سبزواری، 1388 ب: 64).

که با لحن اندوهبار و زبانی عاطفی بیان شده است و نمادها و استعاره­ها، عناصر آشنایی­زدایی تصاویر این قطعه­اند:

لاله وحشی: انسان آزاده/ ابرعقیم و باد: فضای تاریک آن دوران/ نم باران و نفس گرم بهاران: آرزوی شاعر برای رسیدن به آزادی و سرزندگی است.

نقش تجارب شخصی و فضای حاکم بر جامعه در تصویرسازی­ها قابل مشاهده است. نمادها،گستردگی معنایی خاصی به واژه­ها می­بخشند. نمادها در این دوره شعری بیش­تر ناظر بر مسائل سیاسی و اجتماعی است. پیوند با اجزای طبیعت و تشخص بخشیدن به آن ها به شعر تحرک و پویایی می­بخشد.

«یکی از زیباترین گونه­های صور خیال در شعر، تصرفی است که ذهن شاعر در اشیا و عناصر بی­جان طبیعت می­کند و از رهگذر نیروی تخیل خویش به آن ها حرکت و جنبش

می­بخشد، در نتیجه هنگامی که خواننده از دریچه چشم شاعر به طبیعت و اشیا می­نگرد همه چیز در برابر او سرشار از زندگی و حیات و حرکت می­گردد (شفیعی کدکنی، 1372: 149).

در شعرهای انقلاب، صراحت موج می­زند؛ اما نماد نیز بخشی از پرورش معنا و تصویرسازی را به عهده می­گیرد. استعاره­ها و تشبیه­های ساده، به دلیل کثرت استعمال، کم­کم به نماد تبدیل می­شوند و نمادپردازی چیزی نیست، مگر انتخاب تشبیهاتی (مشبه به) برای اندیشه­های انتزاعی؛ مانند کبوتر به جای صلح.

استفاده از نماد رنگ در شعر انقلاب، از عناصر بارز آشنایی­زدایی است. کاربرد رنگ در شعر، بازتاب انگیزه­های درونی شاعر است و رنگ­ها از ذهن شاعر خبر می­دهند. او می­تواند با استفاده از رنگ­واژه­ها، تصاویر انتزاعی خود را به خوبی نقاشی کند. استفاده از این نمادها پیش از انقلاب نیز معمول بود؛ ولی تفاوت عمده این رویکرد نمادین با رویکرد نمادین قبل از انقلاب، در ژرف ساخت و مقاصد استفاده از آن ها نهفته است؛ بدین گونه که عمده­ترین هدف شاعران در نمادپردازی­های رنگین پیش از انقلاب، اهداف سیاسی و اجتماعی و برآوردن فریاد اعتراض­آمیز بر ظلمت رژیم و بی­عدالتی­ها برد؛ در حالی که پس از انقلاب، نمادهای رنگین، رویکرد دینی دارند و بیش­تر در خدمت تمجید از ایثار و شهادت ... است. نمادهای شعر انقلاب از بن­مایه­های دینی و فرهنگی بهره می­برد. «سرخ» به لحاظ دلالت بر شهادت، به ویژه امام حسین علیه السلام ، پربسامدترین رنگ در حوزه نمادهاست. «سبز» با یادآوری زندگی

سعادتمندانه، در درجه دوم قرار می­گیرد. پس از این دو، رنگ­های سپید و سیاه نیز از بسامد بیش­تری برخوردارند:

خوشا روزی که سرخ بمیرم/ و سبز برآیم / چون ریواس/ و چون رنگین­کمان ( موسوی گرمارودی، 1383: 230)

تقابل­های دوگانه در شعر انقلاب اسلامی از جایگاه ویژه­ای برخوردارند؛ به گونه­ای که می­توان آن ها را زیربنای بسیاری از اشعار دانست. تعهد در دفاع از مفاهیم ارزشی انقلاب و نکوهش عناصر و مفاهیم متضاد با آرمان­های انقلاب، عناصر متقابلی را در شعر وارد ساخته­اند که می­توان آن ها را از خصوصیات سبکی شعر دانست. گاه این تقابل­ها به طنزی ظریف در شعر می­انجامد:

خورشید تبعیدی

به زندان افق بود

شب در هجوم بال

خفاشان قرق بود

جز لاله های خون

در آن مسلخ نمی رست

در نای ها حتی

گل آوخ نمی رست

درباغ ها جای

صنوبر دار می رست

برکتف ظلمت،

ساقه های مار می رست

گرگ تعفن

درکمین آبها بود

باران، اسیر

پنجه مرداب ها بود

(حسینی، 38:1375)

خورشید(استعاره از امام) که در تقابل با شب و هجوم بال خفاشان (فضای تاریک طاغوت) قرار دارد. صنوبر/ دار، باران/ مرداب از دیگرتقابل ها ست که دو فضای متفاوت را به تصویر می کشد.

تناسب­های واژگانی، تکرار، در ایجاد فضای شاد یا بخشیدن لحن غم­انگیز به شعر تأثیر دارد. تکرار واژگان کلیدی و کانونی که القاگر مقصود اصلی است،عامل هیجان و حرکت در شعر انقلاب است.

بشکوه، بشکوه/ ای دختر آواره مرز فلسطین/ ای خانة متروک غمگین/ آه ای فلسطین، ای فلسطین، ای فلسطین/ بدرود، بدرود/ ای ارض موعود/ والتین و الزیتون و اللیل/ و طور سینین/ بشکوه، بشکوه، ای مرز فلسطین/ ای خورده نیرنگ از هر زمان بیش (اوستا، 1388: 290- 296).

2-2-8- انسجام

در سال­های اولیه انقلاب، واژگان سنتی کاربرد دارند، واژگان عرفانی چون وصال، فراق و... به چشم می­خورد؛ گاه به تلفیقی از واژگان سنتی و ترکیب­های جدید می­رسیم؛ اما آن­چه اهمیت دارد انسجام در ساختار اشعار است. شعر انقلاب به دلیل ذهنیت منسجم و اندیشه­های استوار، معمولاً در بافتی منسجم و هماهنگ ارائه می­شود. «هماهنگی در شعر به سه دسته کلی تقسیم می­شود:

1- هماهنگی بین اجزای ساختار بیرونی شعر، همانند هماهنگی بین عناصر زبان؛

2- هماهنگی بین ساختار درونی شعر، مانند هماهنگی بین اندیشه و عاطفه؛

3- هماهنگی بین ساختار درونی و بیرونی، همانند هماهنگی بین واژه­های هر شعر با محتوا، موسیقی و صور خیال» (عمران­پور، 1388: 11).

تصویر، فرآیند آفرینش هنری در قوه خیال است و تخیل چیزی جز تجزیه و ترکیب صور محسوسات ترسیم­شده در ذهن نیست؛ یعنی «توانایی ساختن الگویی ممکن از تجربه­های بشری» (فرای، 1363: 9).

در شعر انقلاب، واژه­ها با اندیشه و عاطفه شعر ارتباط برقرار می­کنند و موسیقی متناسب با خیزش و شتاب این دوره است: وزن­های کوتاه، متناسب با مضامین شعاری است؛ تکرارها، هیجان را القا می­کنند.

نمادهای پیش رونده که بر باورهای دینی تأکید دارند، همگی نمونه­هایی از انسجام اشعار این دوره است. تصویرهایی برآمده از تجربه­ها و شهود شعری سرایندگان انقلابی است.

2-3- ساختار محتوایی شعر انقلاب

اشاره

آن­چه ساختار محتوایی و درون­مایه شعر را تشکیل می­دهد، ذهنیتی است که شاعر از خود و مسایل پیرامون جامعه دارد. تفاوت محتوایی از مهم­ترین وجوه تمایز جریان­های شعری است. «به اعتقاد جامعه­شناسان، آن­چه امروزه به تفاوت و مرزبندی نسل­ها و هویت اجتماعی آنان معنا می­بخشد، ذهنیت و ابژه های نسلی متعلق به هر دوره است. ذهنیت نسلی در حقیقت درک کلی یک نسل از جامعه و جهان پیرامون آن است. تأکید هر نسل بر ارزش­ها، خاطره­ها، علایق، قهرمانان اجتماعی، سیاسی، فرهنگی و... بازگوکننده ذهنیت مشترک آن نسل در مورد مسائل مختلف است؛ یعنی تمام تجربیات

مشترکی که کمک می­کند تا یک نسل بتواند هویت نسلی خود را بازیابد و برداشت و تعریفی مشخص از نسل خود داشته باشد» (بالس، 1380: 2).

حوادث منتهی به پیروزی انقلاب، چگونگی شکل­گیری این رویدادها، مبارزات اجتماعی، فرامتن­هایی هستند که درون­مایه اشعار این دوره را تشکیل می­دهند. در سال­های اولیه انقلاب، ارزش­های ایدئولوژیک و مکتبی و آرمان­های انقلابی، حرف اول را می­زد. بازگشت دین به جامعه و تشکیل نظام جدید با صبغه دینی که به نفی شعار «جدایی دین از سیاست» می­پرداخت، در شعر انقلاب تبلوری تازه یافت.

1- معنویت­گرایی و تقابل با روشنفکران غرب زده

یکی از شعارهای بنیادین انقلاب اسلامی، بازگشت به دامن دین و سنت­های دینی بود. پیش از انقلاب، جریان­های پیشرو شعری مبارزه با رژیم، کمتر رویکرد مذهبی داشتند. اگرچه شاعرانی چون صفارزاده و گرمارودی و چند تن دیگر، مذهب را از عناصر شعری خود می­دانستند، محدودیت­های رژیم و ممنوعیت نشر چنین آثاری، آن ها را همیشه در حاشیه نگه می­داشت. از طرفی غالباً کسانی شعرهای مذهبی را می سرودند که از تحولات زیبایی شناسی شعر در قرن اخیر بی­بهره بودند یا به مقابله با شعر نو برمی آمدند؛ بدین ترتیب شعر مذهبی نشانه واپس­گرایی و تحجّر بود.

رویکرد به نظام­های غیردینی، از جمله سکولاریسم و توجه به ایدئولوژی مارکسیستی را در شعر و ادبیات قبل از انقلاب می­توان

دید. رواج و گسترش اندیشه­های لائیک، توجه به ارزش­های ظاهری، نبود پشتوانه­های فکری و فلسفی، نوعی یأس و دل­مردگی را در شعر تزریق می­کرد که بیش­تر جنبه سیاسی و اجتماعی داشت. فضای فرهنگی آن روز که متأثر از ارتباط با غرب و ورود اندیشه­های لیبرالی بود، تأثیر عمیقی بر سطح محتوایی شعر و اندیشه شعرا گذاشت و برخی شاعران، موضع انتقادی تندی نسبت به اندیشه­های دینی گرفتند و خرافه­ها و کج فهمی­های خود را به دین نسبت دادند. در دهه­های چهل و پنجاه، روشنفکر موجودی دین­ستیز، بدبین و ناامید بود که بر باورهای دینی مردم چنگ می­کشید و شخصیت دینی آنان را به سخره می­گرفت.

صاحب­فکرانی چون مطهری، جلال آل احمد و دکتر علی شریعتی، پیش از انقلاب هم قلم اعتراض خود را به سمت غرب­زدگان آن روز نشانه گرفته بودند. شاعران متعهد نیز در این مسیر آن ها را همراهی می کردند. ستیز با افکار روشنفکرمآبانه غرب­گرایان، بیش­تر در قالب­های نو و سپید نمایان شد؛ یعنی همان قالبی که مورد استفاده غرب­گرایان بود. رویارویی شاعران انقلاب با ایدئولوژی­های چنین روشنفکرانی به صراحت در اشعار این دوران دیده می شود:

هم­اکنون که نقش تو را می­برند/ او در کافه­ای نشسته و «ودکا» می­نوشد و مرگ تو را تحلیل علمی می­کند/ بر او ببخش خواهرم! روشنفکر است (موسوی گرمارودی، 1358: 2).

با وقوع انقلاب، روشنفکری نیز کم­کم از مفهوم غرب­گرایی فاصله گرفت و ارزش متعالی خود را به دست آورد. در مفهوم انقلابی، روشنفکر کسی است که «فرزند زمان خویشتن باشد» و همیشه

«حرفی از جنس زمان» داشته باشد. معاصر بودن، اندیشه­محوری، آرمان­خواهی، انسان­دوستی و نقّادی و نگاه به آینده از ویژگی های اصلی یک روشنفکر اصیل و رسالت­مدار است.

شعری بخوان «شارات»/ شعری بخوان/ شعری بی­تشویش وزن/ شعری با روشنی استعاره/ زمزمه­ای روشنفکرانه (صفارزاده، 1391: 134).

ماناترین ویژگی شعر انقلاب، خودآگاهی دینی و فرارفتن از واقعیت­های مادی و زمینی است. تبلور دین در شعر انقلاب، تنها به دلیل حضور واژه های مذهبی در شعر نیست؛ بلکه مفاهیم ارزشمندی چون جهاد، شهادت، ایثار، عاشورا، عدالت و... در معرض نگاه تازه شاعران انقلاب، جلوه های متفاوت و تازه ای یافتند.

2- پیروزی انقلاب

پیروزی انقلاب اسلامی، به عنوان مهم­ترین رویداد عصر ایران، جزء اصلی­ترین خاطره­های شکل­دهنده به ذهنیت نسلی شاعران دهه اول انقلاب محسوب می­شود.

جاودان بتاب

ای فجر، وه چه عالم­آرایی

بازتاب دیروزی، جلوه­ای ز فردایی

جاودانه نوروزی

ای پگاه پیروزی

وی بهار بهمن ماه ارمغان گل هایی

بوی آشنا

دارد عطر این شهیدستان

دامنت نگارین است دفتر دل مایی

جای نازنین گل ها

در بهار ما خالی است

کز فراقشان گریند لاله های صحرای

جاودان بمان

ای فجر ای پگاه روشنگر

کاین سفینه توحید سرنهد به دریایی

ای طلوع

آزادی، وی بهار بهمن ماه

رهبری کنون با ماست بر سریر دانایی

(کاشانی، 1373: 15)

3- ستایش امام خمینی (ره) و شخصیت های انقلابی

پس از شکل گیری قیام پانزده خرداد، جنبه های حماسی و حماسه آفرینی امام، خود را می نمایاند. این مهم -که در رفیع ترین مرتبه خود به صورت جهاد مطرح می شود- ذهنیت شاعران را نسبت به این موضوع بارور کرده و فضاهای تازه ای را در شعرهایشان مطرح می سازد. امام خمینی (ره) به عنوان مطرح­ترین چهره انقلاب، مهم­ترین فرد شکل­دهنده به ابژه­های نسلی شاعران پس از انقلاب است. خصوصیات شخصی ایشان، اهداف و آرمان­های امام و عکس­العمل­هایشان نسبت به پدیده­ها و تحولات مختلف، جزء مضامینی هستند که در شعرهای این دوره به چشم می­خورد.

پرداختن به چهره­های ملی و مذهبی، ستایش از شخصیت­هایی که در جریان مبارزات انقلابی به شهادت رسیده­اند، از موضوعات اصلی شعر های این دوره است. همانند شعر «شریعت و دریا» از صفارزاده که برای شریعتی سروده است:

تو خط رابط دریا بودی/ در انهدام جاهلیت صحرا/ در انهدام خشکی دشت/ و در هوای دوزخی توطئه/ جوانه­ها هنوز

سر نزده/ می­پژمردند/ میانه­سالان/ اسیر برق سراب/ و پیرها دچار ذلت عادت بودند/ و از هراس حمله ماران/ سکوت/ زیور لب­ها/ اطاعت/ زیور گردن­ها بود. (صفارزاده، 1365: 62-63)

4- غرب­ستیزی

با توجه به تأثیر چشم­گیر اندیشه­های امام، بر روح و فلسفه انقلاب، طبیعی بود که ذهنیتی منفی، نسبت به غرب و اهداف آن در قبال مردم ایران، جزء اولین هنجارهای شکل­گرفته، در ذهنیت نسلی شاعران پس از انقلاب باشد. هم­چنین تمامی نمادها و زیرمجموعه­های غرب، نظیر سرمایه­داری، سکولاریسم، استعمار، استثمار ملت­ها، قدرت­طلبی و... نیز در حیطه هنجار کلی غرب­ستیزی، جای می­گیرند. همانند شعر موسوی گرمارودی که در حمایت از اندیشه­های ضداستعماری و آزادی­خواهانه «دیک گریگوری» مبارز سیاه­پوست آمریکایی سروده است:

هیچ رنگی سپیدتر از سیاهی نیست/ ای آفتاب سیاه/ ستاره­ای از آسمان اسلام/ در چشمان مسیحی تو اسلام می­درخشد/ هماره باش/ مشکن/ دیک (موسوی گرمارودی، 1363: 38).

دفاع از ملل مظلوم جهان و ظلم ستیزی جهانی نیز از ابتدا در دستور کار شاعران انقلاب اسلامی بود و به طور خاص برای فلسطین نمایان می شد.

5- نکوهش رژیم شاهنشاهی

ستایش آزادی به دست آمده در پرتو انقلاب، همراه بود با نکوهش دوران خفقان ستم­شاهی. تا پیش از انقلاب آنچه که

برخی از شاعران را می آزرد، غارت ثروت بی شمار مملکت از سوی بیگانگان و فقر موجود در جامعه بود. از آنجا که یک شاعر نمی تواند نسبت به دردهای جامعه بی تفاوت باشد، این موارد را گاه با زبانی عاری از هر گونه آرایه لفظی و معنوی و گاه با اشاراتی ادبی گوشزد می کرد. اعتراض به سرمایه­های به غارت رفته کشور، وعده­های دروغین رسیدن به دروازه­های تمدن، مضامینی است که در اشعار این دوره می­توان دید:

زندگی در کنار

شب­زدگان

راستی مایه کسالت بود

آن تمدن که

وعده می­دادند

کوره راهی به سوی ذلت بود

(بیانی، شهیدان شاعر، 1378: 294)

6- انتقاد

شعر انقلابی، خواهان دگرگونی است و یقیناً دگرگونی جامعه و رسیدن به مدینه فاضله هدف نهایی اوست. شعر شاعران انقلاب اسلامی، شعری متعهد است که در معنای حقیقی خود، می خواهد روشنگر راه انسان باشد و او را از رخوت و سستی به در آورد و چشم و ذهن مردم را به واقعیات زندگی باز کند؛ بنابراین در شعر این دوره هم انتقادی کم رنگ نسبت به امور جاری کشور می توان دید. مضامین انتقادی شاعران انقلاب، بیشتر بر محور مسائل اخلاقی و اجتماعی است و از سیاست های دولت کمتر انتقاد می شود.

به طور کلی در دوران انقلاب و پس از پیروزی -از آنجا که فضای جامعه محدود به موضوع خاصی چون انقلاب است-

محتوا و دورن مایه اشعار هم حول محور موضوعاتی محدود می چرخد. موضوع اصلی اشعار، شهادت، رشادت، وفاداری، مبارزه، وحدت، تهنیت انقلاب و ارزش های آن و نیز پاسداشت شخصیت های انقلاب است.

«آنچه می تواند با وجود چنین اشتراکی، شعر شاعری را از دیگران ممتاز سازد، هنر شاعری و نحوه پرداخت موضوعات است و همین نکته، شعر برخی شاعران این دوره را ناپایا و زوال پذیر و شعر برخی را -با وجود درونمایه هایی مشترک- پایا و دلپذیر و ماندنی کرده است» (صنعتی، 1389: 35).

2-4- خلاصه فصل دوم

اشاره

شعر پایداری در سیر تکوینی خود در ارتباطی تنگاتنگ با فرامتن های سیاسی، اجتماعی، اقتصادی زمان قیام و انقلاب قرار دارد و ایدئولوژی، انگیزه اصلی در آفرینش های شعری محسوب می شود. در دهه چهل به خاطر بیداری به وجود آمده که پیامد قیام 15 خرداد بود، شعر رمانتیک و سیاه دهه پیش از قیام، خواسته یا ناخواسته به شعر مبارزه جو تبدیل شد. اشعار بسیاری با تأثیرپذیری این قیام خلق شد و شاعرانی چون مهرداد اوستا، علی معلم دامغانی، مشفق کاشانی، سپیده کاشانی، ساعد باقری و.... گوشه ای از این قیام را در اشعار خود منعکس کردند.

شعر انقلاب اسلامی، گذشته از زمینه های فکری و جریان های سیاسی که بی شک از سال ها پیش، آغاز شده بود، در دوران انقلاب با «شعار» وارد میدان می شود، شعارهایی که از مذهب و راه و روش دینی و الهی الهام گرفته اند. شعارهایی آهنگین با اوزان ساده و رسا که به راحتی در راهپیمایی ها استفاده می شوند.

شعر فارسی در سال­های اولیه انقلاب به نوعی دچار تحیر و سردرگمی است. کشف زبان متناسب با زمان دشوار به نظر می رسد؛ اما با تشکیل محافل ادبی و فعالیت شعری عده­ای که سرودن شعر را پیش از انقلاب آغاز کرده اند و با پیوستن جوانان شاعری که به اصول انقلاب معتقدند، به سرعت این گسست ترمیم می شود و شعر انقلاب با تکیه بر ادبیات کلاسیک از شیوه های نو و امروزی شعر هم بهره می گیرد.

گریز از فرم گرایی افراطی دهه های چهل و پنجاه، شعر پس از انقلاب را به سمت محتوامداری و پرهیز از تفکر «هنر برای هنر» پیش می برد.

ساختار زبانی

شعر سنتی، پس از انقلاب جانی دوباره گرفت و قالب­های کلاسیک، چون غزل، مثنوی، رباعی، دوبیتی با محتوایی به روز شده یا «نئوکلاسیک» مورد توجه شاعران قرار گرفت. با تثبیت فضای انقلاب اسلامی، قالب های نو و سپید جایگاه خود را باز یافتند و شعر نو با انقلاب اسلامی وارد مرحله تازه ای شد.

اندیشه، مضامین و مسائل گوناگونی که در حوزه ادبیات انقلاب شکل گرفت، مستلزم ورود به فضایی جدید بود که اصطلاحات و واژگانی متفاوت را می­طلبید. تنوع فضای واژگانی در شعر انقلاب، بدان جهت است که واژه­هایی از حوزه­های مختلف دینی، تاریخی، سیاسی و اسطوره­های ملی با هم تلفیق می­شوند. همچنین در سال­های اولیه انقلاب، واژگان سنتی، عرفانی چون وصال، فراق و... به چشم

می­خورد، گاه به تلفیقی از واژگان سنتی و ترکیب­های جدید می­رسیم.

ایجاد تقابل­ها و تناسب­های معنایی و لفظی واژه­ها در کنار موسیقی تکرار و به کار بردن رنگ­واژه­های متناسب با فضای اشعار آن روزها، مانع یک­نواختی اشعار می­شود؛ اما با غلبه هیجانات انقلاب و به دلیل صراحت­گویی، زبان صمیمی و عامیانه ای در بسیاری از اشعار این دوره موج می زند و کم­تر فرصتی برای پرداختن به شگردهای ادبی پیش می­آید.

ظهور شگردهای ادبی در اولین تجربه­های شاعران انقلابی متفاوت است. برخی چون صفارزاده کم­تر به این مقوله اهمیت می­دهند و کسانی چون گرمارودی بیش­تر از شگردهای ادبی سنتی بهره می­برند.

ساختار محتوایی

حوادث منتهی به پیروزی انقلاب، چگونگی شکل­گیری این رویدادها، مبارزات اجتماعی، فرامتن­هایی هستند که درون­مایه اشعار این دوره را تشکیل می­دهند. موضوع اصلی اشعار، شهادت، رشادت وفاداری، مبارزه، وحدت، تهنیت انقلاب و ارزش های آن، همچنین پاسداشت شخصیتهای انقلاب است. معنویت­گرایی و تقابل با روشنفکران غرب زده، پیروزی انقلاب، امام خمینی (ره)، غرب­ستیزی و نکوهش رژیم شاهنشاهی از دیگر مضامین موردتوجه این دوره است. انتقاد در شعر انقلاب، بیشتر بر محور مسائل اخلاقی واجتماعی است و سیاست های داخلی و خارجی کشور کمتر مورد انتقاد شاعران قرار می گیرد.

فصل سوم: جریان شعر پایداری در سال­های دفاع مقدس (1359 تا 1367)

اشاره

3-1- تأثیر فرامتن ها بر شعر دوره دفاع مقدس

اشاره

بلافاصله بعد از انقلاب؛ حوادث و درگیری هایی در خوزستان، کردستان و دیگر استان های مرزی رخ می دهد. همچنین درگیری های گروه های معاندی همچون منافقین، چریک های فدایی، حزب توده و... نمی گذارند کشور به آرامش برسد. تسخیر لانه جاسوسی نیز باعث می شود دشمنی ایران و کشورهای غربی به خصوص آمریکا تشدید گردد. این حوادث و رخ دادن جنگ، فرصت سازندگی و آرامش را از بین می برد؛ بنابراین جریان شعر انقلاب نیز دستخوش مسائل روز قرار می گیرد و فرصتی برای تثبیت پیدا نمی کند؛ فرصتی که بخش های اجرایی و نهادهای شعری، تغییرات اساسی خود را در ساختار و محتوا، بر اساس ایدئولوژی تازه، نهادینه کنند.

3-1-1- ایران در جنگ

۳۱ شهریور ۱۳۵۹ با حمله هوایی عراق به چند فرودگاه ایران و تعرض زمینی هم زمان ارتش بعث به شهرهای غرب

و جنوب ایران، جنگ ۸ ساله، علیه ایران آغاز شد. این جنگ ۱۹ ماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی اتفاق افتاد؛ زمانی که صدام، پیمان الجزایر را در برابر دوربین های تلویزیون بغداد پاره کرد و با تأکید بر مالکیت مطلق کشورش بر اروندرود و ادعای تعلق جزایر ایران به اعراب، جنگ را در زمین، هوا و دریا علیه ایران آغاز کرد. این جنگ در حالی شروع شد که مردم ایران، دوران نقاهت پس از انقلاب را می گذراندند و طبعاً به بازسازی کشور و آرامش و سازندگی می اندیشیدند. نیروهای مسلح نیز به دلیل آن که انتظار جنگ را نداشتند، از آمادگی چندانی برای رویارویی در یک نبرد بزرگ، برخوردار نبودند؛ به همین دلایل، نظامیان عراق در ماه های اول حمله خود، موفق شدند، چند شهر مرزی را در غرب و جنوب ایران تصرف کنند.

جمهوری اسلامی ایران در طول یک سال و چند ماه قبل از وقوع جنگ تحمیلی، با فشارهای برون مرزی متعددی مانند جنگ تبلیغاتی، فشار سیاسی، محاصره اقتصادی، بلوکه کردن دارایی های ایران، تهدیدات نظامی و... هم روبه رو بود.

عراقی ها در خلال جنگ، تمام قوانینی همچون پیمان منع کاربرد سلاح های شیمیایی، پیمان منع حمله به اماکن مسکونی، پیمان مربوط به ضرورت رفتار انسانی با اسیران جنگی و صدها نمونه دیگر از مقررات بین المللی را زیر پا گذاشتند. بغداد در جنگ تحمیلی، از شبکه های تروریسم داخل کشور و در رأس آن ها از سازمان مجاهدین خلق (منافقین) حمایت

می کرد. ترور مردم عامی و مسؤولان نظام، در پاریس و بغداد طراحی و برنامه ریزی می شد و در شهرهای مختلف ایران به اجرا در می آمد. هفتم تیر و شهادت آیت الله بهشتی و ۷۲ نفر از مسؤولان ایران، هشتم شهریور و شهادت رئیس جمهور رجایی و نخست وزیر باهنر، شهادت امامان جمعه، ترور مستمر مردم عادی از جمله اقدامات تروریست های داخلی تحت حمایت دولت عراق در خلال ۸ سال جنگ تحمیلی بود.

ایمان و اعتقاد راسخ رزمندگان ایران به حقانیت انقلاب اسلامی و موج عظیم مردمی که در قالب «بسیج» برای دفاع از کیان نظام جمهوری اسلامی ایران طی ۸ سال، حضور خود را در جبهه حفظ کردند، بزرگ ترین سرمایه انقلاب و نظام بود و مهم ترین نقش را در توقف جنگ عراق بر عهده داشت. در بررسی عوامل شکست عراق در دست یابی به اهداف اعلام شد ه اش، علاوه بر ایمان و اعتقاد رزمندگان ایرانی، عوامل دیگری از قبیل ناامیدی حامیان صدام از سقوط جمهوری اسلامی، مردمی شدن جنگ و سرانجام پذیرش قطعنامه ۵۹۸ از جانب ایران نیز بی تأثیر نبود. نتیجه آن شد که عراقی ها ۸ سال پس از شروع جنگ در همان نقطه اولیه قرار داشتند. به این ترتیب جنگی که در ۳۱ شهریور ۱۳۵۹ از جانب همه ظالمان جهان و به دست صدام بعثی به جمهوری اسلامی ایران تحمیل شد، بدون دست یابی آنان به اهدافشان، در تابستان ۱۳۶۷ به پایان رسید.

جنگ با همه تلخی هایش، پیامدهای مثبتی نیز داشت؛ از جنبه های فرهنگی، اجتماعی، معنوی و سیاسی آن به موارد زیر می توان اشاره نمود:

1.تقویت اعتماد به نفس وخودباوری: «در جنگ تحمیلی به رغم شدت و وسعت زیاد جنگ و طیف وسیع حامیان دشمن و اوضاع نامناسب ایران، دشمن به هیچ یک از اهداف اعلام شده اش مبنی بر گرفتن اروندرود و جزایر سه گانه، جدایی خوزستان و عربی کردن آن و سقوط نظام انقلابی ایران نرسید و هیچ معاهده ذلت باری به ایران تحمیل نشد؛ بلکه بر اثر شکست دشمن از دست یابی به اهدافش، اعتماد به نفس مردم ایران تجدید شد» (رحیمی، 1380: 20).

4- بعد سیاسی دفاع مقدس، افزایش انسجام اجتماعی و تحکیم وحدت ملی: دفاع مقدس سبب افزایش اتحاد هرچه بیشتر بین احزاب و اقوام مختلف کشور و نیز بین دولت و ملت گردید. «از برکات مهم دفاع مقدس، تحکیم وحدت ملی بین آحاد ملت به ویژه گروه ها و احزاب سیاسی کشور بود؛ به طوری که همگان منافع حزبی و صنفی خود را در خدمت مصالح نظام و امنیت کشور قرار داده بودند» (منصوری لاهیجانی، 1393: 35).

احساس هم بستگی مردم و نیروی هنجاری، برای مقابله با دشمن آن قدر قوی شده بود که ایرانیان مسیحی و دیگر اقلیت های مذهبی نیز با جان فشانی در این نبرد، مشارکت کردند و این یکی از مهم ترین شاخصه های شدت انسجام اجتماعی است که در زمان جنگ قابل مشاهده بود.

3-1-2- شعر دفاع مقدس

با شروع جنگ، شعر انقلاب که مبنایی عقیدتی داشت با یک تغییر نام (بدون تغییر چهره یا ماهیت) به شعر دفاع مقدس تبدیل شد. جریان شعری که در توفندگی سال های آغازین انقلاب، دچار نوعی سردرگمی بود ؛ پس از آغاز جنگ تحمیلی، به جریانی مؤثر با مشخصه ها و مؤلفه های خاص خود تبدیل شد.

جنگ بی­تردید شگفت­آورترین پدیده سیاسی و اجتماعی است. پدیده­ای است که آفریننده تاریخ است؛ چه بسیار

تمدن­ها که با جنگ از بین رفته­اند و چه بسیار تمدن­ها که با جنگ به وجود آمده­اند. جنگ نوعی «تحول شتابان» در تمام عرصه های اجتماعی، فرهنگی و ادبی است. جنگ به مفهوم جنگ، هرگز مورد ستایش شاعران نبوده است:

شهیدی که بر خاک می­خفت/ سرانگشت در خون می­زد و می­نوشت/ دو سه حرف بر روی سنگ/ به امید پیروزی واقعی/ نه در جنگ/ که بر جنگ (امین­پور، 1387: 17)

تنها آرمان­خواهی، میهن­دوستی و حفظ دین است که مقابله با دشمن و جنگ را موجه جلوه می­دهد. «شاید عنوان شعر جنگ را که بسیار مقطعی و محدود به زمان است، بتوان به اشعاری اطلاق کرد که به صورت مستقیم و بدون ارجاع به گزاره­های هنری و زیباشناختی به حادثه­ای به نام جنگ تحمیلی می­پردازد. در این ژانر ادبی، شاعر بیش­تر معنامحور است. از این رو در سطح پدیده­ها متوقف می­ماند و با زبانی شعاری و مستقیم به روایت جنگ و فراز و نشیب­های آن می­نشیند و کارکرد تاریخی و اجتماعی شعر را در نظر دارد. هدف او پیام­رسانی و ابلاغ آموزه­های دینی و حماسی به مخاطبین است. این اشعار از بار عاطفی و احساسی قوی برخوردارند (اسماعیلی، 1383: 81).

با توجه به ماهیت دفاعی جنگ ایران با عراق، از ابتدا چیزی به نام «شعر جنگ» وجود نداشت؛ زیرا عنوان «شعر جنگ» در ذات خود به صورت ناخواسته، دلالت بر جنگ­طلبی و تأیید آن دارد. عنوان شعر «دفاع مقدس» که زیرمجموعه شعر

پایداری است، بر اشعار این دوره، مناسب­تر به نظر می­رسد؛ زیرا این دفاع، قداست حفظ دین، آرمان­ها و عشق به وطن را در خود بروز می­داد.

شاید این عنوان نیز به هشت سال دفاع مقدس محدود شود و امروز دیگر موضوعیت نداشته باشد؛ ولی «شعر پایداری» به معنای ایستادگی در برابر ظلم، مقطع زمانی ندارد و اساساً هیچ شاعری، موضوع شعر خود را حادثه­ای قرار نمی­دهد که در مقطعی خاص و تاریخی به پایان برسد.

پیام شعرهای جنگ در دفاعی مقدس، تنها به این هشت سال محدود نمی­شود؛ بلکه شاعر در پی ارتباط با تمام انسان هایی است که طعم تلخ جنگ را چشیده­اند و پایداری را تجربه کرده­اند؛ بنابراین پیام­های انسانی مهم ترین درون مایه های جهانی شعر دفاع مقدسند.

بی­شک انبوه شعرهایی که در دوران هشت سال جنگ تحمیلی سروده شد، به دلیل تقرب زمانی به کانون حوادث، ماده خام بسیار گران­بهایی برای تحلیل جامعه­شناختی، فرهنگی و ادبی است. شعرهای خودجوش، عاطفی و تهییجی و بی­تکلف آن دوران که ریشه در اعتقاد و ایمان سرایندگانش دارند، به دلیل تأثیر شاعر از جریان زنده دفاع مقدس و قرار گرفتن در کانون جنگ با شعرهایی که پس از جنگ و بر اساس روایت­های دست چندم از واقعیت­های جنگ سروده می­شود، تفاوت بسیار دارد.

پدید آورندگان شعرهای دوره جنگ تحمیلی بییشتر کس-انی بودند که برای دفاع از میهن یا به مناسبت های دیگر، همراه با رزمندگان در جبهه ها حضور داشتند و شاهد ع-ینی ف-داکاری ها و شهادت طلبی های مدافعان میهن بودند، یا به دلیل زیستن در مناطق مرزی و جنگی، حوادث جنگ و حماسه آفرینی های رزمندگان را ب-ه چ-شم خود دیدند و تجربه های شخصی و مشاهدات عینی خود را در قالب شعر به ت-صویر ک-شیدند. برخی از شاعران نیز بیرون از این مناطق، ازطریق رسانه از اخبار جنگ مطلع می شدند و به سرودن شعرهای ح-ماسی روی می آوردند.

3-2- ساختار زبانی شعر دفاع مقدس

اشاره

از آنجا که جنگ، فضایی نامعمول و آکنده از بحران است -بنا بر ماهیتی که دارد- گونه ای خاص از بیان را می طلبد. شیوه معمول شعر این دوران، استفاده از زبانی ترغیبی، برای جذب نیروهای بیش تر در این عرصه است. شعر با تمام شگرد هایی که دارد، ابزاری برای تهییج مخاطبان است. شعر دفاع مقدس، عناصر زبانی و فکری متناسب خود را در پی دارد. این تجربه تازه، واژگانی خاص را وارد شعر می کند که پیش از این سابقه شعری نداشته اند.

3-2-1- قالب و فرم

از آنجا که شعر برخاسته از ضمیر ناخودآگاه شاعر است، نمی تواند قالب از پیش تعیین شده ای، داشته باشد. در شعری که

از فطرت شاعرانه سرچشمه می گیرد، تعیین قالب نیز ناخودآگاه است؛ در غیر این صورت، شعر دچار نوعی تصنع خواهد شد. پر کاربردترین قالب هایی که عواطف شعری این دوره را در خود جای داده اند، عبارتند از: غزل، مثنوی، غزل-مثنوی، رباعی، دوبیتی، چهارپاره و شعر آزاد.

قصیده: قالب قصیده در شعر جنگ جایگاه قابل توجّهی ندارد؛ زیرا از قالب هایی است که پیش تر مورد توجّه شاعران پیشاهنگ انقلاب بود؛ گویندگانی که دوره شاعری خود را پیش از انقلاب آغاز کرده بودند مانند: اوستا، گرمارودی، شاهرخی، سبزواری و.... . از میان شاعران پس از انقلاب که قصیده ای در حال و هوای مضامین جنگ داشته باشد، می توان از مهرداد اوستا نام برد.

«به هر حال قصیده در این دوران مقبولیت عام نیافت و از رواج افتاد. دلیل این امر مغایرت زیباشناسی یک نواخت آن با روح شتابناک دنیای امروز و ذهنیّت هنری مخاطبان نوگرای این روزگار بود» (روزبه، 1381: 310).

غزل: غزل به عنوان فرمی انعطاف پذیر، از رایج ترین و فراگیرترین قالب های شعری پس از انقلاب است. شاعران جوان، هم گام با شعر نو به گسترش غزل کمک کردند. غزل تا پایان جنگ به اوج شکوفایی خود رسید. غزل دوران جنگ با بیانی شورانگیز بار تبلیغ و تهییج را هم بردوش داشت؛ مانند غزل های نصرالله

مردانی از جمله غزلِ «ای ظفرمندان ظفرمندانه در سنگر به پیش» که همانند مارش های نظامی از رسانه پخش می شد.

در کنار غزلهای پرهیجان حماسی، غزل های غنایی جنگ نیز رشد قابل توجهی یافت:

آهسته از غبار

گذشتند

یاران بردبار

گذشتند

از مرزهای روشن

دیدار

روزی هزار بار

گذشتند

مثل نسیم، بی خود

و سرمست

از سیم خاردار

گذشتند

با یک بغل،

اشارت و لبخند

از مرز انتظار

گذشتند

مثل ترنم شب

یک رود

ج

بر خواب

کوهسار گذشتند

بر صخره های

ساحل خاموش

چون موج انفجار

گذشتند

( کاکایی، 1369:

7-8)

برخلاف برخی غزل های سنّتی که افراط در کاربرد آرایه های لفظی و معنوی آن ها را به تکلّف و تصنّع می کشاند، غزل جنگ ساده و به زبان محاوره نزدیک است. البته شاعران این دوره از نوآوری در غزل بازنماندند و با تلفیق عرفان و حماسه، نوعی از غزل به نام «غزل حماسی» را به وجود آوردند:

میان معرکه

لبخند می­زنید به عشق

حماسه چون به غزل ختم می­شود زیباست

(محمودی، گزیده شعر جنگ و دفاع مقدس،1381: 27)

«گرایش به چشم اندازهای فلسفی- اساطیری، بافت زبانی–تصویری تازه، بیان ساده و صمیمانه، کاربرد اوزان جدید، کاربرد قافیه و ردیف های تازه، گرایش به هنجار دراماتیک (نمایشی)، پیوستگی معنایی ابیات (بیان روایی)، گرایش به بیان محاوره­ای، گرایش به سبک هندی (خصوصاً شیوه صائب و بیدل و...) (روزبه، 1381: 313) از مهم ترین ویژگی­های غزل این دوره است.

از بهترین غزل­های جنگ، می توان به سوگ سروده هایی اشاره کرد که در رثای شهیدان سروده شده است. شاخص­ترین غزل سرایان شعر جنگ عبارتند از: قیصر امین پور، علی رضا قزوه، عبدالجبار کاکایی، نصرالله مردانی، ساعد باقری، زکریا اخلاقی، محمدکاظم کاظمی، حسن حسینی و... .

مثنوی: مثنوی به دلیل ظرفیت گسترده ای که در تنوع، تعدد وآزادی قافیه دارد، از قالب های پرکاربرد پس از انقلاب بود که در خدمت مفاهیم حماسی، روایی، عرفانی، انقلابی و اجتماعی قرار گرفت. مثنوی های جنگ، گاه ساده و روان و گاه در شکلی خشن و استوار نمایان می شوند. علی معلم و احمد عزیزی از شاخص ترین مثنوی سرایان این دوره اند که بسیاری از شاعران، شیوه مثنوی سرایی آنان را تقلید کردند. علی معلم با استفاده از اوزان بلند و بی سابقه، فاخر و باستان گرا، ذهن و زبان شعر را تازه کرد. احمد عزیزی نیز با سه مجموعه «کفش­های مکاشفه، خوابنامه و باغ تناسخ» مبدع سبک و ساختاری تازه در عرصه مثنوی سرایی شد. شعرهای او تخیل قوی، ترکیب های بدیع، وزن­های کوتاه و زبانی نزدیک به محاوره و سبک روزنامه­ای دارند.

دیگر مثنوی سرایان عبارتند از: حسن حسینی، محمدرضا عبدالملکیان، سلمان هراتی، یوسفعلی میرشکاک، صدیقه وسمقی و پرویز بیگی حبیب آبادی. علاوه بر شعرای مذکور، مشفق کاشانی، قادر طهماسبی، حمید سبزواری، محمود شاهرخی، حسین اسرافیلی، علی رضا قزوه، ساعد باقری و مهرداد اوستا نیز در این قالب برای بیان مضمون های جنگ طبع آزمایی کرده­اند.

قالب غزل- مثنوی: پس از انقلاب ابتدا علی معلم با مثنوی هجرت و بعدها دیگر شاعران نیز به غزل مثنوی تمایل نشان دادند. «غزل مثنوی نیز در ارتباط با ویژگی (حماسی و عرفانی) در بین شاعران پایداری رواج یافت» (سنگری، 1393: 72). «تنها تفاوت آن با غزل مثنوی های پیشین این است که فضای ابیات غزل در غزل مثنوی های جنگ با مثنوی یکسان است در حالی که در گذشته غزلی که در میانه مثنوی می آمد، کاملاً حال و هوای غزل را داشت و اگر غزل از کل منظومه جدا می شد نه تنها به بافت منظومه لطمه ای نمی زد؛ بلکه شعر جدا شده نیز به عنوان غزلی مستقل قابل قبول بود» (فیاض منش، 1381: 121).

رباعی و دوبیتی: رباعی و دوبیتی از دیگر فرم های رایج شعر در زمان جنگ است. قیصر امین پور و حسن حسینی از پیش روان این دو قالبند. بیان نو، ردیف های بلند و ابتکاری، لحن و بیان حماسی و عاطفی از برجسته ترین ویژگی رباعی و دوبیتی این دوره است. درون مایه شعر و هیجان عاطفی این قالب ها در مصراع آخر خلاصه می گردد.

شهیدان را به

نوری ناب شوییم

درون چشمه

مهتاب شوییم

شهیدان همچو

نور چشمه پاکند

شگفتا آب را

با آب شوییم

(امین پور، 1388: 456)

علی رضا قزوه، وحید امیری، محمدرضا محمدی نیکو، سهیل محمودی، سلمان هراتی، نصرالله مردانی، ایرج قنبری، محمدرضا عبدالملکیان، رضا علی اکبری و... از دیگر شاعرانی هستند که از این قالب ها استفاده کرده اند.

چهارپاره: این قالب شعری که «دوبیتی های پیوسته» نیز نامیده می شود، در جنگ رواج چشم گیری نداشت؛ زیرا چهارپاره قالبی کُند است؛ یعنی سخنی را که مثنوی سرایان در یک بیت تمام می کنند، شاعر چهارپاره ناچار است در دو بیت (یک بند) بیان کند. گاهی سخن به پایان رسیده؛ اما بند تمام نشده است؛ بنابراین سخن به اطناب کشیده می شود. با این حال عده ای از شاعران دفاع مقدس چهارپاره های موفقی سرودند. از این جمله می توان از حسین اسرافیلی، بهمن صالحی، سلمان هراتی، یوسفعلی میرشکاک، شهرام رجب زاده، ساعد باقری، عبدالجبار کاکایی، مهرداد اوستا، سپیده کاشانی و محمدرضا عبدالملکیان نام برد.

شعر نیمایی: شعر نیمایی در آغاز انقلاب نسبت به شعر کلاسیک حرکت کندتری داشت؛ اما شاعران جوان انقلاب کم کم به این قالب توجه نشان دادند واز ظرفیت های شعر آزاد برای بروز و ظهور خلاقیت های شاعرانه خود بهره گرفتند. این شاعران در عین توجه به ساخت و نوآوری فرم شعر نو، در محتوا نیز نوآوری هایی داشتند و مضامین دینی، انقلابی، حماسی، سیاسی را در این قالب جای دادند و بین شکل و محتوای شعر توازن و تعادل برقرار ساختند. از شاخص ترین

نوپردازان شعر جنگ می توان از : حسن حسینی، قیصر امین پور، محمدرضا عبدالملکیان، سلمان هراتی، علی رضا قزوه، موسوی گرمارودی، بهمن صالحی، صدیقه وسمقی و... نام برد. اکثر این شاعران علاوه بر سرودن شعر نو به قالب های کلاسیک نیز گرایش داشته­اند.

شعر سپید: شعر سپید نیز با استقبال شاعران روبه رو شد و در کنار شعر نیمایی، تکوین یافت. انتشار شعرهای سپید در مجلاّت و نشریات، چه درباره انقلاب و ارزش های اسلامی و چه درباره جنگ و مقاومت، نمودی از رویکرد شاعران جوان نسل انقلاب به این قالب است. طه حجازی، جعفر حمیدی، کریم رجب زاده، مهدی رستگار، حیدر رقابی، محمد علی شاکری یکتا، ناصر شکوری، بهمن صالحی، طاهره صفارزاده، محمدرضا عبدالملکیان، تیمور گرگین، جواد محدثی، به شاعران نوپرداز شهرت داشتند.

اکثر شاعران این دوره در حوزه قالب و فرم، از یکی از سبک های ادبی تثبیت شده پیش از خود، یعنی سبک های خراسانی، عراقی، هندی و نیمایی، متأثر هستند. استفاده از ظرفیت های همه سبک های ادبی از ویژگی های بارز این اشعار است. شعر در دوره دفاع مقدس، از نظر قالب و فرم به سبک جدیدی دست نیافت؛ اما نوآوری هایی چون: تلفیق ژانرهای ادبی، دخل و تصرف هنرمندانه در موسیقی کناری (قافیه و ردیف)، خلاقیت در واژه سازی و ترکیب سازی داشت که بدان ها خواهیم پرداخت.

3-2-2- تلفیق ژانرهای ادبی

شعر فارسی در سیر تاریخی خویش، طبقه­بندی­های متفاوتی را در انواع ادبی شاهد بوده است. تقسیم­بندی گاه بر اساس فرم و قالب و گاه بر مبنای محتوای شعر بوده است. «در نظر قدما، محتوا، اصالت واقعی و فرم و قالب شعر، ارزشی تبعی داشت» (امین­پور، 1386: 165)؛ بنابراین در بیش­تر تقسیم­بندی ها محتوا نقش اصلی را داشته است. ژانرهای حماسی، غنایی، تعلیمی، تمثیلی از مهم­ترین انواع ادبی فارسی­ زبانان به شمار می­روند که علاوه بر محتوا، ویژگی های زبانی خاص خود را دارند.

در گذشته، ادب غنایی یا لیریک به اشعاری گفته می­شد که با غنا و موسیقی همراه بود؛ همانند شعرهایی که رودکی با ساز و بربط می­خواند و پیش از او «حنظله بادغیسی (220 هجری) را آغازگر این نوع ادبی می­دانند»

(حاکمی، 1386: 10). شعر غنایی در قالب­هایی چون قطعه، رباعی، قصیده و به ­ویژه در غزل بروز یافت. در این نوع ادبی عواطف شخصی شاعر بیش تر مجال ظهور دارد؛ بلکه فراتر از آن «تمام عواطف و احساسات بشری، دینی، میهن­پرستی، حیرت، کینه، عشق، تحسر، غم­های درونی، احساسات ناشی از شگفتی­های عالم خلقت و تمام عواطف نفسانی را می­توان موضع شعر غنایی دانست» (صفا، 1363: 3). بدین ترتیب شعر غنایی را مقدم بر دیگر انواع ادبی دانسته­اند.

«حماسه» نیز در اصطلاح به نوعی از اشعار وصفی اطلاق می­شود که به توصیف اعمال پهلوانی، مردانگی­ها، افتخارات،

بزرگی­های قومی یا فردی می­پردازد و مظاهر مختلف زندگی آنان را دربرمی­گیرد. کثرت اغراق و غلو، حضور نیروهای متافیزیکی در صحنه جنگ، رجزخوانی، بیان تصویری و کنایه، از ویژگی­های سبکی حماسه است.

یکی از ویژگی­هایی که بیش­تر پژوهشگران برای شعر انقلاب و دفاع مقدس متذکر می­شوند، تلفیق ادب غنایی و حماسی است. عنوان «غزل-حماسه» بر غزل­هایی اطلاق شد که درون­مایه­های حماسی داشتند.

بخوان حماسه که

از دل قرار برگردد

صفیر سوخته­ام

را شعار برگردد

جفای رفته بر

این ملک برنمی­گردد

مگر ز قبله

وحدت مدار برگردد

بخوان حماسه

که چابک­سوار همت ما

بر آن سر است،

به اصل وتبار برگردد

از این مرافعه­

بی فتح برنمی­گردیم

مگر که مرکب

ما بی­سوار برگردد

(طهماسبی، 1385: 187)

اگر در گذشته ادبی، تلفیق واژه­های حماسی چون مرکب، سوار، فتح با رمزگان غنایی دل و قرار، صفیر سوخته و جفا، نوعی عدول از سبک به حساب می­آید. در شعر دفاع مقدس، این هنجارگریزی به سبکی نو در تاریخ ادب فارسی تبدیل شده است.

علاوه بر واژه­های کهن ویژه حماسه -همچون مرکب و کارزار، جوشن و خنجر که سلاح دلاوران عرصه نبرد بوده­اند-

واژه­های جنگی معاصر -چون تانک، مسلسل، سنگر، گلوله، شلیک، نارنجک- به عرصه شعر معاصر پایداری افزوده می شودند.

تا مرگ شب و

شب رو، افروخته باید داشت

فانوس مسلسل

را در کلبه سنگرها

(همان: 259)

اما گاهی پیش می­آید که تلفیق واژگان ژانرهای مختلف ادبی، انسجام شعری را بر هم می­زند و فضای غیرمتجانسی با محتوای شعر به وجود می­آورد:

خصم بعثی که

بود فتنه­گر و عربده­جو

باده مرگ کشد

دم به دم از ساغرتان

(حسینی، 1375 : 17)

فتنه­گر و عربده­جو، در این بیت در معنای حقیقی خود به کار رفته است؛ اما این دو عبارت از اوصاف معشوق در شعر حافظ است:

نرگسش عربده­جوی

و لبش افسوس­کنان

نیمه­شب دوش

به بالین من آمد بنشست

(حافظ،1371 :21)

اگر این تداعی را در ذهن خواننده ایجاد کند، تناسبی با خصم بعثی نخواهد داشت. هم­چنین «باده» و «ساغر» از رمز واژگان عرفانی شعر فارسی هستند. کار باده، جان­بخشی و مستی عارفانه­ای است و با «ساغر» از یک خانواده است؛ بنابراین با مرگ و با دشمن، ارتباط معنایی ندارد.

یا در بیت دیگر:

«تیغتان

دست نوازش به سر خصم کشد

بوسه بر

گردن کفار کشد خنجرتان»

(حسینی، 1375 : 17)

دست نوازش کشیدن، بوسه، از مفاهیم غنایی و عاطفی هستند و لحن حماسی شعر را بر هم می­زنند و با خنجر و تیغ و کفار به سختی ارتباط برقرار می­کنند و جز با «تناقض­نمایی» نمی­توان آن را توجیه کرد.

نمونه­هایی از این دست را در سروده های دیگر شاعران نیز می­توان یافت که برهم­خوردن نظام خانوادگی واژگان در شعر، بافت منسجم شعر را به هم ریخته است.

مرثیه که از زیرژانرهای ادب غنایی است، در شعر دفاع مقدس بیش تر در شکل اجتماعی خود -یعنی مرثیه­های وطنی و سوگ سروده­هایی برای قهرمانان شهید- نمودار می­شود. این مرثیه­ها در زمانی سروده می­شوند که فرصتی برای گریستن نیست؛ پس مفهوم غنایی مرثیه در اشعار گم می­شود و بیش­تر رنگ و بوی رجزخوانی­های حماسی را به خود می­گیرد. حماسه ای که مهم ترین کارکردش، دعوت به دفاع وحفظ وحدت میان مردم کشور است.

تو خون

دادی که من برخیزم از جا

نمانم مرده در کنج مدارا

(موسوی گرمارودی، 1381: 58)

برخی از اشعار این دوره روساخت غنایی دارند؛ لیک ژرف ساخت آن ها حماسی است؛ یعنی میل به ایثار، دلاوری در راه ملت، دین و میهن.

شعر تعلیمی از دیگر گونه های ادبی است که در شعر دفاع مقدس می توان دید؛ واژه­هایی چون: «بخوان، برخیز، باید، بدانیم، برویم و...» که بسامد بالایی در شعر دفاع مقدس دارند، علاوه بر تهییج، تعلیم را هم با خود به همراه دارند. دعوت به وحدت، خیزش در جهت شکوفایی استعدادهای الهی، پیمودن راه کمال، از تعالیم اجتماعی، دینی و اخلاقی است که در اشعار این دوران حضور دارد. شعر تعلیمی با بهره بردن از تمثیل و یاری گرفتن از چهره­های مبارز صدر اسلام، متذکر می­شود که جبهه، شاه­راهی است برای تربیت سلمان­ها، ابوذرها، عمارها، مقدادها و... .

3-2-3- فضای واژگانی

اشاره

«شاعر/ هنگام واژه پسندیدن/ باید که رمز ضابطه­ها/ و واژه نامه ناپیدا را/ دریابد» (صفارزاده، 1391: 714)

با وقوع جنگ تحمیلی، در گزینش واژگانی شاعران این دوره نیز تغییراتی به وجود آمد. «جنگ با دگرگونی ارزش­ها و به میدان کشیدن نیروهای ملی و مردمی و تحریک عواطف میهنی و دینی قاطبه مردم، قلمرو تازه­ای به روی شعر و ادب فارسی گشود و راه ورود مضامین و موضوعات تازه و حتی واژگانی جدید را به روی زبان و ادبیات باز کرد» (یاحقی، 1384: 204).

فضای جدید، مستلزم ورود واژگانی بود که بتوانند معنا را در خود بپرورانند و شعر را رشد و نمو دهند.

انتخاب واژگانی، یکی از نمودهای ایدئولوژی در زبان شاعر است. «واژه­های هر زبان، نمودی از اشیاء، مفاهیم، فرایندها و پیوندهایی است که با فرهنگ آن جامعه برقرار می­شود و نوع انتخاب واژه­ها، نشان­دهنده دیدگاهی است که درباره آن ها وجود دارد و واژگان هر فرهنگ نیز جهان­شناسی آن فرهنگ را نشان می­دهد (فالر، 1991: 8). شاعر با گزینش هدفمند خود از میان واژه­ها، ایدئولوژی خود را به مخاطب القا می­کند.

از آن­جا که شعر دفاع مقدس، برآمده از آرمان­هاست و ژانر مورد استقبال آن تلفیقی از حماسه و عرفان است، -همان­گونه که حماسه و عرفان، هر دو، صحنه نبرد نور و ظلمت و تقابل با دشمنان اهریمنی است- بنابراین واژه­های برآمده از این نوع شعر دوقطبی خواهند بود. کاراکترهای این دو ژانر ادبی همیشه یا سیاه­اند یا سپید، یا زشت­اند یا زیبا و در دفاع مقدس، یا سرخ­اند یا یزیدی و غیرحسینی:

خونی که از گلوی تو تراوید/ همه چیز را در کائنات به دو پاره کرد/ در رنگ اینک هر چیز: سرخ است یا حسینی نیست ( موسوی گرمارودی، 1363: 139)

در یک تقسیم­بندی کلی معنایی، واژه­های شعر دفاع مقدس را در دو دسته می­توان قرار داد: 1- واژگان قدسی و آسمانی؛ 2- واژگان پلیدی و اهریمنی. این جنگ، رویارویی هابیل و قابیل و نبرد حق و باطل است:

ماییم از نبیره

هابیل آفتاب

کاین گونه در

مقابل قابیل ظلمتیم

ما در نبرد باطل

و حق با درفش فتح

بر قله همیشه

رفیع شجاعتیم

(مردانی، 1386: 207)

و تقابل همیشگی ابراهیم علیه السلام و بت­ها/ موسی علیه السلام و فرعون/ حسین علیه السلام و یزید/ رستم و دیو/ گل و خار/ راستی و نفاق/ شب و سپیدی­ها است. رزمندگان هم­زادان فجرند که شهاب­وار، ظلمت شب را می شکافند:

ای هم­زادان سپیده و فجر/ پایان انتظار از راه می­رسد/ وقتی شقیقه شب را آماج سرب ستاره می کنید/ وقتی شهاب­وار/ گلوی ظلمت را/ پاره پاره می­کنید (حسینی، 1375: 75)

همان­گونه که می­بینیم، وقتی فضای واژگانی دوقطبی باشد، تصاویر برآمده از این واژگان نیز دوقطبی خواهد بود.

سرزندگی و طراوت شعر دفاع مقدس، مرهون عواملی چون ترکیب­سازی­ها و بسته­های تازه واژگانی است. گونه­گونی دریچه­های ورود واژه به فضای شعر دفاع مقدس، تنوع و پویایی خاصی بدان می­بخشد. ساحت زبانی شعر دفاع مقدس هم از عناصر مذهبی، تاریخی، اساطیری و عرفانی گذشته بهره می­گیرد و هم مدخل­های جدیدی از انقلاب، اصطلاحات نظامی، اسامی خاص و جغرافیای جنگ را دارد. واژه­هایی که وجه تمایز این جریان شعری از دیگر جریان­های ادبی است.

3-2-3-1- دسته واژگان ویژه جنگ

برخی واژه­ها در ارتباط با جنگ، وارد حوزه شعر شدند؛ واژه­هایی که تاکنون تصوری از ورود به عرصه شعر نداشتند؛ اما به دلیل پیوندی که با واژگان ادبی پیدا کردند، دامنه واژگانی شعر پایداری را گسترش دادند و چون واژه­­های زمان خود بودند، بر صداقت شعر افزودند:

1- جغرافیای جنگ: جنگ ایران و عراق جغرافیای پهناوری داشت؛ بنابراین واژگان زیادی از این مدخل

به حوزه شعر راه یافت: هویزه، شلمچه، طلائیه، فکه، مهران، خرمشهر، سوسنگرد، چزّابه، اروند، کارون و... .

به پسرم واقعیت را بگویید/ بگویید که به خاطر آزادی تو/ هزار خمپاره استعمار/ سینه پدرت را نشانه رفته­اند/ بگویید خون پدرت/ بر تمام مرزهای غرب و جنوب کشورش/ پریشان شده است/ بگویید موشک­های دشمن/ انگشتان پدرت را در سومار/ دست­های پدرت را در دشت عباس/ پاهای پدرت را در موسیان/ سینه پدرت را در شلمچه/ چشمان پدرت را در هویزه/ حنجره پدرت را در ارتفاعات الله­اکبر/ خون پدرت را در رودخانه بهمنشیر/ و قلب پدرت را در خونین­شهر/ پرپر کرده­اند/ اما هنوز ایمان پدرت/ در تمامی جبهه­ها می­جنگد (عبدالملکیان، 1368: 42).

2- اصطلاحات نظامی: واژگان و اصلاحات نظامی از دیگر مدخل­های شعر دفاع مقدس است؛ واژه­هایی چون گلوله، مسلسل، فشنگ، تکاور، منور، گردان، یگان، مین، خمپاره، تانک، لشکر، تیر و ... .

می­خواستم/ شعری برای جنگ بگویم/ دیدم نمی­شود/ دیگر قلم، زبان دلم نیست/ باید برای جنگ/ از لوله تفنگ بخوانم/ با واژه فشنگ/ دیدم که لفظ ناخوش موشک را/ باید به کار برد/ اما/ موشک/ زیبایی کلام مرا می کاست/ گفتتم که بیت ناقص شعرم/ از خانه­های مردم شهر که بهتر نیست/ بگذار شعر من هم/ چون خانه­های خاکی مردم/ خرد و خراب باشد و خون­آلود (امین­پور،1388: 382)

3- نام عملیات­ها: نام عملیات ها دریچه دیگری است که به شعر این دوره گشوده می­شود و واژه­هایی همچون: بیت المقدس، والفجر، بدر، مرصاد، محرم، رمضان، کربلای پنج، خیبر و ... به فضای ادبی راه می­یابند. حتی رمز عملیات­ها مانند یا زهرا سلام­الله علیها (عملیات والفجر 8)، یا زینب سلام­الله علیها (عملیات محرم)، طراوت سرخ اشعار در این بازه زمانی­اند. واژه­هایی که چیدمان شعری را در بافتی منسجم قرار می­دهند؛ زیرا هر چه ارتباط دیالکتیکی بین واژگان بیش­تر باشد، فضای شعر یک­دست و منسجم­تر خواهد بود.

4- نام اشخاص: ذکر نام سرداران، بسیجی­ها، شهدا نیز به دایره واژگانی شعر دفاع مقدس می­افزود؛ از این دسته اند: باکری، همت، فهمیده، چمران و... .

نالم ز درد و داغ که چمران رفت

آن

یکه تاز مکتب و میدان رفت

خرم کسی

که در گذر ایام

چمران به

عرصه آمد و چمران رفت

(سبزواری، 1388،

الف: 168)

3-2-3-2- کهن­گرایی واژگانی

در شعر دفاع مقدس جلوه­های آرکائیسم (Archaism) یا کهن­گرایی را هم در ساختار بیانی و هم در واژه­گزینی و ترکیب­سازی­ها می­توان دید. کهن­گرایی واژگانی -که نوعی هنجارگریزی است- توجه به شکل و ساخت باستانی واژه یا شکل از یادرفته آن در زبان شعر معاصر است. واژه­های قدیمی، گذشته را به حال می­ آورند و ویژگی سبکی خاصی به شعر می­بخشند. تلفیق واژه­های ادبی کهن با واژگان امروزی، گاه موجب افت وخیزهایی در شعر می­شود؛ اما همین خصیصه، سیّالیت و غنای زبان را در پی دارد. این کهن­گرایی هم سلاح واژه­های حماسی همچون: دشنه، فَرَس، شیر اوژن، ناوک، وغا، حمایل، جوشن، نیام و... را دربرمی­گیرد و هم دربردارنده دسته واژگان غنایی از قبیل طاق ابرو، صنم، کرشمه، دلبر، هجران، وصال و... است.

به یک کرشمه

شیرین داد، چون فرهاد

هزار تیشه

بر اندیشه ستم زده­ایم

تبر به دست

گرفتیم و همچو ابراهیم

به عزم دفع

ستم، بر سر صنم زده­ایم

(احمدی، شعر جنگ، 1362: 111)

از دیگر واژگان ادبی آثار کهن می­توان به واژه­هایی چون: فری، زهی، فراز، ایدر و... اشاره کرد. در آثار شاعرانی که به شیوه­های کلاسیک گرایش داشتند (همانند شاهرخی، اوستا، معلم، مردانی، سبزواری و گرمارودی)، بسامد این واژگان بیش­تر است.

فری سرود عشق و اعتلای او

ترنم و نوای

دلگشای او

لقای دوست

خواهد و بلای او

خوشا شهید و

ایزدی لقای او

الا اگر

هنروری به دل مخر

غرور مرگ

زندگی نمای او

(اوستا، 1388: 111-119)

3-2-3-3- اصطلاحات عرفانی

رشد معنوی ایران که تحت تأثیر آموزه­های اخلاقی-عرفانی اسلام شیعی بود، در شعر پایداری به ویژه در دفاع مقدس جلوه های گوناگونی یافت. شاعران پایداری با بهره­گیری از منابع عرفانی دین اسلام (یعنی قرآن و روایات و الگو گرفتن از بزرگان ادبیات عرفانی) نمادهای جدیدی را در شعر عرفانی معاصر، پایه­ریزی کردند. در حالی که تحت تأثیر شخصیت­های عرفانی عصر خویش چون امام خمینی (ره) هم قرار داشتند و دسترسی به معارف باطنی شیعه، برایشان فراهم بوده است. برخی از این شاعران خود در جبهه نیز حضور یافتند و از نزدیک توانستند شاهد صحنه­های ایثار و شهادت باشند؛ بنابراین علاوه بر تجربه­های معنوی شخصی، توانستند روحیه عرفانی و شهودی رزمندگان را در شعر منعکس کنند:

1- این نگرش عارفانه در کلام شاعران تأثیر می­گذارد؛ بنابراین کلماتی متناسب با محتوا و لحن جدید می طلبد و ترکیبات جدیدی خلق می­شود؛ ترکیباتی چون: بازار تجرد، شفاخانه وصل، تندر عشق، عرش هرگزآباد، نم نم باران عشق، غزل پرورد، خردسوز، حیرت­سرا، آیینه­باز و صدها ترکیب نوآیین، به دفتر عرفانی ادبیات افزوده می شود:

ای عشق غزل­پرورد،

ای وحشی صحراگرد

تنها شده­ام

برگرد، برگرد که می میرم

(مجاهدی، 1383: 22)

دوش یاران خبر

از سوختنش آوردند

صبح خاکستر

خونین تنش آوردند

یارب این کشته

عریان کدامین عرصه است

که ز بازار

تجرد کفنش آوردند

(اخلاقی، 1389 :19)

2- استفاده از رنگ­واژه­ها در ادبیات کلاسیک، به عنوان نمادهای عرفانی سابقه داشته است؛ اما در شعر دفاع مقدس بسامد بیش­تری یافت. به ویژه واژه «سرخ» که از اختصاصات شعری کسانی چون حسن حسینی است و در ترکیب با مفاهیم عاشورا بسیار به کار می­رود یا رنگ «سبز» که در مفاهیم انتظار و مهدویت بسامد بالاتری دارد.

شب از سمت

بهار ای نفس سبز بیا

کز تن زرد

من آثار خزان برداری

(وحیدی، 1384: 29)

3- تکرار واژگان رمزی شعر عرفانی کهن از جمله: باده، مستی، می، میکده، خم، سیمرغ، قاف و ... .

کجایند مستان

جام الست

دلیران عاشق، شهیدان مست

(قزوه، 1385: 39)