مشخصات کتاب

سرشناسه : شهیدی پاک، محمدرضا، ۱۳۴۱-

عنوان و نام پدیدآور : تاریخ تحلیلی آندلس [کتاب]/ محمدرضا شهیدی پاک.

مشخصات نشر : قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)٬ ۱۴۳۶ق= ۱۳۹۴.

مشخصات ظاهری : ۴۳۵ ص.: مصور(رنگی)، نقشه(رنگی).+ یک ورق نقشه تاشده.

فروست : پژوهشگاه بین المللی المصطفی صلی الله علیه و آله؛ ۱۰۸.

شابک : ۲۴۰۰۰۰ ریال: 978-964-1951-78-0

یادداشت : چاپ قبلی: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)٬ ۱۴۳۱ق= ۱۳۸۹. (تغییر فروست)

یادداشت : چاپ دوم.

یادداشت : کتابنامه: ص.[۴۳۳] - ۴۳۵؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : اندلس (اسپانیا) --تاریخ -- ۶۳۵ - ۸۹۷ق

شناسه افزوده : جامعة المصطفی(ص) العالمیة. مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)

رده بندی کنگره : DP۱۰۱/ش۹ت۲ ۱۳۹۴

رده بندی دیویی : ۹۴۶/۰۲

شماره کتابشناسی ملی : ۴۱۹۱۱۴۷

اشاره

تاریخ تحلیلی آندلس

محمدرضا شهیدی پاک

جامعة المصطفی العالمیة

سخن ناشر

برنامه ریزی آموزشی، باید امری پویا و متناسب با دگرگونی هایی باشد که در ساختار دانش و رشته های علمی پدید می آیند.

تحوّلات اجتماعی، نیازهای نوظهور فراگیران و مقتضیات جدید دانش، اطلاعات، مهارت ها، گرایش ها و ارزش های نوینی را فرا می خواند که پاسخگویی به آنها، ایجاد رشته های تحصیلی جدید و تربیت نیروهای متخصّص را ضروری می نماید.

گسترش فرهنگ های سلطه گر جهانی و جهانی شدن فرهنگ در سایه رسانه های فرهنگی و ارتباطی، مشکلات و نیازهای نوظهوری را پیش رو گذارده است که رویارویی منطقی با آنها، تنها در پرتو آراستن افراد به اندیشه های بارور، ارزش های متعالی و رفتارهای منطقی که در قالب موقعیّت های رسمی آموزشگاهی با ایجاد رشته های جدید، گسترش دامنه آموزش ها و مهارت ها و تربیت سازمان یافته صورت گیرد، امکان پذیر است.

بالندگی مراکز آموزشی، در گرو نظام آموزشی استوار، قاعده مند و تجربه پذیراست که در آن، برنامه های آموزشی، متن های درسی و استادان، ارکان اصلی به شمار می آیند؛ پویایی برنامه های آموزشی نیز، به هماهنگی آن با نیاز زمان، استعدادِ دانش پژوهان و امکانات موجود، وابسته است؛ چنان که استواری متن های درسی به ارائه تازه ترین دست آوردهای علم در قالب نوترین شیوه ها و فن آوری های آموزشی بستگی دارد.

بازنگری متن ها و شیوه های آموزشی و روزآمد کردن آنها، به حفظ نشاط علمی مراکز آموزشی کمک می رساند.

حوزه های علوم دینی به برکت «انقلاب شکوهمند اسلامی»، سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی اند؛ در همین راستا، جامعة المصطفی(صلی الله علیه و آله) العالمیة، به عنوان بخشی از این مجموعه، که رسالت تعلیم و تربیت طلاّب را بر عهده دارد، به پی ریزی دفتر برنامه ریزی و فن آوری آموزشی اقدام نمود.

این دفتر، با ارج نهادن به تلاش های صورت گرفته و خوشه چینی از خرمن دانش عالمان گران قدر بر آن شد تا با بهره گیری از شیوه های جدیدآموزشی و تازه ترین دست آوردهای علمی به تهیه متن های آموزشی بپردازد.

تدوین و نشر بیش از نود متن درسی، در موضوعات گوناگون علوم دینی، حاصل این تلاش است.

نوشتار حاضر که با عنوان تاریخ تحلیلی آندلس برای دانش پژوهان دوره کارشناسی ارشد رشته تاریخ نگارش یافته، حاصلِ تلاش علمی و درخورِ تقدیر جناب آقای دکتر محمدرضا شهیدی پاک - دام توفیقه - است که از ایشان و دیگر فرزانگانی که در به ثمر رسیدن این اثر بذل عنایت کرده اند، تشکّر و قدردانی می کنیم.

در پایان، ارباب فضل و معرفت را به یاری خوانده، چشم امید به نقد و نظر آنان دوخته ایم.

مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(صلی الله علیه و آله)

دفتر برنامه ریزی و فن آوری آموزشی

فهرست

مقدمه مؤلف 15

محدوده جغرافیایی 19

شهرهای اسلامی در آندلس 21

اشبیلیّه 23

قرطبه 25

قرمونه 26

استجه 26

طلیطله 27

بلنسیه 28

مرسیه 30

سرقسطه 31

تُطیلَه 32

لارده 33

طرّکونه 33

طرطوشه 33

قسطلونه 34

دانیه 35

لَقَنْتْ 36

ألش 36

اوریوله 36

قرطاجنه 37

غرناطه 38

وادی آش 39

جیّان 39

بیّاسه و ابدّه 40

لورقه و بسطه 41

ارشدونه 41

مالَقَه 41

حصن جبل فاره 42

مَربَّله 42

المُنَکَّب 42

المَریَّة (مرآة البحر) 43

رُنْده 43

طریف 44

الجزیرة الخضراء یا جزیره ام حکیم 44

جبل الطارق 44

شریش 45

بنبلونه 46

بُرْغُشْ 46

بلد الولید 47

شقوبیه 47

وادی الحجاره (مدینة الفرج) 47

مجریط (مادرید) 47

شنت یاقب (شنت یاقو) 48

لیون 48

سمّوره 49

أوقییدو 49

کوادنجا 49

بطلیوس 50

مارده 50

لبله (لبلة الحمراء) 50

شنتمرّیه یا فارو 51

شلب 51

باجه 52

یابره 52

اشبونه 52

شِنْتَره 53

شنترین 53

برشلونه (بارسلون) 54

جزایر آندلسی مدیترانه 54

میورقه 54

شقر 55

شلطیش 55

نگاهی اجمالی به تاریخ اسپانیا پیش از فتح 56

انحطاط گوت ها 58

موسی بن نصیر 63

دوره والیان اموی آندلس: (92ه.- 138ه/711م-756م) 67

تشنج در انتخاب والیان آندلس 71

لشگر یزید در آندلس 73

ابوالخطّار و اتحاد موقت اعراب 75

چکیده 77

نتایج «فتح آندلس» 78

پرسش 79

منابع، برای مطالعه بیشتر 80

صمیل زمینه ساز استقرار امویان در آندلس 86

عبدالرحمن اموی از شام تا آندلس 90

چکیده حوادث دوره والیان آندلس 93

نتایج دوره والیان در آندلس 95

سؤالات دوره والیان 96

منابع بیشتر دوره ولاة 97

تصفیه خونین اعراب اشبیلیّه 106

دولت عباسی- شارلمانی و امویان آندلس 110

بحران جانشینی 115

صوائف زمان هشام 117

سومین عادل بنی امیه!! 117

تصفیه خونین طلیطله: (واقعه حفره) 120

حَکَم ربضی 121

غزوات خارجی حکم 123

اوج خلافت اموی 125

شورش های ثغر الاوسط 126

غزوات خارجی عبدالرحمن اوسط (صوائف) 128

شورش ابن مروان جلیقی 135

شورش ابن حفصون 137

شیوع اضطراب آندلس 143

شیوع نفاق و فتنه در آندلس 149

جنگ های الناصر 150

غزوه پنپلونه 153

ناصر و ادریسیان 155

الف) مناسبات با دولت های اروپایی و شمال آندلس 157

ب) روابط دولت اموی با بیزانس 160

ج) روابط دولت اموی آندلس با فاطمیان 161

حَکَم و سلطه امویان بر مغرب اقصی 167

منصور 171

دولت بنی عامر 174

بازگشت مهدی به خلافت 184

خلافت دوم هشام (المؤید) بن حکم بن عبدالرحمن 185

دومین دوره حکومت سلیمان بن حکم 186

مرتضی مروانی 189

سازمان دولت 197

تأسیسات در دوره اموی در آندلس 198

علوم و معارف در آندلس 200

استمرار علوم و معارف اسلامی در دوره ملوک الطوایف 218

چکیده دوره امویان آندلس (138-422ه) 220

نتایج «دوره حکومت امویان در آندلس» 225

پرسش 225

منابع، برای مطالعه بیشتر 227

دولت بنی حمود 232

دولت علی بن حمود در قرطبه 233

یحیی بن علی بن حمود 234

بازگشت امویان 235

ادریس بن علی بن حمود و سقوط بنی حمود 237

دولت بنی جهور در قرطبه: (422-462ه) 238

سقوط بنی جهور 239

جانشینان ابن عبّاد 244

دولت بنی هود در سرقسطه (481-504ه) 245

سلیمان بن هود 246

دولت بنی افطس، بنو مسلمه (413-478ه) 248

دولت بربری غرناطه (403-483ه) در جنوب آندلس 249

دولت بنی ذوالنون در طلیطله (400- 478ه) در ثغر اوسط 250

دولت بنی رزین (403-497ه) 251

چکیده دوره اول ملوک الطوایف در آندلس 252

الف) ملوک الطوایف از طبقه اشراف عرب 253

ب) ملوک الطوایف از طبقه موالی امویان 253

ج) ملوک الطوایف از موالی بنی عامر در شرق آندلس 253

د) بربرهای مستقر در آندلس از زمان فتح 253

نتایج دوره اول ملوک الطوایف در آندلس 254

پرسش 255

منابع، برای مطالعه بیشتر 256

سقوط طلیطله 259

استمداد ملوک الطوایف از مرابطین 261

نبرد زلاّقه 263

پایان دوره اول ملوک الطوایف 265

جنگ اقلیش 268

شورش مریدین 270

شورش قرطبه 271

دوره دوّم ملوک الطوایف 272

چکیده دوره مرابطین در آندلس 273

نتایج دوره حکومت مرابطین در آندلس 275

پرسش 276

منابع، برای مطالعه بیشتر 277

پیروزی الْارک و شکست العِقاب 281

آغاز دوره سوم ملوک الطوایف آندلس 283

چکیده دولت موحدین در آندلس 286

نتایج حکومت موحدین در آندلس 288

پرسش 289

منابع، برای مطالعه بیشتر 290

هنر خوش نویسی 298

چکیده علوم، فرهنگ و تمدن اسلامی در عصر مرابطین و موحدین 299

نتایج عصر مرابطین و موحدین 299

پرسش 300

منابع، برای مطالعه بیشتر 301

دولت بنی نصر در غرناطه 304

بنی الاحمر و هجوم دولت های مسیحی 305

محمد فقیه و جهاد با قشتاله 307

انحطاط دولت غرناطه 310

الایسر 313

سقوط غرناطه 314

چکیده دولت بنی نصر در غرناطه636-897ه./1238-1492م. 316

نتایج حکومت غرناطه در آندلس 318

پرسش 319

معارف اسلامی 321

چکیده فرهنگ و تمدن در دوره بنی احمر (آخرین ایام آندلس) 324

نتایج 324

پرسش 324

منابع، برای مطالعه بیشتر 326

الف) علل اصلی سقوط آندلس 330

ب) سقوط نهایی آندلس 352

مراحل جنگ های صلیبی بر مبنای باز پس گیری آندلس 352

بازپس گیری آندلس 353

پس از باز پس گیری 362

منابع، برای مطالعه بیشتر 366

علی بن حمود 372

علی بن حمود، خلیفه حاکم قرطبه 374

قاسم بن حمود 375

بازگشت دوباره قاسم به قرطبه 377

پایان سرگذشت قاسم بن حمود 377

خلافت المستظهر 378

المستکفی بالله 378

ابن شهید و ابن حزم در دربار بنی حمود 379

ادریس اوّل 380

حسن بن یحیی حمودی و یحیی بن ادریس 383

ادریس دوّم 384

محمّد اوّل 386

محمد بن قاسم 387

ادریس سوّم 388

خلافت دوباره ادریس دوّم 388

محمّد دوّم 389

محمّد بن قاسم بن حمود 389

قاسم بن محمد حمودی 391

فهرست منابع 433

مجلات 435

منابع لاتین 435

ضمائم 396

تصاویر 408

مقدمه مؤلف

( ... إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ ... 1)

تأسیس دولت اسلامی در «آندلس» پیش از آن که دست آورد نظامی سیاسی آخرین مرحله از فتوحات اروپایی مسلمانان در دهه پایانی قرن دوّم هجری باشد، حاکی از موفقّیت چشم گیر فرهنگ اسلامی در تحوّل انسآنها و خلق جوامع جدید انسانی با تمدّن، دین، هنر و صنعت و حتی آداب و رسوم متفاوت از گذشته آن جوامع است.

نهصد سال از تاریخ «آندلس» به حضور مسلمانان با شش دوره فرمانروایی در شکل دولت هایی که هریک مرحله ای از دوره انتقال و تکامل فرهنگ و تمدن اسلامی را در آندلس محقّق ساختند، اختصاص دارد.

امروزه آثار تاریخی به جا مانده از حاکمیّت مسلمین در این سرزمین، بخش بزرگی از درآمد گردش گری دولت «مادرید» را تأمین می کند. هم چنان که انبوه مخطوطات اسلامی عربی کتابخانه های «گرانادا»، «مادرید» (کتابخانه اسکوریال) و... نیز، در زمره سرمایه های اصلی شخصیّت فرهنگی ملّت «اسپانیا» محسوب می شود.

از سویی تاریخ «آندلس» بخش مهمی از حافظه امت اسلامی به شمار می آید که با استمرار تاریخ نگاری «آندلس» باید همواره مورد عنایت محقّقان مسلمان قرار گیرد.

درحالی که قدرت های جهانی، هنوز به بهانه «جنگ های صلیبی» به تهاجم گسترده فرهنگی- نظامی علیه مسلمین مبادرت می کنند، زیرا چنان که هشت دوره جنگ کلاسیک

صلیبی از شمال اسپانیا آغاز شد، جنگ های مدرن صلیبی نیز پس از سقوط اندلس شکل گرفته است. و پرونده اندلس هم چنان مفتوح است. بی گمان در حوزه مطالعات مربوط به «آندلس» می توان به طور روزمره با خلق آثار جدیدی در عرصه های مختلف تجربه ای تاریخی و ارزشمند را نصب العین آحاد امت اسلامی به ویژه سران آن قرار داد؛ چنان که اثر حاضر نیز تلاشی است در همین راستا.

دوره اسلامی تاریخ «اسپانیا» عصر طلایی تاریخ آن کشور محسوب می شود؛ عصری که مسلمانان دوره ای از عزّت و ذلّت و تحقیر را در آن تجربه کرده اند؛ بر این مبنا محافل فرهنگی- سیاسی اسپانیا در پایان قرون وسطی علی رغم آگاهی از خدمات تمدّنی و فرهنگی مسلمانان، به شکل تحقیرآمیزی از مسلمانان آندلس یاد کرده اند. آن چه مسلّم است این که حجم تحقیقات انبوه انجام شده درخصوص آندلس، نسبت به کارهایی که باید صورت بگیرد بسیار ناچیز است. در این نوشته که با رعایت استاندارهای متون آموزشی برای تدریس سه واحد درسی تدوین گردیده، تاریخ کلاسیک آندلس از زمان فتح (81ه) تا آخرین روزهای سقوط «غرناطه» در (897ه) به صورت تحلیلی ارائه شده و مواضع نویسندگان معاصر تاریخ آندلس براساس منابع اصلی مورد نقد و بررسی قرار گرفته است؛ امید است که گام موثری در راستای آموزش تاریخ جوامع اسلامی در غرب اسلامی باشد.

محمدرضا شهیدی پاک

م تابستان 1387

1- واژه آندلس

اشاره

درباره چگونگی خوانش و اشتقاق واژه آندلس، همواره بین واژه شناسان و دیگر صاحب نظران، اختلاف نظر وجود داشته است؛ ⁽¹⁾برخی از محققان ⁽²⁾بر این عقیده اند که این کلمه، مشتق از «الفندالس» ⁽³⁾(الفاندالس) «فندلس»، «فَنْدال» یا «واندال» ⁽⁴⁾است.

اشخاصی هم چون: یاقوتِ حموی، بکری، ادریسی، ابن عذاری، ابن خلدون، ابن اثیر، ابن حیّان، قلقشندی، حمیری ⁽⁵⁾و مَقَّری، پیرامون وجه تسمیه آندلس اظهارنظر کرده اند: یاقوت این واژه را کلمه ای بیگانه و مشاجره پیرامون آن را بیهوده دانسته است؛ ⁽⁶⁾اما مقری، آن را مشتق از آندلس بن طوبال یکی از نوادگان حضرت نوح(علیه السلام)

می داند. ⁽¹⁾پیش از وی نیز، ابن عِذاری واژه آندلس را به قومی ⁽²⁾که بعد از طوفان نوح در جزیره ساکن شدند، نسبت داده و واژه مزبور را برگرفته از «اشبان»، ⁽³⁾معرّب اصفهان ذکر کرده است؛ ⁽⁴⁾ولی به گفته ابن اثیر: مسیحیان، آندلس را به خاطر این که در آن سرزمین، شخصی به نام اشبان ⁽⁵⁾مصلوب شده، اسپانیا نامیدند. ⁽⁶⁾

برخی محققین معاصر، هم چون باسورث ⁽⁷⁾و گیشار ⁽⁸⁾طبق دیدگاه های جغرافی دانان مسلمان، واژه آندلس را مشتق از «واندالیا» (سرزمین واندال ها) ⁽⁹⁾دانسته اند؛ به نظر باسورث به احتمال زیاد واژه آندلس از یک عبارت آلمانی گرفته شده و به معنای حصه است. به گفته هاینزهایم، کلمه « Betica » برابر (آندالوزی- آندلس کنونی) و به معنای «قطعه زمین» و سهمی از زمین گرفته شده ( Land - lot) در تقسیم اراضی رایج در قبایل ویزیگت ⁽¹⁰⁾می باشد. ⁽¹¹⁾

در مجموع، پیرامون کلمه آندلس سه نظریه قابل بررسی است:

مزبور، واژه ای خارج از حوزه واژگان مغرب و آندلس بوده و وی آن را به اقوام مهاجر از شرق نسبت داده است؛ «اندلوش»، (اندلش) واژه اصلی در این اشتقاق محسوب می شود که، رازی، ابن عذاری، ابن خلدون، و مقری ⁽¹⁾آن را نقل کرده اند؛ براین اساس ارتباط واژه با حضور ایرانیان در آندلس مورد توجه محققان معاصر زبان فارسی قرار گرفته است. «آندلس» مشتق از «اَتروش» Atarus «قوم آتش پرست» ⁽²⁾دانسته شده و با «مجوس آندلس» که در روایات عربی بارها از آنها سخن رفته است، یکسان تلقی شده است. ⁽³⁾از جمله شواهد این که: نام «آندلس»، سه بار در شاهنامه آمده و در مجموع احادیث اسرائیلیات نیز، مرتبط با ایران عنوان شده است؛

محدوده جغرافیایی

⁽⁵⁾ «شبه جزیره ⁽⁶⁾ایبری» ⁽⁷⁾واقع در جنوب غربی اروپا، شامل کشورهای اسپانیا و پرتقال است که به وسیله کوه های سلسله جبال مرتفع ⁽⁸⁾و صعب العبور «پیرنه» ⁽⁹⁾از بقیه خشکی اروپا و توسط تنگه «جبل الطارق» از آفریقای شمالی مجزا شده است. ⁽¹⁰⁾شبه جزیره مثلثی شکل ⁽¹¹⁾ایبری، از سه جهت به وسیله دریا احاطه شده و از سمت شمال با آبراهه ای به عرض

چهارصد و پنجاه کیلومتر به خاک فرانسه متصل شده است؛ ⁽¹⁾مسلمانان این ناحیه را «جزیره آندلس» نامیدند. ⁽²⁾ارتفاع متوسط کوه های پیرنه که امواج دریای مدیترانه از شرق و اقیانوس اطلس از غرب به دامنه های آن برخورد می کند، به هفتصد متر می رسد. ⁽³⁾و اگر دریای مدیترانه از سمت «أَرْبونه» ارتفاع بیشتری داشت، اسپانیا و پرتقال جزیره ای حقیقی را تشکیل می دادند.

«شبه جزیره ایبری» از دو بخش کوهستانی در شمال و فلات وسیع «لامِزِتا» ⁽⁴⁾که ارتفاع آن به سمت جنوب کاسته می شود، تشکیل شده است؛ بخش وسیعی از این شبه جزیره که در فلات یاد شده ⁽⁵⁾قرار دارد توسط مسلمانان فتح گردید و نام «آندلس» را بر آن نهادند؛ ⁽⁶⁾آندلس یا «سرزمین موعود» ⁽⁷⁾را رومی ها «بتیک» ⁽⁸⁾می نامیدند.

ازیدورو ⁽⁹⁾هفتاد و پنج سال پیش از فتح آندلس؛ شبه جزیره ایبری را به شش منطقه تقسیم کرده است و «بتیکا» را یکی از بزرگ ترین استآنهای آن دانسته است؛ ⁽¹⁰⁾این منطقه مساحتی حدود 87/570 کیلومتر ⁽¹¹⁾مربع دارد و از جنوب و شرق به مدیترانه (تنگه جبل الطارق) ⁽¹²⁾و از غرب به «قشتاله» و کشور پرتغال محدود است.

هم چنان که پیش تر نیز اشاره شد، جغرافی دانان مسلمان از این ناحیه با عنوان «آندلس» یاد کرده اند؛ ⁽¹³⁾این منطقه، در جنوب کشور اسپانیا قرار دارد و رودخانه «وادی الکبیر» ⁽¹⁴⁾آن را مشروب می سازد و رشته کوه های «سیرامورنا» ⁽¹⁵⁾و «سیرانوادا» ⁽¹⁶⁾در آن واقع

شده است؛ ⁽¹⁾اما از سوی دیگر مورّخان ⁽²⁾و نویسندگان اسلامی، همه کشور اسپانیا را آندلس (جزیرة الآندلس) نامیدند ⁽³⁾و کلمه آندلس با توجه به جغرافیای منطقه، به زودی مترادف دقیق «هیسپانیا» گردید. ⁽⁴⁾

مراکشی (م 647ه) فصل نخست کتاب خود را به بیان جزیره آندلس اختصاص داده و ضمن بیان محدوده مرزهای آن، آندلس را آخرین منطقه آباد و مسکونی در مغرب دانسته است که به اقیانوس منتهی شده و هیچ عمارتی بعد از آن وجود ندارد. ⁽⁵⁾

جغرافی دانان مسلمان، مطالب بسیاری را در مورد آب و هوا و محصولات آندلس و طبیعت آن بیان نموده و به ویژه به نظم درآورده اند؛ بخش گسترده ای از ادبیات آندلس به همین مطالب اختصاص یافته است؛ چنان که می توان وصف کاملی از همه شهرهای آندلس دوره اسلامی به دست آورد؛

چنان که در شعر ابن خفاجه آمده: ⁽⁶⁾

یا اهل آندلس لِلّه دَرُّکُم ماءٌ و ظلٌ و انهارٌ و اشجار

در این میان، اثر ابن سعید مغربی که نوعی بیان فهرست جغرافیایی شهرهای آندلس است حائز توجه می باشد، در گزارش دیگری هم طول آندلس، سی روز و عرض آن نه روز و نیز دارای هشتاد شهر بزرگ و سیصد شهر کوچک ذکر شده است؛ هم چنین تنها در سواحل رودخانه «اشبیلیّه» دوازده هزار قریه برشمرده اند. ⁽⁷⁾

شهرهای اسلامی در آندلس

جغرافی دانان مسلمان، وصف کاملی از شهرهای آندلس ارائه داده اند که به طور مستقل به وسیله برخی از مورّخان معاصر، انتشار یافته است؛ در این بین یعقوبی، مقدسی،

ادریسی، ⁽¹⁾یاقوت حموی، حمیری، ابن خطیب و برخی دیگر از جغرافی دانان مسلمان، شهرهای آندلس را ذکر کرده اند؛ در منابع جدید نیز، شکیب ارسلان، پژوهشی جامع پیرامون نام شهرهای آندلس، براساس سابقه تاریخی و جغرافیایی و نیز حوادث آن ارائه نموده است. ⁽²⁾معرفی شهرها و جغرافیای آندلس، در آغاز به مؤلف ناشناخته حدود العالم و اصطخری در مسالک و ممالک مربوط است. ⁽³⁾توصیف عظمت و شکوه رویایی برخی از شهرهای آندلس در المغرب فی حلی المغرب اثر ابن سعید مغربی آمده است؛ وی در کتاب خود هریک از شهرهای آندلس را با عناوین و اصطلاحات ادبی خاصی وصف کرده که در نوع خود شاهکار ادبی بی نظیری در معرفی شهرهای یک کشور به حساب می آید. ⁽⁴⁾

پیش از ورود اسلام، «گوت ها» تا دویست سال، هم چنان تقسیمات رومی آندلس به «پنج کوره» ⁽⁵⁾را حفظ کردند؛ بکری و حمیری، شش واحد اداری را در تقسیم آندلس نام برده و آن را «تقسیم قسطنطین» نامیده اند؛ ⁽⁶⁾در بین معاصران، حسین مونس، بحث مفصلی را به تقسیمات اداری و مالی پیش از اسلام و مسلمانان در آندلس اختصاص داده و از جمله ثبات تقسیمات اداری و مالی آندلس را نقطه قوّت خلافت اموی نسبت به خلافت عباسی دانسته است؛ ⁽⁷⁾تاریخ دولت عباسی نشان می دهد که بزرگ ترین بحرآنهایی که دامن گیر این خلافت شد از ناحیه هرج ومرج مالیاتی ناشی از بهم خوردن تقسیمات اداری و کشوری بوده است.

تقسیمات شش گانه کنستانتین ⁽⁸⁾: 1. «ناربون»، 2. «گالیسیا»، 3. «تاراکونه»، 4. «تولدو»، 5. «مریدا»، 6. «سیویلیام»، تقسیمات کلیسایی اسپانیا براساس شش «مطران نشین» بود؛

«گالیسیا» و «ناربون» در آغاز فتوحات اسلامی از قلمرو مسلمانان خارج شدند و چهار ولایت بزرگ در حوزه قدرت مسلمانان باقی ماندند؛ بدین ترتیب، تقسیم کشور به چهار ولایت، در سراسر دوره اموی معمول بود و بعدها با ظهور ملوک الطوایف به شش منطقه تقسیم گردید؛ ⁽¹⁾یاقوت حموی ⁽²⁾از چهل شهر و یعقوبی از بیست و دو شهر آندلس نام برده اند. ⁽³⁾

آندلس، امروزه یکی از بزرگ ترین استآنهای کشور اسپانیاست و سویل (اشبیلیّه)، خائن (جیّان)، کردبا (قرطبه)، گرانادا (غرناطه) و مالاکا (مالقه)، از شهرهای مهم آن محسوب می شوند.

در این بخش از بررسی شهرهای اسلامی آندلس، مهم ترین شهرهای آندلس در دوره حکومت مسلمانان را مرور می کنیم:

اشبیلیّه

⁽⁴⁾ «کوره اشبیلیّه» از بزرگ ترین شهرهای آندلس در جنوب غربی اسپانیا واقع و در شمار نخستین پادگآنهای عرب، محل استقرار «جند حمص» محسوب می شد که در آغاز فتوحات اسلامی به مکانی برای مهاجرت مصریان، شامیان و ایرانیان تبدیل گردید؛ منابع عربی و غربی، اشبیلیّه را شهری رومی و پایتخت اول «گوت ها» و نخستین پایتخت مسلمانان در آندلس دانسته اند؛ هم چنین متون قدیمی جغرافیای اسلامی، بنای آن را به یک ایرانی نسبت داده اند؛ حمیری در کتاب خود، اشبیلیّه را کلمه ای لاتینی و از واژه «اشبالی» به معنای «المدینة المنبسطه» (شهر فراخ) یاد نموده است. ⁽⁵⁾

این شهر در کرانه رودخانه بزرگ «وادی الکبیر» (کواد الکویر) ⁽⁶⁾و در دامنه کوه بزرگ «الشرف» قرار دارد؛ به گفته حمیری به خاطر کثرت باغستآنهای زیتون و شاخه های درهم

پیچیده و بلند و گسترده آن، نور خورشید به هیچ نقطه ای از خاک اشبیلیّه نمی تابد و این شهر همیشه سرسبز است؛ روغن زیتون اشبیلیّه بهترین روغن زیتون بوده و از حیث خواص و عدم تغییر معروف است و به همه نقاط از خشکی و دریا حمل می شود و نیز، بهترین پنبه بلاد آندلس در اشبیلیّه است ⁽¹⁾که به افریقیّه و سجلماسه و سایر نقاط صادر می شود؛ هم چنین در سمت قبله، باغ هایی از نی شکر به نام «جنّات مصلی» وجود دارد. ⁽²⁾در قسمت انتهایی رودخانه بزرگی که از اشبیلیّه عبور می کند، آب در نقاطی جمع شده و جزایر کوچکی در نزدیکی دریا به نام «مداین» به وجود آمده است.

«دارالصناعة» اشبیلیّه از جمله مراکز صنعتی این شهر است که در زمان عبدالرحمن دوم ساخته شد؛ اشبیلیّه در «عصر ادریسی» شهری بزرگ با بازارهای متعدد و پررونق و با مردمی ثروتمند بود.

جامع قدیمی اشبیلیّه، معروف به «جامع العَدَبَّس» ⁽³⁾منسوب به قاضی معمربن عدبس به سال 214ه.ق. بنا شد و جامع دیگر اشبیلیّه به دستور یوسف موحدی و به دست عریف احمد بن باسه، بنا گردید. ⁽⁴⁾صومعه (مأذنه) این جامع، بعد از تصرّف اشبیلیّه به وسیله مسیحیان، به برج ناقوس کلیسا تبدیل شد و در سال 1568م با نصب علایم مسیحیّت بر فراز آن، عنوان «ژیرالدو» ⁽⁵⁾و سپس «ژیرالدا» یافت؛ ارتفاع برج93/25 متر است که 69/65 متر آن مربوط به دوره اسلامی می باشد.

تزیینات هنری و سبک معماری اسلامی «برج ژیرالدا»؛ حاکی از تناسب و اعتدال هنر آندلسی و دوری از سادگی و زهد حاکم بر معماری مغرب است؛ ⁽⁶⁾هم چنین «جامع عدبس» یکی از آثار باستانی این شهر است که بعد از سقوط اشبیلیّه به «کلیسای سان سالوادر» تبدیل شد.

«کاخ دارالاماره» نخستین بنایی است که مسلمانان در آندلس بنا کردند؛ دومین کاخ

دارالاماره (القصر القدیم) و قصور بنی عباد (اسماعیل و معتمد)، قصرالمبارک، قصرالثریا، قصرالزاهی، قصرالوحید، قصرالزاهر (مجموعه " elalcazer") و اماکن تفریحی بنی عباد، مانند: دارالمزینه، مجلس المعرس، منتز وادی مصلح، کاخ های موحدین (کاخ البحیره و دیگر کاخ های بزرگان موحدین...) از جمله ده ها ابنیه مسلمین در اشبیلیّه بوده است. ⁽¹⁾

قرطبه

⁽²⁾ قرطبه پایتخت دولت اموی و مادر شهرهای آندلس در کنار رودخانه بزرگ «وادی الکبیر» قرار دارد؛ ⁽³⁾نخستین بنای اسلامی در قرطبه، ساخت مسجد جامع در محل کلیسای «سنت بنجنت» ⁽⁴⁾بود؛ این مسجد در سراسر دوران اموی، توسعه یافت و با سقوط قرطبه در 1371م به کلیسای بزرگ «سانتاماریا» تبدیل گردید.

قرطبه، سه قرن پایتخت دولت اسلامی در آندلس بود؛ این شهر در دامنه جنوبی کوههای قرطبه و در دوره رومی بنا شد و خاک حاصل خیز آن، مناسب تولید انواع محصولات کشاورزی بوده است؛ ⁽⁵⁾از جمله ویژگی های آن وجود باغ های متعدد زیتون، انگور، انواع حبوبات، پرتقال، لیمو و... در کوه پایه های جبال «سییرامورینا» ⁽⁶⁾(جبل الشارات) همراه با چراگاههای خرم و سرسبز است؛ ⁽⁷⁾جمعیت قرطبه ⁽⁸⁾در دوران شکوفایی اسلامی

آن به پانصد هزار نفر بالغ می شد ⁽¹⁾برخی خیابآنهای این شهر هنوز از نامهای اسلامی برخوردارند از جمله خیابان ابن رشد، خیابان ابن یمون، المنصور و جامع قرطبه که کلیسای جامع (کاتدرائیه) شد.

پل رومی رودخانه «وادی الکبیر» که مسلمین آن را تجدید بنا کردند با شانزده قوس؛ باب المحدور و خرابه های «الزهرا» از جمله آثار برجامانده از مسلمین در قرطبه هستند.

قرمونه

⁽²⁾ از جمله شهرهای آباد آندلس قرمونه است که در غرب قرطبه و شمال شرق اشبیلیّه، نزدیک جنوب رودخانه وادی الکبیر واقع شده و باغ های متعدد زیتون و کشتزارهای گندم آن را فراگرفته اند و از مراکز عمده کشاورزی آندلس محسوب می شود؛ ⁽³⁾قرمونه دژ دفاعی اشبیلیّه بوده و برج و باروی «باب اشبیلیّه» و «باب قرطبه» آن هنوز باقی است؛ ⁽⁴⁾«قصر مرشانه» و کلیسای بزرگ که بر فراز مسجد جامع قدیم بنا شده و هنوز صحن مسجد آن برجاست از آثار به جا مانده از دوره اسلامی می باشد. ⁽⁵⁾

استجه

⁽⁶⁾ شهر رومی و باستانی استجه در سمت راست رود «شَنیل» (از شعبه های رودخانه وادی الکبیر)، از اعمال اشبیلیّه است؛ این شهر، در دشتی آباد و خرم، و باغ های زیتون و کشتزارهای گندم قرار دارد که تمام آن، مسیر بین شهر و قرطبه را فرا گرفته است؛ ⁽⁷⁾هم چنین سلسله کوهی از سمت شمال، بر شهر مشرف است؛ بازارهای پررونق و مهمان خانه های متعدد از ویژگی های دیگر این شهر است، شهر، در مجاورت کلیسا بنا

شده و متون اسلامی از آن به عنوان شهر شورش نام برده اند. ⁽¹⁾

استجه امروزی، شهری بسیار زیبا، با خیابآنهای بزرگ و وسیع بوده و هنوز شکل آندلسی خود را حفظ کرده است؛ خانه های شهر، سفید و در یک یا دو طبقه ساخته شده اند؛ کلیسای بزرگ و برج آن؛ کلیسای صلیب مقدس، ⁽²⁾سانتاکروث و قوس عربی ورودی کلیسا، از بقایای جامع اسلامی شهر هستند؛ در پایین برج، دو لوح به خط کوفی به ارتفاع چهار متر وجود دارد. ⁽³⁾

طلیطله

⁽⁴⁾ این شهر، پایتخت سنتی «گوت ها» و مهم ترین شهر دوره اسلامی آندلس است؛ این شهر در جنوب کوه بلند و طولانی الشارات ⁽⁵⁾قرار دارد. طلیطله، در نزدیک رود تاجه ⁽⁶⁾با قلعه های متعدد، در شمار یکی از مقاوم ترین و امن ترین شهرهای قرون وسطی است؛ و رودخانه «دُوَیْره» در این شهر باستانی جاری است و در شصت و پنج مایلی شهر وادی الحجاره ⁽⁷⁾قرار دارد؛ باغ ها و رودهای متعددی سراسر شهر را فراگرفته اند؛ در اطراف شهر قلعه و استحکامات دفاعی وجود دارد و کوه «شارات» در چند مایلی آن قرار دارد که محصولات معادن مس، آهن و خاک خوردنی خوبی که در شستن موی سر کاربرد دارد و نیز گندم و زعفران طلیطله و صمغ سماوی آن به همه جا صادر می شود.

از آثار اسلامی به جا مانده در طلیطله، «کلیسای جامع بزرگ» است که به جای مسجد جامع قدیم شهر بنا شده که در ابتدا کلیسای گوتی قدیمی بود و مسلمانان آن را به مسجد تبدیل کردند و دو ماه بعد از سقوط طلیطله (1085م/487ه) با وجود این که یکی از مفاد پیمان تسلیم شهر این بود که جامع تا ابد در دست مسلمانان باقی بماند، عملیات تخریب

جامع اسلامی شروع و در سال 1277م فرناندوی سوم آن را به طور کامل تخریب کرد و کلیسای جدید را بر ویرانه آن ساخت و با اتمام عملیات ساختمانی در 1492م در لوحه صحن کلیسای جدید آمده است که در سال 1492م غرناطه و همه سرزمین های آن فتح شد. ⁽¹⁾دو پرچم سلطان ابوالحسن مرینی که اسپانیایی ها در «جنگ سالادو» ⁽²⁾از او به غنیمت گرفتند در موزه شهر نگه داری می شود.

بقایای مسجد کوچک (المسجد المردوم) به کلیسا ⁽³⁾تبدیل شد و بر سر در ورودی آن لوحی با عنوان «بسم الله الرحمن الرحیم اقام هذا المسجد احمدبن حدیدی... فی المحرم سنة تسعین و ثلث مائة/999م»، نصب شده است. ⁽⁴⁾

از جمله بناهای دیگر این شهر، بنای «القصر» ⁽⁵⁾است که بر فراز صخره ای بلند در ساحل رود «تاجه» واقع شده و حمام «کابا» ⁽⁶⁾در غرب طلیطله در نزدیکی رودخانه قرار دارد که گفته می شود منزل «فلوراند الحسناء» دختر کونت یولیان حامی اعراب در فتح اسپانیا بوده است.

شهر طلیطله هم چنین به تولید شیرینی سنتی و قدیمی آندلسی (ماثابان) ⁽⁷⁾معروف است. ⁽⁸⁾

بلنسیه

⁽⁹⁾ بلنسیه ششمین شهر بزرگ آندلس در دوره اسلامی، ⁽¹⁰⁾در سال 636ه/1238م به دست اسپانیایی های مسیحی افتاد؛ این شهر از بزرگ ترین شهرهای شرق آندلس محسوب

می شد که تا نیمه قرن سیزدهم میلادی، هم چنان محل زندگی مدجنین ⁽¹⁾بود؛ بلنسیه در دشت های حاصل خیز و در میان باغستآنهای متعدد بنا شده و تا ساحل مدیترانه سه مایل فاصله دارد، این شهر، قطب تجاری شرق آندلس محسوب شده و هم چنین محل تولید کرم ابریشم و محصولات سیفی، مرکبات و آلوی سیاه است؛ زعفران آن معروف و دارای بازارهایی پررونق بوده و شهری بندری محسوب می شود؛ چرا که در آن نهرهای متعددی جاری است؛ از جمله رود بزرگ «توریا» ⁽²⁾که با عبور از شمال شهر به دریا می ریزد، محلی برای کشتی رانی است.

این مرکز عمده جمعیتی آندلس، از نخستین محل های سکونت بربرها در آندلس بوده است؛ ⁽³⁾رونق و زیبایی بلنسیه به حدی بود که بخشی قابل توجه از ادبیات آندلسی عرب به توصیف آن اختصاص یافته است؛ ⁽⁴⁾از جمله:

بلنسیه نهایة کل حسن

حدیث صح فی شرق وغرب فان قالوا محل غلاءِ سعر

ومسقط دیمتی طعن وضرب فقل هی جنّة حفَّت رُباها

بمکروهین من خوف و حرب

بلنسیه تا حدود یک قرن، محل سکونت «موریسک ها» ⁽⁵⁾بود؛ از جمله آثار اسلامی به جا مانده در این شهر، نام «خیابان الرصافه» و «محلة الرُّصافه» ⁽⁶⁾است که در دوره اسلامی نیز به همین نام معروف بوده است. ⁽⁷⁾کلیسای جامع شهر نیز در خیابانی با نام اسلامی «شارع الحمامات الامیران» که آثاری از چهار حمام به سبک اسلامی را در خود جای داده، واقع شده است. ⁽⁸⁾

مسجد جامع شهر به وسیله السید ⁽¹⁾در 1904م به کلیسا تبدیل شد و سپس با فتح مجدد مسلمین در 1102م دوباره به صورت مسجد درآمد و سرانجام در سقوط نهایی بلنسیه در 1238م به وسیله خایم اول (شاه آراگون) به کلیسای عالی «مریم مقدس» ⁽²⁾تبدیل گردید؛ برج کلیسا به نام «المجلیتی» ⁽³⁾به ارتفاع پنجاه متر و قلعه «برج الجبلین» ⁽⁴⁾از جمله آثار اسلامی بلنسیه محسوب می شوند؛ هم چنین برخی از بناهای دوره «گوتی» که در دوره اسلامی سالم مانده است، هم چنان در بلنسیه باقی است؛ مانند: کلیسای «قدّیس اندریس». ⁽⁵⁾

دانشگاه بلنسیه از قدیمی ترین دانشگاه های اروپایی است که کتابخانه آن با صدهزار جلد کتاب، اسناد مهمی از آخرین وضعیت مسلمانان در اسپانیا و نیز تاریخ «موریسک ها» را در خود جای داده است؛ ⁽⁶⁾هم چنین در حومه بلنسیه، نام های خانوادگی موریسکی، مانند: الکدیه ⁽⁷⁾و الدایه، الصنیعه ⁽⁸⁾و بنی فری ⁽⁹⁾و بنی قاسم ⁽¹⁰⁾و بوثال ⁽¹¹⁾و... باقی مانده است. ⁽¹²⁾و در حومه آن «ساجنتو» که همان شهر مربیطر ⁽¹³⁾آندلسی است با 350 هزار نفر جمعیت قرار دارد. بلنسیه از مراکز صنعتی در دوره ملوک الطوایف بود. بلنسیه امروزی که سومین شهر بزرگ اسپانیاست مانند گذشته از مراکز صنعت ظروف سفال است. کارخانه مانیسس؛ ⁽¹⁴⁾بزرگ ترین کارخانه صنعت سفال، در حومه بلنسیه قرار دارد.

مرسیه

⁽¹⁵⁾ مرسیه از شهرهای بزرگ آندلس و مرکز ناحیه «تدمیر» است که در دشت «شقوره» ⁽¹⁶⁾در

جنوب شرقی قرار دارد؛ این شهرِ کشاورزی و صنعتی از عمده ترین مراکز تولید انواع شراب، آرد و میوه بوده و امروزه دارای چهار میلیون نفر جمعیت است.

مرسیه که در سال 641ه/1243م سقوط کرد، هم چنان شکل قرون وسطایی خود را حفظ کرده است از جمله آثاری از حمام های آندلسی دوره اسلامی در آن برجا مانده است؛ هم چنان که بازارهای عمده آن، شکل بازارهای آندلسی را داراست و سبک معماری آن مانند قیصریّه های قدیم است.

کلیسای جامع شهر، در محل مسجد جامع شهر ساخته شده و در خارج مرسیه، بقایای قلعه آندلسی «مونتی اجودو» وجود دارد؛ نیز، قلاع متعدد در شهر و حومه آن مشاهده می شود و هنوز مانند دوره اسلامی، نخلستآنهای بسیاری در اطراف مرسیه کنونی به چشم می خورد.

شهر مرسیه در کنار رود بزرگی (نهر ابیض) ⁽¹⁾مانند رود نیل قرار گرفته، باغ ها و بوستآنهای متعدد و تاکستآنها و انواع درختان میوه شهر را فرا گرفته اند. ⁽²⁾مسلمانان از این رو آن را مصر نامیدند. این شهر محل تولید فرشهای مرغوبی است که مردم مرسیه در بافت آن مهارت دارند. ⁽³⁾

شهر اوریوله در ساحل دریای مدیترانه، موله و حِرلَّه از دیگر شهرهای منطقه «تدمیر» هستند.

سرقسطه

⁽⁴⁾ این شهر در ساحل رود «ابرو» ⁽⁵⁾قرار داشته، از مراکز بازرگانی آندلس و از نواحی هجده گانه آندلس در «ثغر اعلی» است؛ بر روی رودِ یاد شده، پلی به سبک رومی عربی به نام قنطرة الحجر ⁽⁶⁾در قرن پنجم هجری بنا شده است؛ ⁽⁷⁾به خاطر کاربرد آهک در بنای خانه های شهر،

به آن «المدینة البیضاء» گفته اند؛ ⁽¹⁾سرقسطه شهری پرجمعیت و با خیابآنهای وسیع است و باغ ها و بوستآنهای بزرگ بوده و انواع میوه ها به حد وفور در آن تولید می شود.

از جمله آثار تاریخی این شهر عبارتند از: «قصر جعفریه» ⁽²⁾و «عقد العمید» ⁽³⁾به ارتفاع هفت متر و با عرض پانزده متر؛ کلیسای «لاسیو» ⁽⁴⁾که در جای کلیسای رومی «گوتی» ساخته شده و پیش تر مسلمانان آن را به مسجد تبدیل کردند و نیز «کلیسای جامع» سرقسطه، معروف به کلیسای «العمود»، که در جای مسجد شهر، معروف به «الجامع الأبیض» ساخته شد. ⁽⁵⁾

در خیابان «کوسو» ⁽⁶⁾بقایای حمام های عربی به چشم می خورد؛ هم چنین در موزه سرقسطه، بسیاری از آثار اسلامی نگه داری می شود که در این میان اسناد بسیار مهمی راجع به «مدجنین» سرقسطه از قرن دهم تا پانزدهم میلادی از جمله شانزده وثیقه، مربوط به خرید و فروش آنها وجود دارد. ⁽⁷⁾

تُطیلَه

⁽⁸⁾ این شهر، با باغ های متعددی که رود «کالش» آنها را محاصره کرده است ⁽⁹⁾در شمال غربی سرقسطه و در شرق قرطبه در مرکز «دشت وشقِه» قراردارد و در زمان حکم بن هشام بن عبدالرحمن بنا گردیده است.

از جمله آثار باقیمانده اسلامی در این شهر، که امروزه در شهر روطه ⁽¹⁰⁾دیده می شوند «حصن روطه» است که محل سکونت عبدالملک بن هود و جانشینان او بوده و در دامنه کوهی در کنار رود «خالون» از شاخه های رود «ایبر جنوبی» قرار گرفته است. ⁽¹¹⁾

لارده

⁽¹⁾ لارده از مراکز «ثغر اعلی» در بخش شرقی و پایتخت سرقسطه بوده است؛ از آثار باقیمانده در لارده، بنای «الحصن» ⁽²⁾می باشد؛ نظام آبیاری در لارده، هم چنان به شکل سنتی آندلس دوره اسلامی حفظ شده است. ⁽³⁾

این شهر در کنار رود «شیقر»، که از سرزمین «جلیقیّه» سرچشمه می گیرد ⁽⁴⁾قرار دارد؛ فراوانی تولید کتان در لارده معروف است و نیز از بستر رودِ آن، براده های طلای خالص به دست می آید. ⁽⁵⁾

طرّکونه

⁽⁶⁾ طرکونه در پنجاه مایلی لارده، شهر باستانی در ساحل دریای شامی است؛ رود «علاّن» از این شهر سرچشمه می گیرد و به رودخانه بزرگ أبرُه (رود طرطوشه) می ریزد. ⁽⁷⁾این شهر به وجود چشم گیر آثار عجیب باستانی معروف بوده است. ⁽⁸⁾

محراب سنگی داخل کلیسای جامع شهر که خطوط کوفی به تاریخ 349ه. در اطراف آن وجود دارد از آثار اسلامی باقیمانده در این شهر است. ⁽⁹⁾

طرطوشه

⁽¹⁰⁾ طرطوشه شهری است در پنجاه مایلی طرّکونه و متصل به بلنسیه در ساحل رود «ابره» که با عبور از ولایت ارجون به دریای «شامی» می ریزد؛ این شهر در دامنه کوهستانی قرار

گرفته که از درختان صنوبر پوشیده است و از چوب به دست آمده از آن برای ساخت کشتی های بزرگ استفاده می شود.

قصبه شهر، بر روی صخره های بزرگ قرار گرفته دارای حمام و بازار بوده و از مراکز کشتی سازی در آندلس محسوب می شود؛ این شهر بازرگانی، محل سکونت انبوهی از تجّار است. ⁽¹⁾

خرابه های قصبه آندلسی شهر و حیاط دیرِ مجاور علیای بزرگ شهر، از آثار برجا مانده از دوره اسلامی است. ⁽²⁾

قسطلونه

⁽³⁾ این شهر، در بین شهرهای بلنسیه، طرطوشه و شاطبه ⁽⁴⁾واقع شده، از شهرهای با اهمیت آندلس بوده و نزدیک جزیره «شقر»، قرار دارد؛ قسطلونه دارای «مسجد جامع» دو قصبه، مهمان خانه ها و بازارهای آباد بوده و از دیرباز بهترین کاغذ شرق و غرب جهان در آن تولید شده است. ⁽⁵⁾

از دوره اسلامی، آثار بسیاری در این شهر یافت می شود از جمله نام های عربی «الجزیه»، ⁽⁶⁾و«الخمیسی»، ⁽⁷⁾«بنی فایز»، ⁽⁸⁾«بنی مسلم»، ⁽⁹⁾«البریق» ⁽¹⁰⁾و... در شهر رایج است.

در اطراف قسطلونه، نخلستآنهای متعددی به چشم می آید این دشت سبز را، رودخانه «البیضاء» ⁽¹¹⁾یکی از شاخه های رودخانه «شقر» می شکافد؛ بر فراز کوه هایی که شهر را در میان گرفته، قلعه ها و استحکامات اسلامی زیادی به جا مانده است که از جمله «الحصن الکبیر» روی کوه «برنیسا» ⁽¹²⁾که بر غرب شهر مشرف است و نیز،

«الحصن القدیم» ⁽¹⁾و«الحصن الجدید» ⁽²⁾مجموعه ای متنوع از قلاع و استحکامات دوره اسلامی در ارتفاعات مشرف به شهر هستند.

دیوارهای شهر که بخش اعظمی از آن حاکی از معماری رومی گوتی عربی است، هم چنان پابرجاست؛ کلیسای جامع شهر نیز ⁽³⁾برفراز مسجد جامع در وسط شهر شاطبه بنا شده و در موزه شهر، آثار اسلامی بسیاری موجود است.

دانیه

⁽⁴⁾ دانیه شهری آباد در شرق آندلس و از اعمال بلنسیه است که در ساحل مدیترانه قرار گرفته؛ دیوار شهر با مهندسی خاصی در داخل دریا بنا شده است؛ دانیه، دارای قصبه ای در ارتفاعات است که هنوز آثارش بر بلندی های آن باقی است؛ در شهر درختان انجیر و انگور، همه جا را فراگرفته اند؛ ⁽⁵⁾همواره کشتی های زیادی درکنار این شهر بندری توقف می کنند؛ کوه های «جزیره یابسه» از روی کوهی بلند در جنوب این شهر پیداست، ⁽⁶⁾آثار اسلامی بسیاری در دانیه برجا مانده اند که از آن جمله است اسامی عربی بسیاری از خانواده ها و نیز نام روستاهای واقع در کوه پایه های حاشیه ساحلی؛ مانند: بنی مرفیل، ⁽⁷⁾بنی لبوبه، ⁽⁸⁾بنی دورم، ⁽⁹⁾بنی الشاوی، ⁽¹⁰⁾بنی جاسر، ⁽¹¹⁾بنی عیسی، ⁽¹²⁾بنی دلیج، ⁽¹³⁾بنی اربج؛ ⁽¹⁴⁾هم چنین شیخ قراءات، دانی، در این شهر به سر می برد. ⁽¹⁵⁾این شهر در دوره ملوک الطوایف مرکز مجاهد عامری بود.

لَقَنْتْ

⁽¹⁾ لقنت، شهر بندری کوچک، باستانی و رومی گوتی عربی است (لوکنم رومی که مسلمانان به آن نام لقنت دادند و اسپانیایی ها به آن آلیکانت ⁽²⁾گفته اند؛ این شهر دارای قصبه ای است که بر فراز کوه قرار گرفته است. ⁽³⁾

مردم از این بندر کوچک به همه نقاط دریا سفر نموده و بدین منظور کشتی های بسیاری در آن توقف می کنند و از محصولات آن انواع میوه، به ویژه انجیر و عنّاب و سبزیجات است.

از جمله آثار اسلامی لقنت، بناهای مانده از قصبه شهر و نیز «حصن قدیسه باربارا» ⁽⁴⁾است؛ لقنت در کوهپایه بلندی به نام «بنی قندیل» ⁽⁵⁾که نامی اسلامی است، واقع شده است. ⁽⁶⁾

ألش

⁽⁷⁾ الش، شهری باستانی در شرق آندلس است که در جنوبی غربی لقنت قرار دارد؛ در نزدیکی این شهر، چشم انداز زیبایی از جنگل های نخل ایجاد شده که حدود صدهزار نخل را با محصولاتی عالی در خود جای داده است؛ وجود این مقدار نخل در اطراف شهر، حاکی از پدیده ای عربی اسلامی در آندلس است؛ از ویژگی نخلستآنهای این شهر، وجود گونه ای از نخل است که در جاهای دیگر آندلس نمی روید. ⁽⁸⁾

از جمله آثار تاریخی موجود در این شهر «برج قلهره» و قلعه ای به نام «القصر» ⁽⁹⁾است. ⁽¹⁰⁾

اوریوله

⁽¹¹⁾ این قصبه، دژی است در شرق آندلس که در مرکز «کوره تدمیر» بین مرسیه والش در

پانزده مایلی الش واقع گردیده است؛ ⁽¹⁾شهر باستانی اوریوله بر بالای کوهی بلند قرار دارد که باغ های میوه فراوان اطراف آن را فرا گرفته اند؛ کوه هایی که از هر سو، اوریوله را احاطه کرده و نیز رود «شقوره» از میان آن عبور می کند؛ ⁽²⁾بنای بازارها و برخی از دیوارهای آثار تاریخی قصبه هنوز هویداست؛ حیاط دیر «سان دومنگو» را با قوس های عربی آن از حیث آثار کتبی خطی، «اسکوریال کوچک» ⁽³⁾نامیده اند.

قرطاجنه

⁽⁴⁾ حمیری در کتاب خود از سه قرطاجنه یاد کرده است: 1. قرطاجنه افریقیّه؛ 2. شهری در نزدیکی جبل الطارق یا قرطاجنه جزیره؛ 3. شهری در جنوب مرسیه که هزدروبال در 243ق.م بنا کرد و مرکز اصلی ناوگان دریایی و دالان تجاری آندلس و رکن جهاد و جنگ دریایی در عصر اسلامی گردید که کشتی های جنگی در سواحل آندلس و مغرب از این بندر اعزام می شدند و لذا «قرطاجنة الخلفاء» نامیده شد.

این شهر بسیار خرم و خوش آب و هواست و در توصیف آن برخی گفته اند که نظیر آن روی زمین یافت نمی شود؛ با یک باران در زمین آن سُنبل می روید؛ از این بندر تا خشکی چهل مایل فاصله است. ⁽⁵⁾آثار اسلامی باقیمانده در «قرطاجنه الخلفاء»؛ دژی به نام «حصن الآندلسیین» ⁽⁶⁾یا «پادگان سبیون» است که در بالای ارتفاعاتی در شمال شهر پابرجاست؛ این حصن، از آثار رومی اسلامی، قرطاجنه است؛ ⁽⁷⁾حصن «کنسبسیون» و «کلیسای جامع» شهر، به وسیله مسلمانان در هنگام فتح آن، به مسجد تبدیل گردید و سپس با سقوط دوباره شهر، مبدل به کلیسای جامع شد.

غرناطه

⁽¹⁾ غرناطه در زبان اسپانیایی به معنای انار (الرمانه) است؛ ⁽²⁾انار سمبل تاریخی این شهر است که هنوز بر دروازه سرخ قصبه آن، شکل سه انار، به عنوان نماد شهر، بر روی صخره ای درج شده است. این شهر از قدیمی ترین شهرهای کوره البیره است.

سقوط این شهر، در ربیع الاول سال 897ه/1492م به مثابه سقوط نهایی آندلس بود و خاتمه جنگ های صلیبی در آندلس، ⁽³⁾محسوب شد.

شهر غرناطه، مرکز ایالت غرناطه بوده و در کنار رود «خِنیل» (یا شنیل) ⁽⁴⁾قراردارد که از کوه های «شُیلَّر» سرچشمه می گیرد؛ صدها باغ، شهر را دربرگرفته اند و ازاین رو غرناطه را بهشت روی زمین نامیده اند؛ کوه سییرانوادا (شیلر) یا کوه برف بر آن مشرف بوده و رودخانه «الوادی الکبیر» در آن جاری است که شعبه ای از آن (شنیل) از سمت شرق، وارد شهر شده و در فصل تابستان پرآب و پرخروش به جنوب شهر می رسد.

این شهر از خوش آب و هواترین نقاط زمین است؛ حاصل خیزترین خاک را داشته و بهترین نوع میوه ها در آن به دست می آید و از جمله محصولات آن کتان است که از کتان «نیل» مرغوب تر می باشد. ⁽⁵⁾

بیشترین آثار اسلامی باقیمانده آندلس در این شهر قرار دارد؛ هم چنین نام های اسلامی برخی از خیابآنها و میادین، از جمله «فی البیازین» ⁽⁶⁾در شمال شرق غرناطه که شکل آندلسی خود را تاکنون حفظ کرده، امروزه، هم چنان متداول است.

دیوارهای شهر قدیمی، کماکان حفظ شده و دارای خیابآنها و کوچه های تنگ و متقاطع و باریکی است و خانه ها از شکلی آندلسی برخوردارند؛ حمام بزرگی در یکی از کوچه ها به شکل مربع است.

از جمله دیگر آثار باستانی شهر «میدان باب الرمله» و «القیسریه» ⁽¹⁾و کلیسای جامع است که بر روی مسجد جامع شهر بنا شده و ضریح و قبر فردیناند وایزابلا در آن قرار دارد؛ «باب البیره»، ⁽²⁾«قصر شنیل» ⁽³⁾و «پل شنیل»، ⁽⁴⁾که اسم آندلسی قدیم خود را برخود دارد، هم چنان پابرجاست.

در موزه های غرناطه، آثار بسیاری از دوره اسلامی وجود دارد؛ «قصرالحمراء» ⁽⁵⁾مهم ترین اثر به جا مانده از دوره اسلامی آندلس است که اسپانیایی ها آن را «القصرالعربی» ⁽⁶⁾نامیدند. این کاخ بخش کوچکی از شهر الحمراء یعنی همان قصبه الحمراء است که با حیاطها و سالن های متعدد نشانه اوج معماری مغربی آندلسی است. «قصرالجنّة، قصرالعریف» ⁽⁷⁾از دیگر آثار غرناطه دوره اسلامی هستند. ⁽⁸⁾

وادی آش

⁽⁹⁾ این ناحیه، در شمال شرق غرناطه واقع شده و یکی از شعب رودخانه «شلیر» در آن جاری است؛ انواع میوه، زیتون، توت، عناب و پنبه از محصولات آن است. ⁽¹⁰⁾از جمله آثار باقیمانده دوره اسلامی در این شهر قصبه ⁽¹¹⁾است. «حصن مُکلین» ⁽¹²⁾بر فراز کوهی بلند است که مهم ترین نقطه دفاعی مسلمانان در شمال غرناطه بوده است. ⁽¹³⁾

جیّان

⁽¹⁴⁾ جیّان از بزرگ ترین شهرهای آندلس است که در دامنه کوهی بسیار بلند که چشمه های

بسیاری در آن جاری است قراردارد؛ ⁽¹⁾جیّان از پادگان شهرهای عربی بوده و با استقرار «جند قنسرین» در آن، «قنسرین» نامیده شده است؛ حمام های متعددی در شهر وجود دارد و نیز جامعِ شهر، برفراز کوهی واقع شده که با پله های متعدد به آن می رسند؛ رود «بلّون» در آن جاری است و از باغ ها، بوستآنها و کشتزارهای گندم، جو، باقلا و انواع حبوبات برخوردار است؛ قصبه شهر نیز در مکان مرتفعی واقع شده است.

جیّان شهری خرم و آباد بوده و دارای سه هزار ده است با انواع محصولات که از جمله پرورش ابریشم در آن معمول است و حریر آن بهترین حریر آندلس به شمار می آید؛ ناحیه جیّان به طلیطله پیوسته است و در قلب آندلس قدیمی واقع شده است و به علّت موقعیت جغرافیایی ویژه اش همواره نقشی اساسی در حوادث آندلس داشته است.

از جمله آثار اسلامی شهر، بقایای حمام های عربی است، قصبه شهر و برج مربع شکل آن در عرض پانزده و طول سی متر بوده و در نهایت بلندی قرار دارد و غیرقابل دسترسی است.

کلیسای «سانتا مجدلینا» قدیمی ترین کلیسای جهان، در کنار «حمامات العربیة» قراردارد که عناصر آن، عربی- موریسکی و برج خارجی آن به سبک مناره های دوره موحدی قرن سیزدهم میلادی است. ⁽²⁾

بیّاسه و ابدّه

⁽³⁾ این دو، شهرهایی از ولایت جیّان هستند؛ شهر کوچک ابدّه در هفت مایلی بیّاسه در میان کشتزارهای گندم و جو، قرار گرفته؛ بیّاسه نیز، در بیست مایلی جیّان، در کنار رود بزرگی که به سوی قرطبه جاری است قرار دارد؛ این شهر دارای بازارهای متعددی است و اطراف آن را کشتزارهای وسیعی فرا گرفته است و از جمله محصولات آن، تولید زعفران در حجم بسیار است؛ در دو شهر بیّاسه و ابدّه، آثار اسلامی بسیاری از جمله قوس عربی «باب رُونسال» باقی مانده است. ⁽⁴⁾

لورقه و بسطه

⁽¹⁾ در بین شهرهای مرسیه و غرناطه، سه شهر وادی آش، لورقه و بسطه قرار دارند؛ لورقه شهر بزرگی است واقع در دامنه کوه با بازارها و حمام های متعدد؛ این شهر، شهری سفید و محکم و استوار است و شراب فراوان در آن تولید می شود؛ هم چنین درختان زیتون مبارک که در شب میلاد مسیح چراغانی می شوند در لورقه قرار دارند. ⁽²⁾

وجود آثار اسلامی بسیار، از جمله خیابآنها، کوچه ها، درب های خانه به سبک آندلسی از ویژگی های معماری آن است؛ از جمله در «لوشه» ⁽³⁾بقایایی موجود است که مردم بر این باورند که گنج هایی از دوره اسلامی در آن قرار دارد؛ ⁽⁴⁾هم چنین بقایای قصبه آندلسی از فراز کوهی مشخص است.

ارشدونه

⁽⁵⁾ ارشدونه، مرکز «کوره رّیه» و محل استقرار کارگزاران دولتی، در جهتِ قبله قرطبه قرار دارد، قصبه آن برفراز کوهی بلند و غیرقابل دسترس است؛ آثار این قصبه به طور کامل در محدوده کلیسایی است که بر فراز کوه قرار داشته و در آن آثار معماری اسلامی آندلسی و بقایای مسجد جامع مشهود است؛ هم چنین یکی از خیابآنهای بسیار قدیمی و اصلی شهر کنونی ارشدونه، نام عربی «المُحلی» را بر خود دارد.

مالَقَه

⁽⁶⁾ این شهر باستانی، با پیشینه رومی فینیقیه، مهم ترین شهر مرزی جنوب آندلس در دوره اسلامی بوده است؛ این شهر از اعمال ریَّه است. دریای مجاز (تنگه جبل الطارق) در سمت قبله این شهر ساحلی، با ساحلی از دیواره صخره ای قرار دارد؛ مالقه شهری آباد و پُرجمعیت بوده و از آن جا به مصر، شام، هند و عراق سفر می کنند و انجیر آن از جمله

بهترین محصولات آن جاست؛ آب شرب مردم از چاه تأمین شده و رودخانه بزرگی در زمستان در آن جاری می شود. ⁽¹⁾

قصبه مالقه که بر فراز کوه بلندی مشرف بر شهر قراردارد؛ ⁽²⁾هم چنان پابرجا بوده و در فاصله نزدیکی از قصبه قرار دارد؛ بازار کنونی مالقه که در وسط شهر واقع شده هنوز آثار اسلامی و آندلسی را در خود حفظ کرده است؛ از دیگر آثار این شهر، کلیسای جامع شهر و کلیسای «سیدة النصر» و «سان دومنجو» و نیز کلیسای «مسیح النصر» و دیگر آثار اسلامی است.

و در شهر کوچک «بلّش از توابع مالقه» در شرق مالقه نیز، آثار اسلامی عربی از جمله قصبه و کلیسای آن (سانتاماریا) هم چنان به چشم می خورد. ⁽³⁾

حصن جبل فاره

⁽⁴⁾ نام محل و کلیسایی است که عمربن حفصون بنا نهاده و در نزدیکی روستای «النّشر» و «بُبَشتر» قرار دارد.

مَربَّله

⁽⁵⁾ مربّله شهر کوچکی باستانی است که در نزدیک «بندر سهیل» قرار گرفته؛ هم چنین کوه بلندی در این شهر وجود دارد که «ستاره سهیل» از فراز آن دیده می شود. ⁽⁶⁾

المُنَکَّب

⁽⁷⁾ المُنَکَّب شهری است در چهل مایلی غرناطه، دارای بندر تابستانی با دژ بلند و استوار و بازارها و جامع؛ این شهر، محلی برای صید ماهی است و انواع میوه ها در آن وجود دارد.

«حصن منکب» از مهم ترین آثار باقیمانده از آندلس دوره اسلامی است؛ هم چنین دو برج به نام «برج راهب» از جمله آثار اسلامی این شهر است؛ در طول ساحل از مالقه تا منکب، چندین برج ازاین گونه از جمله «برج شلوبانیه»، «حصن لمایه»، «حصن تزلیانه» قرار دارند که از جمله دژهای این ناحیه ساحلی هستند. ⁽¹⁾

المَریَّة (مرآة البحر)

⁽²⁾ مشهورترین بندر آندلس به گفته حمیری، المریه است؛ شهری بزرگ از کوره البیره است، آب دریا به دیواره های این شهر می خورد. ⁽³⁾اعراب این بندر را به پادگانی نظامی، جهت محافظت از آندلس تبدیل کردند؛ و محلی برای توقف کشتی ها از شام، مصر، آندلس، مغرب، اسکندریه بوده است؛ هم اینک حدود هزار هتل و جامع و بازارهای متعددی در آن وجود دارد.

صنایع مختلف از جمله حریربافی و تولید انواع پارچه و ساخت ظروف مسی و ابزار آهنی در این شهر رواج دارد؛ قصبه شهر، برفراز کوهی مشرف بر شهر قرار دارد از جمله آثار اسلامی متعددی که در شهر مشاهده می شود «قصبة المریه» است؛ قصبه المریه در فضایی بزرگ و وسیع در شمال شهر مالقه کنونی قرار گرفته است و در شمار بزرگ ترین قصبه های آندلس می باشد؛ ⁽⁴⁾هم چنین کلیسای شهر که بر روی مسجد جامع بنا شده، مانند سایر بناهای آندلس، آثار عربی- اسلامی را در خود دارد.

رُنْده

شهر رنده در غرب مالقه قرار دارد و رودی که از «کوه طلوبره» می آید در شهر جاری است؛ ⁽⁵⁾آثار آندلسی بسیاری در این شهر به چشم می خورد که از جمله آن است: «القنطرة

العربیه»، «قصبه» که «الحصن» ⁽¹⁾نامیده می شود و نیز کلیسای جامع، بقایای چندین حمام عربی، قصر امیر ابی مالک، منزل خیجانتی، باب المقابر و... . ⁽²⁾

طریف

⁽³⁾ «جزیره طریف» نخستین منطقه آندلس است که مسلمانان در سال 91ه. به آن وارد شدند؛ این جزیره در ابتدای دریای شامی در دهانه تنگه «جبل الطارق» قرار دارد؛ آثار اسلامی متعددی از دوره اسلامی از جمله قصبه «الحصن» در آن به جا مانده است. ⁽⁴⁾

الجزیرة الخضراء یا جزیره ام حکیم

⁽⁵⁾ شهر جزیره خضرا در کنار بندر «ام حکیم» برفراز تپه ای مشرف به دریا قرار دارد؛ در شرق و غرب آن خندقی است و درخت های انجیر آن را فراگرفته اند؛ رودها و چشمه های گوارا و از جمله رودخانه «العسل» در آن جاری است؛ حصن استواری در شرق شهر با دیوار سنگی وجود دارد؛ از جمله دیگر بناهای آن، «مسجد رایات»، «مسجد جامع» و «دارالصناعه» است؛ هم چنین در کنار رودخانه العسل، باغ ها و بوستآنهای متعددی وجود دارند و جزیره «سبته» در مقابل آن قرار دارد. ⁽⁶⁾

در شرق شهر، مسجدی است که گفته شده یکی از صحابه پیامبر اسلام(صلی الله علیه و آله) آن را بنا کرده است؛ مردم در ایام قحطی در آن جمع شده و «نماز استسقا» می خوانند. ⁽⁷⁾

از جمله آثار اسلامی در شهر کنونی جزیره خضرا که اکنون حدود پانزده هزار نفر جمعیت دارد؛ بقایای قصبه و بناهای اسلامی موجود در کلیسای جامع و... است.

جبل الطارق

⁽⁸⁾ این ناحیه کوهستانی، نخستین مکانی است که سپاهیان مسلمان در آن وارد شدند و در

جنوب جزیره خضرا، در غرب تنگه جبل الطارق واقع شده است؛ ⁽¹⁾سپس، در دوره اسلامی به آن کوه «کالبی» ⁽²⁾گفته شده و آن را با کوه «آتیلا» که در مقابلش، در ساحل افریقیّه قرار دارد؛ «اعمده هرقل» می نامیدند؛ مسلمانان پس از تصرف این ناحیه، حصن عظیمی در آن جا بنا کردند و در اطراف آن، شهر بزرگی به وجود آمد که اینک بقایای حصن آندلسی مغرب ⁽³⁾و بقایای چند حمام آندلسی در شهر جبل الطارق به جا مانده است. ⁽⁴⁾

شریش

⁽⁵⁾ یکی از شهرهای «کوره شذونه»، شریش است که در نزدیکی دریا واقع شده و در مصب رودخانه «لکة» که به اقیانوس محیط ⁽⁶⁾می ریزد، قرار دارد. «دژ روطه» ⁽⁷⁾در سمت قبله آن است؛ این شهر محل رباط و جایگاه استقرار صالحین از نقاط مختلف بوده و باغ ها و تاکستآنهای زیتون، انجیر و انگور از هر سو آن را فراگرفته اند. ⁽⁸⁾

آثار اسلامی، «القصر» و «کلیسای جامع» و «کلیسای الرحمه» که بر روی جامع و مساجد اسلامی بنا شده اند است از جمله بناهای تاریخی این شهر هستند. ⁽⁹⁾

حضور ایرانیان در آندلس از جمله مدخل های مورد تحقیق به وسیله محققان ایرانی و خاورشناسان بوده است از جمله موارد مهم این گونه تحقیقات ریشه یابی ایرانی نام شهرهای آندلس است. بعد از ورود سپاهیان اسلام به آندلس، ایرانی ها در «خزر» ساکن شدند و آن را به رسم موطن خود شیراز نامیدند؛ محققان تلاش کرده اند بین Xerez( گزرس) و Sherry( شری) نوعی ارتباط لغوی پیدا کنند و شریش را نامگذاری

عربی خزر دانسته اند. آشنایی مردم آندلس با شراب مشهور شیراز از نشانه های این مطلب است. ⁽¹⁾( errySh Xerez - Xiraz-)

در مورد شهر ریه ⁽²⁾در جنوب آندلس نیز محققان به ریشه ایرانی آن اشاره کرده و آن را معرّب ری دانسته اند؛ ⁽³⁾چنین احتمالاتی در مورد شهرهای طلیطله و اشبیلیّه و... نیز عنوان شده است. ⁽⁴⁾به هر صورت هنوز جای تحقیقات بسیاری در این زمینه موجود است.

بنبلونه

⁽⁵⁾ بنبلونه، پایتخت «ولایت ناوار» (نبّره یا بلاد بشکنس) است که بیشترین مقاومت را در مقابل مسلمین از خود نشان داد و هرگز تسلیم حکومت اسلامی آندلس نشد؛ این شهر در صدوپنجاه مایلی سرقسطه و سی وپنج کیلومتری مجریط (مادرید) در کوه های سر به فلک کشیده قرار دارد و مردم آن به زبان بشقیّه (باسک) ⁽⁶⁾سخن می گویند و نژادی ویژه از اسب ها را پرورش می دهند که قادر به حرکت در کوهستان است. ⁽⁷⁾

بُرْغُشْ

⁽⁸⁾ بُرْغُش شهری بزرگ از شهرهای ممالک «ناوار» و «قشتاله» است که نزدیک لیون قرار دارد و از میان آن رودی می گذرد که تاکستآنها و دشت های اطراف خود را سیراب می کند؛ ⁽⁹⁾این شهر، زادگاه السید کنبیطور ⁽¹⁰⁾بوده و به همین مناسبت، سنگ یادبودی نیز به نام او بر روی کلیسای جامع برغش و به یاد او و همسرش(خمینا) نصب شده است. ⁽¹¹⁾

بلد الولید

⁽¹⁾ بلد الولید از شهرهای عمده شمال اسپانیاست که دویست سال در اختیار مسلمانان بود؛ ⁽²⁾حصن «شنت منکش» ⁽³⁾(سیمانقا) شهر کوچکی در جنوب غربی بلد ولید و نیز برخی آثار آندلسی اسلامی در آن باقی مانده است؛ جنگ خندق بین عبدالرحمن سوم و رامیروی دوم در 327ه/939م، در این محل رخ داد؛ در دوران قرون وسطی، این شهر به عنوان زندان، مورد استفاده قرار می گرفت و اکنون محل نگه داری، وثایق آندلسی و مغربی نادر و ارزشمند است. ⁽⁴⁾

شقوبیه

⁽⁵⁾ در شمال غرب مجریط؛ مجموعه ای از آبادی های پرجمعیت به هم پیوسته در صد مایلی طلیطله است؛ ⁽⁶⁾در شقوبیّه و آبله ⁽⁷⁾آثار اسلامی متعددی از جمله پل رومی با دیوارهای عربی و... قراردارد. ⁽⁸⁾

وادی الحجاره (مدینة الفرج)

⁽⁹⁾ این شهر از دیگر شهرهای آندلسی است که در شصت و پنج مایلی طلیطله واقع شده است؛ ⁽¹⁰⁾وادی الحجاره با کشتزارهای وسیع، استحکامات دفاعی گسترده، خط مقدم نبرد مسلمانان در قشتاله و ناوار محسوب می شد؛ آثار اسلامی متعددی از جمله «القنطرة العربیه» با چهار قوس، به سبک عربی- آندلسی در آن به جا مانده است.

مجریط (مادرید)

⁽¹¹⁾ مجریط (مادرید) شهری شریف و گران قدر برای مسلمانان تلقی می شد که تا آخرین

ناحیه زمامداری قدرت مسلمانان در آندلس، یعنی: «قنطرة یاقوة» سی و یک مایل فاصله دارد؛ در مادرید، خاک نسوز که بیست سال روی آتش دوام می آورد تهیه و صادر می شود؛ «دژ مجریط» از دژهای عظیم مسلمانان در آندلس است؛ بیرون و اطراف دیوار شهر، خندقی بزرگ وجود دارد؛ هم چنین مسجد جامع از دیگر بناهای شهر محسوب می شود؛ این شهر دو قرن و نیم در اختیار مسلمانان بود.

مجریط (مادرید کنونی) شهری کاملا اروپایی است که آثار بسیاری از دوره اسلامی آندلس را در موزه ها و کتابخانه های خود جا داده است؛ از جمله آثار موجود در موزه مادرید، نسخه اصلی معاهده تسلیم نهایی آندلس به وسیله ابو عبدالله محمد آخرین شاه غرناطه است. ⁽¹⁾

شنت یاقب (شنت یاقو)

⁽²⁾ شهری است که نام آن با اسطوره ای درباره پیدایش این شهر، گره خورده است؛ این شهر مرکز ولایت جلیقیّه ⁽³⁾بوده و برفراز ارتفاعات بسیار بلند صعب العبور قرار دارد؛ کلیسای جامع که برفراز قبر یعقوب حواری بنا شده، شهر و کلیسای آن را کعبه حجاج مسیحی در طول قرون وسطی نمود.

بنا به داستانی: یعقوب در «بیت المقدس» به دست هیرود کشته شد ⁽⁴⁾و جسد او را با کشتی به این محل آوردند و آن گاه کلیسایی به نام او ساختند و از آن به بعد، فرنگی ها و رومی های قسطنطنیه به عنوان عید کنار قبر او تجمع می کردند. ⁽⁵⁾

لیون

⁽⁶⁾ شهر لیون اهمیت خاصی در تاریخ آندلس دارد؛ این شهر در سال 717م فتح گردید و در 742م مسیحیان شمال اسپانیا آن را بازپس گرفتند؛ ⁽⁷⁾حمیری آن را از پایگاهها و شهرهای

بزرگ و آباد قشتاله که مرکز معاملات و بازرگانی بوده و نیز مردمی با همّت و با وجود دارد، معرفی نموده است. ⁽¹⁾

سمّوره

⁽²⁾ شهر باستانی سمّوره پایتخت جلیقیّه بر ساحل رودخانه ای خروشان و عمیق قرار دارد و دارای استحکامات مثال زدنی بوده است؛ در اطراف آن هفت دیوار و بین هر دو دیوار خندق های وسیع وجود داشت که آب در حد گسترده ای در آن جریان می یافت؛ بیشترین مقاومت و تلاش در بازپس گیری از آندلس به وسیله شهروندان جلیقیّه ای صورت گرفته است. ⁽³⁾

أوقییدو

⁽⁴⁾ أوقییدو (اویدو) محلی در منطقه استرایاس ⁽⁵⁾و در ثغر اعلی است. شهر لُک نیز از شهرهای شمال اسپانیاست که مسلمانان، مدت کوتاهی آن دو را تصرف کردند.

کوادنجا

⁽⁶⁾ کوادنجا، منطقه ای صخره ای است و به «صخور کوادنجا» که مسلمانان از فتح آن عاجز ماندند شهرت دارد (این منطقه در روایت اسلامی، «الصخرة» نامیده شده است)؛ پلایو ⁽⁷⁾از اشراف گوت؛ همراه سی مرد و ده زن در غاری در این مکان مخفی شدند؛ در صخره أوسیبا؛ قبر پلایو و کنیسه ای قدیمی وجود دارد که از سراسر اسپانیا حاجیانی به آن جا می روند و اعتقادات عجیبی در مورد آن دارند. ⁽⁸⁾

بطلیوس

⁽¹⁾ بطلیوس از اقلیم مارده شهری باستانی واقع در کرانه رودی بزرگ ⁽²⁾است که به دست عبدالرحمن بن محمد جلیقی و به دستور «خلیفه اموی» امیرعبدالله بنا گردید و در ابتدا جامع آن ساخته شد؛ بطلیوس، شهری بزرگ، دارای ربضی ⁽³⁾بزرگ است؛ از میان شهر رودخانه بزرگی عبور می کند که در مسیر خود به حصن مارتله می رسد و نزدیک «جزیره شلطیش» به دریا می ریزد؛ از بطلیوس تا اشبیلیّه شش روز راه است. ⁽⁴⁾

بخشی از قصبه این شهر در مرز پرتغال باقی مانده و از بزرگ ترین قصبات آندلسی محسوب می شد. ⁽⁵⁾از جمله آثار اسلامی شهر برج موحدی این دوره، «برج اسبنتاپروس» ⁽⁶⁾است که برجی هشت ضلعی بوده و بعد از استرداد آندلس؛ بر فراز آن برج کوچکی، جهت نصب ناقوس بنا نموده اند که طول آن به سی متر می رسد.

مارده

⁽⁷⁾ مارده، واژه ای لاتینی به معنای «مسکن الاشراف» است؛ این شهر قرنها پایتخت «رومیان» و «گوت ها» بوده است؛ مارده در دوره اسلامی مسکن «بربرها» و «مولدین» شد.

در این شهر، آثار باستانی متعددی از دوره رومی وجود دارد؛ قصبه عربی شهر و کلیسای جامع آن نیز، از جمله آثاری اسلامی مارده هستند. ⁽⁸⁾

لبله (لبلة الحمراء)

⁽⁹⁾ از جمله شهرهای غرب آندلس، لبله است که در غرب شهر اشبیلیّه قرار گرفته و چند

رودخانه از جمله رودخانه «الاحمر» در آن جاری است. ⁽¹⁾

در لبلة، آثار باستانی و اسلامی بسیاری از جمله دیوار آندلسی قصبه، به طور کامل باقی مانده است؛ ⁽²⁾شهر قدیمی لبله، محصور در درون این دیوارها، هم چنان شکل آندلسی خود را حفظ کرده است؛ خیابآنها و دروازه ها، بی هیچ گونه اصلاحاتی، هم چنان به حال خود باقی مانده اند؛ دو کلیسای آن (سانتاماریا و سان مارتین) در محل مسجد قدیمی شهر بنا شده اند که کلیسای سانتاماریا، هم چنان بسیاری از آثار برجا مانده از مسجد، از جمله مناره قدیمی آن و... را در خود دارد.

شنتمرّیه یا فارو

⁽³⁾.⁽⁴⁾شنتمرّیه در خلیجی بر ساحل «اقیانوس محیط»، قرار گرفته است، شهری باستانی بوده و دارالصناعه مخصوص ساخت کشتی های بزرگ است؛ کشتی ها از نقاط مختلف در آن توقف می کنند؛ شهری آباد و دارای جامع و منبر است و آب دریا دیوارهای آن را فرا می گیرد؛ در جزایر نزدیک آن، درخت «صنوبر» می روید و از جمله محصولات آن، انجیر و عناب است؛ ⁽⁵⁾در شنتمرّیه، آثار اسلامی بسیاری از دوره آندلسی از جمله قصبه شهر باقی مانده است.

شلب

⁽⁶⁾ شلب، پایتخت «بلاد اکشبونه» واقع در غرب آندلس، در سمت قبله شهر باجه و در دامنه کوهی بلند قرار دارد؛ مزارع و باغ های بزرگ، از جمله درختان سیب، شهر شلب را فراگرفته اند؛ ⁽⁷⁾بازارهای متعدد و پر رونق و در سه مرحله ای ⁽⁸⁾شهر بطلیوس قرار دارد. ⁽⁹⁾

از آثار اسلامی باقی مانده شلب، حصن آندلسی با دیوارها و برج های آن است که اکنون به عنوان زندان مورد استفاده قرار می گیرد؛ هم چنین بقایای دیوارهای شهری آندلسی نیز، در بخش میانی شهر امروزی شلب هویداست. ⁽¹⁾

باجه

⁽²⁾ یکی از شهرهای بسیار قدیمی آندلس باجه است که در صد فرسخی قرطبه واقع شده؛ این شهر از جمله پادگآنهای شهرهای عربی بود که فلسطینی ها در آن مستقر شدند. ⁽³⁾باجه به معنی صلح است. آثار باستانی و اسلامی بسیاری دارد.

قوسی اسلامی در باجه به نام «الباب الآندلسی» ⁽⁴⁾در شمال شهر کنونی به ارتفاع ده متر و عرض شش متر، با ستون هایی به قطر دو متر و نیز بخشی از دیوار قدیمی آن به یادگار مانده است؛ ⁽⁵⁾هم چنین از جمله آثار باستانی موجود آن، قصبه و حصن باجه و چند برج و قوس آندلسی دیگر است.

یابره

⁽⁶⁾ یابره از توابع باجه محسوب می شود، شهری بزرگ ⁽⁷⁾و سرسبز و پوشیده از باغ های زیتون است. ⁽⁸⁾این شهر در سال 1165م (561ه) سقوط کرد و هنوز آثاری آندلسی و رومی بسیاری در آن به چشم می خورد. ⁽⁹⁾

اشبونه

⁽¹⁰⁾ اشبونه (لیسبون) از جمله شهرهای تابع باجه و پایتخت کشور پرتغال است که زیباترین و

تازه ترین پایتخت های اروپا به شمار می رود؛ این شهر در مصب رودخانه ای در کنار «اقیانوس محیط» قرار دارد و دیوارهای شهر همواره در معرض برخورد امواج اقیانوس قرار دارند.

آثار اسلامی شهر، دیوارها و برج های قصبه و قوس باب البحر و نیز یکی از دروازه های شهر قدیم اشبونه و... هستند. ⁽¹⁾

از محصولات اشبونه، عسل و عنبر آن معروف است و شهر حصن المعدن در جنوب آن قرار دارد.

شِنْتَره

⁽²⁾ شنتره از جمله شهرهای اشبونه، واقع در دامنه کوهی بلند، خرم و با مناظر طبیعی بسیار زیباست؛ این شهر در نزدیکی دریا قرار گرفته ⁽³⁾و دارای هوایی بسیار لطیف است که باعث افزایش عمر ساکنان آن می شود؛ هم چنین در میان شهر، رودی جریان دارد که آب شرب اهالی را تأمین می کند.

بیشترین تولیدات سیب در این شهر به دست می آید و از جمله محصولات آن، نوعی سیب و گلابی بسیار بزرگ است؛ در کوه های شنتره، گل بنفشه به وفور می روید و عنبر مرغوب از جمله دیگر تولیدات آن است. ⁽⁴⁾

از جمله بناهای تاریخی شنتره، «حصن آندلسی» ⁽⁵⁾است که از آثار آندلسی به شمار می آید؛ دیوارها و برج این قصبه بر فراز کوه «حالم» هم چنان پابرجاست. ⁽⁶⁾

شنترین

⁽⁷⁾ شنترین از شهرهای «کوره باجه» بر فراز کوهی بسیار بلند بنا شده است و حصن بزرگ آن

در جهت قبله قرار دارد و ربض آن در پایین کوه است؛ در این شهر چشمه های بسیاری جاری بوده و دارای باغ های بزرگ میوه بسیاری است؛ از جمله منابع آب آن رودخانه ای خروشان چون نیل در شنترین است. ⁽¹⁾

از میان آثار اسلامی آندلسی باقی مانده در شنترین، می توان دیوارها و برج های سالم قصبه که در خارج شهر کنونی به چشم می خورد و نیز اجزای داخل کلیسای جامع آندلسی را برشمرد؛ «کلیسای یوحنا»، در محل مسجد بنا شده و برج ناقوس آن نیز، مناره پیشین آن مسجد است. ⁽²⁾

برشلونه (بارسلون)

⁽³⁾ برشلونه مرکز ایالت بارسلونا و کاتالونیا، ⁽⁴⁾ناربون، کی سون و... بوده و در ناحیه «لانگدونک» ⁽⁵⁾قرار دارد؛ این شهر، از جمله شهرهای آندلس دوره اسلامی در آن سوی جبال «پیرنه» ⁽⁶⁾محسوب می شده است.

جزایر آندلسی مدیترانه

میورقه ⁽⁷⁾

میورقه بزرگ ترین جزیره از مجمع الجزایر «الشرقیه» (جزایر بلیار) است؛ جزیره منورقه ⁽⁸⁾در شمال شرقی و جزیره یابسه ⁽⁹⁾در جنوب غربی آن واقع شده اند و تعدادی جزایر کوچک نیز در اطراف آنها وجود دارد؛ شهر میورقه مرکز این جزایر است؛ این جزایر دوره رومی، گوتی و عربی را گذرانده اند. جزیره میورقه به سال 290ه. به دست عصام خولانی فتح گردید. در دوره اسلامی، شکوه تمدن اسلامی را به خود دید؛ این «جزیره در دریای زقاق قرار دارد؛ شهر

«بجایه» در مغرب «اوسط» در قبله آن است و در شرق «جزیره سردانیه» واقع شده است. ⁽¹⁾

از جمله آثار اسلامی باقیمانده در این جزیره، «قصرالمدینه»، ⁽²⁾بقایای دیوارهای عربی «مسجد جامع» (کلیسای جامع)، عقد سنگی «باب المدینه»، حیاط «دیرسان فرانسیکو» و دژ معروف به «المنظرالجمیل» ⁽³⁾بر بلندی کوهی مشرف بر شهر است و مجموعه ای از آثار و وثیقه ها در موزه شهر از جمله وثیقه مربوط به تقسیم اراضی شهر در گنجینه شهرداری میورقه موجود می باشد. ⁽⁴⁾

قُری و نیز شهرهایی با نام های اسلامی در جزیره وجود دارد؛ مانند: بنی سالم، بنی عبدالسلام ⁽⁵⁾، ⁽⁶⁾ابن نصر، ⁽⁷⁾بنی الزار یا بنی الزرع و...؛ هم چنین از طایفه «الفجر» به صورت اقلیت هنوز گروهی در برخی نقاط جزیره و نیز در شهر سولییر ⁽⁸⁾به سر می برند.

شقر ⁽⁹⁾

جزیره شقر نزدیک لبله در هجده مایلی بلنسیه، قرار دارد؛ در میان درختان سرسبز پوشیده شده است و انواع میوه در آن به دست می آید؛ شقر، دارای مسجد جامع، مساجد متعدد و نیز چند مهمان خانه و بازار است و شاعران به خاطر اوج زیبایی مناظر بدیعِ آن، قصایدی در وصف طبیعت آن سروده اند. ⁽¹⁰⁾

شلطیش

جزیره شلطیش ⁽¹¹⁾نزدیک شهر لبله، در دریای محیط، جزیره ای بدون دیوار و برخوردار از صنعت تولید آهن است؛ ⁽¹²⁾صنعتی که سایر نقاط از بنای آن عاجزند (ساخت اسکله های

آهنی برای بنادر جهت توقف کشتی ها). این شهر، دارای چشمه های گوارا، باغ های با شکوه و محل رویش بهترین درختان صنوبر است. ⁽¹⁾

نگاهی اجمالی به تاریخ اسپانیا پیش از فتح

شبه جزیره ایبری، همواره از دیرباز محل آمدوشد و اختلاط نژادها و اقوام مختلف بوده است؛ آن چه در سابقه شهرهای آندلس در منابع لاتین و نیز منابع اسلامی ذکر شده، بیشتر تمرکز بر سابقه رومی این شهرهاست، که در بیان پاره ای از شهرهای آندلس به آن اشاره شده است؛ نمونه بارزی که حاکی از حضور مسلط روم در آندلس می باشد شهر قرطبه، مرکز سنّتی اسپانیاست؛ حفاری های اخیر که به وسیله فلیکس هیرماندیز ⁽²⁾در مسجد قرطبه صورت گرفته، بقایایی از موزائیک خانه های رومی و برخی عناصر رومی به دست آمده است ⁽³⁾که حاکی از وجود نوعی معبد رومی است. ⁽⁴⁾

فینیقیه، ایبر، بربر، سلت، صقلی، گوت، واندال و عرب در پیشینه تاریخی اسپانیا آمده است؛ ⁽⁵⁾ابن خلدون ⁽⁶⁾تاریخ اجمالی «جزیره آندلس» و حاکمیت گوت ها را در دویست سال پیش از اسلام ذکر کرده است؛ ⁽⁷⁾جغرافی دانان مسلمان هم، تاریخ این جزیره را از زمان طوفان نوح(علیه السلام) مورد بررسی قرار داده اند؛ از جمله ابن عذاری، مورخ مغربی، گزارش مختصر تاریخی اقوامی که در فاصله طوفان نوح تا ورود عرب درآن جا حضور داشته اند، بیان کرده است. ⁽⁸⁾

«قوم ایبر» در عصر حجر از افریقا به «شبه جزیره ایبری» مهاجرت کردند؛ ⁽⁹⁾پس از

مهاجرت «سلت ها» به اسپانیا، این دو قوم با هم درآمیختند و «سلتیبریان» به وجود آمدند، ⁽¹⁾«فینیقی ها» نیز در 1100ق.م در آندلس، مهاجرنشین هایی داشتند ⁽²⁾که به دست «یونانیان» و «کارتاژها» و بعد «رومیان» افتاد؛ بعد از تصرف اسپانیا توسط رومی ها، مردم اسپانیا فرهنگ رومی را اتخاذ کردند؛ در قرن پنجم میلادی اسپانیا مورد هجوم «واندال ها» قرار گرفت اما «ویزیگوت ها» در سال 507م واندال ها را به آفریقا راندند؛ با قدرت گرفتن گوت های ⁽³⁾باختری (ویزیگوت ها) در بخش غربی امپراطوری روم، این نیروها سراسر اسپانیا و جنوب «گُل» را تحت سلطه خود درآوردند. ⁽⁴⁾

با ظهور والیا، ⁽⁵⁾در بین ویزیگوت ها ⁽⁶⁾که با افول امپراطوری روم مقارن شد، ویزیگوت ها ⁽⁷⁾از امپراطوری روم مستقل شدند؛ بعدها با رهبری یوریک ⁽⁸⁾در سال 467م که از او به عنوان بنیان گذار دولت ویزیگوت در اسپانیا نام برده می شود، حوزه اقتدار گوت ها بر سراسر شبه جزیره ایبری بر جنوب گُل و شمال اسپانیا و اقلیم لوزیتانیا (پرتغال) و اقلیم باتیکا (آندلس)، یعنی: دورترین بلندی های فرانسه مرکزی تا منتهی الیهِ جنوب اسپانیا، گسترش یافت؛ ⁽⁹⁾به گفته ابن خلدون گوت ها دویست سال پیش از اسلام بر اسپانیا مسلط شدند و طلطلیه را پایتخت خود قرار دادند و گاهی قرطبه و اشبیلیّه و مارده نیز دارالملک آنها بود. ⁽¹⁰⁾

گوت ها مسیحیانی آرین کیش ⁽¹⁾بودند ⁽²⁾که تا حد زیادی تمدن رومی را حفظ کردند؛ ⁽³⁾از جمله عقاید اساسی آنان که انکار الوهیت مسیحی و نفی وساطت کشیش ها بین مردم و خدا و نیز اعتقاد و دین آریوس ( Arius) که در زمینه توحید و تعدد زوجات، درست در مقابل اعتقادات کلیسای کاتولیک بود، در تونس، آسیای صغیر و شبه جزیره ایبری ریشه دوانید و گسترش یافت و بدین ترتیب آریوسی ها را به مسلمانان نزدیک نمود و زمینه انتقال آن را به اسلام فراهم کرد. ⁽⁴⁾

بعدها، مردم اصلی شبه جزیره ایبری، یعنی: گل ها و ایبرها با رهبری و حمایت کشیش ها برعلیه گوت ها قیام کرده و دامنه نفوذ گوت ها در اسپانیا محدود گردید. اختلاف بین گوت ها و جنگ عقیدتی بین گوت ها و ایبرها، اسپانیا را به جنگ داخلی و هرج ومرج کشاند. جنگ میان سه گانه پرستان ( Trinitarios) و موحدین ( unitarios) شکل تعصب سیاسی پیدا کرد و شبه جزیره ایبری را دچار تحول اجتماعی ساخت و بعد از مدت ها درگیری خونین، ریکاردو، ⁽⁵⁾پسر لیو ویژیلد ⁽⁶⁾(568م-586ه) آخرین شاه گوت های آرین کیش، که سراسر حکومت خود را وقف جنگ با کاتولیک ها کرده بود، برای مصلحت حکومت گوت ها؛ کیش آرین را رها کرد و در سال 587م در مجمع دینی تولدو اعلام کرد که وی و خانواده اش مذهب کاتولیک را پذیرفته اند. ⁽⁷⁾و از آن پس آیین کاتولیک مذهب رسمی اسپانیا و دژ استوار این آیین شد. ⁽⁸⁾

انحطاط گوت ها

«گوت ها» اقداماتی را جهت حفظ سلطه متزلزل خود بر اسپانیا انجام دادند؛ از جمله به همت آنها زبان لاتین، زبان رسمی اسپانیا و شهر تولدو، بزرگ ترین اسقف نشین شد؛ این

کار باعث ایجاد وحدت بین دو ملت «ایبر» و «گوت» گردید؛ اما هم چنان زمینه اختلاف و جنگ داخلی در اسپانیا برقرار ماند؛ چرا که نظام پادشاهی اسپانیا میان گوت ها براساس انتخاب بوده و همواره عامل تشنج در اسپانیا بود؛ ازاین رو تاریخ اسپانیای گوتی، با سلسله ای از جنگ، ترور و توطئه همراه گردید ⁽¹⁾و اسپانیا را در معرض نابودی و سقوط حتمی قرار داد.

در تقسیمات اداری حکومت نظامی گوت (اقالیم و شهرها)، هر شهر را یک «کنت» ⁽²⁾اداره می کرد و بر هر اقلیم نیز یک «دوک» ⁽³⁾حکم می راند؛ شاه از میان شورایی از اشراف که قدرتمندترین آنها با زور به سلطنت می رسید، انتخاب می شد؛ شورای سیاسی- مذهبی تولدو در مواقع حساس در کنار شاه نقش اساسی در اداره امور اسپانیا ایفا می کرد.

از هنگام فساد گوت ها تا ظهور اعراب در آندلس؛ دوره جدیدی در تاریخ اسپانیا به حساب می آید که سرنوشت آن کشور با فتوحات عرب پیوند خورده است و به گفته مونس: اگر اعراب در 711م در امور جزیره دخالت نمی کردند، بی گمان گوت ها چنان ضربه ای به اسپانیا می زدند که تصور آن هم به آسانی ممکن نیست. ⁽⁴⁾

آخرین شاه گوت، هنگام حمله اعراب، غَیطشه ⁽⁵⁾(ویتیزا) ⁽⁶⁾بود که در سال 700م به تخت سلطنت نشست؛ ⁽⁷⁾اوضاع اسپانیا در زمان او چنان آشفته بود که به تعبیری او و فرزندانش، زمینه فتح اسپانیا توسط مسلمین را فراهم ساختند؛ ⁽⁸⁾از جمله زمینه های این

آشفتگی، اختلاف میان روحانیون مسیحی بود؛ این اختلافات، باعث تشکیل مجامع متعدد شد؛ چنان که از سال 589 تا 702م شانزده مجمع دینی کلیسا در طلیطله تشکیل شد؛ اما اضطراب و آشوب هم چنان در حال گسترش بوده و حکایت از ضعف مسیحیت داشت؛ ⁽¹⁾اختلاف بین خاندان سلطنتی، مخالفت و سرکوب شدید یهود و بسیاری از مشکلات اقتصادی در اسپانیا، دوره گوت را به دوره ای پر از تناقضات سیاسی، اجتماعی، اقتصادی ⁽²⁾و دینی تبدیل کرد؛ با مرگ غیطشه در اواخر سال 709م، ملکه اسپانیا و دو فرزند او طلیطله را ترک کردند ⁽³⁾و شورای بزرگان طلیطله، رودریک را از بین خود برگزیدند و به عنوان حاکم آندلس و جانشین ویتیزا (غیطشه) معرفی کردند. ⁽⁴⁾

رودریک ⁽⁵⁾قرطبه ای در 710م پادشاهی خود را اعلان کرد که با پنجمین سال حکومت ولید در دمشق مقارن بود؛ ⁽⁶⁾او با لشکر عظیم به سمت تولدو حرکت کرد و رخزبندو (رخشندش در متون عربی) پسر ویتیزا را شکست داد؛ پسران ویتیزا در برابر ضربات مهلک رودریک به ستوه آمده و از مسلمانان کمک خواستند؛ نیروهای عرب نیز در این هنگام با فتح مغرب دور در نزدیکی آندلس مستقر شده بودند. ⁽⁷⁾

مورّخان مسیحی همواره چهره بدی از ویتیزا به علت این که حاضر نشد ⁽⁸⁾با یهود

اسپانیا مبارزه قطعی بکند، ترسیم کرده اند؛ آنان هم چنین از رودریک به عنوان قهرمان ملی مقاومت در برابر اعراب یاد کرده اند. ⁽¹⁾

در زمان حاکمیت گوت ها، نظام اشرافیّتِ روم باستان، هم چنان حفظ شد؛ شاه گوت، همه ثروت و قدرت را در اختیار داشت و اکثر مردم، برده زمین و تنها در پی تأمین منافع گوت ها بودند و عموم مردم اسپانیا از آرامش و رفاه برخوردار نبودند.

در مورد اوضاع مردم اسپانیا در دوران حکومت گوت ها، اختلاف زیادی بین مورّخین گذشته و معاصر وجود دارد؛ ⁽²⁾بیشتر اسپانیایی ها، مبالغه آمیز و تعصب آلود، آن را عصر رفاه دانسته و نهضت اسلام را ادامه طبیعی روند پیشرفت اسپانیا در عصر گوتی می دانند؛ در نقطه مقابل، مورّخان فرانسوی و عربی مانند دوزی، آن را دوره ای پر از انحطاط به تصویر می کشند؛ چنان که دوزی با ذکر عنوان اسپانیا هنگام فتح عربی، می نویسد: «این منطقه در نهایت ضعف و انحطاط و فروپاشی و فساد به سر می برد»؛ ⁽³⁾این گروه، در نابسامان جلوه دادن عصر گوتی مبالغه کرده اند. مورّخان گذشته عرب، نیز چنان که اشاره شد عصر گوتی را عصر انحطاط می دانند و مورّخان معاصر ⁽⁴⁾عرب، مانند عنّان معتقدند که «جامعه اسپانی، به انواع شوربختی ها و بینوایی ها دچار شده بود و ملت در نهایت محرومیت به سر می برد»؛ ⁽⁵⁾دکتر ابراهیم بیضون، حسن ابراهیم حسن ⁽⁶⁾نیز چنین نظری دارند؛ ⁽⁷⁾حسن ابراهیم حسن به اوضاع اسفبار سیاسی- اقتصادی مردم و رفاه بیش از حد اشراف در دوره گوت اشاره کرده و می نویسد: «مردم و یهود آرزو داشتند هرچه زودتر از سلطه گوت ها آزاد شوند؛ ⁽⁸⁾

آندلس به آتشفشانی تشبیه شده که تختِ پادشاهی گوت بر دهانه آن می لرزید. ⁽¹⁾

بی تردید دوره گوتی از حیث فرهنگ و تعالی مردم با عصر اسلامی به هیچ وجه قابل مقایسه نیست؛ گوت ها از جهت ارزش های انسانی و تشکیلات، از «واندال ها» و دیگر طوایف وحشی مستقر در اسپانیا، پست تر بودند؛ واندال ها و دیگر اقوام ساکن در اسپانیا در امور مذهبی مردم دخالت نکردند، اما گوت ها در این زمینه نیز دخالت کردند و همچون بلایی، دامنگیر همه مردم اسپانیا شدند. ⁽²⁾

مقارن اواخر عصر گوتی، شمال آفریقا توسط مسلمانان فتح شد و آنها با سلسله جنگ هایی که هفتاد سال طول کشید (21-90ه/642- 708م) چندهزار کیلومتر به حوزه خلافت اسلامی افزودند؛ در 49ه. با ساخت شهر قیروان، ایالات آفریقایی اسلامی ظهور کردند و با سقوط کارتاژ و تأسیس تونس، پایه های قدرت اسلامی در مغرب مستحکم شد و مسلمانان در مرزهای تونس و آندلس، تحرکاتی را آغاز کردند. ⁽³⁾

فتوحات آندلس را به نوعی می توان توسعه نظام حکومتی «امویان» در غرب اسلامی قلمداد نمود که پیشرفت آنها در شرق با مشکلاتی روبه رو شد و متوقف گردیده بود؛ ⁽⁴⁾فتح آندلس که در طی چهار سال (95 91ه) صورت گرفت، مرزهای خلافت را تا پشت دروازه های اروپا رساند؛ چرا که در حقیقت، فتح آندلس، فتح دروازه جنوبی ورود به اروپا بود.

2- ورود اعراب به آندلس

اشاره

از ورود اعراب به آندلس چند گزارش در متون تاریخی به چشم می خورد؛ از بین مورخان مغربی آندلسی، ابن عذاری، بحث تاریخی ورود مسلمانان به آندلس را مورد بحث قرار داده است؛ به گفته وی چهار قول ⁽¹⁾در مورد چگونگی ورود مسلمین به آندلس وجود دارد:

موسی بن نصیر

مورخان از موسی بن نصیر با عنوان صاحب فتح مغرب ⁽²⁾و فاتح آندلس ⁽³⁾نام برده اند؛ اما در مورد مقامات معنوی و علم و فضل او کمتر سخن گفته اند به دنبال کامل شدن فتح مغرب اقصی، تحرکات نیروهای عرب در مرزهای آندلس آغاز شد؛ نبرد در اسپانیا، ادامه طبیعی جنگ ها در

افریقیّه بود که با حوادث داخلی اسپانیا مقارن شد؛ از جمله نخستین برخورد مسلمانان در 708م صورت گرفت که در جریان آن تیودوس مسلمانان را درهم شکست؛ ⁽¹⁾طارق بن زیاد ⁽²⁾والی طنجه در زمان فتح آندلس، با ژولیان ⁽³⁾حاکم دست نشانده امپراطوری روم شرقی در ناحیه سبته ⁽⁴⁾و صاحب جزیره خضراء مذکراتی را انجام داده و نتایج آنها را به موسی بن نصیر انتقال داد. ⁽⁵⁾

عبدالواحد مراکشی ⁽⁶⁾ضمن نقل داستانی، انگیزه برقراری ارتباط بین یلیان حاکم جزیره خضرا ⁽⁷⁾و طارق را ذکر کرده است ⁽⁸⁾و این داستان، مورد استناد ⁽⁹⁾چند منبع دیگر عربی قرار گرفته است؛ ⁽¹⁰⁾یلیان به علت تجاوز «شاه گوت» به حریم ⁽¹¹⁾او به مسیح قسم خورد که

حکومت او را سرنگون خواهد ساخت، ⁽¹⁾لذا با موسی بن نصیر مکاتبه کرد و از او کمک خواست و با او بر علیه رودریک ⁽²⁾متحد شد. ⁽³⁾یعقوبی ⁽⁴⁾سال 91ه. را سال لشکرکشی موسی بن نصیر به آندلس دانسته است؛ ⁽⁵⁾موسی پیش از لشکرکشی به آندلس، ابتدا طریف بن مالک ⁽⁶⁾(ابو زرع) را در رمضان 91ه. برای شناسایی با چهارصد سوار به آندلس فرستاد و سپس طارق را با هفت هزار نیرو راهی آندلس کرد؛ طارق تا طلیطله پیش رفت وآن جا را فتح کرد؛ ⁽⁷⁾خبر پیروزی طارق در آندلس، باعث شد تا رودریک با صد هزار نیرو برای سرکوب او حرکت کند. ⁽⁸⁾طارق با پادشاه گوت در «وادی لکَه» ⁽⁹⁾درگیر شد و در نبرد «وادی برباط» در رمضان سال 92ه/19 ژوئیه 711م. ⁽¹⁰⁾او را شکست داد؛ ⁽¹¹⁾بدین سان، عمر دولت سیصد ساله گوت به پایان رسید و فتح آندلس آغاز شد؛ موسی برای تکمیل فتح، در سال 92ه. وارد آندلس شد. ⁽¹²⁾و تا سال 95 هجری به پیش روی و فتح شهرهای آندلس و استحکام مواضع مسلمانان پرداخت و در ادامه فتوحات خود شمالی ترین نقطه ⁽¹³⁾آندلس (جلیقیّه) ⁽¹⁴⁾را به تصرف خود درآورد.

پیک خلیفه اموی، ابو نمر، ⁽¹⁵⁾در سال 95ه. دستور ولید بن عبدالملک مبنی بر توقّف

فتوحات و بازگشت سریع به شام را به موسی ابلاغ کرد ⁽¹⁾و موسی فتح آندلس را ناتمام گذاشت و همراه طارق و مغیث، راهی شام گردید.

به گفته محققین، فتح نیمه تمام آندلس، راه را برای ایجاد نخستین جرقه های حرکت استردادِ ⁽²⁾آندلس در اولین سال های فتح آن باز گذاشت؛ ⁽³⁾واگذاری دره های جلیقیّه به فراریان سپاه اسپانیا که در آن جا پناه گرفته بودند، باعث تشکیل اولین ⁽⁴⁾هسته مقاومت در برابر مسلمانان در «شبه جزیره ایبری» شد؛ پلایو ⁽⁵⁾در ارتفاعات بلند استوریاس، ⁽⁶⁾در جریان جنگ «کوادونگا» ⁽⁷⁾که منابع اسلامی به آن اشاره نکرده اند، ⁽⁸⁾شکست سختی به مسلمانان داد؛ بدین ترتیب مسلمانان نتوانستند در آغاز هسته های مقاومت را از بین ببرند.

بعد از پلایو در سال 737م پسرش فاویلا و سپس الفونسوی اول، رهبری مسیحیان آندلس را به عهده گرفتند و بانی دولت استوریاس ⁽⁹⁾شدند. شورش بربر (757/735م) با حکومت او مقارن شد. در روایت اسپانیایی از او به عنوان بنیان گذار جنگ های استرداد نام برده شده است.

موسی پیش از ترک آندلس، پسرش عبدالعزیز را در آندلس جانشین خود ساخت و اشبیلیّه را مرکز حکومت او قرار داد؛ ⁽¹⁰⁾غنایم موسی بن نصیر مورد توجه منابع قرار گرفته و آن را در تاریخ فتوحات مسلمین بی نظیر ⁽¹¹⁾دانسته اند؛ ⁽¹²⁾وی در نزدیکی شام؛ خبر بیماری ولید بن عبدالملک را شنید و دستور سلیمان مبنی بر درنگ در ورود به شام را دریافت کرد؛

اما بدون توجه به خواسته او وارد شام شد و در جامع اموی دمشق در میان جمع انبوه مردم بر ولید وارد شد؛ چهل روز بعد از مرگ ولید خلافت به برادر او سلیمان رسید؛ از نخستین اقدامات سلیمان بعد از خلافت، احضار و مؤاخذه موسی بن نصیر و قتل پسرش عبدالعزیز و قرار دادن سر بریده وی در برابر موسی بود؛ موسی چون سر فرزند خود را دید به سلیمان گفت: شهادت بر او مبارک باد، ⁽¹⁾به خدا سوگند او را کشتی، درحالی که بسیار روزه گیر و شب زنده دار بود. ⁽²⁾به گفته ابن قوطیه: عبدالعزیز کاری که مستوجب قتل او باشد، انجام نداده بود؛ اما برخی احتمال انتقام و استقلال طلبی عبدالعزیز و مسائل دیگر را از جمله علل قتل او دانسته اند؛ ⁽³⁾موسی بن نصیر مورد ستم حاکم اموی دمشق قرار گرفت و در سال 99ه. در سن هشتاد سالگی درگذشت. ⁽⁴⁾با قتل عبدالعزیز به سال 98ه/716م اوضاع آندلس متشنج شد؛ چرا که عبدالعزیز بن موسی بن نصیر در مدت کوتاه حکومت خود، فتوحات مسلمین را در سمت غرب و جنوب شرقی ⁽⁵⁾گسترش داده و اقدامات بسیاری جهت جلب رضایت مردم انجام داد؛ هم چنین پیمان صلح او با تدمیر ⁽⁶⁾جزو مهم ترین اسناد تاریخی روابط مسلمانان با مسیحیان اسپانیا محسوب می شود. ⁽⁷⁾

دوره والیان اموی آندلس- (92ه.- 138ه/711م-756م)

از آغاز فتوحات مصر، مغرب و آندلس، خلافت مرکزی بر کنترل فتوحات و وابستگی کامل سرداران فاتح به خلافت، سخت تعصب می ورزیدند و به جهت دوری این مناطق از شام، برای حفظ ارتباط و انقیاد کامل والیان، به سرعت آنها را تعویض می کردند؛ دوره «ولاة» در آندلس، صحنه رقابت خونین برای کسب قدرت و اعلام سرسپردگی است.

با قتل عبدالعزیز به سال 98ه. آندلس بدون والی بود؛ ⁽¹⁾قتل نخستین حاکم آندلس اوضاع نابسامانی را برای مدت طولانی در این کشور رقم زد؛ بعد از دو سال، مردم علی بن حبیب لخمی را برگزیدند؛ او مرکز حکومت را به قرطبه انتقال داد؛ ⁽²⁾در طی مدتی کوتاه حدود چهل سال از قتل نخستین حاکم آندلس تا سقوط دولت اموی در مشرق ⁽³⁾بیست والی در آندلس روی کار آمدند از جمله این والیان ایوب بود که انتخاب او با مخالفت والی مغرب، محمد بن یزید (97ه.-100ه) مواجه شد و او حُر بن عبدالرحمن ثقفی را در ذی الحجه 97ه. همراه چهل تن نظامی به امارت آندلس فرستاد. ⁽⁴⁾

خلافت عمر بن عبدالعزیز نیز با تحولاتی در اداره امور نقاط دور دست از مرکز خلافت همراه بود، ⁽⁵⁾از جمله این تحولات، استقلال ولاة آندلس از قیروان بود؛ ⁽⁶⁾سمح بن مالک خولانی در رمضان 100ه/719م به وسیله خلیفه اموی به امارت آندلس برگزیده شد؛ ⁽⁷⁾عمر بن عبدالعزیز ضمن مکاتبه با وی از او خواست اعراب را از آندلس بیرون کند و فرمان عقب نشینی از آندلس را به او داد؛ اما سمح گزارشی از وضعیت مسلمانان و استحکام قدرت آنها در آندلس به شام فرستاد؛ خلیفه نیز، غلام خود جابر را برای رایزنی به آندلس فرستاد ⁽⁸⁾در پی آن سمح بن مالک خولانی با کسب رضایت عمر بن عبدالعزیز و اطمینان دادن به او نسبت به بقای عرب در آندلس، ضمن انجام اصلاحات سیاسی اقتصادی در آندلس، فتوحات را ادامه داد؛ با مرگ عمربن عبدالعزیز، جابر رایزنی آندلس را رها کرد ⁽⁹⁾و در آن جا مستقر شد و به کارهای عمرانی پرداخت که از جمله آن، احداث پلی روی رودخانه «وادی الکبیر» ⁽¹⁰⁾در قرطبه بود.

سمح در نخستین تلاش جدی برای عبور ⁽¹⁾از جبل پیرنه، وارد خاک فرانسه شد و سپتمانیا را در اختیار گرفت؛ او در ادامه پیش روی، با مقاومت مردم باواریا روبه رو شد و سرانجام ⁽²⁾در جنگ طلوشه ⁽³⁾در سرزمین «گل» ⁽⁴⁾در ذی الحجه سال 102ه. به قتل رسید؛ ولی راه سمح در توسعه فتوحات در اروپا، به وسیله والیان بعد از او ادامه پیدا کرد؛ سومین والی آندلس، عبدالرحمن غافقی ⁽⁵⁾به دنبال شکست طلوشه در طی یک ماه حکومت خود، عملیات عقب نشینی را انجام داد؛ اما روشن شدن آتش نزاع قبیلگی عرب در آندلس، سقوط حکومت غافقی را به دنبال داشت.

با دخالت والی افریقیّه، بشر بن صفوان کلبی ⁽⁶⁾که در پی قدرت بخشیدن به «کلبی ها» و حذف «قیسی ها» از ولایت آندلس بود، عنبسة بن سحیم کلبی به سال 103ه/722م به عنوان والی آندلس برگزیده شد. ⁽⁷⁾امّا اوضاع آندلس متشنّج گردید و والی افریقیه مجبور شد بعد از قتل عنبسه؛ والی کلبی دیگری انتخاب کند. بشر بن صفوان در سال 107ه، یحیی بن سلمه کلبی ⁽⁸⁾را به عنوان والی آندلس برگزید. ⁽⁹⁾قتل عنبسه با اوج اضطراب سیاسی در آندلس همراه شد و در طی هفت سال، هفت والی روی کار آمدند که اقدامات آنها در راستای منافع حزبی بود و تحرکات نظامی آنها در جبهه خارجی به حداقل رسید، چنانکه ملاحظه شد حزب کلبی کوشید همه قدرت در آندلس را در اختیار بگیرد. بشر بن صفوان کلبی افراد خود را روی کار آورد. او نخست عنبسه و سپس یحیی بن سلامه بن عثمان بن ابی شعبه خثعمی، حذیفة بن احوص و هیثم بن عبدالکافی و عبدالرحمن بن عبدالله

غافقی و عبدالملک بن قطن فهری را یکی پس از دیگری به امارت آندلس گماشت. ⁽¹⁾

پس از مرگ بشر بن صفوان (حامی کلبی ها)، خلیفه اموی برای ایجاد تعادل و توازن بین قبایل عرب، جانب «قیسیان» را گرفت و حکومت افریقیه را به عبیدة بن عبدالرحمن سلمی داد که از قیسی های افراطی بود؛ ⁽²⁾به این شکل، نزاع قیسی یمنی که منشأ آن غالباً در افریقیّه بود، تأثیر منفی خود را در جریان فتوحات آندلس برجا گذاشت ⁽³⁾و آندلس صحنه قدرت نمایی احزاب مخالف شد و حاکمان افریقیّه تعصب خود را با انتخاب والی موافق با جناح خود به نمایش می گذاشتند.

بعد از یک دهه تشنج ناشی از این نزاع، عبدالرحمن غافقی موفق شد نزاع سیاسی قبیلگی عرب را در خدمت اهداف جهاد در مرزهای شمالی قرار جهت دهی کند؛ غافقی تا بیشترین حد ممکن در اروپا پیش روی و از رودخانه «الرون» ⁽⁴⁾عبور کرد و در فرانسه در «لوار» ⁽⁵⁾متوقف و وارد نبرد با دشمن شد؛ در جنگ «تور» و «پواتیه» ⁽⁶⁾(جنگ فرانسه) که ده روز طول کشید، در رمضان 114ه/732م انبوهی از مسلمانان کشته شدند. از «پواتیه» به عنوان نخستین تشکل صلیبی در برابر مسلمانان در قاره اروپا یاد کرده اند. ⁽⁷⁾محققین «نبرد بلاط» ⁽⁸⁾را از مراحل سرنوشت ساز تاریخ اسلام و مسیحیت تلقی کرده اند؛ منابع عربی از این واقعه با سکوت و یا اختصار عبور کرده اند؛ اما منابع کلیسا با شرح و تفصیل بسیار ولی با تردید و بدون دقت تاریخی ذکر کرده و بین آن با مسیر مسیحیت و گذشته فرانسه و بریتانیا و سرنوشت همه عالم ارتباط برقرار کرده اند؛ ⁽⁹⁾شارل مارتل ⁽¹⁰⁾و دولت های مسیحی شمال اسپانیا در جنگ تور ⁽¹¹⁾و «پواتیه» برای جلوگیری از پیش روی

اعراب، سیاست سرزمین های سوخته را به اجرا درآوردند و شهرها و نقاط آباد بین خود و سپاه مسلمانان را ویران و به بیابان غیرقابل سکونت تبدیل کردند. ⁽¹⁾

تشنج در انتخاب والیان آندلس

ترکیب جمعیتی اعراب آندلس (عرب بلدی عرب شامی عرب خراسانی) و امواج شورش بربرها، نزاع گسترده ای را بین اعراب جهت کسب قدرت در آندلس ایجاد کرد و خلافت اموی را در تعیین والی آندلس مستأصل نمود؛ با مرگ یزید بن عبدالملک، خلافت اموی به هشام بن عبدالملک رسید و او حکومت افریقیّه و مصر و آندلس را به عبیدالله بن حَبْحاب سلولی ⁽²⁾داد؛ ⁽³⁾عبیدالله نیز، عُقبة بن حجاج سلولی را در سال 116ه. به امارت آندلس منصوب کرد؛ ⁽⁴⁾عقبه تا سال 121ه. والی آندلس بود و در طی سال های امارت خود، سنت جهاد را ادامه داد. ⁽⁵⁾در سال 122ه. عبدالملک بن (قَطْن/قَطَن) الفِهری برای بار دوم به امارت آندلس برگزیده شد؛ ⁽⁶⁾وی مخالف بربرها و شامی ها بود و در واقعه «حرّه» با شامی ها جنگیده بود. ⁽⁷⁾

موج شورش بربر (114ه.-124ه) ⁽⁸⁾به رهبری میسره از مغرب ⁽⁹⁾اقصی به آندلس رسید؛ خبر شکست «پواتیه» و شورش بربرها، اوضاع آشفته ای در مغرب و آندلس ایجاد کرد و خلیفه اموی، هشام بن عبدالملک را به تجدیدنظر در سیاست مغربی آندلسی ⁽¹⁰⁾خود وادار نمود و در رمضان 123ه هشام، ابتدا والی افریقیّه و مصر عبیدالله بن حبحاب را عزل و

کلثوم بن عیاض قیسی ⁽¹⁾را به ولایت آن جا برگزید و همراه لشکری بزرگ متشکل از پنجاه هزار عرب شامی از سرسپردگان امویان به سرداری بَلْج ⁽²⁾بن بشر بن ثَعلَبة بن سَلامَة، راهی مغرب نمود؛ این سپاه در طنجه در ناحیه نَفْدوره با بربرهای پیرو حُمید زناتی و میسره روبه رو شد؛ درگیری شدید جناح کلبی و قیسی و ضعف حکومت آندلس، موقعیت بسیار مناسبی برای بربرهای مغرب و آندلس فراهم ساخت؛ شکست سنگین سپاه شام در مغرب اقصی، ⁽³⁾بهترین گواه بر این مطلب است؛ ⁽⁴⁾شکست غزوة الاشراف، انعکاس گسترده ای در آندلس داشت؛ ⁽⁵⁾هم زمانی شورش بربرها ⁽⁶⁾و موالی آندلس با شورش موالی ایرانی در شرق جهان اسلام حاکی از سیاست ضد اسلامی و انسانی امویان با مردم بومی مناطق فتح شده و اصالت نهضت بربرهاست؛ شدت ستم عرب نسبت به بربرها، به حدی بود که هیچ شورشی در آندلس برپا نشد مگر این که بربرها در تأیید آن شتاب کردند. ⁽⁷⁾رقیق قیروانی به رفتار توهین آمیز و ضدانسانی بلج بن بشر و سپاه او با مردم بومی در مسیر برقه تا قیروان اشاره کرده و می نویسد: «بلج»، در دروازه قیروان با غضب و تندی به مردم گفت: ⁽⁸⁾در خانه های خود را بروی سپاه شام نبندید تا آنها از اوضاع منازل شما آگاه شوند»؛ ⁽⁹⁾کار بلج، باعث قتل ⁽¹⁰⁾زودرس کلثوم بن عیاض (والی منصوب از سوی ⁽¹¹⁾هشام

بن عبدالملک) و تشدید هرج ومرج در مغرب و آندلس شد و هشام به ناچار حنظلة بن صفوان را به افریقیّه فرستاد و او در ربیع الاول 124ه. وارد قیروان شد و به درخواست عبدالملک بن قطن، از کمک به سپاه بلج که در سبته محاصره شده بودند، خودداری کرد؛ عبدالملک، به این شکل، کینه خود نسبت به شامی ها را نشان داد.

لشگر یزید در آندلس

ورود بلج که با هدف اصلاح امور مغرب و آندلس انجام شده بود ⁽¹⁾نتیجه معکوس داشت و باعث فتنه و جنگ داخلی بین اعراب شامی و بلدی شد؛ ⁽²⁾بلج، پس از شکست محاصره «سبته» و دفع بربرها در ذی القعده سال 123ه. برای سرکوب بربرهای شورشی آندلس وارد آن جا شد او به درخواست عبدالملک بن قطن، به شرط آن که بلج، یک سال بعد از شکست بربرها، آندلس را ترک کند با بلج و اصحاب او مکاتبه کرد؛ ⁽³⁾عبدالملک با بلج، سردار اعراب شامی مخالف بود، اما با شورش ⁽⁴⁾بربر در آندلس مواجه بود و با وجود این اطرافیانش او را از دعوت بلج به آندلس ترساندند و به او هشدار دادند درصورتی که بلج به آندلس بیاید، ولایت آندلس را تصاحب خواهد کرد؛ اما سرانجام وی مجبور شد با بلج وارد مذاکره شود؛ بلج ضمن پذیرش شروط عبدالملک، چند تن از اشراف دمشق را نزد عبدالملک گروگان گذاشت. ⁽⁵⁾نیروهای متحد عرب شامی، عرب بلدی و خراسانی، شورش بربر را مهار کردند و بلافاصله بعد از شکست بربر، اعراب به دو دسته تقسیم شدند: جناح شامی به رهبری بلج در قرطبه و جناح آندلسی به رهبری عبدالملک بن قطن که در سرقسطه پراکنده شدند.

بلج و نیروهایش بعد از سرکوب بربر، آندلس را ترک نکردند و دارالاماره و منزل والی آندلس عبدالملک بن قطن را تصرف کردند و بدین ترتیب بلج در چهارشنبه اول ذی القعده سال 123ه. در دارالاماره مستقر شد ⁽¹⁾و عبدالملک 90 ساله را به انتقام روز حرَّه (63ه) از خانه اش بیرون کشیدند و همراه با سگی در چپ و خوکی در راست ⁽²⁾او را مصلوب نمودند؛ ⁽³⁾ابن عذاری می نویسد: اعراب شامی عبدالملک را درحالی که می گفتند: «از شمشیرهای ما از مدینه گریختی»؛ کشتند. پسران عبدالملک که در ناحیه شمال آندلس و سرقسطه حکومت می کردند، ⁽⁴⁾به انتقام خون پدر ⁽⁵⁾با صد هزار عرب و بربر ⁽⁶⁾در محل برطوره به جنگ بلج آمدند ⁽⁷⁾و شکست سختی متحمل شدند؛ ⁽⁸⁾بعد از این جنگ، بلج دوازده ماه در آندلس حکومت کرد و در شوال 124ه. به دست والی ناربونه؛ عبدالرحمن بن علقه لخمی کشته شد. ⁽⁹⁾

بعد از قتل بلج، به ترتیبی که خلیفه اموی مقرر ساخته بود، ثعلبة بن سلامه یمنی، ⁽¹⁰⁾امارت آندلس را به عهده گرفت و به مدت ده ماه حکومت کرد؛ ⁽¹¹⁾ثعلبه، سیاست حزبی خود در فشار بر اعراب بلدی را از حد گذراند؛ زنان بلدی را می فروخت و مردان را به اسارت می برد و می کشت.

ابن عذاری و «اخبار مجموعه» ⁽¹⁾از رفتار وحشیانه ثعلبه در روز عید فطر یا قربان گزارشی آورده اند. ⁽²⁾و از تعرض وی به زنان بربر و عرب بلدی یاد کرده اند؛ ابن عذاری می نویسد: ثعلبه اسرای عرب مدینه، ساکن آندلس را به فروش و مناقصه گذاشته بود. ⁽³⁾«اخبار مجموعه» هم چنین رفتار توهین آمیز اعراب شام با دو پیرمرد آندلسی اهل مدینه ⁽⁴⁾را گزارش کرده است؛ ثعلبه در جنگ «مارده» نیروهای مهاجم بربر و عرب آندلسی را درهم شکست و قساوت شامی ها را به نمایش گذاشت.

ابوالخطّار و اتحاد موقت اعراب

وخامت اوضاع آندلس در اثر نزاع بلدی و شامی کار را به جایی رساند که هشام بن عبدالملک به سال 125ه/742م ابوالخطّار بن ضرار کلبی را که از گذشته با او دوستی داشت با مشورت حنظلة بن صفوان والی مغرب، والی آندلس نمود. ⁽⁵⁾ابوالخَطّار در رجب 125ه/743م وارد آندلس شده و اعلام عفو عمومی نمود و همگان را به صلح دعوت کرد؛ ⁽⁶⁾این کار با استقبال اعراب آندلس مواجه شد؛ او حکومت شمال آندلس را به پسران عبدالمللک داد و به هر شکل بود اطمینان طرفهای کشمکش را جلب کرد.

اعراب بلدی و شامی به ولایت او رضایت دادند؛ چون ابوالخطّار خود شامی بود، شامی ها از او استقبال کردند و فتنه ها آرام گرفت ⁽⁷⁾⁽⁸⁾لذا سپاه او را «سپاه صلح و عافیة» نامیدند. ⁽⁹⁾

او اعراب شام را در کوره های ⁽¹⁾مختلف آندلس ساکن کرد؛ ⁽²⁾وی از جمله اعراب دمشق را در البیره مسکن داده و آن جا را دمشق نامید؛ ⁽³⁾اهل اردن را در المریه و آن جا را اردن نامید؛ اهل فلسطین را در شذونه و آن جا را فلسطین نامید؛ اهل حمص در اشبیلیّه و آن جا را اشبیلیّه نامید؛ اهل قنسرین را در جیّان و آن جا را جیّان نام داد. اهل مصر ⁽⁴⁾را در تدمیر و باجه و آن جا را مصر نامید و...؛ مقرّی، پراکندگی عرب آندلس را به طور مفصّل در اثر خود ذکر کرده است. ⁽⁵⁾این حرکت سکنی گزینی اعراب اموی شام ⁽⁶⁾در نقاط حساس آندلس را می توان نخستین گام جهت استقرار نهایی امویان شرق در آندلس و انتقال خلافت اموی از شرق به غرب محسوب کرد.

ابوالخطّار، عرب شامی را که همراه ثعلبه قصد خروج از آندلس داشتند، شماتت کرد ⁽⁷⁾و خواست که آنها در آندلس بمانند و آنها را در شهرهایی که از لحاظ آب و هوا مانند شهرهای شام بود، جا داد. حکایت این مطلب حاکی از نیت واقعی ولاة اموی در مورد آندلس است؛ اموی ها در تدارک انتقال قدرت اموی از شام به آندلس بوده اند و ابوالخطّار دوست و نماینده خلیفه اموی، هشام این کار را از روی قصد و نقشه قبلی انجام داده است؛ چرا که حوادث مزبور با نابسامانی حکومت بنی امیه در مشرق مقارن است. ⁽⁸⁾

چکیده

مسلمانان بعد از فتح شام، مصر، افریقیّه و مغرب خود را برای ورود به آندلس آماده کردند؛ ترکیبی از عرب و بربر، سپاه بزرگی به وجود آورد که بخش اعظم آن را بربرهایی تشکیل می داد که خشم و کینه دیرینه سنتی نسبت به ساکنان ساحل غربی مدیترانه در آندلس را تجربه کرده بودند؛ رهبری این جماعت را دو برادر بزرگ بربر از موالی عرب؛ طارق و طریف بر عهده داشتند.

موسی بن نصیر، والی افریقیّه، ابتدا طریف را با چهار صد نفر بربر در 91ه/710م جهت شناسایی مناطق ساحلی آندلس گسیل داشت و این نخستین «سریه» اطلاعاتی بود که در خاک آندلس رخ داد؛ در پی گزارش طریف مبنی بر آماده بودن شرایط ورود به آندلس، طارق با سپاهی به تعداد هفتصد نفر از «بندر سبته» در 711م/94ه. در دامنه «کوه قلب» ⁽¹⁾فرود آمد و این کوه «جبل الطارق» ⁽²⁾نام گرفت؛ نیروهای طارق بدون هیچ مقاومتی، وارد منطقه «الجیراس» ⁽³⁾جزیره خضرا شدند که اکنون از بنادر مهم تردد کالا بین اسپانیا و افریقای شمالی است؛ نیروهای طارق تا وادی «لکّه گواد الته» ⁽⁴⁾پیش رفت و در کناره دریاچه کم عمق «لاخندا» ⁽⁵⁾متوقف شدند و در این منطقه در 28 رمضان 92ه/711م شکست قاطعی به نیروهای دشمن وارد ساختند و به سرعت فاصله ششصد کیلومتری «وادی لکه» تا «طلیطله» پایتخت سنتی «گوت» را طی کرده و آن جا را تصرف کردند.

موسی بن نصیر، سال بعد به دنبال طارق وارد آندلس شد و از مسیری غیر از طریقی که طارق رفته بود، پیش روی کرد؛ او در رمضان 93ه. شهر شذونه ⁽⁶⁾و وادی ابره، قلعه گوادیرا ⁽⁷⁾و اشبیلیّه ⁽⁸⁾را تصرف کرد و در اول شوال، مارده ⁽⁹⁾را گرفت و عازم طلیطله شد؛

طارق نیز با عبور از رود «تاجه» ⁽¹⁾به شهر طلبیره ⁽²⁾رسید و در آن جا با موسی ملاقات کرد و باهم رهسپار طلیطله شدند؛ در پی این پیروزی ها «گوت»ها به جنوب غربی آندلس، پرتغال، لبله، ⁽³⁾باجه ⁽⁴⁾و اکشبونه ⁽⁵⁾گریختند؛ موسی تا زمستان 95ه. در طلیطله ماند و به زبان عربی و لاتینی سکه زد؛ او در این سال در ادامه پیش روی به سمت شمال آندلس به سرقسطه ⁽⁶⁾رسید و مرکز دره «ابره» ایبره ⁽⁷⁾را تصرف کرد؛ طارق نیز آراگون و اشتورقه را فتح کرد و در ایالت اشتوریاس تا ناحیه خیخون ⁽⁸⁾پیش رفت. ساکنان نواحی کوهستانی آندلس به «صخره پلایو» و به قله های مرتفع فرار کردند و نخستین هسته مقاومت در برابر مسلمانان در آن جا شکل گرفت.

مرکز خلافت در شام که اخبار فتوحات در آندلس را دنبال می کرد، برای به دست گرفتن مسیر فتوحات و کسب غنایم، مغیث رومی را با پیامی روانه آندلس نمود؛ ورود مغیث، به منزله کودتای اموی در آندلس، جهت به دست گرفتن مسیر فتوحات بود؛ مغیث، پیام خلافت را مبنی بر توقف فتوحات و بازگشت موسی و طارق به شام را ابلاغ کرد و خود با تصرف قرطبه، امر فتوحات را به دست گرفت و موسی بن عبدالعزیز را جانشین خود کرد و همراه طارق، عازم شام شد و مغیث، پس از بازگشت، در دمشق دچار محنت شد و با وضع بدی بدرود حیات گفت.

نتایج «فتح آندلس»

کردند و منطقه اسلامی نو بنیادی در غربی ترین نقطه جهان اسلام پدید آمد و پرچم اسلام در قلب اروپا افراشته شد؛

پرسش

منابع، برای مطالعه بیشتر

جغرافیای آندلس، به طور مستقل از برخی منابع جغرافیایی متقدمین استخراج و منتشر شده است. از جمله صفة جزیرة الآندلس از کتاب الروض المعطار فی خبر الاقطار اثر حمیری که لوی پرونسال آن را به فرانسه ترجمه و منتشر کرده است و نیز رساله فی فضل الآندلس، اثر ابن حزم که احسان عباس آن را از «نفح الطیب» استخراج و منتشر نموده است.

در منابع لاتین، کتب مستقلی راجع به «گوت» منتشر شده است که در مورد تاریخ آندلس پیش از اسلام مفید است، از جمله دو کتاب:

3- سیاست امویان در آندلس

اشاره

اداره جامعه آندلس که انبوهی از قبایل مختلف عرب و بربر را در خود جا داده بود، همواره با آشفتگی و تشنج همراه بود؛ معاویه ⁽¹⁾با استفاده از سیاست تفرقه بینداز و حکومت کن از اختلاف بین قبایل در جهت دستیابی به اهداف خود استفاده می کرد و این سیاست امویان شرق در مغرب و آندلس، هم چنین سیاست ابتدایی ابوالخطّار ⁽²⁾جهت آرام کردن آندلس بود که موفقیتی موقت داشت و اوضاع اقتصادی و زندگی اجتماعی آندلس تا مدّتی حالت طبیعی پیدا کرد؛ اما اجتماع آندلسی در آغاز فتوحات، هر لحظه آماده طغیان و عصیان بود، گروه های عربی که وارد آندلس می شدند، حامل موجی از آشوب و تعصب قبیلگی بودند؛ بدین ترتیب حادثه ای کوچک این آرامش موقت را برهم زد: اعراب شامی، متهم به قتل یکی از نزدیکان والی آندلس (سعید بن جواس) شدند؛ این کار آتش کینه خفته در دل والی متعادل یمنی آندلس، ابوالخطّار را برافروخت.

نقطه آغاز اختلاف، از شیخِ حزب قیسی، صمیل بن حاتم (که شخصیت بارز این

حزب بعد از بَلج بن بشر بود) و ابی الخطّار یمنی، والی آندلس ⁽¹⁾در مورد دو مرد قیسی و یمنی ⁽²⁾شروع شد؛ آن دو مرد در نزاع خود به این دو بزرگ قیسی و یمنی پناه بردند، شیخ قیسی ها (صمیل) ⁽³⁾نزد والی آندلس رفت و نزاع آنها منجر به درگیری لفظی شد ⁽⁴⁾و ابی الخطّار، ضربه ای به صمیل زد و غرور او را جریحه دار کرد؛ صمیل با قلب آکنده از کینه و عزم انتقام، قصر والی آندلس را ترک کرد؛ صمیل جهت انتقام از والی آندلس، قیسی ها و برخی شخصیت های بارز یمنی را متحد ساخت؛ ⁽⁵⁾ثوابة بن سلامه جذامی یمنی ⁽⁶⁾از جمله افرادی بود که علی رغم تضاد قبیلگی با صمیل با او متحد شد؛ صمیل حتی یکی از شیوخ قیسی ⁽⁷⁾ساکن استجه (ابوعطا) را که رقیب او در رهبری قیسی ها بود، با خود ⁽⁸⁾همراه نمود؛ ⁽⁹⁾صمیل لشکری از مصری ها و یمنی ها گردآورده و بدین ترتیب، برگ برنده را در آندلس به دست آورد؛ ⁽¹⁰⁾در پی این لشکرکشی، سرانجام مخالفان ابوالخطّار والی آندلس به رهبری صمیل، در نزدیکی شهر شذونه ⁽¹¹⁾او را شکست دادند ⁽¹²⁾و قیسی ها، ثوابة بن حکم را والی آندلس ساختند و ابوالخطّار را به زندان افکندند و ثَوَابه (م 129ه) به مدت یک سال در آندلس حکومت کرد. ⁽¹³⁾در این مدت، عبدالرحمن بن حسان کلبی، همراه یمنی ها بر او شورید و ابوالخطّار را از زندان قرطبه آزاد کرد؛ مردی از «مضر» خطاب به لشکر یمنی به رهبری ابوالخطّار گفت: اگر

برای تعصب به حزب نمی جنگید، ثوابه، یمنی است؛ با این سخن، لشکر ابوالخطّار پراکنده شده و ابوالخطّار به باجه گریخت. ⁽¹⁾

قیسی ها ⁽²⁾در شام، مغرب ⁽³⁾(با حاکمیت عبدالرحمن بن حبیب که حنظله بن صفوان را کنار زد) و آندلس حاکم شدند؛ شکست ابوالخطّار، یمنی ها را به طور موقت از صحنه خارج کرد و قیسی ها را در آندلس حاکم مطلق ساخت؛ ⁽⁴⁾اما این قدرت با مرگ ثوابه از بین رفت و آندلس با آشوبی عظیم مواجه شد که «اخبار مجموعه» از آن با عنوان «فتنه عظمی» یاد کرده است.

هرج ومرج سیاسی، قرطبه را فرا گرفت ⁽⁵⁾و جنگ قدرت بین جناح های سیاسی، ادامه یافت؛ خاندان «ثوابه بنی جذام» نخستین گروه قدرت طلب بودند که نماینده آنها عمرو بن ثوابه، خود را شایسته منصب ولایت آندلس می دانست. ⁽⁶⁾یحیی بن بی حریث ⁽⁷⁾یکی دیگر از افراد خاندان «جذامی» به رقابت با او پرداخت، بدین ترتیب چهار ماه آندلس بدون والی ماند و صحنه رقابت «قیسی ها» و «یمنی ها» شد. ⁽⁸⁾صمیل بن حاتم قیسی، تنها نظاره گر این رقابت بود و با این که دستیابی به قدرت برای او آسان بود دخالت نمی کرد و از پشت پرده با گوی قدرت بازی می کرد. ⁽⁹⁾این بار، صمیل، شخصیّتی ⁽¹⁰⁾را برای به دست گرفتن قدرت در آندلس نامزد کرد که چون والی گذشته در اداره امور آندلس ناتوان بود؛ او یکی از نوادگان عقبة بن نافع را در جمادی الاولی سال 129ه روی کار آورد.

کلید حقیقی قدرت در آندلس، در دست صمیل بود و او می دانست چه می کند؛ وی

یوسف بن عبدالرحمن ⁽¹⁾را ده سال بر قرطبه حاکم نمود؛ ⁽²⁾ابن اثیر تصریح می کند: ⁽³⁾یوسف به اشاره صمیل روی کار آمد؛ ماجرای ثوابه و ولایت یوسف ⁽⁴⁾بر ابوالخطّار، گران آمد و با سپاهی گران از یمانی ها به جنگ صمیل آمد که «مضری ها» در اطراف او جمع شده بودند؛ در این نبرد، ابوالخطّار شکست خورد و بر قدرت صمیل افزوده شد؛ امیر آندلس در ظاهر، یوسف بود؛ اما حکومت حقیقی در دست صمیل بود؛ ⁽⁵⁾یوسف بن عبدالرحمن بن علقمه لخمی در شهر اربونه بر والی آندلس خروج کرد و در مقابله با یوسف بن عبدالرحمن فهری کشته شد؛ ⁽⁶⁾این حادثه، مقارن ورود عبدالرحمن داخل اموی به آندلس بود.

صمیل زمینه ساز استقرار امویان در آندلس

⁽⁷⁾ این که مردی اموی، بدون سلاح و بدون داشتن اموال، انصار و... تنها با داشتن جسارت فردی موفق شده دولتی قدرتمند که حدود سیصد سال در آندلس پایید، تاسیس کند تنها با این فرضیه سازگار است که کارگزاران دولت اموی حداقل سه دهه پیش از ورود عبدالرحمن به آندلس زمینه را برای تأسیس، انتقال و تجدید دولت اموی در آندلس آماده کرده اند و عبدالرحمن بن معاویه مجری آخرین مرحله برای بنیاد دولت بوده است؛ چون همه تلاش ها در حوادث آندلس به ویژه در چند سال پایان دوره والیان جهت هدایت آنها به نفع حزب اموی بود.

صمیل از آغاز حضور در آندلس و ورود به صحنه قدرت، تا هنگام ورود عبدالرحمن داخل اموی به آندلس، کوشید تا حکومت آندلس را به افراد ضعیف که قابل کنترل باشند، تفویض کند؛ حکومت ضعیف ثوابه و یوسف که به راحتی مجری احکام و نقشه های صُمیل بودند، بخشی از دوره انتقال از عصر والیان به دولت امویان آندلس بود؛ صمیل، نوه

شمربن ذی الجوشن، قاتل امام حسین(علیه السلام) که پدر او از انتقام مختار به آندلس گریخت، مأموریت داشته تا در آندلس، زمینه انتقال قدرت به امویان را فراهم سازد؛ درحالی که جبهه یمنی در شرق جهان اسلام کار دولت اموی را یکسره ساخت؛ اما در آندلس، جناح یمنی در برابر جناح قیسی شامی به رهبری صمیل قرار گرفت و یمنی های آندلس به اموی ها پیوستند؛ بدین ترتیب در جنگ بزرگی که در شقنده ⁽¹⁾نزدیک قرطبه ⁽²⁾به سال 130ه/748م به وقوع پیوست، یمنی ها شکست خوردند ⁽³⁾و دو رهبر بزرگ آنها، ابن حُرَیْث و ابوالخطّار کشته شدند. ⁽⁴⁾

صمیل به سال 132ه با حکم والی آندلس که دست نشانده خود او بود ⁽⁵⁾در سرقسطه، بهترین نقطه آندلس به لحاظ ثروت و آب و هوا و... سکونت گزید ⁽⁶⁾و از آن جا بر آندلس حکم می راند ⁽⁷⁾چرا که یوسف فهری، که همچون حاکمی معمولی در قرطبه مستقر شده بود، بر آندلس سلطه چندانی نداشت؛ در این گیرودار عامر بن عمرو قرشی ⁽⁸⁾العبدری از «بنی عبدالدار بن قصی» سردار سپاه والی آندلس، که ضعف والی را مشاهده می کرد در این اندیشه بود که خود والی آندلس شود؛ وی به همین منظور از حزب یمنی ها که کینه توز والی بودند، سود جست؛ البته این که یک یمنی مسئول سپاه صاحب جیش حاکم متعصب قیسی شده باشد، خود جای تردید است؛ ⁽⁹⁾عامر عبدری و یاران او در نزدیکی

قرطبه در قلعه ای جمع شدند و خود را حامی «خلافت عباسی» معرفی کردند ⁽¹⁾و در پی آن یمنی های شمال آندلس و بربرها به عامر پیوستند؛ عامر، قرطبه، مرکز تجمع قیسی ها را رها نمود و به سرقسطه حمله کرد و یکی از رهبران قیسی سرقسطه، به نام محباب بن رواحه بن عبدالله زهری به عامر پیوست و نیروهای یمنی در سال 137 136ه. سرقسطه را به محاصره خود درآوردند و شکست سختی به صمیل وارد ساختند؛ پس از آن یوسف بن عبدالرحمن، صمیل را به ولایت طلیطله گماشت؛ ⁽²⁾صمیل اگر چه خود قیسی محسوب می شد، اما هم چون گذشته با انعطاف پذیری و تسامح و با استفاده از منابع مالی زیادی که داشت، افراد حزب یمنی و قیسی که کینه دیرینه داشتند و دوره ای از نزاع بر سر قدرت در آندلس را پشت سر گذاشته بودند را به یکسان در اختیار گرفته بود؛ این انعطاف پذیری و دوگانگی شخصیت صمیل، مورد توجه افرادی چون دوزی محقق تاریخ آندلس قرار گرفته است. ⁽³⁾

قیسی ها به رهبری عبیدالله بن علی کلابی برای کمک به صمیل، شتافتند؛ قیسی های طلیطله نیز به دنبال ابن شهاب (شیخ بنی عامر) به آنها پیوستند و صفوف جنگ در آندلس بین دو قدرت بزرگ اموی و عباسی تنظیم شد؛ عبدالرحمن بن معاویه آخرین فرد اموی که از شام گریخته بود، خود را به طلیطله رساند و به رهبر قیسی ها (صمیل) پیوست؛ سرانجام نیروهای هم پیمان قیسی موفق شدند بعد از هفت ماه صمیل را در 137ه. از محاصره نجات دهند.

پیوستن عبدالرحمن اموی به صمیل، آخرین مرحله انتقال قدرت به امویان در آندلس بود؛ روایتی که تصریح می کند دامنه قدرت عباسیان در غرب اسلامی از سراب فراتر نخواهد رفت به نوعی حاکی از تقسیم قدرت بین امویان و عباسیان است؛ ⁽⁴⁾در حقیقت

اختلاف بین اهالی عرب و بربر آندلس به ویژه بعد از ورود صمیل کارگزار عالی دولت اموی و از متعصبین سرسپرده حزب اموی در دهه های آخر دوره والیان کشمکشی اتفاقی نبوده و براساس نقشه قبلی و جهت ایجاد وضعیتی بوده که صمیل و امویانِ همراه او به راحتی بتوانند اوضاع آندلس را تحت کنترل خود درآورند و زمینه انتقال قدرت به امویان را فراهم سازند.

صمیل از طرفداران دسته بندی قبیلگی ⁽¹⁾و هوادار متعصب حکومت امویان بود. او از وضعیت فقر و نابسامانی که آندلس (به ویژه قرطبه، مرکز حکومت مسلمانان در آندلس) را فرا گرفت، بهترین سود را برد. افراد حزب یمنی و قیسی، بالاجبار برای گذران زندگی، محتاج کمک های مالی صمیل وحزب او بودند و صمیل که خود در سرقسطه مرکز ثروت و آبادانی در آندلس مستقر شده بود، با این شیوه، جریان سیاست در آندلس را به دست گرفت، در این بین، یوسف بن عبدالرحمن فهری والی آندلس که دست نشانده صمیل بود؛ نقش بی طرفی بازی می کرد تا زمینه برای انجام فعالیت های حزب صمیل باز باشد.

با این وضعیت، زمینه کسب قدرت به وسیله عبدالرحمن داخل، چند سال قبل از ورود او به آندلس با اقدامات صمیل و افراد حزب اموی آماده شده بود و عبدالرحمن با ورود به آندلس به صمیل پیوست ⁽²⁾تا مرحله تأسیس و به عبارت بهتر، استقرار دولت اموی در آندلس را به اجرا درآورد؛ پیرامون اهمیت نقش عبدالرحمن در بقای دولت اموی در آندلس می گوید: «دولت اموی با مرگ مروان در شرق پایان یافت و عبدالرحمنِ داخل، در آندلس آن را تجدید کرد»؛ ⁽³⁾با این وصف، در روایاتی که ورود عبدالرحمن اول به آندلس و دست یابی او به حکومت را اتفاقی و در هاله ای از اسطوره و با شکوه و عظمت تصویر کرده اند، باید با تأمّل بیشتری نگاه کرد!!

عبدالرحمن اموی از شام تا آندلس

⁽¹⁾ یوسف بن عبدالرحمن فهری، والی آندلس که برای سرکوب شورش ها در «ثغر اعلی» به سر می برد، وقتی به طلیطله رسید از ورود عبدالرحمن بن معاویه به آندلس آگاه شد؛ عبدالرحمن به سال 136ه. از شام وارد مصر شد و ازآن جا به برقه رفت و مدتی در خفا به سر برد ⁽²⁾و سپس وارد مغرب گردید؛ بدر مولای او نیز، در میان راه به او پیوست؛ چرا که والی افریقیّه، عبدالرحمن بن حبیب (پدر یوسف والی آندلس) ⁽³⁾فراریان بنی امیه به مغرب را دستگیر می کرد و به قتل می رساند؛ ⁽⁴⁾بدین ترتیب، با آمدن یوسف، عبدالرحمن بن معاویه به قیروان گریخت و به بربرهای مکناسه از زناته پناه برد؛ ⁽⁵⁾بربرهای زناته با امویان آندلس مکاتبه کردند ⁽⁶⁾و از حضور عبدالرحمن نزد خود خبر دادند؛ ⁽⁷⁾بدر خود را به مکناسه رساند و دعوت مردم آندلس و وضعیت مناسب آن جا را برای عبدالرحمن توضیح داد و سپس همراه او به طرف آندلس حرکت کرد و در اواخر سال 136ه. ⁽⁸⁾در ساحل «البیره» ⁽⁹⁾فرود آمد و در قریه طُرُّش ⁽¹⁰⁾مستقر گردید و در پی آن ⁽¹¹⁾امویان جزیره از هر سو به وی پیوستند. ⁽¹²⁾

رؤسای اشبیلیّه ⁽¹⁾و گروهی از یمنی ها از سر کینه صمیل به عبدالرحمن پیوستند. سپس او به کوره ریه رفت و عامل آن جا عیسی بن مساور با او بیعت کرد، در شذونه نیز، غیاث بن علقمه با وی بیعت نمود؛ در موزور، ابراهیم بن شجره و در اشبیلیّه، ابوالصباح یحیی بن یحیی؛ وی سرانجام وقتی وارد قرطبه شد که والی آن یوسف در نواحی طلیطله بود و هنگامی به آن جا برگشت، روز عید قربان بود و مجبور شد با عبدالرحمن صلح کند.

داستان ورود عبدالرحمن به آندلس در همه منابع به همین شکل ذکر شده است؛ مورخان، روایات بسیاری در قالب پیش گویی در مورد او ذکر کرده و از او به عنوان احیاگر بنی امیه در آندلس یاد کرده اند. ⁽²⁾روایت ابن قتیبه را می توان بر طراحی پیشین امویان جهت کسب قدرت در آندلس، حمل کرد در این روایات، شخصی غیب گو عبدالرحمن بن معاویه را نسبت به دروغ بودن امان سفاح نسبت به امویان آگاه می سازد و گفت وگوی بین هشام بن عبدالملک و عبدالرحمن، را که در مورد زوال امویان سخن گفته اند، نقل می کند و از او می خواهد به آندلس برود چون صاحب امر است و نجات در آن جا است. آن مرد غیب گو هم چنین به عبدالرحمن می گوید: من مبلغ بیست هزار دینار از مسلمة بن عبدالملک (حکیم بنی امیه) ⁽³⁾عموی تو جهت انجام چنین امری دریافت کرده ام و سپس پول ها را به عبدالرحمن داد. ⁽⁴⁾

بدر، غلام و فرستاده عبدالرحمن بن معاویه، همراه افرادی که برای شکستن محاصره سرقسطه حرکت می کردند به آن جا رفت و در پشت دیوارهای شهر، نامه ای با مهر عبدالرحمن بن معاویه به مردم شهر نوشتند و آنان را به بیعت با عبدالرحمن بن معاویه فراخواندند؛ صمیل بدر را پذیرفت و به مردم اعلام کرد: که در راه عبدالرحمن بن معاویه جان فشانی و استقامت می کنم؛ با شکسته شدن محاصره سر قسطه، امویان، همراه بدر و صمیل راهی قرطبه شدند. ⁽⁵⁾

اقدامات ابوالخطّار در اسکان اعراب شام در نقاط کلیدی آندلس و نامیدن کوره های

آندلس به نام شهرهای شامات و مصر و نیز عملیات صمیل، مجموعه اقداماتی بود که زمینه به قدرت رسیدن امویان در آندلس را به خوبی فراهم ساخت. ⁽¹⁾محققان می نویسند: صداقت و دوستی صمیل نسبت به عبدالرحمن، مسیر به قدرت رسیدن و دستیابی او به اهدافی که در آندلس دنبال می کرد را باز نمود. ⁽²⁾نحوه ورود عبدالرحمن به آندلس و بیعت شهرهایی که عامل اموی آن قبلاً توسط ابوالخطّار سازماندهی شده بودند، در حقیقت، نوعی اتحاد امویان شام زیر پرچم عبدالرحمن بود؛ در اجرای همین برنامه، ورود او به قرطبه با امضای صلح یوسف بن عبدالرحمن والی قرطبه با صمیل همزمان شد؛ این صلح به وسیله صمیل، کارگزار دیرین اموی سامان داده شد.

صمیل از آغاز ورود عبدالرحمن به قرطبه سعی کرده بود با نوعی تأخیر در تصمیم گیری یوسف در مورد عبدالرحمن، فرصت بیعت جمع کثیری از مردم آندلس با او را فراهم آورد و عبدالرحمن، به راحتی با عبور از شهرهای آندلس به تبلیغ پرداخت و به هر شهر که وارد می شد، تعداد زیادی به سپاهیان او افزوده می شد؛ چنان که ابن عذاری دراین باره می نویسد: «عبدالرحمن با ششصد سوار وارد ریه شده و با دو هزار سوار خارج شد. ⁽³⁾خالی بودن قرطبه از نیروهای نظامی یوسف که صمیل او را برای جنگ به شمال آندلس (در منطقه باسک) فرستاده بود و فصل زمستان و باران و دشواری حرکت نیروهای نظامی و فرسوده بودن لشکر یوسف که ده سال در جنگ بود؛ زمینه مناسبی را برای به قدرت رسیدن عبدالرحمن در قرطبه فراهم ساخت.

اندکی بعد از استقرار عبدالرحمن در قرطبه، آتش جنگ بین اعراب (قیسی با شامی) شروع شد. عبدالرحمن از نزاع احزاب یمنی و قیسی به نفع خود استفاده کرد؛ ⁽⁴⁾او ابتدا به

یمنی ها پیوست و اقدامات خود جهت کسب انحصاری حکومت در آندلس را آغاز کرد؛ نیروهای عبدالرحمن، تصفیه خونین یاران آخرین والی آندلس و مرحله نهایی انتقال قدرت به امویان را آغاز کردند؛ صمیل که قتل عام یاران یوسف توسط عبدالرحمن را مشاهده می کرد، با گروه اندکی از یاران خود بعد از مقاومت مختصری از معرکه جنگ گریخت و به یوسف که به مارده گریخته بود، پیوست ⁽¹⁾و هر دو از عبدالرحمن اموی درخواست صلح کردند؛ یوسف بن عبدالرحمن بعد از این که از عبدالرحمن بن معاویه امان گرفت با یاران فهری خود به قرطبه بازگشت و خانه نشین شد، صمیل نیز در ربض قرطبه مستقر شد. ⁽²⁾

صمیل زمانی که متوجه شد، امویان از او تنها به عنوان وسیله ای جهت کسب قدرت استفاده کردند، زبان حال خویش را در کنج ناامیدی، خواری و تحقیر و نیز اوضاع قدرت در آندلس و چگونگی کنار گذاشته شدن خود از قدرت و به قدرت رسیدن امویان را در شعری هنگام ورود به قرطبه این گونه سرود: ⁽³⁾

فبینا نسوس الناس و الامر امرنا اذا نحن فیهم سوقة تنتصف

چکیده حوادث دوره والیان آندلس

صاحب فتح المغرب و الآندلس، ⁽⁴⁾موسی بن نصیر، آندلس را در سال 95ه/714م ترک کرد و پسرش عبدالعزیز را جانشین خود قرار داد؛ عبدالعزیز، پرتغال، یابره، ⁽⁵⁾شنترین ⁽⁶⁾و قلنبریّه ⁽⁷⁾را گرفت و با عبور از اشبیلیّه، مالقه ⁽⁸⁾و البیره ⁽⁹⁾را تصرف کرد و با تدمیر حاکم مسیحی مرسیّه پیمان صلح بست؛ عبدالعزیز در پایان سال 95ه/184م با توطئه خلافت اموی به

قتل رسید و ولایت آندلس به ایوب لخمی خواهرزاده موسی رسید؛ وی مقر حکومت را به قرطبه برد؛ حُر، والی جدید آندلس که مستقیم از سوی خلیفه اموی اعزام شده بود، دارالاماره را در قرطبه ساخت و سمح بن مالک خولانی، جهاد در شمال آندلس را ادامه داد و از سال 102ه/721م از پیرنه عبور کرد؛ پس از وی، عنبسه در 106ه. و غافقی، کار جهاد در آن سوی پیرنه را دنبال کردند و با قتل غافقی نبردها متوقف شد.

شورش بربرها چنان عظیم شد که دمشق را مجبور کرد نیروهای ویژه ای را جهت سرکوب آنان عازم آندلس کند. ترکیب اصلی سپاهیان اعزامی از مردم شام و متعصب به امویان و متخصص در خاموش کردن شورش های مردمی بودند. این سپاه، پیش تر، شورش مردم مدینه را در آخرین کارهای خود انجام داده بودند به این بهانه سپاه شام، همه قدرت را در آندلس به دست گرفت.

نزاع بین اعراب «قیسی»-«یمنی» با «مضری» و «بربرهای بتر» و «برانس» و نیز، اعراب، به نفع اعراب شامی که از حمایت دارالاماره قرطبه برخوردار بودند تمام شد و والی قرطبه، اعراب شامی را در سازمانی متحد و مرتبط با خلافت دمشق در نقاطی از آندلس که نام استآنهای شام را بر خود گرفتند، ساکن گردانید و زمینه تأسیس خلافت اموی در آندلس را فراهم ساخت؛ بدین سان جامعه آندلسی از گروه های عمده بربر و عرب تازه مسلمان، مولدان «اسالمه»، «مسالمه»، «مستعربان» و «مضارب» شکل گرفت.

در 114ه. غافقی به سمت کوه های پیرنه رفت و در بردال ⁽¹⁾دوک کوتین را شکست داد و در شهر تور ⁽²⁾در جنگ با شارل مارتل شاه «فرانک ها» در بیست کیلومتری شمال شرق پواتیه در شعبان 113ه/23م شکست خورده و به قتل رسید؛ اما پس از وی، عقبه بنی حجاج سلولی و عبدالرحمن بن علقمه در 123ه. به پیش روی در سرزمین «گل» ادامه دادند.

نزاع داخلی بین اعراب، باعث توقف کار آنها شد و سپتمانیا ⁽³⁾و اربونه به دست «گل ها» افتاد و پس از آن هسته مقاومت مسیحیان در شمال آندلس در جلیقیّه متمرکز شد: «ایبریایی ها» و «گوت های» آواره در آن جا سکونت گزیدند و موقعیت خود را در این منطقه بسیار بلند کوهستانی تثبیت نمودند و قلمرو آنها به اشتوریاس، کانتابریا و بخشی از جلیقیّه محدود شد.

اختلاف داخلی بین اعراب و نیز با بربرها بقای دولت تبعیدی مسیحیان را تضمین کرد؛ در 119ه. پلایو رهبر این منطقه درگذشت و پسر او ⁽¹⁾فلایو جانشین وی شد و سپس مردم اشتوریاس، الفونسوی اول، پسر پدرو (دوک کانتبریا و داماد پلایو) را حاکم کردند و نیروهای مسلمانان از جلیقیّه عقب نشینی نمودند.

از ولایت موسی بن نصیر و طارق بن زیاد تا سقوط دولت امویان در دمشق، بیست و سه والی اموی برحکم راندند.

تقسیم بندی آندلس نزد مسلمانان به «تقسیم قسطنطین» معروف بود؛ این تقسیم بندی در زمان دیوکلسین به سال 206 ق.م نزد «رومی ها» و سپس «گوت ها» که تقسیم بندی رومی ها را پذیرفتند، معمول بود و کلیسا هم آن را پذیرفت؛ منابع جغرافیایی مسلمانان از رازی به بعد همین تقسیم بندی آندلس را گزارش کرده اند؛ «قسطنطین» آندلس را به شش قسمت تقسیم کرد و جغرافی دانان مسلمان از جمله بکری، همین تقسیم بندی را ذکر کرده اند.

نیروهای مسلمان در آندلس، براساس «نظام اجناد» اسقرار یافتند؛ کوره ها در آندلس به شهرها و نواحی تقسیم شد؛ طارق از آغاز با پسران ویتیزا که با او در فتح آندلس همکاری کرده بودند، پیمان بست که املاکی را بین آنها تقسیم کند.

در شهرهای آندلس، نظامی از مشیخه و شورای مشورتی از بزرگان شهر در اداره امور دخالت می کردند؛ با ورود نیروهای شامی، آنها امور را (تقلید شامی) ⁽²⁾به دست گرفتند؛ اعراب آندلس در ابتدا خود، والی را تعیین می کردند؛ اما بعدها به دستور عبدالملک بن مروان، این نظام تغییر پیدا کرد و به نخستین قاضیان آندلس تا ظهور دولت اموی، «قاضی جند» می گفتند.

نتایج دوره والیان در آندلس

سؤالات دوره والیان

منابع بیشتر دوره ولاة

4- عبدالرحمن و انحصار قدرت

عبدالرحمن ⁽¹⁾در آغاز ذی الحجه سال 138ه. آخرین والی آندلس را در محل مَساره ⁽²⁾در غرب قرطبه شکست داد و با پایان دوره والیان، این حادثه، نقطه عطفی در تاریخ آندلس شد؛ ده روز پس از «یوم المساره»؛ روز جمعه، عید قربان سال 138ه. خواص و مردم قرطبه با عبدالرحمن ⁽³⁾که بیست وپنج سال داشت بیعت کردند ⁽⁴⁾ابن اثیر می نویسد: او دستور داد مسوّده را لعن کنند، منصور عباسی را نفرین می کرد و نام او را از خطبه حذف کرد. ⁽⁵⁾

در سال 141ه. یوسف بن عبدالرحمن با نقض امان نامه از قرطبه فرار کرد ⁽⁶⁾و با

بیست هزار بربر به مصاف عبدالرحمن رفت ⁽¹⁾و در جنگ با او در 142 ه. نزدیک طلیطله کشته شد ⁽²⁾و اندکی بعد صمیل ⁽³⁾را در حبس خفه کردند. ⁽⁴⁾

هم زمان با آغاز مجدد درگیری قیسی یمنی و به قدرت رسیدن عبدالرحمن بن معاویه در آندلس، مسیحیان شمال از فرصت استفاده کردند و در سال(138ه/755م) ناربن ⁽⁵⁾را پس از چهار سال محاصره تصرف کردند؛ آغاز حملات مسیحیان شمال آندلس، زمینه سیاسی مناسبی برای موفقیت و پیش برد اهداف امیر عبدالرحمن بن معاویه اموی را فراهم می ساخت و او به وسیله ادامه جهاد در آندلس مشروعیت و بقای خود در حکومت قرطبه را تثبیت می کرد.

خطر بزرگی که بعد از مخالفت حزب قیسی، عبدالرحمن ⁽⁶⁾را تهدید می کرد، تحرکات بنی عباس در آندلس بود که بعد از فروپاشی دولت اموی، خود را یگانه وارث خلافت اسلامی می دانستند. شکست صمیل و یوسف بن عبدالرحمن والی آندلس و نیز نزاع میان جناح های مختلف عرب در آندلس، می توانست فرصت مطلوبی برای داعیان خلافت عباسی باشد. خلافت عباسی بعد از این که از فتنه ابومسلم خراسانی با قتل او راحت شد، درصدد ارتباط با یکی از زعمای عرب فرماندار باجه، ⁽⁷⁾علاء بن مغیث یحصبی از قبیله یمنی جزام (جذام) برآمد؛ وی مأمور شد ⁽⁸⁾تا در آندلس، دعوت عباسیان را آشکار کند؛

طی یکسال مراودت و ارتباط مخفیانه علاء با مأموران دولت عباسی، زمینه حرکت آماده شد و در سال 147ه. ⁽¹⁾علاء بن مغیث در باجه، پرچم های سیاه برافراشت و در قرطبه اعلام استقلال کرد.

قیسی ها که از روی کار آمدن امویان در آندلس خسارت سنگینی عاید آنها شده بود به علاء بن مغیث پیوستند؛ انقلابیون از باجه به سمت اشبیلیّه حرکت کردند و در راه «فهری ها» (وابسته به حزب قیسی) نیز به آنها پیوستند؛ پس از آن، نیروهای مخالف عبدالرحمن در شهر شذونه اجتماع کردند ⁽²⁾و دو ماه در حلقه محاصره امویان قرار گرفتند، سرانجام مردم شذونه با بدر، مولای عبدالرحمن بن معاویه که شهر را در محاصره داشت، صلح کردند.

علاء بن مغیث با انقلابیون همراه خود به شهر قرمونه، نزدیکی اشبیلیّه گریخت؛ نیروهای عبدالرحمن او را سخت در محاصره گرفتند. یاران مغیث ناامید شدند و با عملیات انتحاری از محاصره خارج شده و جنگیدند؛ ⁽³⁾بدین شکل نخستین تلاش دولت عباسی برای جلوگیری از تثبیت امویان در آندلس با قتل علا و گروه زیادی از یاران او با شکست مواجه شد و عبدالرحمن بن معاویه موفق شد تحرکات دولت عباسی در جنوب آندلس را خاموش کند؛ بدین ترتیب، عملیات خلافت عباسی در آندلس عقیم ماند ⁽⁴⁾و موج شورشی را که آنها در آندلس به پا کردند، مورد استفاده دیگران قرار گرفت؛ به سال 149ه/766م یمنی ها زیر عنوان حمایت از عباسیان، آتش جنگ علیه عبدالرحمن را در شهر لبله بر افروختند. ⁽⁵⁾رهبر آنها سعید الیحصبی (المطرّی) اشبیلیّه را گرفت ⁽⁶⁾و حاکم مروانی آن عبدالملک بن عمر را از شهر بیرون کرد؛ والی شذونه غیاث بن علقمه هم به او پیوست؛ عبدالملک با نیروهای کمکی از قرطبه به اشبیلیّه حمله کرد و در جریان آن

مطرّی کشته شد و بعد از او یک یمنی دیگر به نام ابوالصباح در اشبیلیّه شورید، ابوالصباح از جمله یمنی ها بود که ابتدا به عبدالرحمن بن معاویه پیوست؛ ⁽¹⁾اما عبدالرحمن بعد از این که بر کرسی قدرت تکیه زد، یمنی ها را کنار گذاشت؛ او از جمله بزرگ ترین یمنی ها بود که از نفوذ فوق العاده ای در بین یمنی های آندلس برخوردار بود. عبدالرحمن، با نقشه ای حساب شده، ابوالصباح را به وسیله وابسته خود، تَمّام با ملاطفت و مکر و حیله به کاخ خلافت در قرطبه دعوت کرد و او را کشت؛ ⁽²⁾محققین قتل او را به قتل ابومسلم خراسانی تشبیه کرده اند. ⁽³⁾

سه سال طول کشید تا عبدالرحمن همه شورش های عرب قیسی و یمنی را سرکوب نموده و همه مخالفان خود را حذف کند؛ ⁽⁴⁾در متن «اخبار مجموعه» شرح عملیات عبدالرحمن بن معاویه، بعد از استقرار در قرطبه در پاکسازی قرطبه از همه قبایلی که احتمال مخالفت آنها می رفت، آمده است.

در قرطبه، خاندانی از موالی «بنی هاشم»، «بنی فهر» و قبایل «قریش» و سایر قبایل زندگی می کردند. عبدالرحمن بن معاویه آنها را خوار کرد و از منزلت اجتماعی آنها در قرطبه کاست و این امر باعث شد تا آنها به عبدالرحمن بن یوسف فهری، والی معزول آندلس که در قرطبه، تحت نظر عبدالرحمن بن معاویه به سر می برد، شکایت برند؛ این گونه شکایت ها به حدی رسید که یوسف فهری برای طرح جنگ با عبدالرحمن بن معاویه از قرطبه فرار کرد و مخالفان عبدالرحمن بن معاویه را تحت پرچم خود متحد ساخت.

سیل مهاجرت امویان به آندلس، هم چنان ادامه داشت؛ چنان که در سال 140ه. عبدالملک بن عمرو بن مروان معروف به مروانی و جزّی بن عبدالعزیز بن مروان با جمیع اولاد و فرزندان و انبوهی از موالی «بنی امیه» وارد قرطبه شدند و جمعیت انبوهی از بنی امیه در قرطبه تجمع کردند. ⁽⁵⁾

برخی از نویسندگان معاصر درباره عظمت شخصیت عبدالرحمن بن معاویه مبالغه کرده و او را عامل تداوم اسلام در آندلس دانسته اند؛ ⁽¹⁾اما شخصیت عبدالرحمن بن معاویه را بهتر از هر کسی، خلیفه معاصر او منصور عباسی (بعد از قتل علاء بن مغیث، داعی عباسیان در آندلس) معرفی کرد ⁽²⁾که گفت: اناللّه که این بدبخت را به کشتن دادیم، خدای را سپاس که بین ما و این شیطان (یعنی عبدالرحمن بن معاویه) دریا را فاصله انداخت. ⁽³⁾

عبدالرحمن، در حقیقت شیطانی بود که با سیاست های ماکیاولیستی معاویه بینان گذار دولت اموی در شرق همه احزاب و نیروهای موجود در آندلس را با سلسله ای از ترور و قتل عام از صحنه سیاست خارج کرد و اقلیتی اموی را که چند دهه پیش به تدریج در آندلس سکنی گزیده بودند را در آن جا حاکم گردانید. ⁽⁴⁾وی هم چنین کسانی را که زمینه روی کار آمدن او را فراهم کرده بودند حذف کرد.

در حقیقت، کار عبدالرحمن، کار قهرمانی که دولت اموی را در آندلس تأسیس کرد، نیست؛ او مهم ترین و آخرین مرحله انتقال دولت اموی از شرق به غرب را (که زمینه آن از پیش فراهم شده بود) به اجرا درآورد، چنان که مَقَّری در شرح حال وی، به این حقیقت تصریح نموده و می نویسد: «نیت او تجدید دولت بنی امیه در مشرق بود». ⁽⁵⁾

5- شورش های دوره عبدالرحمن اول

اشاره

بربرها در نواحی شمال آندلس، زمانی طولانی شاهد نزاع بین عرب ها بودند؛ اما سرکوب خونین سلسله ای از شورش های اعراب قیسی و یمنی، به وسیله حزب اموی، زمینه مناسبی را جهت ورود آنان به صحنه قدرت در آندلس فراهم ساخت؛ آنها به سال 150ه. وارد مبارزه مستقیم با حزب اموی شدند؛ ⁽¹⁾بربرها، به ویژه «بربرهای مکناسه» در استان شنت بریه ⁽²⁾(شنتمریه) در شرق وادی الحجاره از «اقلیم آراگون» ⁽³⁾به رهبری شقیا ⁽⁴⁾که خود را از اولاد حضرت فاطمه(علیها السلام) و امام حسین(علیه السلام) می دانست، ⁽⁵⁾قیام کردند؛ ⁽⁶⁾در منابع از او با نام عبدالله بن محمد و یا سفیان بن عبدالواحد مکناسی یاد شده است؛ ⁽⁷⁾

او معلم کتّاب بود و در شنت بریه سکونت داشت. ⁽⁸⁾به گفته ⁽⁹⁾منابع مصری، او نسب شریف برخود اختیار کرد ⁽¹⁰⁾تا مورد توجه و مقبول مسلمانان و اعراب آندلس قرار

گیرد؛ انبوهی از بربرها در اطراف او اجتماع کردند.

دعوت شقنا (مکناسی) ابتدا در شرق و شمال آندلس منتشر شد و سپس به نواحی مرکزی هم نفوذ کرد؛ شقنا، مارده و شهرهای اطراف را تصرف کرد و تا شهر باجه در سمت جنوب پیش رفت؛ امویان تا سال 160ه/776م حدود بیست سال در مهار قیام شقیا ناموفق بودند.

شقیا، چندین بار لشکرکشی امویان به شمال آندلس را با شکست مواجه ساخت؛ عبدالرحمن بن معاویه اموی، مسئولیت طلیطله را به حبیب بن عبدالملک سپرد؛ وی در شنت بریه، سرکوب وی را از سلیمان بن عثمان بن مروان درخواست کرده و او را مأمور دستگیری شقیا نمود؛ سلیمان در نخستین برخورد خود با شقیا، کشته شد و لشکر او متواری گردید؛ خلیفه اموی، عبدالرحمن بن معاویه خود به سال 152ه. برای جنگ با شقیا راهی شمال آندلس شد؛ اما کاری از پیش نبرد و به قرطبه بازگشت؛ او به سال 154ه. مولای خود بدر را مأمور جنگ با شقیا کرد؛ بدر نیز در جنگ با شقیا شکست خورد و به قرطبه بازگشت؛ پس از وی، عبدالرحمن بن معاویه، سردار دیگر خود عبیدالله بن عثمان را مأمور جنگ با شقیا کرد؛ او در جنگ با شقیا به سال 155ه. شکست سختی را متحمل گردیده و شقیا سپاه او را تارومار کرد و جمع کثیری از بنی امیه را که در سپاه او بودند کشت؛ شقیا بعد از این پیروزی «دژ مداین» را گرفت؛

خلیفه اموی به سال 156ه. پسرش سلیمان را در قرطبه نهاد و خود، راهی جنگ با شقیا شد؛ او شقیا را در «دژ شیطران» محاصره کرد؛ ⁽¹⁾شقیا از دژ فرار نموده و به عادت همیشگی به کوهستان گریخت. ⁽²⁾

تصفیه خونین اعراب اشبیلیّه

در جریان جنگ با شقیا، خبر شورش اهالی اشبیلیّه به رهبری عبدالغفار و حیوة بن ملابس به همراه «یمانی ها» به عبدالرحمن رسید؛ او ناگزیر، محاصره «دژ شیطران» را رها کرد و به سال 156ه. به قصد سرکوب شورش اشبیلیّه لشکر کشید. او پسر عموی خود عبدالملک

بن مروان (شهاب آل مروان) را پیشاپیش سپاه اشبیلیّه فرستاد ⁽¹⁾و خود به عنوان نیروی کمکی حرکت کرد؛ نیروهای عبدالملک وارد اشبیلیّه شدند و چنان قتل عام گسترده ای از مردم آن جا به راه انداختند و بساط «حزب یمانی» را از آندلس جمع کردند؛ عبدالملک درحالی که از شمشیر او خون می چکید نزد عبدالرحمن بن معاویه خلیفه اموی رفت، عبدالرحمن نیز او و اولادش را مورد اکرام فراوان قرار داد و آنها را به وزارت خود برگزید.

عبدالرحمن به سال 157ه. بار دیگر به اشبیلیّه لشکر کشید و چند تن از سران شورش اشبیلیّه از جمله عبدالغفار و حیوة و انبوهی از مردم آن جا را کشت؛ مورخان از این حادثه با عنوان فصل قاطعی در روابط میان خلافت اموی و اعراب آندلس یاد کرده اند؛ ⁽²⁾تأثیر کشتار عرب اشبیلیّه در بین عرب های آندلس به حدی بود که او دیگر اطمینان خود را نسبت به عرب آندلس که بیشتر آنها یمنی بودند از دست داد و مجبور شد تا سپاهی از بردگان ترتیب دهد.

عبدالرحمن به سال 159ه. برای سرکوب شقیا به «ثغر اعلی» لشکر کشید و او چون گذشته به کوهستان گریخت و خلیفه اموی دست خالی به قرطبه بازگشت؛ ⁽³⁾او که با چندین هجوم نظامی نتوانسته بود تا شورش شقیا را مهار کند، کوشید تا با تطمیع یکی از رهبران بربر شمال آندلس به نام هلال المدیونی، در صفوف بربرها شکاف ایجاد کند؛ او به هلال، وعده ولایت شنت بریه را داد ⁽⁴⁾تا بدین ترتیب، هلال را به عنوان همتای فاطمی شقیا مطرح کند؛ اما به رغم این تلاش، نقشه خلیفه اموی با اقدامات شقیا خنثی شد؛ ⁽⁵⁾با این وجود، سرانجام شقیا که لشکرکشی های متعدد امیر اموی و کارگزاران او را با شکست مواجه ساخته بود در اثر خیانت و توطئه دو تن از یاران مکناسی خود، ابومعن داود بن هلال و کنانة بن سعید الاسود در قریه العیون، به سال 160ه. کشته شد. ⁽⁶⁾

عبدالرحمن بن معاویه، همواره، دوستان و دشمنان نزدیک خود را با ترور و قتل

ناگهانی از میان بر می داشت؛ به همین دلیل قتل عبدالرحمن بن حبیب والی افریقیّه و دشمن سرسخت عبدالرحمن بن معاویه را به این روش، به تدبیر خلیفه اموی دانسته اند. ⁽¹⁾

بدین سان دولت اموی آندلس در بیست سال نخستین تولد خود با شورش های بزرگی مواجه شد که انعکاس وسیعی در منابع تاریخی داشته است؛ در این میان، از انقلاب شقیای فاطمی، به عنوان بزرگ ترین شورش آندلس تا زمان عبدالرحمن بن معاویه یاد کرده اند؛ ⁽²⁾بعد از خاموش شدن شورش شقیا، عبدالرحمن به سال 162ه. با شورش عباس بربر مواجه شد؛ که وی این شورش را نیز به وسیله سردار خود ثمامة بن علقمه، سرکوب نمود. ⁽³⁾

6- عملیات نظامی در شمال آندلس

اشاره

از جمله فعالیت های نظامی عبدالرحمن، حملات مستمر در شمال آندلس بود که به نوعی مشروعیت دینی دولت او را به عنوان جهادگر، تأمین می کرد؛ آغاز عملیات نظامی او، در «ثغر اعلی» آندلس بود. مسیحیان شمال آندلس با استفاده از نابسامانی قدرت در دوره والیان فعالیت های گسترده ای را در مزرهای شمالی آغاز کرده بودند، ⁽¹⁾این اقدامات، نطفه اولیه پیدایش نخستین دولت مسیحی آندلس «استوریاس» بود. مسیحیان شمال از حمایت دولت های اروپایی، به ویژه فرانسه برخوردار بودند؛ از بین دول اروپایی، فرانسه خود را مسئول امر مسیحیت و اسپانیا می دانست؛ فرنگی ها اختلاف بین دو قدرت اسلامی امویان و عباسیان را بهانه خوب دخالت در آندلس می دانستند؛ در این بین، سه تن از نخستین حاکمان دولت «استوریاس» روابط دو جانبه خوبی با دولت اموی برقرار کردند. ⁽²⁾

قدرت گرفتن «کارولنژیان» ⁽³⁾در فرانسه و استحکام روابط دولت آنها با پاپ، نقطه عطفی در تاریخ اسپانیا شد؛ شارلمانی عزم آن داشت که با عبور از پیرنه، اسپانیا را آزاد

کرده و کشور خود را تا جبل الطارق توسعه دهد. ⁽¹⁾

مخالفان دولت اموی در همکاری با دولت «کارولنژی» موقعیت مناسبی جهت ضربه زدن به امویان آندلس به دست آوردند؛ مواضع خصمانه مسیحیانِ شمال، نسبت به دولت آندلس، باعث ایجاد روابط بین اعراب و بربرهای مخالف دولت اموی با دولت مسیحی شمال اسپانیا شد؛ از جمله این افراد عبدالرحمن بن حبیب ⁽²⁾معروف به صقلبی، دشمن سرسخت عبدالرحمن بن معاویه بود؛ ⁽³⁾وی به بهانه دعوت عباسیان به مخالفت با دولت اموی آندلس برخاسته بود؛ سلیمان بن یقظان اعرابی نیز از مخالفان دولت اموی آندلس بود که با شارلمانی وارد مذاکره و همکاری نظامی شد.

دولت عباسی شارلمانی و امویان آندلس

محققان تاریخ اسپانیا در مورد ارتباط شارلمانی با منصور عباسی و میزان دخالت بغداد در حوادث شمال اسپانیا و تأثیر آن در لشکرکشی شارلمانی به شمال اسپانیا بحث کرده اند؛ ⁽⁴⁾به گفته نعنی: چنین ارتباطی نامعلوم است و به فرض وجود، ابعاد آن در تاریخ روشن نیست؛ ⁽⁵⁾در مقابل، عبادی معتقد است: عملیات شارلمانی در شمال اسپانیا، نتیجه مستقیم روابط بغدادفرانسه بوده است؛ او صقلبی را حلقه اتصال بین بغداد و اعرابی دانسته و عملیات شارلمانی را نتیجه همفکری منصور و شارلمانی برای مقابله با دشمن مشترک خود، امویان آندلس برشمرده است؛ ⁽⁶⁾در میان این اختلاف نظرها، گفته عبادی به واقعیت نزدیک تر است؛ چرا که ابن اثیر تصریح می کند: افزایش تحرکات عناصر دولت عباسی در آندلس به حدی بود که باعث شد، عبدالرحمن بن معاویه به سال 163ه. با هدف براندازی خلافت عباسی عزم شام کند که شورش سرقسطه او را در آندلس زمینگیر کرد. ⁽⁷⁾

سلیمان بن یقظان اعرابی، به عبدالرحمن بن حبیب وعده داد که از طریق والی سرقسطه، حسین بن یحیای انصاری، به ورود شارلمانی به این شهر کمک خواهد کرد؛ ⁽¹⁾شارلمانی، به همراه سلیمان بن یقظان به سمت سرقسطه حرکت کرد. لشکر او با عبور از گذرگاه تاریخی «رونسوال» ⁽²⁾به سرقسطه رسید و با درهای بسته شهر و عدم همکاری انصاری روبه رو شد.

ابن اثیر، امتناع حسین بن یحیی انصاری از نوادگان سعد بن عباده (صحابی معروف) از همکاری با شارلمانی و باز نکردن درهای شهر سرقسطه به روی وی را جزو حوادث سال 164ه. آورده است. ⁽³⁾

خبر عدم همکاری انصاری با شارلمانی به عبدالرحمن حبیب که در سواحل آندلس خود را آماده می کرد تا بعد از سقوط سرقسطه وارد عمل شود، رسید؛ او از پیمان شکنی انصاری به خشم آمد و سردار خود، عبدالرحمن بن غالب را با سپاهی گران به جنگ حسین بن یحیی انصاری فرستاد؛ غالب، سرقسطه را محاصره و پسر انصاری را به گروگان گرفت و کشت؛ ⁽⁴⁾حاکم اموی آندلس نیز به سال 166ه. به سرقسطه لشکر کشید و با گشودن سی وشش منجنیق بر شهر آن را تصرف و مردم را قتل عام کرد. ⁽⁵⁾

علاوه بر این حوادث، شارلمانی در لشکرکشی به شمال اسپانیا با مخالفت مردم شمال نیز مواجه شد؛ از جمله، قبایل استقلال طلب «بُشْکَنْس» ⁽⁶⁾با او همکاری نکردند ⁽⁷⁾به همین خاطر نقشه شارلمانی در شمال آندلس با شکست مواجه شد؛ با این وجود او موفق

به تصرف پمپلونه ⁽¹⁾گردید؛ اما در راه بازگشت از سرقسطه به کشور خود، هنگام عبور از گذرگاه «رونسوال» در غرب رشته کوه های «پیرنه» با کمین مواجه شده و سپاه بزرگ «شارلمان» قتل عام و پراکنده شد؛ کمین را برخی به قبایل مسیحی «بُشْکَنْس» و برخی نیز به عبدالرحمن اموی نسبت داده اند؛ این حادثه در تاریخ ادبیات فرانسه در «سرود رولان» ماندگار شد. رولان، یکی از سرداران کاروازه ای بود که حادثه را در قصیده ای طولانی وصف کرد ⁽²⁾که به «سرود رولان» معروف شد. ⁽³⁾

عبدالرحمن بن حبیب صقلبی که قرار بود بخش دوم نقشه حمله مشترک دولت فرانسه عباسی بغداد به امویان را اجرا کند، به سال 161ه. با هدف دعوت آندلس به عباسیان از افریقیّه و از ناحیه «ساحل تدمیر» وارد آندلس شد و با سلیمان بن یقطانِ کلبی که در برشلونه به سر می برد مکاتبه کرد و از او خواست به اطاعت مهدی عباسی در آمده و وارد جنگ با عبدالرحمن بن معاویه، خلیفه اموی شود؛ سلیمان بن یقطان از همکاری با صقلبی خودداری کرده و در جنگی که بین آنان درگرفت، وی را شکست داد؛ صقلبی به ناچار به تدمیر بازگشت که با هجوم عبدالرحمن بن معاویه مواجه شد و به ارتفاعات بلنسیه گریخت و سرانجام در سال 162ه. یکی از بربرها صقلبی را کشت و سر او را برای دریافت هزار دینار جایزه برای خلیفه اموی عبدالرحمن بن معاویه برد. ⁽⁴⁾

عبدالرحمن بن معاویه که از خبر حمله شارلمانی به سرقسطه و امتناع انصاری والی سرقسطه از همکاری با او مطلع شده بود، بلافاصله به تدمیر لشکر کشید تا از رسیدن نیروهای کمکی صقلبی به سرقسطه جلوگیری کند؛ بدین شکل توطئه مشترک عباسی شارلمانی و اعراب آندلس بر علیه دولت اموی با شکست مواجه شد و دولت شارلمانی نیز بعد از شکست «گذرگاه رونسوال»، فکر حمله به آندلس را رها کرد؛ با این وجود، عبدالرحمن بن معاویه و جانشینان او، هم چنان نگران حملات فرنگی ها به شمال

اسپانیا بودند؛ ⁽¹⁾بعد از این حادثه، شارلمانی، سپاهی ⁽²⁾برای کمک به عمر بن حکم به آندلس فرستاد که حاکی از استمرار علاقه فرنگی ها به دخالت در آندلس بود.

روابط میان دولت شارلمانی و جانشینان او با عباسیان به ویژه در عهد هارون الرشید هم چنان برقرار بود؛ از جمله دستآوردهای این روابط برای جهان مسیحیت و دولت های فرنگ، تأمین امنیت کاروآنهای حجِ زوار مسیحی که به بیت المقدس می رفتند، بود؛ این قضیه، پیامدهای مهمی را در آینده در پی داشت؛ چرا که شاهان فرنگ، حمایت سرزمین های مقدس فلسطین را حق خود می دانستند و ازاین رو جنگ های خونین صلیبی که برای شرق نزدیک مصیبتی همانند غائله مغول بود ازآن جا مایه گرفت.

7- هشام بن عبدالرحمن الرضا

اشاره

(172-180ه/788-796م)

بحران جانشینی

عبدالرحمن بن معاویه نتوانست به طور قاطع جانشینی را از بین یازده فرزند ذکور خود انتخاب کند ⁽¹⁾و این مسئله عواقب بدی برای دولت اموی آندلس در پی داشت. ⁽²⁾این وضعیت، به نزاع طولانی خانوادگی که قتل سلیمان برادر بزرگ تر هشام ⁽³⁾را به دنبال داشت انجامید؛ ⁽⁴⁾عبدالملک، پسر هشام نیز در اثر این حادثه زندانی شد و در حبس جان سپرد. ⁽⁵⁾

آن گونه که در متون تاریخی آمده است، در روز یکشنبه، اول جمادی الاول سال 172ه. عامه و خاصه در قرطبه با او بیعت کردند؛ ⁽⁶⁾اما سلیمان برادر بزرگ تر که هشام را

غاصب و خود را مستحق خلافت می دانست ⁽¹⁾از طلیطله لشکر کشید و در جیّان با سپاه هشام روبه رو شد و سرانجام شکست خورد؛ اما درگیری هشام، سلیمان و عبدالله بلنسی باعث شد تا در نقاط مختلف آندلس شورش هایی رخ دهد؛ ⁽²⁾چنان که سعید بن حسین انصاری به حمایت یمنی ها در منطقه طرطوشه سر به شورش برداشت و حاکم قیسی سرقسطه را اخراج کرد؛ ⁽³⁾موسی بن فرتون به حمایت از هشام به مقابله با او برخاست و با یکی از موالی حسین بن یحیی به نام جحدر درگیر شد؛ ⁽⁴⁾این چنین فتنه ای در سرقسطه به پا شد که آتش جنگ یمانی - قیسی و مضری - یمانی را روشن کرد؛ ⁽⁵⁾مطروح بن سلیمان بن یقطان نیز در طرطوشه سر به شورش برداشت ⁽⁶⁾و خلیفه، هشام بن عبدالرحمن در 172ه. سرقسطه را تصرف و مطروح را سرکوب نمود ⁽⁷⁾و سرانجام سال 175ه. او را کشت. ⁽⁸⁾

هشام در سال 173ه. طلیطله را جهت دستگیری برادرش سلیمان محاصره کرد. ⁽⁹⁾سلیمان ازآن جا گریخت ⁽¹⁰⁾و عبدالملک بن هشام او را تا مارده تعقیب کرد؛ ⁽¹¹⁾طلیطله در سال 175ه. با هشام بیعت نمود و از او امان خواست؛ با این وجود بحران جانشینی، هم چنان آتش زیر خاکستر بود. عبدالله بلنسی و دیگر برادران هشام نیز به سال 174ه. نزد او آمدند و امان خواستند. هشام به شرط این که سلیمان آندلس را ترک کند به آنها امان داد، سلیمان نیز با گرفتن شصت هزار دینار، با برادر خود مصالحه کرد و به مغرب رفت و در بین بربرها ساکن شد. ⁽¹²⁾

صوائف زمان هشام

فعالیت دائم گروههای مخالف، به دلیل موقعیت جغرافیایی خاص و کوهستآنهای پوشیده از برف در شمال آندلس تمرکز داشت؛ عملیات نظامی دولت اموی، بیشتر در شکل صوائف (جنگ های تابستانی) انجام می گرفت، از جمله هزینه های ثابت دوره امویان آندلس، پرداخت مخارج همین جنگ ها بود.

هشام جنگ های تابستانی با فرنگی ها را ادامه داد و طی سال های 175 تا 179ه ⁽¹⁾سردار خود عبدالملک بن مغیث را به «ثغر اعلی» ⁽²⁾واقع در شمال آندلس فرستاد؛ عبدالملک در ابتدا یکی از فرماندهان نظامی خود به نام فرج بن کنانه، را با چهار هزار سوار پیشاپیش لشکر خود به شمال آندلس فرستاد.

عبدالملک بن مغیث تا شهر أَسْتُرقه در منطقه جلیقیّه پیش رفت و با غنائم بسیار بازگشت. ⁽³⁾او هم چنین توانست تا اقلیم سپتمانیه در جنوب فرانسه و تا شهر قرقشونه پیش روی کند و با این کار، هشام کفه نبرد در مرزهای شمالی را به نفع مسلمین تغییر داد؛ او در همه نبردهای خود در شمال آندلس پیروز بود.

سومین عادل بنی امیه!!

هشام، ملقب به «عادل» را در میان خلفای اموی آندلس، مانند عمربن عبدالعزیز ⁽⁴⁾در بین «امویانِ شرق» شمرده اند؛ ⁽⁵⁾از جمله ابن حزم او را سومین عادل در بین «بنی امیه» دانسته، ⁽⁶⁾مالک بن انس او را به خوبی و صفات علم ستوده ⁽⁷⁾و ابن عذاری به طور مبسوط به این مطلبپرداخته و داستانی

را دراین باره نقل کرده است؛ ⁽¹⁾عبدالواحد مراکشی هم از سیره مردمی و خیرخواهانه و عدالت خواهانه هشام سخن گفته است. منابع دیگر نیز انجام برخی از اعمال خیر را به او نسبت داده و چند داستان در خیرخواهی و کمک او نسبت به فقرا آورده اند. ⁽²⁾

ساخت و تعمیر «پل بزرگ قرطبه» و تعمیر «جامع قرطبه» و افزودن بر طول مناره و ساخت وضوخانه ⁽³⁾منسوب به اوست؛ وی پس از هفت سال حکومت، سرانجام در شب شنبه هفت صفر سال 180ه. درگذشت ⁽⁴⁾و در کاخ قرطبه به خاک سپرده شد. ⁽⁵⁾

به رغم آن چه درباره وی گفته شد، سراسر ایام او چون روزگار پدرش، به سرکوبی شورش ها و جنگ در خاموش کردن فتنه ها گذشت؛ از جمله خشن ترین رفتار نظامی او با مردم طلیطله بود که بخشی از عمر حکومت او صرف آن شد.

استبداد و خشونت هشام با اعراب مخالف و بربرها، کمتر از سیره اجداد و پدرش نبود؛ چنان که ابن عذاری نیز به استبداد او در طلیطله اشاره کرده است؛ ⁽⁶⁾با این وجود، منابع وابسته به امویان در مدح او از حد مبالغه گذشته اند؛ منابع معاصر نیز به همین شیوه باقی مانده اند. سرکوب خونین بربرهای ناحیه کوهستانی «تاکِرُّنا» از مجموعه های مثال زدنی اعمال هشام است: بربرهای ناحیه کوهستانی تاکرنا به سال 178ه. شوریدند ⁽⁷⁾و در زمان او شورش بربرهای تاکرنا به جنوب قرطبه نفوذ کرد و در شهر رُنْدِهْ ⁽⁸⁾و شهرهای مجاور منتشر شد.

هشام، سپاه بزرگی به سرداری عبدالقادر بن ابان را برای سرکوبی آنها فرستاد؛ این لشکر، بربرها را قتل عام و تارومار کردند، به طوری که تاکرنا تا هفت سال از سکنه خالی شد؛ ⁽⁹⁾با این وصف هشام که سیره امویان را در تصفیه خونین آندلس از بربر و عرب، با شدت هرچه تمام تر دنبال می کرد؛ چگونه می توان او را سومین عادل بنی امیه قلمداد کرد!؟

8- حَکَم بن هشام (حَکَمِ اوّل)

اشاره

(180-206ه/726-821م)

ابوالعاصی حَکَم ⁽¹⁾متولد 154ه.، به سال 189ه. حکومت اموی را پس از هشام در بیست و شش سالگی به دست گرفت؛ ⁽²⁾هشام، نوزده پسر و بیست ویک دختر داشت؛ ⁽³⁾انتخاب حَکَم پسر بزرگ هشام به ولایت عهدی، باعث ایجاد اختلاف در خانواده حاکم در آندلس شد: عبدالملک برادر بزرگ تر حکم و دو عموی او عبدالله و سلیمان که در مغرب بودند از بیعت با او امتناع کردند ⁽⁴⁾و فتنه انگیزی علیه حکم را آغاز کردند؛ ⁽⁵⁾این کشمکش ها با آشوب در شهرها و قتل اعضای خانواده حکومتی همراه شد؛ عموی او ابو ایوب سلیمان، در سال 184ه. در جنگ با حکم کشته شد؛ ⁽⁶⁾سلیمان طی چند جنگ در سال های 182، 183 و 184ه. در استجه، جیان و البیره در شرق آندلس، کشتار عظیمی به پا کرد و سرانجام در حوالی مارده توسط اصبغ بن عبدالله و به دستور حکم به قتل رسید؛ ⁽⁷⁾اما عبدالله بلنسی،

عموی دیگر وی، به سال 186ه. امان گرفت و به شرط دریافت ماهیانه دو هزار دینار، با او صلح کرد. ⁽¹⁾

فرنگی ها از اختلاف خانوادگی خاندان اموی که تشنج گسترده ای در آندلس به بار آورد، استفاده کردند و وارد مرزهای شمالی شدند و شهر برشلونه را تصرف کردند؛ حکم برای مقابله با آنان، عبدالکریم بن مغیث را به آن جا فرستاد؛ او از مرزهای شمالی عبور کرد و چند شهر جنوب فرانسه را تصرف نموده و با اسیر و غنایم زیادی به قرطبه بازگشت. ⁽²⁾

تصفیه خونین طلیطله- (واقعه حفره)

حکم به سال 181ه. با شورش عبیدة بن حُمید، در طلیطله مواجه شد و عمروس بن یوسف را که در طلبیره بود به جنگ آنان فرستاد؛ ⁽³⁾عمروس، چند نفر از اهالی طلیطله را مأمور قتل عبیدة بن حمید نمود و در اقدام بعدی، خود هفتصد تن از رجال طلیطله را از میان برداشت؛ ابن خطیب، سال 181ه. را سال ایقاع ⁽⁴⁾اهل طلیطله دانسته است؛ ⁽⁵⁾نماینده حکم و فرمانده نظامی او عمروس، در پای پل طلیطله، کاخ ویژه ای جهت انجام قتل عام آسان و دسته جمعی مردم طلیطله ساخت؛ ⁽⁶⁾ابن عذاری و ابن خطیب، جزئیات قتل عام وحشیانه مردم در آن کاخ را ذکر کرده و نوشته اند: در آن حادثه مردم چون گاو، ذبح می شدند؛ ابن خطیب تعداد کشته های این واقعه خونین را پنج هزار و سیصد تن نوشته است ⁽⁷⁾به گفته او بعد از آن حادثه، صولت طلیطله شکست. ⁽⁸⁾

ابن اثیر با بیان چگونگی اجرای نقشه قتل عام مردم طلیطله می نویسد: عمروس

بن یوسف از اهالی شهر وشقه از مولدین که در «ثغر اعلی» شوریده بود، توبه کرد و از حکم امان خواست و به او پیوست و برای مهار طلیطله با وی همکاری کرد؛ حَکَم او را به ولایت طلیطله گماشت، او ابتدا با مردم طلیطله به نیکی رفتار کرد و با آنها انس گرفت و با حیله به آنها نزدیک شد او نزد مردم خود را کینه توز و دشمن بنی امیه جلوه داد.

ابن اثیر و سایر منابع، به جزئیات مکر عمروس با رجال طلیطله و قتل عام آنها اشاره نموده اند؛ ⁽¹⁾به گفته ابن عذاری مردم طلیطله که خانه های آنها به آتش کشیده شده بود به کوه ها گریختند و در کوهستان و صحرا اسکان گرفتند. حَکَم به سال 198ه. هنگامی که از جنگ تدمیر برمی گشت شبانه و بی خبر وارد شهر طلیطله شد و به آنها امان داد. ⁽²⁾

حَکَم ربضی

قتل عام مردم قرطبه از جمله تصفیه های خونین دولت اموی، در آندلس بود؛ بهانه این قتل را منابع تاریخی، اعتراض مردم و فقهای قرطبه به طغیان حَکَم ربضی و فساد و تباهی او دانسته اند؛ ⁽³⁾مردم قرطبه به تحریک فقهای قرطبه که حَکَم را به شراب خواری ⁽⁴⁾و فسق و فجور متهم کرده بودند، او را سنگ باران، خلع و قصد قتل او را کردند و با محمد بن هاشم مروانی بیعت کردند؛ ابن عذاری، این حادثه را اولین شورش (هیجه) مردم قرطبه به سال 189ه. قلمداد کرده و دومین هیجه را به سال 202ه. نوشته است. ⁽⁵⁾

یحیی بن یحیای لیثی (که برادر او جزو کسانی که به وسیله حَکَم مصلوب شد) از فقهای پرچمدار مبارزه علیه حَکَم بود؛ طالوت فقیه نیز خون حَکَم را مباح اعلام کرد. ⁽⁶⁾مردم قرطبه به سال 191ه. نیز بر حَکَم شوریدند. ⁽⁷⁾حَکَم در پاسخ به مخالفت فقها ابتدا

هفتاد و دو تن از رجال قرطبه را در سال 189ه. مصلوب کرد.

همان گونه که اشاره شد، بزرگ ترین شورش مردم قرطبه به سال 202ه. رخ داد که ابن عذاری از آن به عنوان هیجه و شورش دوم یاد کرده است؛ ⁽¹⁾شورش مزبور از درگیری یکی از سربازان حکم در بازار ربض قرطبه با مردی آهنگر شروع شد و به زودی شعله های شورش سراسر قرطبه را فرا گرفت و فقها در پیشاپیش این حرکت، آن را هدایت می کردند. ⁽²⁾مردم، کاخ حکم را در محاصره گرفته و قصد قتل او را کردند. حکم که مرگ خود را حتمی دیده بود ⁽³⁾با به کار گرفتن حیله ای شبیه توطئه یوم حرّه؛ صفوف محاصره را درهم شکست و در مرحله بعدی خانه های مردم قرطبه و ربض را به آتش کشید و سپس مردم بی خانمان را قتل عام کرد.

او نظامیان خود را که مشغول جنگ در مرزهای شمالی بودند، مأمور شکست محاصره و قتل عام مردم قرطبه کرد؛ بدین منظور عبیدالله بن عبدالله بلنسی (صاحب الصوائف) و اسحاق بن منذر قرشی با نقشه خاصی مردم را در محاصره گرفتند و گروهی دیگر از نظامیان نیز خانه های مردمی که کاخ حَکَم را در محاصره گرفته بودند به آتش کشیدند. مردم وقتی خانه های خود را در آتش دیدند، محاصره کاخ را رها کردند؛ اما با هجوم نظامیان حَکَم روبه رو شدند و آنها مردم را در کوچه ها و خیابآنهای شهر قتل عام کردند؛ حَکَم بعد از قتل عام مردم ربض به آنها سه روز مهلت داد تا قرطبه و ربض را برای همیشه ترک کنند؛ آنها موظف بودند به هرجایی غیر از قرطبه کوچ کنند. ⁽⁴⁾

کشته های حادثه ربض را بیش از ده هزار تن نوشته اند. ⁽⁵⁾بیش از دو برابر این کشته ها نیز به نقاط مختلف از جمله جزیره کرت، اسکندریه و جاهای دیگر پناهنده شدند؛ در این میان گروه عمده ای از مهاجران به همراه ابوحفص عمر بن عیسی بلوطی در جزیره اقریطش (کرت) مستقر شدند.

حکم که در جریان محاصره کاخ خود سوگند یاد کرده بود تا ربض را با خاک یکسان کند، به قسم خود عمل کرد؛ ⁽¹⁾ابن خطیب با ذکر داستان قتل عام مردم قرطبه، علت شکست شورش عظیم مردم آن شهر در سال 202ه. را نداشتن رهبری واحد دانسته است. ⁽²⁾وی در انتقاد از اعمال حَکَم در آندلس می نویسد: «مواضع و رفتار و سیره زشت و پلید حکم را در زمان خود نیز در آندلس از نزدیک هم چنان مشاهده می کنم». ⁽³⁾

در سال 191ه. حَکَم، شورش ناحیه «باجه» را به وسیله پسر خود هشام سرکوب کرد؛ ⁽⁴⁾جنگ مضر و یمانی هم زمان با جریان این نزاع در شرق هم چنان ادامه داشت. ⁽⁵⁾

غزوات خارجی حکم

تحرّک دولت های مسیحی شمال آندلس و حمایت دولت های فرنگی از آنها، باعث اجرای غزوات دائمی در «ثغراقصی» بود؛ بدین ترتیب، بخش عمده ای از جنگ های دوره حکم، صرف سرکوب شورش های شمال آندلس شد؛ او در سال 180ه. عبدالکریم بن مغیث را به جنگ بلاد فرنگ فرستاد. ⁽⁶⁾به سال 187ه. در پی تصرف شهر تطیله توسط شاه فرنگ و افزایش تحرکات فرنگی ها در شمال آندلس، حکم، عمروس بن یوسف را به عنوان مسئول مرزهای آندلس تعیین کرد و عمروس، در نخستین اقدام خود، تطیله را نجات داد. ⁽⁷⁾

به سال 191ه/193ه. خبر رسید که فرنگی ها قصد محاصره شهر طرطوشه را دارند؛ ⁽⁸⁾لذا حَکَم فرزندش عبدالرحمن را به آن جا فرستاد ⁽⁹⁾و در سال های 194ه. و 196ه. حکم،

خود به شمال آندلس لشکر کشید. ⁽¹⁾به سال 194ه. مردم مارده که همواره در حال شورش بودند، حکم را به خود مشغول کردند و در پی آن فرنگی ها از فرصت استفاده کردند و در ثغور شمال دست به قتل و غارت ⁽²⁾زدند؛ به سال 100ه. حکم، سپاهی را به رهبری عبدالکریم بن مغیث، به بلاد فرنگ فرستاد که با غنایم بسیار به قرطبه بازگشتند. ⁽³⁾

در سال 200ه. بربرهای ناحیه مَوْرُور شوریدند؛ حَکَم یکی از سرداران را برای آوردن سر رهبر بربرهای مورور و یا خود او گسیل داشت؛ سردار حکم، چهار روز بعد، سر آن بربر را نزد حَکَم آورد. ⁽⁴⁾حَکَم اوّلین خلیفه آندلسی بود که نیروی مرتزقه (مزدور) در اختیار داشت؛ او هم چنین پنج هزار مملوک از این افراد را همراه خود داشت؛ ⁽⁵⁾وی سرانجام در روز چهارشنبه، ذی الحجه سال 206ه. در 52 سالگی، چهار سال بعد از قتل عام «ربض قربطه» بدرود حیات گفت.

9- عبدالرحمن بن حکم بن هشام (الاوسط )

اوج خلافت اموی

ابوالمُطَرِّف، عبدالرحمن بن حکم بن هشام، به سال 176ه. در طلیطله متولد شد. حاجب او عبدالکریم بن عبدالواحد، بود. نُه وزیر؛ سه کاتب و یازده قاضی داشت و حقوق هریک از وزیران او سیصد دینار بود؛ ⁽¹⁾او در سال 238ه. بعد از سی و یک سال حکومت درگذشت؛ برخی حکومت وی را به حکومت ولید بن عبدالملک تشبیه کرده و او را در زمره ادبا و شعرا و عالم به علوم شریعت، فلسفه و... دانسته، ⁽²⁾عهد او را ایام عیش، رفاه و عافیت وصف کرده اند ⁽³⁾بنای چندین باغ و بوستان و راه، توسعه جامع قرطبه، آب رسانی به شهر قرطبه و به جوامع متعدد را به او نسبت داده اند؛ وی در زمره پادشاهانی بود که به عشق کنیزهای دربار خود شهرت داشتند؛ چرا که عشق وی نسبت به یکی از کنیزهای مخصوص خود به نام طروب معروف شد؛ ⁽⁴⁾از او هم چنین به عنوان نخستین امیری که شکوه و ابهت حکومت را در آندلس ایجاد و رسوم منظم اداری برقرار نمود، یاد نموده اند.

حکومت عبدالرحمن بن حکم با فتنه بین «مضری ها» و «یمنی ها» آغاز شد؛ این فتنه،

هفت سال در تدمیر جریان داشت تا این که عبدالرحمن با فرستادن چندین لشکر، آتش جنگ را برافروخته؛ او سپاهی را به سرداری محمد بن عبدالله بن خلف به آن نواحی فرستاد؛ در لورقه جنگ بین مضری ها و یمنی ها درگرفت؛ به دنبال آغاز جنگ، وی نیروهای دیگری را در پی نیروهای محمد بن عبدالله بن خلف فرستاد؛ در این جنگ سه هزار تن کشته شدند؛ این واقعه که به سال 309ه. بین مضری ها و یمنی ها روی داد به نام (یوم المصادره) معروف شد. ⁽¹⁾این گونه از تاریخ فهمیده می شود که اوج فتنه مضری و یمانی گویا در عهد عبدالرحمن بن حکم در آندلس روی داده است؛ ابن عذاری در گزارش جنگ بین مضری ها و یمنی ها آن را از عجایب روزگار دانسته است؛ ⁽²⁾آغاز فتنه در عهد عبدالرحمن، از درگیری ساده ای بین یک عرب مضری و یمانی روی داد که سیزده سال به طول انجامید. ⁽³⁾

از جمله گزارش هایی که به تعداد زیاد در منابع مربوط به مغرب و آندلس، به ویژه در اثر ابن عذاری مراکشی به چشم می خورد، گزارش قحطی در ایام امویان آندلس است؛ از جمله نتایج جنگ و کشتار و تصفیه خونین در آندلس، ایجاد قحطی فراگیر بود؛ قحطی سال های 207ه. و ⁽⁴⁾232ه. ⁽⁵⁾از جمله قحطی های دوره عبدالرحمن بود که جمع کثیری از مردم آندلس را به کام مرگ کشید.

شورش های ثغر الاوسط

شورش بربرها، همواره یکی از مشکلات دولت اموی در سراسر ایام حکومت آنها بود؛ بربرها به سال 216ه. در تاکّرُنا به رهبری یک بربر به نام طوریل شوریدند؛ عبدالرحمن، یکی از فرماندهان نظامی خود، معاویه بن غانم را برای سرکوب وی فرستاد؛ ⁽⁶⁾ابن اثیر

تاریخ شورش بربرهای تاکرنا را به سال 235ه. نوشته است؛ ⁽¹⁾در جریان شورش دیگری در سال 236ه. مردی بربر به نام حبیب بُرنسی در نواحی کوهستانی شورید؛ عبدالرحمن، چند گروه نظامی را مأمور خاموش کردن فتنه حبیب کرد؛ آنها پایگاه کوهستانی او را تصرف کردند؛ حبیب متواری شد ⁽²⁾و به دنبال آن، عبدالرحمن، به همه نواحی آندلس نامه نوشت تا در پی تعقیب و دستگیری وی باشند. ⁽³⁾

مارده یکی از مراکز شورش در دوره امویان بود و مردم آن بارها بر علیه حکام اموی قیام کردند؛ عبدالرحمن به سال 217ه. بعد از این که هفت ماه شهر مارده را در محاصره گرفته بود؛ قتل عام بزرگی در آن به راه انداخت؛ ⁽⁴⁾بسیاری از مردم مارده کشته شدند و جماعت زیادی نیز شهر را ترک کردند؛ ⁽⁵⁾

وی پیش از این در سال 214ه. شورش مردم باجه را نیز که از سال ها پیش هم چنان ادامه داشت، سرکوب کرد. ⁽⁶⁾

هم چنین به سال 214ه. هاشم ضرّاب در طلیطله ⁽⁷⁾شورید؛ ⁽⁸⁾محمد بن رستم از فرماندهان نظامی امویان به جنگ او رفت و هاشم، را همراه جمع کثیری از یاران او کشت. ⁽⁹⁾

در سال 237ه. مردی در شرق آندلس ادعای نبوّت کرد؛ جمعی از مردم به او گرویدند؛ از جمله احکام او این بود که از چیدن ناخن و مو به این دلیل که «لاتغییر لخلق الله» باید خودداری کرد؛ او را دستگیر کرده نزد امیر اموی عبدالرحمن اوسط بردند؛ وی از او خواست تا توبه کند؛ در پاسخ گفت: چگونه از حق صحیح توبه کنم، عبدالرحمن، دستور قتل وی را صادر کرد و او را سرانجام مصلوب کردند. ⁽¹⁰⁾

غزوات خارجی عبدالرحمن اوسط (صوائف)

سنت جنگ و لشکرکشی تابستانی در مرزهای شمالی آندلس (ثغر اعلی) در زمان عبدالرحمن با شدت هرچه تمام تر ادامه یافت؛ اولین غزوه تابستانی به سال 208ه. صورت گرفت ⁽¹⁾و به جنگ «آلبة» و «القِلاع» به فرماندهی عبدالکریم بن عبدالمغیث ⁽²⁾(صاحب الصوائف) معروف شد؛ ⁽³⁾در سال 224ه. نیز، عبدالله بن بلنسی به این منطقه لشکر کشید و شکست سختی به دشمن وارد ساخت. ⁽⁴⁾

به سال 209ه. با مرگ صاحب الصوائف، جریان لشکرکشی به «ثغراقصی» متوقف شد و عبدالرحمن، معاویة بن هشام را به عنوان صاحب الصوائفِ جدید خود منصوب کرد ⁽⁵⁾و او نخستین جنگ تابستانی خود را به شهر أَوریط انجام داد ⁽⁶⁾و در سال 212ه. لشکری جهت جنگ تابستانی به برشلونه اعزام شد و آنها تا شهر جرنده پیش رفتند. ⁽⁷⁾

«صائفه» سال 213ه. نیز به وسیله عبیدالله بن عبدالله بلنسی انجام شد که سپاه آنان تا برشلونه پیش رفت. ⁽⁸⁾صائفه دیگری هم در سال 226ه. توسط مطرف بن عبدالرحمن در جلیقیّه انجام شد. ⁽⁹⁾

در سال 228ه. امیر اموی عبدالرحمن خود فرماندهی صائفه ای را بر عهده گرفت و نیز در سال 229ه. به تطیله لشکر کشید ⁽¹⁰⁾و موسی بن موسی ⁽¹¹⁾را در آن جا در محاصره گرفت ⁽¹²⁾و

سرانجام با او مصالحه کرد و به بَنْبَلوْنَه رفت ⁽¹⁾و در آن جا با مسیحیان وارد جنگ شد؛ ⁽²⁾اما موسی بار دیگر به سال 232ه. شورید و عبدالرحمن پسر خود محمّد را به جنگ او فرستاد. ⁽³⁾

جلیقیّه از جمله نقاط مرزی و محل دائمی «صوائف» بود؛ صائفه سال 231 و 236ه. در این ناحیه انجام شد؛ هم چنین، در سال 231ه. امیر عبدالرحمن، شهر لیون را به محاصره خود درآورده و به منجنیق بست؛ ⁽⁴⁾

در سال 234ه. مسلمانان، جزیره میورقه و منورقه مورد تعرّض قرار گرفتند و عبدالرحمن چند گروه نظامی را به میورقه فرستاد تا شورشیان آن جا را وادار به اطاعت کنند؛ مردم مسلمان میورقه، از ظلم و ستمی که از ناحیه مسیحیان بر مسلمانان جزیره می رفت، گزارش هایی برای عبدالرحمن فرستاده بودند؛ ⁽⁵⁾به سال 239ه. منذر پسر عبدالرحمن اموی نیز، سپاهی به «ثغر اعلی» برد. ⁽⁶⁾

تازه مسلمانان طلیطله ⁽⁷⁾و نسل های بعدی آنها و مستعرب های مسیحی طلیطله ⁽⁸⁾همواره عامل شورش بر ضد دولت اموی بودند و همواره موجی از کینه و تنفر از این دولت در شهر طلیطله هویدا بود. ⁽⁹⁾

در مورد علت تحرکات مولدین طلیطله، بین محققان اختلاف است: برخی آن را جریان کلیسایی، جهت اخلال در زندگی عادی مردم دانسته و منشأ آن را به دولت های مسیحی شمال آندلس و قدرت های اروپایی نسبت داده اند. ⁽¹⁾

سیل کمک های این قدرت ها، همیشه شورشیان را یاری می داد؛ طلیطله از آغاز فتوحات، هم چنان آتش زیر خاکستر بود و با وجود چند قتل عام بزرگ، گزارش های ابن عذاری حاکی از ادامه تشنج طلیطله در دوران حکومت عبدالرحمن بن حکم است.

به سال 219ه. امیّة بن حکم، طلیطله را محاصره کرد؛ ⁽²⁾میسره فتی که از فرماندهان همراه امیّه بود در یکی از دروازه های شهر در «قلعه رَبْاح» مستقر شد؛ گروه زیادی از مردم طلیطله به وسیله افراد میسره قتل عام شدند؛ افراد میسره سرهای آنها را در جایی انباشتند و میسره وقتی این صحنه را دید برخود لرزید و چند روز بعد مرد. ⁽³⁾از این حادثه با عنوان «ملمحة العراس» یاد کرده اند. ⁽⁴⁾

در سال 220ه. امیر عبدالرحمن بن حکم خود به طلیطله لشکر کشید؛ او اباالشّماخ را والی قلعه رَباح نمود و سپاه بزرگی در اختیار او قرار داد تا مراقبت اوضاع طلیطله باشد. ⁽⁵⁾

عبدالرحمن سرانجام به سال 222/221ه. طلیطله را تصرف کرد ⁽¹⁾و دستور داد کاخی را که «عمروس» در زمان حکم در دروازه پل طلیطله ساخته و مردم را در آن قتل عام کرده بود تعمیر و بازسازی کردند؛ ⁽²⁾اقدامات نظامی دولت اموی در طلیطله در زمان جانشین عبدالرحمن نیز استمرار یافت.

هجوم «وایکینگ ها» ⁽³⁾به اشبیلیّه و غارت آن در سال 230ه. از حوادث مهم دوران عبدالرحمن دوم است که بخش عمده ای از تحرکات نظامی دولت او مربوط به آن است؛ این جنگ، چهل روز طول کشید و مهاجمان نرماندی به دست فرماندهان بزرگ سپاه اموی، محمد بن رستم، نصر الخصی، عیسی بن شهید و عبدالله بن کلیب، سرکوب و متواری شدند.

به سال 234ه. عبدالرحمن، یک ناوگان دریایی به جزایر شرقی فرستاد و در 237ه. نیروهایی به غشقونیه فرستاد که منجر به جنگ «البیضاء» گردید.

10- محمد بن عبدالرحمن

اشاره

(238-273ه/852 -886م)

مردم با ابوعبدالله محمد اموی، متولد 207ه. در سی سالگی به تاریخ چهارم ربیع الاول سال 238ه. بیعت کردند. بیست و شش وزیر، امر وزارت دولت امیر محمدبن عبدالرحمن را برعهده داشتند؛ دوران حکومت او سراسر مبارزه با شورش های داخلی و لشکرکشی به «ثغر اعلی» برای مقابله با تهاجم روز افزون فرنگی ها بود. ⁽¹⁾

آتش خشم مردم طلیطله، هم چنان روشن بود و دوران خلافت محمد اموی هم زمان با شورش مردم این ناحیه آغاز شد؛ ⁽²⁾آنان خواستار آزادی زندانیان خود در قرطبه بودند.

نخستین «صائفه»ای که محمد اموی فرستاد در سال 239ه. به طلیطله بود؛ فرمانده این صائفه، حَکَم بن عبدالرحمن، به «قلعه رَباح» که برای کنترل مردم طلیطله ساخته شده بود رفت؛ پیش تر سپاهیان اموی قلعه را از ترس اهالی طلیطله خالی کرده و رفته بودند. حَکَم، قلعه را تصرف و تعمیر نمود و به تدریج نیروهای نظامی در آن مستقر شدند. ⁽³⁾

امیر محمد اموی، پیش تر به سال 238ه. دو فرمانده نظامی، قاسم بن عباس و تَمَّام بن ابی العطاف را به طلیطله فرستاده بود که شکست خوردند؛ به سال 239ه. حملات امیر

محمد در اطراف «جبل الاخوین»، «قلعه رباح»، «جیّان» و در «اندة العرب»، با هدف سرکوب شورشیان متواری طلیطله استمرار پیدا کرد.

سرانجام امیر محمد، خود به سال 240ه. با سپاهی بزرگ به طلیطله لشکر کشید، خبر هجوم او به طلیطله به شاه جلیقیّه، اردن بن دافونش ⁽¹⁾رسید و او برادرش غاستون/غثون ⁽²⁾را با سپاهی بزرگ برای جنگ همراه با الفونس فرستاد؛ سپاه امیر محمد با تدابیر خاصی، سپاه الفونس و مردم طلیطله را شکست داد ⁽³⁾و کوهی با هشت هزار سر از کشته های آن به وجود آمد؛ ابن اثیر، تعداد کشته های دو طرف را در این جنگ، بیست هزار تن نوشته است. ⁽⁴⁾

امیرمحمد، «قلعه رباح» و طلبیره را با انبوهی از نیروهای نظامی به فرماندهی حارث بن بزیع ترک کرد ⁽⁵⁾و در سال 241ه. به آلَبَه و القلاع رفت و چند قلعه دیگر را نیز در آن منطقه فتح کرد.

امیر محمد بار دیگر به سال 242ه. پسرش منذر را به طلیطله فرستاد و او آن جا را به محاصره درآورد؛ به دنبال بالا گرفتن آشوب در طلیطله، وی ناگزیر، خود به سال 244ه. عازم طلیطله شد و دستور داد تا پل طلیطله را ویران کردند و بدین ترتیب، انبوهی از شورشیان در رودخانه سقوط کرده، کشته شدند.

مردم طلیطله به سال 245ه. از امیر محمد امان خواستند و این نخستین امان آنها از امیر محمد بود؛ ⁽⁶⁾در سال 259ه. هنگامی که امیر محمد عازم «ثغر اعلی» شد و در مسیر خود از طلیطله عبور کرد، با عقد قراردادی، دومین امان را به مردم آن جا داد؛ او سپس مطرف بن عبدالرحمن را به ولایت طلیطله و بخش دیگر شهر را به طَرْبِیشه داد. ⁽⁷⁾

هجوم مجدد «نرمآنها» به سال 245ه. با مقابله شدید مسلمانان روبه رو شد؛ حشحاش و ابن شکوح از فرماندهان اصلی در نبرد با نرمآنها بودند.

عملیات خارجی جلیقیّه در شمال آندلس، به وسیله امیرمحمد، در سال 246ه. به بلاد بنبلونه و در سال 247ه. برای رفع حملات نیروهای جلیقیّه، ادامه یافت؛ ⁽¹⁾وی هم چنین در سال 248ه. به وادی الحجاره لشکر کشید؛ ⁽²⁾در سال 249ه. نیز، عبدالرحمان بن محمد، همراه فرمانده خود عبدالملک عبدالله بن عباس، به دژهای آلَبه و قلاع لشکر کشید و نوزده تن از «قومسان» آن را کشت؛ این غزوه تا سال 252ه. به طول انجامید ⁽³⁾در «دره مَرْکَوِیز» (مرکوین) شکست سختی به دشمن وارد ساختند که (20472) هزار نفر کشته به جا گذاشت. ⁽⁴⁾

جنگ سال 254ه. در مارده، ⁽⁵⁾255ه. لشکرکشی به شهر سُریه و سرکوب والی شهر سلیمان بن مندرس، جنگ 256ه. با وشقه سرکوب، طلیطله ⁽⁶⁾و بنبلونه در 258ه. و محاصره و قتل «بنی موسی» ⁽⁷⁾و کاتب آنها را می توان برشمرد؛ سرانجام با این سلسله از جنگ های شمال آندلس، آرامش موقتی در آن نواحی حاکم نمود و تحرکات مسیحیان شمال را محدود کرد؛ ⁽⁸⁾پس از آن، خلیفه اموی در طول سال 260ه. به جنگ های خود در «ثغر اعلی» در منطقه بنبلونه ادامه داد و سرقسطه را تصرف کرد.

شورش ابن مروان جلیقی

از جمله شورشهایی که هزینه هنگفتی را بر دولت اموی تحمیل کرد، شورش عبدالرحمن بن مروان جلیقی (یکی از مولدان) در «ثغرادنی» و در اطراف شهر مارده بود؛ پدر وی مروان، ابتدا از سوی عبدالرحمن اوسط، والی مارده شد؛ او از جمله مولدانی بود که اندیشه های ملی گرایی اسپانیایی بر او غلبه کرد و محور تجمع همه مخالفان دولت اموی

در «ثغرادنی» شد؛ وی ابتدا در سال 254ه. مارده را گرفت و به سرعت سرکوب شد و به امیر اموی پیوست و بار دیگر به سال 261ه. مارده را تصرف کرد و با کمک یکی از مولدان به نام سعدون سرنباقی، امیر اموی را واداشت تا در غرب آندلس به آنها خودمختاری اعطا کند؛ ⁽¹⁾این گروه از مولدان از حمایت شاه «استوریاس» برخوردار بودند.

امویان، در 261ه. به «قلعه حنش» که ابن مروان جلیقی از مارده به آن جا گریخته بود، حمله کردند ⁽²⁾و به ابن مروان امان دادند؛ امّا او به بطلیوس رفت و آن جا را دژ مستحکمی برای تجمع مخالفان دولت اموی تبدیل نمود؛ به سال 262ه، ولی عهد اموی، امیر منذر بن محمد، همراه سردار خود هاشم بن عبدالعزیز، بطلیوس را در محاصره گرفتند، ⁽³⁾رهبران مخالف نقطه مقاومت خود را به «دژ کَرْکَی» انتقال دادند و امیر منذر به مارده و تطیله حمله کرد. ⁽⁴⁾امیر محمد در سال 266ه. به جلیقیه حمله برد ⁽⁵⁾و تا سال 268ه. همراه سردار خود، هاشم بن عبدالعزیز، جنگ در این ناحیه را ادامه داد؛ ⁽⁶⁾در این حملات آنها شورشیان سرقسطه را کوبیدند و حصن روطه را تصرف و در آلبه و قلاع چند دژ را گشودند. ⁽⁷⁾

حرکت جلیقی، جنبشی نظامی فرهنگی در شمال آندلس بود که از لیون مایه می گرفت؛ ابن مروان جلیقی، اندیشه ای مخلوط از اسلام و مسیحیت ارائه داد و منطقه ای را که از شورشیان مسلمان، بربر و مسیحی آکنده بود به خود متوجه ساخت و چون از حمایت نظامی الفونس سوم نیز برخوردار بود، سرانجام امیر محمد اموی را مجبور به پذیرش استقلال خود در منطقه بطلیوس و اطراف آن نمود؛ با این اوصاف، اوضاع طلیطله و ثغر اعلی، چنان نا امن و آشفته شد که زمینه پیدایش نخستین ملوک الطوایف اسلامی (بنی ذوالنون) را در طلیطله و اختلاف و جنگ داخلی بین دول مسیحی شمال آندلس را

فراهم ساخت که به طور موقّت به نفع مسلمانان بود و حاکم اموی، عبدالرحمن سوم از آن نهایت سود را برد؛ اما در آینده ای نه چندان دور، نقطه آغاز حرکت تند باز پس گیری آندلس شد. ⁽¹⁾

شورش ابن حفصون

⁽²⁾ ابن عذاری سال 267ه. را آغاز شورش بیست ساله ابن حفصون ⁽³⁾در جنوب آندلس دانسته است؛ ⁽⁴⁾او و دیگر منابع عربی، عمر ابن حفصون را بزرگ ترین شورشی «ثغر ادنی» معرفی کرده اند که مقابله با وی هزینه هنگفتی برای امویان در پی داشت؛ پیش از او، شورش جزیری، یکی از مولدان آندلسی، در رَیه و تاکرنا سرکوب شده بود.

سلسله نَسَب ابن حفصون، این گونه است: شعب عمر بن حفص معروف به حفصون بن عمر بن جعفر بن شتیم بن ذُبیان بن ابی فرغلوش بن اذَفُونش از مسالمه اهل ذمه از استان تاکُروّنا از اعمال رنده؛ جعفر بن شتیم از این خانواده اسلام آورد و نسل او اسلام را در آن جا منتشر ساختند ⁽⁵⁾و از پسر او عمرو بن عبدالرحمن بود که عمر بن جعفر و حفص از او به دنیا آمد و از حفصون، این شورشی، یعنی: عمر به دنیا آمد و بر امیر محمد اموی شورید و کار شورش او به جایی رسید که هیچ شورشی در آندلس به پای آن نرسید؛ او در ابتدای شورش، کوهستان بَرْبَشتر ⁽⁶⁾را پایگاه خود ساخت، که بزرگ ترین ارتفاع آندلس بود، مخالفت و شورش او با سلطان اموی به حدی بود که اموی ها به متارکه او راضی شدند. ⁽⁷⁾

منابع عربی و ابن عذاری در گزارش های خود از ابن حفصون با لعن و نفرین یاد کرده و او را شر بزرگی برای دولت اموی که فتنه او دنیا را فرا گرفت دانسته اند؛ ⁽¹⁾اما در مقابل، دوزی از او به عنوان قهرمان ملی اسپانیا ⁽²⁾و نقطه امید مسیحیان و مسلمانان به ستوه آمده از امویانِ قرطبه معرفی نموده است. ⁽³⁾

شورش عمربن حفصون در ناحیه ریه آغاز شد؛ او ابتدا عامر بن عامر، والی ریه و والی بعد از او عبدالعزیز بن عباس را شکست داد؛ ⁽⁴⁾وزیر و سردار اموی، هاشم بن عبدالعزیز به سال 270ه. وارد منطقه ریه شد و عمر بن حفصون را از کوهستان «بربشتر» ⁽⁵⁾به زیر آورد و دستگیر کرد و با خود به قرطبه برد؛ اما عمر بن حفصون به سال 271ه. موفق به فرار از قرطبه شد و به کوه بربشتر بازگشت و در کوهستانِ «أشبَرَ غُزَّه» ⁽⁶⁾اعلام استقلال کرد؛ در پی این استقلال خواهی امیر محمد، همراه هاشم بن عبدالعزیز، در سال 272ه. خود به جنگ عمر بن حفصون، رفت. ⁽⁷⁾

ابن عذاری عمر بن حفصون ⁽⁸⁾را بزرگ شورشیان آندلس می نامد در وصف او چنین می گوید: «عمید الکافرین و رأس المنافقین؛ ملجأ اهل الانحراف و المعصیة».

عمر بن حفصون سرانجام در سال 305ه. مرد و مرگ او تأثیر اساسی در اوضاع «ثغر ادنی» داشت. ⁽⁹⁾او با چهار نفر تن از خلفای مروانی: محمّد، منذر، عبدالرحمن و تقی

هم زمان بود و به دست تقی بن عبدالرحمن ناصر کشته شد. ⁽¹⁾

در 273ه. امیر منذر بن محمد به همراه سردار خود ابن جهور «کوره ریه» به قصد شهر الحّامه که حارث بن حمدن از عرب بنی رفاعه، (حامی عمر بن حفصون) در آن جا شوریده بود. حمله کردند. آنها دو ماه، شهر الحامه را در محاصره گرفتند و شهر را بعد از قتل عام مردم و اصحاب حارث بن حمدون، فتح کردند. ⁽²⁾

از جمله مطالب مورد توجه محققان معاصر، آمار نیروهای داوطلب و غیر داوطلب حاضر در جنگ های امیر محمد در شمال و جنوب آندلس است. حضور اجباری 2900 تن از غرناطه؛ 2200 تن از جیان؛ 1800 تن از قبره؛ 900 تن از باغه؛ تاکرنا (269) تن؛ جزیره 290 نفر؛ 185 نفر قرمونه؛ (1100) نفر استجه؛ 6790 نفر شذونه؛ 2607 نفر ریه؛ شریش 342 نفر؛ 400 نفر فحض البلوط؛ مورور 1403 نفر؛ دویست نفر تدمیر و...؛ این جنگ، هزینه هنگفتی برای قرطبه داشت و به دولت اموی آندلس چهرهِ دولتی نظامی داد؛ جنگی که در سراسر دولت اموی با شدت استمرار یافت و محور اصلی تصمیم گیری های آن دولت در آندلس بود؛ وجه اهمیت منابع تاریخ آندلس، به ویژه کتاب «البیان المغرب» اثر ابن عذاری ارائه آمار کمّی جنگ هاست.

بزرگ ترین «صائفه» امیر محمد اموی حمله به جلیقیّه بود که از جمله آمار نیروهای حاضر در این جنگ را، ابن عذاری در اثر خود ذکر کرده است. ⁽³⁾

11- خلافت منذر بن محمد

(273ه - 275ه)

منذر (ابوالحَکَم) متولد 229ه. روز یکشنبه هشتم ربیع الاول 273ه. در 44 سالگی به خلافت رسید و در روز دوشنبه سال 275ه. در 46 سالگی بعد از 2 سال خلافت جان سپرد و در قصر قرطبه مدفون شد. ⁽¹⁾منذر هنگامی که در دژ ریه مشغول جنگ با عمر بن حفصون بود، خبر مرگ، پدرش امیر محمد به او رسید و به سرعت به قرطبه رفت و اهل قرطبه و خواص و رعایا با او بیعت کردند.

اکثر قلاع ریه که در اطاعت ابن حفصون بودند، امیر منذر بن محمد آنها را به تبعیّت خود درآورد؛ از نظر ابن عذاری و منابع مانند او، شُطّار و اشرار از عمر بن حفصون پیروی می کردند و او آنها را به فتح بلاد و جمع غنایم تشویق و این گونه، بر اموال خود می افزود؛ در جمادی الاول سال 273ه. امیر منذر؛ هاشم بن عبدالعزیز از بزرگان دولت اموی را دستگیر و اموال او را مصادره کرد؛ وابستگان او نیز زندانی شدند و سرانجام در زمان امیر عبدالله، برادر منذر آزاد شد و چند تن از فرزندان او به وزارت رسیدند. ⁽²⁾

عمر بن حفصون در سال دوم حکومت منذر با هجوم گسترده ⁽³⁾این امیر، مواجه شد و

شهرها و دژهای خود را از دست داد؛ امیر اموی در بهار 274ه. وارد استان ریه شد و عیشون حاکم ارشدونه و پسران مطروح را دستگیر و به قرطبه فرستاد و با از بین بردن یاران ابن حفصون، خود را بربشتر رساند؛ اما راه دستگیری او بسته بود؛ امیر از روی مکر و حیله، عمر بن حفصون را جزو جنود خاص خود در آورد و او و خانواده و اهلش را در قرطبه اسکان داد و با وعده های مالی و مقام به خود نزدیک کرد؛ عمر بن حفصون نیز از وی صد قاطر خواست تا اموال خود را از کوهستان به قرطبه حمل کند، امیر نیز صد قاطر همراه با صدو پنجاه نفر از عرفا (راهنما) را برای اکرام او و همراهانش ارسال داشت؛ امیر محمد تصور می کرد عمر بن حفصون رام شده است؛ اما این شب هنگام عمر بن حفصون از اردوگاه سپاه امیر با قاطرها به دژ بَربَشتِر فرار کرد؛ عرفای امیر نیز در این درگیری کشته شدند. ⁽¹⁾

عمر بن حفصون در دژ بربشتر مستقر شد و قدرت خود را بزرگ دانست و به پیروان خود می گفت: «اناربکم الاعلی»؛ امیر منذر سوگند یاد کرد که خود قصد عمر بن حفصون کند و هیچ عذری را از او نپذیرد؛ وی بدین منظور لشکر بزرگی فراهم ساخت و چهار ماه دژ را در محاصره گرفت؛ اما در حین آن در پنجم صفر 275ه. در اثر بیماری مُرد؛ سپاه امیر متواری شد و عبدالله برادر او نتوانست از انتشار سپاه جلوگیری کند؛ پیکر امیر منذر نیز با هفت قاطر به قرطبه منتقل شد و در کاخ قرطبه، در کنار اجدادش دفن گردید.

12- خلافت عبدالله بن محمد بن عبدالرحمن بن حکم

اشاره

(275-300ه)

شیوع اضطراب آندلس

ابومحمد در نیمه ربیع الاول سال 219ه. از کنیزی ام ولد به نام بهار متولد شد و عبدالرحمن بن شهید و ابن سلیم سرپرستی او را به عهده داشتند.

وی در دوران خلافت بیست و شش وزیر و سه کاتب داشت و نیز دارای یازده پسر و سیزده دختر بود؛ مردم در روز شنبه نیمه صفر سال 275ه. با او بیعت کردند و سرانجام به سال 300 هجری در هفتاد و دو سالگی، بعد از بیست و پنج سال خلافت مرد. ⁽¹⁾

صاحب کتاب عقد الفرید، ⁽²⁾(مداح امویان و از ادبای درباری آنها) خلافت محمدبن عبدالرحمن را به خوبی، شکوه، رفاه و فراوانی نعمت ستوده است؛ ⁽³⁾ابن عذاری هم، اوضاع آندلس در آغاز خلافت عبدالله را مضطرب و در «ثغر اعلی» همراه با گسترش