مشخصات کتاب

سرشناسه:شهیدی پاک، محمدرضا، ۱۳۴۱-

عنوان و نام پدیدآور:تاریخ تحلیلی مغرب [کتاب]/ محمدرضا شهیدی پاک؛ [برای] دفتر برنامه ریزی و فن آوری آموزشی.

مشخصات نشر:قم: مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی(ص)، ۱۳۸۹.

مشخصات ظاهری:۵۱۶ ص.: مصور (رنگی)، نقشه، نمونه .

فروست:دفتر برنامه ریزی و فن آوری آموزشی؛ ۱۰۹.

شابک:۸۰۰۰۰ ریال: 978-964-195-177-3

یادداشت:کتابنامه: ص. [۵۱۳] - ۵۱۶؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع:اسلام -- مغرب -- تاریخ

موضوع:آفریقای شمالی -- تاریخ

رده بندی کنگره:DT۱۹۴/ش۹ت۲ ۱۳۸۹

رده بندی دیویی:۹۶۱

شماره کتابشناسی ملی:۲۵۸۳۷۴۲

اشاره

سخن ناشر

بسم الله الرّحمن الرّحیم برنامه ریزی آموزشی،باید امری پویا و متناسب با دگرگونی هایی باشد که در ساختار دانش و رشته های علمی پدید می آیند.

تحوّلات اجتماعی،نیازهای نوظهور فراگیران و مقتضیات جدید دانش،اطلاعات،مهارت ها،گرایش ها و ارزش های نوینی را فرا می خواند که پاسخ گویی به آنها،ایجاد رشته های تحصیلی جدید و تربیت نیروهای متخصّص را ضروری می نماید.

گسترش فرهنگ های سلطه گر جهانی و جهانی شدن فرهنگ در سایه رسانه های فرهنگی و ارتباطی،مشکلات و نیازهای نوظهوری را پیش رو گذارده است که رویارویی منطقی با آنها،تنها در پرتو آراستن افراد به اندیشه های بارور،ارزش های متعالی و رفتارهای منطقی که در قالب موقعیّت های رسمی آموزشگاهی با ایجاد رشته های جدید،گسترش دامنه آموزش ها و مهارت ها و تربیت سازمان یافته صورت گیرد،امکان پذیر است.

بالندگی مراکز آموزشی،در گرو نظام آموزشی استوار،قاعده مند و تجربه پذیر است که در آن،برنامه های آموزشی،متن های درسی و استادان،ارکان اصلی به شمار می آیند؛پویایی برنامه های آموزشی نیز به هماهنگی آن با نیاز زمان،استعدادِ دانش پژوهان و امکانات موجود،وابسته است؛چنان که استواری متن های درسی به ارائه تازه ترین دستاوردهای علم در قالب نوترین شیوه ها و فن آوری های آموزشی بستگی دارد.

بازنگری متن ها و شیوه های آموزشی و روزآمد کردن آنها،به حفظ نشاط علمی مراکز آموزشی کمک می رساند.

حوزه های علوم دینی به برکت«انقلاب شکوهمند اسلامی»،سالیانی است که در اندیشه اصلاح ساختار آموزشی و بازنگری متون درسی اند؛در همین راستا،جامعة المصطفی صلّی الله علیه و آله العالمیة،به عنوان بخشی از این مجموعه،که رسالت تعلیم و تربیت طلاّب را بر عهده دارد،به پی ریزی دفتر برنامه ریزی و فنّ آوری آموزشی اقدام نمود.

این دفتر،با ارج نهادن به تلاش های صورت گرفته و خوشه چینی از خرمن دانش عالمان گران قدر بر آن شد تا با بهره گیری از شیوه های جدیدآموزشی و تازه ترین دستاوردهای علمی به تهیه متن های آموزشی بپردازد.

تدوین و نشر بیش از صد متن درسی،در موضوعات گوناگون علوم دینی،حاصل این تلاش است.

نوشتار حاضر که با عنوان«تاریخ تحلیلی مغرب»برای دانش پژوهان دوره کارشناسی ارشد رشته تاریخ نگارش یافته،حاصلِ تلاش علمی و درخورِ تقدیر جناب آقای دکتر محمدرضا شهیدی پاک-دام توفیقه-است که از ایشان و دیگر فرزانگانی که در به ثمر رسیدن این اثر بذل عنایت کرده اند،تشکّر و قدردانی می کنیم.

درپایان،ارباب فضل ومعرفت را به یاری خوانده،چشم امید به نقد و نظر آنان دوخته ایم.

مرکز بین المللی ترجمه و نشر المصطفی صلّی الله علیه و آله

دفتر برنامه ریزی و فن آوری آموزشی

فهرست

مقدمه 17

1.مغرب 19

تقسیمات مغرب 22

2.معرفی اجمالی شهرهای مغربی 25

بَرقه(انطابلس)25

طرابلس الغرب(مدینه ایاس)26

فزان(جرمُه)26

صبره 27

تونس(تونیوتوم)27

اوجله 28

باشو/باشوا 28

رقاده 28

قیروان 29

مهدیّه 30

سوسه 30

صفاقس/سفاقس 31

قابس(تاکاپه)32

باجه 32

بجایه 32

تاهرت(تیاره جدید)33

سطیف 33

بلاد نومیدیا 34

سجلماسه 35

بسکره 35

البرج 36

نفطه 36

طولقه و دوسن 36

بلاد جرید 36

توزر 37

قفصه 37

تا ورغه 38

اقلیم تلمسان 38

الجزیره 38

مستغانم 39

وهران(اوران)39

تلمسان 40

سرزمین فاس 40

تامسنا 41

فاس 41

أَنفاَ 42

المنصوره 42

الرباط 42

شاله 43

معدن عوام 43

تاغیه 43

زرفه 43

سلا 43

مِکناس 44

ولیلی 44

العرایش 44

القصر الکبیر 45

اصیلا(اصیله)45

طَنجَه(تیگنس)45

سَبتَه(ثیوتا)45

ترغه 46

ملیله 46

سرزمین مراکش 47

اقلیم حاحا 47

اقلیم سوُّس/سوُّس اقصی 48

اقلیم مراکش 48

اقلیم جزوله 48

اقلیم دکاله 49

اقلیم هسکوره 49

اقلیم تادلا 49

اغمات 50

انمای 50

افزا 50

آیت عتاب 50

آیت عیاض 50

جزایر مدیترانه غربی 50

صقلیه 51

جزیره قبرس(مدیترانه شرقی،آغاز حرکت مسلمانان به غرب اسلامی 28ه)52

جزیره ساردنی 52

الجزایر الشرقیه(البالئار)52

رودهای محدوده برقه تا طنجه 53

کوه ها 54

حیوانات 59

پراکندگی بربر 59

پیشینه تاریخی مغرب 62

امپراتوری بیزانس و افریقیّه 64

سقوط افریقیّه 66

فتوحات مغرب 69

فتح افریقیّه و غزوه العبادلة السبعة 74

فتنه عثمان؛توقف فتوحات 76

معاویة بن حُدَیج 77

عقبة بن نافع و بنای قیروان 80

عزل عقبه و ولایت ابوالمهاجر 82

فتح مغرب اقصی به وسیله عقبه 83

ولایت زهیر و سقوط قیروان 85

حسان بن نعمان و دوره جدید فتوحات 87

کاهنه 88

بنای تونس 91

موسی بن نصیر 93

ولاة افریقیه پس از سقوط امویان 98

چکیده دوره و الیانِ مغرب 102

نتایج فتح مغرب و دوره ولاة 104

پرسش 105

منابع،برای مطالعه بیشتر 106

3.خوارج 107

انگیزه ظهور خوارج در غرب سلامی 108

مراحل شکل گیری خوارج در غرب اسلامی 110

دوره عمومی شورش و قیام خوارج در غرب اسلامی 111

دولت خوارج صُفریه؛بنی مدرار 113

ب)دوره شورش علنی خوارج صُفریه 115

سقوط قیروان 117

دولت عباسی و خوارج 120

تأسیس دولت بنی مدرار(بنی واسول)-صفریه(208266 ه/977 م)123

روابط خارجی صفریه 125

4.خوارج اباضیه 131

تصرّف طرابلس 132

2.دولت بنی رستم در مغرب اوسط 135

جانشین عبدالرحمن بن رستم 137

افلح بن عبدالوهّاب(208-258ه)138

ابوبکربن افلح(258261ه)139

ابوحاتم(281294ه)141

علل سقوط رستمیان 143

روابط خارجی بنی رستم 144

فرهنگ و تمدن اسلامی در مغرب دوره خوارج 145

چکیده دوره خوارج در مغرب 146

نتیجه دوره خوارج در مغرب 147

پرسش 147

منابع،برای مطالعه بیشتر 149

5.نگاه اجمالی به دولت اغلبی 151

زمینه پیدایش دولت اغلبی 152

ولایت ابراهیم بن اغلب 153

زیادة الله بن ابراهیم(201223ه)157

ابوالعباس(226242ه)159

ابوالغرانیق(250-261ه)161

ابراهیم دوم(261289ه)162

زمینه های سقوط ابراهیم دوم 163

آخرین امرا و سقوط دولت اغلبی 166

6.فرهنگ و تمدن اسلامی در دوره اغلبی 169

تأسیسات 172

علوم و معارف در دوره اغلبی 173

چکیده دولت اغلبی در افریقیّه 175

نتایج دوره اغالبه در مغرب 176

پرسش 177

منابع،برای مطالعه بیشتر 178

7.نگاهی اجمالی به دولت ادریسی 179

زمینه قدرت ادریسیان 180

از مکه تا ولیلی 183

توسعه قدرت ادریسی 186

ادریس اصغر 187

مهاجرت مخالفان 189

علی بن محمدبن ادریس(221-234 ه.ق)و یحیی بن محمد 193

یحیی بن یحیی بن محمّدبن ادریس 194

یحیای چهارم 196

آخرین سردار،حسن الحجام 197

انحطاط دولت ادریسی(موسی بن ابی العافیه)199

گرایش موسی به امویان 200

دولت دوم ادریسیان 203

جوهر و فتح مغرب 205

حسن بین فاطمیان و امویانِ آندلس 206

پایان دولت ادریسی 208

بنای فاس 209

فرهنگ و تمدن اسلامی در مغرب دوره ادریسی 211

چکیده دولت ادریسیان 215

نتایج دوره حکومت ادریسی 215

پرسش 216

منابع،برای مطالعه بیشتر 217

8.فاطمیان در افریقیّه 219

گرایش بربرها به داعی و عکس العمل خلافت عباسی 222

ورود عبیدالله مهدی به افریقیّه 225

آغاز دور جدید دعوت فاطمیان 228

نخستین اقدامات داعی بعد از سقوط دولت اغلبی 230

نسب عبیدالله مهدی 233

قتل ابوعبداللهِ شیعی 236

دولت فاطمی مصر 238

حمله دوم ابوالقاسم به مصر 242

مهدیّه،پایتخت جدید فاطمیان 243

ولایت ابی القاسم بن عبیدالله بر افریقیّه 244

ولایت ابوطاهر،اسماعیل بن ابی القاسم بن عبیدالله(منصور)246

فتح مصر و ولایتِ مَعَدبن اسماعیل(المعزلدین الله)248

امارت ابی الفتح بر افریقیّه 251

ابی مناد بادیس،ناصرالدوله(نصیرالدوله)254

زناته پایگاه امویان در مغرب 256

روابط حاکم و نصیرالدوله 258

عوارض سقوط فاطمیان در مغرب،آغاز ملوک الطوایف 260

صقلیه فاطمی 261

فرهنگ و تمدن اسلامی در عصر فاطمیان در افریقیه 264

چکیده دولت فاطمیان در مغرب 265

نتایج حکومت فاطمیان در مغرب 266

پرسش 266

منابع،برای مطالعه بیشتر 267

9.دولت بنی زیری و بنی حماد 269

هجوم عرب بنی هلال 271

تمیم بن معز 273

یحیی بن تمیم بن معز 275

علی بن یحیی بن تمیم بن معز،در مهدیّه(509-515ه)276

حسن بن علی بن یحیی ابن تمیم(515-558ه)277

نبردهای زیریان با نرمان ها 277

بنی حمّاد(405547ه)280

محسن بن قائد(446447ه)282

بلکین بن محمدبن حمّاد(447454 ه/10551062 م)282

ناصر بن حمّاد و شکست سبیبه 283

ولایت منصوربن ناصر(481-498 ه/1088-1105 م)287

ولایت یحیی بن عبدالعزیز(547 515ه)289

حکومت موحّدین 291

فرهنگ و تمدن اسلامی در افریقیه دوره زیریان و بنی حماد 293

تونس،قلعه بنی حماد 294

تشکیلات اداری زیریان 295

دیوان ها و نظام اداری زیریان 296

جند 297

تشکیلات مالی زیریان 298

تشکیلات قضایی و دینی زیریان 298

محصولات زراعی و صنعتی در دوره زیریان 300

روابط خارجی بنی زیری 302

مذاهب افریقیّه در دوره زیریان 303

علوم و معارف دوره بنی زیری 305

هنر در دوره زیریان 307

طب 309

نجوم 309

چکیده دوره زیریان و بنی حمّاد در افریقیّه و مغرب اوسط 310

نتایج دوره حکومت بنی زیری و بنی حماد 311

پرسش 311

منابع،برای مطالعه بیشتر 313

10.مرابطین 315

خروج مرابطین و تشکیل دولت 318

بنای مراکش و فتوحات مغرب 321

فتح طنجه و سبته 323

نخستین مرحله سیاست مغربی یوسف در آندلس 325

مرحله سوم سیاست مغربی یوسف در آندلس 329

مرحله چهارم سیاست مرابطی-عباسی 332

امارت علی بن یوسف 333

بربرهای برانس و مسئله قرطبه 337

ظهور ابن تومرت 341

انحطاط دولت مرابطین 342

تاشفین بن علی 344

امارت ابراهیم بن تاشفین 346

فرهنگ و تمدن اسلامی در دوره مرابطین 348

وزیر 349

دیوان های اداری مرابطین 352

امور مالی 354

هزینه های دولت مرابطین 355

کشاورزی و صنعت 356

بازرگانی داخلی و خارجی 357

ترکیب جمعیتی دوره مرابطین 359

طبقات اجتماعی مردم در عصر مرابطین 361

عمران و شهرسازی در عصر مرابطین 363

اوضاع اندیشه در دوره مرابطین 366

معارف و علوم در دوره مرابطین 368

چکیده مرابطین در مغرب 370

نتایج دولت مرابطین 371

پرسش 372

منابع،برای مطالعه بیشتر 373

11.موحّدین(524-667 ه/1130-1269 م)375

ابن تومرت،از آندلس تا بغداد 378

سازمان دهی اصحاب 382

تأسیس دولت موحّدین 384

عبدالمؤمن بن علی 388

فتوحات عبدالمؤمن در افریقیّه 392

شورش های زمان عبدالمؤمن 394

یوسف بن عبدالمؤمن 397

خلیفه امیرالمؤمنین،یعقوب بن یوسف(المنصور بالله)401

محمدبن یعقوب(الناصرلدین لله)404

انحطاط قدرت موحّدین 408

برخورد مأمون با موحّدین 412

دولت ابی محمد،عبدالواحد رشید ابن مأمون 415

ابی الحسن سعید علی و ظهور بنی مرین 417

دولت مرتضی و ابی دبوس 419

فرهنگ و تمدن اسلامی در عصر موحّدین 423

تقسیمات اداری موحّدین 426

اوضاع اقتصادی و دیوان مالی 429

صنعت و تجارت 433

تأسیسات عمرانی 435

جند 436

علوم و معارف در عصر موحّدین(مغرب)438

مغرب،بعد از سقوط موحّدین 442

چکیده دولت موحّدین 443

نتایج دولت موحّدین در مغرب 444

پرسش 444

منابع،برای مطالعه بیشتر 446

12.دولت های مغرب پس از سقوط موحدین 447

اوضاع سیاسی و فرهنگی دولت حفصی 451

اوضاع اقتصادی اجتماعی دولت حفصی 452

فرهنگ و تمدّن دوره حفصی 455

بنی عبدالواد(1236 م/633 ه 1550 م/962ه)457

بنی مرین 459

فرهنگ و تمدن افریقیه در عهد مرینی 462

پیدایش و نضج تاریخ نگاری مغرب در قرن هشتم هجری 463

اوضاع اقتصادی عصر مرینی 465

بنی وطاس(961831ه)468

چکیده دولت های پس از سقوط موحّدین 468

جهاد صوفیان و فقها در غرب اسلامی 469

نتایج 474

پرسش 474

منابع،برای مطالعه بیشتر 475

فهرست منابع 475

ضمائم 479

مقدمه

...إِنَّ اللّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ... ⁽¹⁾

پیدایش«مغرب بزرگ عربی»پدیده جغرافیایی و تاریخی،مربوط به پایان قرن نخست هجری بود که سرانجام مرزهای امپراطوری روم را به بخشی از اروپا محدود ساخت.این تحوّل سیاسی-نظامی و اجتماعی-فرهنگی؛چهره قرون وسطی را تغییر داده و در پی آن دوره جدیدی از روابط اقتصادی و نظامی بین مسلمانان و مسیحیان آغاز گردید:ده ها مرکز جدید جمعیت شهری شکل گرفت و در نخستین شهر اسلامی مغرب یعنی«قیروان»،دومین مرکز انتقال فرهنگ و تمدن ایرانی-اسلامی(بیت الحکمه)تأسیس شد که موجی عظیم از علوم و معارف اسلامی را به غرب جهان اسلام منتقل نمود.

طی قرن سوّم تا دهم هجری نیز قدرت سیاسی اسلام در مغرب،بین بیست خانواده حکومتی استمرار پیدا کرد.

در کتاب حاضر تاریخ فرهنگ و تمدن در عصر دولت هایی که از دوره«والیان»تا ورود«خلافت عثمانی»بر«مغرب»حکومت کردند،مورد بررسی تحلیلی قرار گرفته است.

در پایان ضمن تشکر از مسئولان محترم«جامعة المصطفی صلّی الله علیه و آله العالمیة»،به ویژه مدیر کل دفتر برنامه ریزی و فن آوری آموزشی و همه کسانی را که در تهیه این اثر نهایت کوشش خود را مبذول داشته اند،ارج نهاده و سپاسگزارم.

محمدرضا شهیدی پاک

قم-تابستان 1387

1-مغرب

اشاره

درباره واژه«مغرب»و محدوده جغرافیایی آن در جهان اسلام در متون اختلاف نظرهای زیادی وجود دارد؛در این بین ابن خلدون که خود از نزدیک با شهرهای مغرب و حدود آن آشنا بوده و مسافرت های طولانی در این دیار داشته،تلاش نموده است تا وصف دقیقی از واژه مغرب ارائه دهد؛ازاین رو گزارش های وی دراین باره دقیق تر بوده و بر سایر بررسی ها مقدم است؛در یک نگاه اجمالی،دو دیدگاه در مورد مغرب وجود دارد:

1.«مغرب»سرزمین وسیعی است که در اصطلاح جغرافی دانانِ مسلمان از آن با واژه«غرب اسلامی» ⁽¹⁾یاد شده و مغرب و آندلس را دربر می گیرد؛ ⁽²⁾تاکنون تصوّر بر این بوده است که فرانسوی ها واژه«غرب اسلامی»را ابداع کرده اند؛اما چنان که خواهد آمد،واضع این واژه،جغرافی دانان مسلمان بوده اند.

2.حدّ مغرب با مناقشاتی،از حدود برقه تا طنجه است که با این تعریف،سرزمین آندلس از آن خارج است.

اکنون وصف مقایسه ای چند تن از صاحب نظرانِ جغرافیای اسلامی را در خصوص واژه«مغرب»بررسی می کنیم:

ابن خلدون،مورخ مغربی قرن هشتم هجری در مورد واژه مغرب می نویسد: ⁽³⁾واژه

مغرب در عرف جغرافیایی،اسمی است در مقابل مشرق؛اما در اصطلاح جغرافی دانان،واژه مغرب،بر ناحیه و سرزمین معینی اطلاق شده که حد غربی آن«بحرظلمات»است؛ ⁽¹⁾شهرهای طنجه،سلا،آزمور،انفی،اسفی ⁽²⁾از شهرهای بزرگ آن است؛حد شمالی مغرب در اصطلاح جغرافی دانانِ عرب،دریای مدیترانه با شهرهای ساحلی،تونس،بجایه،وهران،سوسه،مهدیّه،صفاقص،طرابلس،سواحل برقه و اسکندریه است؛ ⁽³⁾حد جنوبی و سمت قبله مغرب،رمال،حدفاصل بین بلاد«سودان»و بلاد«بربر»می باشد که شهرهای بلاد جرید(قبله تونس)در آن واقع است؛که از طرف غرب،به«دریای محیط»محدود شده و از سمت شرق آن«نیل»عبور می کند؛ ⁽⁴⁾حد شرقی آن«بحر قلزم»در ناحیه سویس ⁽⁵⁾است که از این نقطه تا«دریای روم»دو روز راه است و فاصله آن تا مصر سه روز است؛با این وصف،اقلیم مصر و برقه،داخل در حدود مغرب است؛ ⁽⁶⁾

اما در عرف جغرافی دانان امروز(روزگار ابن خلدون)اقلیم مصر و برقه ⁽⁷⁾داخل محدوده مغرب نیست و حد مغرب از طرابلس است.

ابن خلدون،هم چنین در کتاب خود روایت ابن عذاری در مورد مغرب را آورده است؛او حد مغرب را از ساحل«نیل»در اسکندریه تا شهر سلا در«مغرب اقصی»دانسته است.

جغرافی دانان و مورخین مسلمان بر سرزمین های ماورای مرز غربی مصر تا ساحلِ«اقیانوس اطلس» ⁽⁸⁾که در غرب جهان اسلام قرار دارد با عنوان«مغرب»یاد کرده اند؛در بین آنها،تقسیم بندی ابن خلدون و حمیری که هر دو مغربی و معاصر هم بوده اند،

(حمیری جغرافی دان مورخ قرن دهم ساکن سبته ⁽¹⁾و ابن خلدون ساکن تونس)،به صواب نزدیک تر است.حمیری در روایات منسوب به پیامبر صلّی الله علیه و آله در مورد فتح«افریقیّه»،حد آن را از برقه تا طنجه نوشته است.

در بیان ایشان،اقلیم مغرب به حسب دوری و نزدیکی از مرکز خلافت،به سه منطقه مغرب ادنی،مغرب اوسط و مغرب اقصی تقسیم شده است؛گویا بعد از دوره ولاة،مغرب به سه سرزمین تقسیم شده است. ⁽²⁾ابوالفداء نیز،با عنوان قطعه از این سه منطقه یاد کرده است؛ ⁽³⁾در متون جدید،از این منطقه،با نام«آفریقای شمالی»شامل:مراکش،الجزایر،لیبی،تونس یاد می شود. ⁽⁴⁾

مورخ دیگر معاصر ابن خلدون و حمیری،ابن عذاری مراکشی،مورخ دربار«موحّدین»است؛ ⁽⁵⁾او در پایان کتاب المعجب،وصف جغرافیایی شبیه آن دو از مغرب و آندلس ارائه داده است؛ ⁽⁶⁾در بیان رقیق قیروانی،مورخ قرن چهارم هجری نیز از برقه تا طنجه با عنوان«افریقیّه»یاد شده است؛ ⁽⁷⁾لئون افریقی ⁽⁸⁾هم از این منطقه(غرب)با عنوان افریقیا یاد کرده و آن را به چهار مملکت(مراکش،فاس،تلمسان،تونس)تقسیم کرده است. ⁽⁹⁾

اعراب مسلمان در ابتدای فتوحات،آفریقای شمالی و آندلس را باهم مغرب نامیدند؛در این نگرش،مغرب،شامل سراسر شمال آفریقا بود که شاملِ غرب مصر،صحرای

بزرگ آفریقا و آندلس می شد؛ ⁽¹⁾این دو سرزمین،معادل یک چهارم جهان اسلام است؛ ⁽²⁾به روایت اصطخری(346ه)«دیار مغرب،بر درازای«دریای روم»[است]و آن دو نیمه باشد و اما شرقی برقه و افریقیّه و تاهرت و طنجه و سوس و زویله و...و اما غربی این دیار ولایت آندلس است». ⁽³⁾

در نهایت،موضوع بحث در جلد نخست کتاب،تعیین محدوده جغرافیایی حوادثی است که در حدفاصل برقه تا طنجه رخ داده است که به طور خاص از آن با واژه«مغرب»یاد می کنیم؛این سرزمین در عرف جغرافی دانان مسلمان چنان که بیان گردید در قرون میانه به سه قطعه«ادنی»،«وسطی»و«اقصی»،واقع در غرب سرزمین مصر تقسیم شده که قرن های متمادی نیز،این تقسیم بندی رعایت شده است؛این منطقه،اکنون،لیبی(با سه استان عمده آن برقه،طرابلس،فزّان)و تونس،الجزایر و مغرب که با عنوان کشور مراکش از آن یاد می شود را دربرگرفته است و در اصطلاح جغرافیای سیاسی،از آن با عنوان«افریقای شمالی»یاد می شود.

تقسیمات مغرب

مغرب ادنی:مغرب ادنی یا افریقیّه،دروازه ورود اسلام به غرب اسلامی بوده است؛ ⁽⁴⁾این بخش از سرزمین مغرب عربی،به دلیل نزدیکی به سرزمین های عرب و دارالخلافه حجاز،بدین نام،شهرت یافته است؛ابن خلدون،محدوده افریقیّه را طرابلس و برقه ⁽⁵⁾و سرزمین«بربرهای نفزاوه»،«بنی یفرن»،«نفوسه»و انبو هی دیگر از بربرها دانسته است؛به

گفته او،قیروان مرکز آن در گذشته و اکنون تونس،پایتخت آن است. ⁽¹⁾

سرزمین مغرب ادنی،شامل طرابلس،تونس و بخشی از الجزایرِ شرقی است؛لئون در مورد ⁽²⁾وجه تسمیه«افریقیّه»ریشه آن را از واژه لاتینی Separavit دانسته و تقسیم بندی خاص خود را آورده است؛در بیان او از تونس(شامل:بجایه،قسنطینه،طرابلس الغرب و الزاب) ⁽³⁾به عنوان مملکت چهارم افریقیّه یاد شده است.

مغرب اوسط: ⁽⁴⁾به سرزمین واقع در حدّ فاصل بجایه تا وادی مَلَوِیِه، ⁽⁵⁾«مغرب اوسط»اطلاق شده ⁽⁶⁾و پایتخت آن تلمسان و«جزایر بنی مَزغَنَّه»است؛ ⁽⁷⁾این سرزمین،امروزه(1246 ه/1830 م)در اشغال فرانسه قرار دارد؛ ⁽⁸⁾حمیری،پایتخت مغرب اوسط را بجایه ذکر نموده است؛ ⁽⁹⁾مهم ترین شهر مغرب اوسط، ⁽¹⁰⁾تلمسان به عنوان مرکز فرهنگی و عمرانی این منطقه در منابع،مورد توجه قرار گرفته و قرن ها پایتخت دولت های بزرگ حاکم در مغرب بوده است؛شهر ساحلی بجایه،از شهرهای بزرگ مغرب اوسط،همواره از نقاط بسیار آباد و محل سکونت علما و دانشمندان اسلامی و از مراکز فرهنگی مغرب(پایتخت دولت بنی حمّاد) ⁽¹¹⁾بوده است.

مغرب اوسط،سرزمین بربرهای«زناته»،«مغراوه»،«بنی یفرن»و...بوده و در زمان ابن خلدون،قبایل عرب بر منطقه سلطه کامل پیدا کرده و بربرها تابع آنها شدند؛ابن خلدون می نویسد:«بلاد بجایه،سرزمین بربرهای«زواوه»،«کُتامه»،«هوّاره»و«عجیسه»

بود؛اما امروزه سرزمینِ عرب و بقایای بربرها به بالای کوه ها کوچ کرده اند. ⁽¹⁾

مغرب اقصی ⁽²⁾:در منابع،از«رودخانه مَلَوِیِه»تا اسفی در ساحل اقیانوس اطلس،با نام مغرب اقصی یاد شده است؛شهرهای مراکش،فاس،سِجلماسَه،همواره از جمله نقاط مهم فرهنگی،اقتصادی و سیاسی مغرب اقصی بوده است؛ ⁽³⁾«جبال دَرَن»در جنوب مغرب اقصی،از مراکز مهم بربرهای«مصامده»،«برغواطه»،«غماره»،«اوربه»،«صنهاجه»و«مطغره»است و رودخانه بزرگ«اُمّ ربیع» ⁽⁴⁾در آن جاری است؛ ⁽⁵⁾هم چنین بربرهای«مکناسه»و«زناته»در کنار«رودخانه مَلَوِیِة»که از کوه های«تازی»سرچشمه می گیرد ⁽⁶⁾و به دریای روم می ریزد ⁽⁷⁾به سر می برند؛ابن عذاری،به یازده رودخانه بزرگِ جاری در مغرب اشاره کرده است. ⁽⁸⁾

2-معرفی اجمالی شهرهای مغربی

اشاره

سخن،پیرامون سرزمین مغرب به دلیل پیشینه تاریخی با اهمیتِ آن در سرزمین های اسلامی،نیازمند بحثی جامع است.ازاین رو،در گفتار حاضر،سعی شده است تا حد امکان،به ابعاد مختلفی چون جغرافیای شهری و طبیعی مغرب پرداخته شود.

چنان که گذشت،در اصطلاح جغرافی دانان مسلمان به سرزمین های حدّفاصل برقه تا طنجه«مغرب»اطلاق شده است؛مهم ترین شهرهای این منطقه که از آغاز فتوحات اسلامی،مسلمانان در آنها ساکن شده و یا شهرهایی که به وسیله آنها تأسیس گردیدند عبارتند از:

بَرقه انطابلس

⁽¹⁾ سیرناییک، ⁽²⁾شهری قدیمی بین اسکندریه و افریقیّه،مرز بین مصر و افریقیّه و نخستین توقفگاه در راه مصر به قیروان است؛این شهر بیابانی،در شش مایلی ساحل دریا واقع شده و خاک سرخ و روغن آن،خواص طبی دارد از محصولات آن،پنبه بسیار مرغوب و نیز پشم و عسل است که صادر می شود؛ابن خرداذبه این منطقه را محل سکونت بربر ⁽³⁾و اصطخری،ادریسی و ابن حوقل آن را شهرکی میانه و آباد دانسته و ناحیه ای وسیع و آباد در احاطه کوه ها معرفی کرده اند؛ ⁽⁴⁾به گفته حمیری،بیشتر ذبایح مردم مصر از آن جا تأمین

می شود،چون چراگاه های بزرگ و مناسب دارد؛ ⁽¹⁾اوجله،اجلابیه،دان و زویله از دیگر شهرهای حدفاصل برقه تا طرابلس هستند. ⁽²⁾

طرابلس الغرب(مدینه ایاس)

از شهرهای افریقیّه بوده و شهری باستانی در ساحل دریای مدیترانه است؛به گفته حمیری دیوارهای آن از بقایای باستانی است واژه طرابلس را به«سه شهر»(تریپولی)و«شهر مردم»معنا کرده اند، ⁽³⁾طرابلس الغرب از شرق به برقه از شمال به«دریای مدیترانه»و از غرب به تونس و از جنوب به«صحرای فزان»محدود است؛ابن خرداذبه،نخستین جغرافی دان مسلمان است که از آن نام برده است، ⁽⁴⁾این شهر،شهری آباد و پرجمعیت و پرنعمت با بازارهای متعدد است،شغل مردم آن جا تجارت در خشکی و دریاست؛ابن حوقل ⁽⁵⁾در سفر به طرابلس آن را شهری از سنگ سپید و پر نعمت،با مردمی که در حال دادوستد با روم و مصر هستند و نیز محل سکونت دائمی بربرها معرفی کرده است؛در اطراف شهر،نخلستان ها و باغ بزرگ میوه وجود دارد؛در طرابلس،رباط بزرگی برای عبادت عابدان و زهّاد بنا شده است(مقصود از رباط در غرب اسلامی،به ویژه در افریقیّه،محل مرابطه و عبادت صالحان و صوفیان و جای اقامت مجاهدان است).

فزان(جرمُه)

فزان ⁽⁶⁾(کشور باستانی غار امانت)ولایتی وسیع بین فیوم و طرابلس غرب(بین قابس و طرابلس غرب)از نقاط سکونت بربرهای مسلمان(قبیله مزاته)بوده ⁽⁷⁾و مرکز آن،زُویله السودان است؛هوای فزان،صحرایی با رطوبت کم و حرارت زیاد،تابستان بسیار گرم و

زمستان بسیار سرد دارد؛در هر جای آن نخل خرما به چشم می خورد،قسمت اعظم فزان را بیابان های بی آب و علف تشکیل می دهد.مردم زویله(ربض مهدیّه)به گفته ادریسی،ثروتمند و بازرگان هستند و لباس سفید می پوشند؛ ⁽¹⁾زویله اول مرز سودان است؛ ⁽²⁾و جلولاء از دیگر شهرهای آن،ناحیه ای سرسبز در افریقیّه با باغ ها و گلزارهای بسیار است که عسل(گل یاسمین)آن شهرت دارد. ⁽³⁾

صبره

صبره،شهر بزرگی در نزدیکی قیروان است که به دست«فاطمیان»بنا گردید؛فاطمیان این شهر را منصوریّه نامیدند؛صبره به شهری باستانی در ناحیه طرابلس الغرب نیز اطلاق شده است و در متون جغرافیایی با نام«سبرت»و«سبره»(مشتق از نام یونانی، sabrata )آمده است. ⁽⁴⁾

تونس

⁽⁵⁾ (تونیوتوم)

تونس«مرز بلاد افریقیّه»،(که در گذشته ترسیس یا ترشیش خوانده می شد)شهری در ساحل مدیترانه میان خلیجی در ده مایلی شهر باستانی قرطاجنه(کارتاژ)قرار دارد،این شهر،از جمله شهرهای بزرگ اسلامی بوده و جامع آن در110 ه/732 م به دست عبیدالله بن حبحاب بنا شده است؛ ⁽⁶⁾تونس در کوه پایه کوه«ام عمرو»،قرار دارد؛دیوار تونس به گزارش بکری،بیست و چهار هزار ذراع بوده و چهار دروازه دارد و شریف ترین شهر افریقیّه از جهت آب،زراعت،میوه و هواست؛در منابع به عنوان یکی از دو قیروانین از آن یاد شده است. ⁽⁷⁾

«جزیره شریک»،«جزیره شکله»و چندین«ربض» ⁽¹⁾در اطراف تونس وجود دارد؛از جمله«ربض باردو»که باغ ها و قصور متعددی در آن بنا شده است.در تونس هم چنین،انواع متعددی از ماهی صید می شود؛بنای دارالملعب(طیاطر)شامل چندین کاخ و آبگیر(آبگیرهای شیاطین)در آن است؛به فاصله دو تا چهار مایل در اطراف تونس باغ های زیتون گسترده شده است.

اوجله

«اوجله»،شهری کوچک است که در نزدیکی شهر برقه قرار گرفته دارای نخلستان هایی است. ⁽²⁾

باشو/باشوا

«باشو»شهری است که در«جزیره شریک عبسی»که قبله تونس است قرار گرفته و دارای جامع،بازارها و حمام های متعددی است. ⁽³⁾

بنزرت ⁽⁴⁾مرکز شهرهای«عمل صطفوره»،شهری کوچک در ساحل دریا و در نزدیکی تونس است و از سواحل آن دوازده نوع ماهی صید می شود؛ ⁽⁵⁾تینجه نیز از دیگر شهرهای عمل صطفوره است. ⁽⁶⁾

رقاده

در چهار مایلی قیروان واقع شده و شهری بزرگ است ⁽⁷⁾که بیشترین سرسبزی و بوستان در بلاد افریقیّه را دارد و معتدل تر از آن در افریقیّه وجود ندارد؛رقاده،در سال 263هبنا گردید،هرکس در آن اقامت کند،همواره مسرور و با نشاط است؛اسحق طبیب،یکی از

امرای اغلبی را با استفاده از هوای رقاده معالجه کرد؛این منطقه محل تفریح خاص امراء اغلبی شد و ابراهیم بن احمد اغلبی به دلیل عبید و نظامیان خود،نبیذ را در رقاده،آزاد و در قیروان ممنوع کرد. ⁽¹⁾

«زغوان»از کوه های بزرگ افریقیّه نزدیک جزیره شریک است که آن را به علت راهنمایی مسافران،کلب الرفاق،نامیدند.

«بیاس»محلی در افریقیّه بین قیروان و تونس و«بندر رادس»از دیگر بنادر مشهور تونس است.

سبیطله(قموده)نیز در هفتاد مایلی قیروان،شهری بزرگ و دارای آبادی های متعددی است.

قیروان

⁽²⁾ «قیروان» ⁽³⁾معرّب واژه فارسی«کاروان»،پایتخت ولایت قیروان در نزدیکی شهر قمونیه ⁽⁴⁾(قموده) ⁽⁵⁾از بزرگ ترین و ثروتمندترین شهرهای مغرب بلاد افریقیّه و تا پایان خلافت«موحّدین»مرکز این بلاد بوده است؛بندرهای مهم«سوسه»،«المنستیر»و«مهدیّه»در چهل مایلی آن قرار داشته و تجارت آن پر رونق است؛هم چنین این ناحیه از آبگیرهای بزرگ و شگفتی برخوردار است.

معروف ترین علما و فقهای غرب اسلامی از قیروان به پا خاستند.طنبذه(محمدیه)و طبرقه از دیگر بلاد افریقیّه در حدفاصل تونس و قیروان است.قموده نیز در دو مایلی قیروان و در سمت قبله آن واقع شده است. ⁽⁶⁾

مهدیّه

⁽¹⁾ شهری اسلامی در ساحل افریقیّه است که در ناحیه ای به نام«حمه»به دستور عبیدالله مهدی ساخته شد؛این شهر محل توقف کشتی های روم و مغرب بوده؛شهری با قلاع،استحکامات استوار و غیر قابل نفوذ است؛کشتی های شرق و غرب(از اسکندریه،صقلیه،آندلس و شام)که کالاهای گوناگونی با خود دارند در آن جا توقف می کنند و پارچه های بسیار مرغوبی در آن جا بافته می شود. ⁽²⁾

سوسه

⁽³⁾ «سوسه»(سوس،یا هادرونتوم) ⁽⁴⁾بندر پر رونق افریقیّه،در یک منزلی قیروان در ساحل دریای مدیترانه قرار دارد.این شهر،دارالصناعه بوده و از اماکن معتبر کشتی سازی در مدیترانه است؛دارای کشتزارهای وسیع،با محصولات متنوع بوده و بیشتر مردم آن به بازرگانی مشغولند؛ ⁽⁵⁾بافت انواع پارچه های لطیف و ظریف(سوسیه)و تولید نوعی پارچه به نام«بیضا»در آن جا معمول بود؛این شهر به کثرت مساجد و رباطهای عبادی-نظامی معروف است و در نزدیکی آن،حدود پانصد رباط وجود داشته که گرو هی از عابدان و صالحان در آن به عبادت مشغول بوده اند. ⁽⁶⁾از جمله معروف ترین این رباطها«رباط المنستیر»بین مهدیّه و سوسه است که همه ساله،انبو هی از مردم،چند روز از جمله در روز عاشورا آن جا تجمع می کنند و هزینه این رباط از محل صدقه های مردمی تأمین می شود؛نزدیک منستیر،دریاچه نمک بزرگی است و«آبگیرهای بزرگ»و«دارالملعب باستانی»در شمار نقاط دیدنی سوسه هستند؛به لحاظ تاریخی همواره بین مردم مهدیّه و سوسه از گذشته اختلافات و مشاجراتی وجود داشته است.

لیون افریقی وصف کاملی از تاریخ سوسه و اوضاع بد اقتصادی اجتماعی آن دارد؛سوسه،شهری باستانی،درصد مایلی تونس که رومیان بنا کردند و مسلمانان پس از فتح،آن را پایتخت خود قرار دادند؛کشت گندم،زیتون و انجیر در آن جا معمول بوده است،مردم آن به دریانوردی و تجارت دریایی مشغول و نساجی و گاوداری و سفالگری در آن رواج داشته است؛در زمان لیون(قرن دهم هجری)شهر خالی از سکنه بوده است. ⁽¹⁾

صفاقس /سفاقس

⁽²⁾ «صفاقس»(سفاقس)، ⁽³⁾شهری باستانی در افریقیّه و در ساحل شمالی قابس در سه منزلی قفصه قرار دارد؛این شهر بندری آباد بوده و دارای بازارهای متعدد و دیوارسنگی بزرگ با دروازه های آهنین و پاسگاه های مخصوص نگهبانی و مرابطه بوده؛آب شرب مردم از آب انبارهای بزرگ تأمین می شده است؛ ⁽⁴⁾این شهر،در میان جنگلی از درختان زیتون واقع شده و روغن زیتون آن،مرغوب تر از مصر،مغرب،صقلیه و روم است؛کشتی ها از سراسر دنیا در آن توقف می کنند و بازرگانانی از نقاط مختلف برای خرید روغن زیتون و سایر کالاها به آن جا سفر می کنند. ⁽⁵⁾

«جزیره قرقنه»،در مقابل آن قرار گرفته و جزیره«جربه»نزدیک قابس،محل سکونت«خوارج اباضی»بوده است؛مساحت این جزیره به طول شصت مایل و عرض پانزده مایل بوده و جزیره بسیار کوچک«زیزو»(ریزو)به آن متصل است.جزیره از نخلستان و تاکستان پوشیده شده است؛«جربه»(جزیره آباد و پربرکت)میوه هایی بسیار گوارا دارد ⁽⁶⁾جزیره کوچک«بسه»در جوار آن واقع گردیده است.

قابس (تاکاپه)

⁽¹⁾ از شهرهای افریقیّه،در چهار منزلی قیروان در جنوب شرقی تونس واقع شده ⁽²⁾و از جمله بلاد جرید است؛اطراف شهر را خندقی بزرگ فرا گرفته است؛شهر خوش منظره قابس در سه مایلی دریا قرار دارد و درخت توت در آن زیاد است ⁽³⁾و ابریشم بسیار مرغوبی دارد و در افریقیّه،فقط در قابس حریر تولید می شود و این شهرِ صحرایی-دریایی را«دمشق مغرب»نامیده اند؛در جنگل های آن،درختان انگور،زیتون،انجیر و خرما وجود دارد و موز افریقیّه،تنها در این شهر به دست می آید؛از جمله دیگر محصولات آن روغن زیتون است که به نواحی دیگر صادر می شود؛ ⁽⁴⁾مردم قابس سیاه چرده،کشاورز و ماهی گیرند. ⁽⁵⁾

باجه

⁽⁶⁾ شهری باستانی در بیست و پنج مایلی ساحل دریاست؛ ⁽⁷⁾جمیع ارباب صنایع در این شهر حضور داشته و کشاورزی آن پررونق بوده و به ارزانی و فراوانی ارزاق مشهور بود؛به گفته لیون:دیوارهای قدیمی باجه تا زمان حضور او در این شهر وجود داشته است؛باجه را به سبب وفور گندم«باجة القمح» ⁽⁸⁾و انبار غله افریقیّه(هری افریقیّه)نامیده اند. ⁽⁹⁾

بجایه

⁽¹⁰⁾ «بجایه»منطقه ای کوهستانی ⁽¹¹⁾به طول صد و پنجاه مایل و به عمق چهل مایل است که

قبایل مختلفی در دل کوه های آن زندگی می کنند.شهر بجایه(بوزی) ⁽¹⁾در ساحل مدیترانه،پایتخت مغرب،در دامنه کوه بلند«مسیول»(امسیول)قرار دارد؛گیاهان دارویی نادری در آن می رویند؛در این بندر،مهم ترین«دارالصناعه»افریقیّه(به دلیل چوب مناسب)قرار دارد؛این شهر تا صقلیه سه گره دریایی فاصله دارد؛بندری بزرگ که کشتی ها از هر سو در آن لنگر می انداخته اند؛در بجایه جایی به نام«لؤلؤة»بر بلندای کو هی مشرف بر دریا وجود دارد که امرای«صنهاجه»در آن کاخ هایی ساختند؛ ⁽²⁾کوه بزرگ مسیول در ابرها فرو رفته و چشمه های بسیاری از آن جاری است؛ملوک«صنهاجه»پایتخت و مراکز مهم حکومتی خود را در این منطقه بنا کردند ⁽³⁾تا از شر عرب درامان باشند در مورد ارتفاعات بجایه گفته اند:«بجایه کلها عقاب حل لمن حلها عقاب».

تاهرت(تیاره جدید)

⁽⁴⁾ شهری است در مشرق ولایت وهران که آن را«عراق مغرب»نامیده اند؛این شهر در دامنه یکی از کوه های اطلس شمالی(کوه جرول:قزول)ساخته شده و از معروف ترین شهرهای مغرب اوسط(در بین راه مسیله ⁽⁵⁾و تلمسان)است. ⁽⁶⁾

رودخانه بزرگی از ناحیه غرب در آن جاری است و میوه های آن از جمله گلابی تاهرت،مثال زدنی است؛مردم آن به کشاورزی و تجارت اشتغال داشته و گاو و گوسفند زیادی در آن وجود دارد؛از محصولات آن،تولید روغن و عسل فراوان بوده و بازارهای بزرگ و پر رونق از جمله«بازار معصومه»در آن برقرار است.

سطیف

این شهر،ناحیه ای پرجمعیت دردشت جنوب شرقی بجایه در نزدیکی کوه«ایکجان»و

محل سکونت«بربرهای کتامه»است.کوه ایکجان،بین سطیف و قسنطینه،دارای دژهای متعددی است؛ ⁽¹⁾از این شهرِ پر آب و سرسبز،انواع میوه ها،از جمله گردوی بسیار خوب صادر می شود؛قسنطینه،شهری است کوهستانی که در ارتفاعات بنا شده و صخره های بلند از سمت جنوب بر آن مشرف است و رودخانه«سوفغمار»از دو طرف،به صورت خندقی آن را احاطه کرده است و دیواری سنگی بلند و سیاه رنگ از سمت شمال آن را در خود گرفته و صعود به این شهر را بسیار مشکل کرده است؛در این شهر هشت هزار خانوار(در زمان لیون)زندگی می کنند؛آثار شهرنشینی تا حدزیادی در آن هویداست و جمیع حرفه ها و اصناف در این شهر مشغول به کار هستند؛تجار بزرگ در قسنطینه به تجارت روغن زیتون و پارچه اشتغال دارند.چشمه های آب سرد و آب گرم در این کوهستان جاری است و آب گیرهای بزرگی دارد. ⁽²⁾

بونه(عنابه)،میله،تیفاش،تبسه،اوربس،باجه،عین رمیت،القصبه،شیرس،نابولی(رادس)،گمرت،المرسی،اریانه،الحمامات،اهریقلیه،المنستیر از جمله شهرهای مهم اقلیم تونس و بجایه محسوب می شوند.

بلاد نومیدیا

سرزمین نومیدیا،یکی از مناطق بربرنشین در حاشیه«جبال اطلس»است؛از جمله مناطق آن،تسیت،شهر کوچکی است که«نومیدی ها»آن را در دل«صحرای لیبی»بنا کردند؛ودان و افزان از دیگر شهرهای نومیدیاست؛ودان شهری در جنوب افریقیه؛ ⁽³⁾یعقوبی ودان را شهری از توابع برقه می داند.او فزان را نیز از جمله مناطق بربرنشین دانسته است(که بربرهای هواره،مزاته،لواته و...در آن ساکنند)؛درعه نیز،از شهرهای مهم نومیدیاست که از جبال اطلس شروع می شود و حدود دویست مایل در صحرای لیبی امتداد پیدا می کند این شهر در کنار«رود درعه»گسترده شده است.

سجلماسه

از جمله شهرهای مهم نومیدیاست که در طول«رودخانه زیز»تا دل صحرای لیبی گسترده شده است؛این شهر،مسکن قبایل مختلف بربر«زناته»،«صنهاجه»و«هواره»بوده است؛به گفته یعقوبی:بیشتر بربر«صنهاجه»از شهر باستانی سجلماسه مرکز ناحیه تافیلالت است؛در نام موسس آن،اختلاف بسیاری وجود دارد.به گفته بکری در سال 143 ه بنا شد. ⁽¹⁾لیون به حسب شیوه خود در معرفی شهرهای افریقیّه که برای همه آنها سابقه رومی درست کرده این شهر را رومی دانسته است؛اما به گفته محققین پیشرفت رومی ها در افریقیّه از جبال اطلس فراتر نرفته است. ⁽²⁾رود بزرگ زیز از شهر سجلماسه عبور می کند.این شهر خوش آب و هوا بوده و نیز دارای جمعیت زیاد،مدارس،چند جامع و حمام های متعدد و معادن نقره و طلاست.

تقرت و زاب از دیگر شهرهای نومیدیا هستند؛زاب،منطقه ای رملی و بسیار گرم(و کم آب)در وسط بیابان های نومیدیاست،که از غرب در مسیله امتداد پیدا کرده و از شرق در«بلاد جرید»و از شمال به سرزمین بجایه و از جنوب به بیابان هایی که مسیر«تقرت-ورقله»آن را قطع می کند،منتهی می شود؛تعداد نامحدودی نخلستان آن را پوشانده است.مسیله،نقاوس،طنبه،بسکره،تهوده و...از دیگر شهرهای این اقلیم هستند؛در این قلیم پنج شهر عمده وجود دارد که عبارتند از:

بسکره

بسکره شهری باستانی و مرکز«بلاد زاب» ⁽³⁾است که انبو هی از نخلستان ها ⁽⁴⁾و باغ هایی با انواع میوه و از جمله،باغ های متعدد زیتون آن را فرا گرفته و جنگلی به وسعت شش مایل به وجود آورده است؛انواع معروف و مرغوبی از خرما(کبسا،صیحانی و یاوی)از نخلستان های آن به دست می آید و به دلیل وجود نخل های خرما این شهر را«بسکرة

النخل»نامیده اند؛رود بزرگی که از«کوه های اوراس»سرچشمه می گیرد،باغ ها و نخلستان های آن را مشروب می سازد؛این شهر هم چنین چندین حومه آباد دارد؛از بسکره به عنوان دار علم وفقه یاد کرده اند و قبایل بربر،سدراته و مغراوه در اطراف آن به سر می برند.دارای آب گیرهای بزرگی است که با آبِ رود پر می شوند؛در این شهر کوه نمک بزرگی نیز مورد بهره برداری است. ⁽¹⁾

البرج

این شهر در چهارده مایلی غرب بسکره قرار گرفته،شهری است پرجمعیت که مردم آن غالباً صنعتگر و کشاورزند.

نفطه

از شهرهای پرجمعیت و آباد بوده و دارای جوامع،مساجد و حمام هایی است؛مردم آن ثروتمندند و راه های لیبی به سودان از این شهر عبور می کند.

طولقه و دوسن

طولقه و دوسن از دیگر شهرهای بلاد زاب(جرید)و مشتمل بر سه شهر متصل به هم هستند که یک دیوار و خندقی در اطراف آنها قرار گرفته است؛باغ ها و رودهایی اطراف شهر را فرا گرفته است؛وجود باغ های زیتون،انگور،خرما و انواع میوه از ویژگی های آنهاست. ⁽²⁾

بلاد جرید

⁽³⁾ سرزمینی در حدفاصل بسکره تا«جزیره جربه»،با آب و هوای بسیار گرم و خشک است که جز نوعی خرمای مرغوب درآن نمی روید؛توزر،قفصه،نفزاوه،غدامس،تاورغه از جمله شهرهای این سرزمین هستند.کوه های دَرَن به این شهر مشرف است. ⁽⁴⁾

توزر

⁽¹⁾ توزر،شهری باستانی در صحرای نومیدیا،در کنار رودخانه کوچکی که از کوه های جنوبی سرچشمه می گیرد، ⁽²⁾قرار دارد، ⁽³⁾این شهر،مرکز شهرهای«بلاد جرید»است. ⁽⁴⁾

قفصه

⁽⁵⁾ قفصه،شهری باستانی است که به وسیله رومی ها بنا شد ⁽⁶⁾و به دست«دوک»های رومی اداره می شد،تا این که عقبه بن نافع آن را گرفت؛ ⁽⁷⁾دیواری های بلندِ قفصه به ارتفاع بیست و پنج ذراع و به قطر پنج ذراع از سنگ است،آب و هوای بسیار نامطلوبی دارد و در بیرون شهر انبو هی از نخلستان و باغ های زیتون و لیمو به چشم می خورد؛بهترین خرما در این بلاد به عمل می آید؛قفصه به چهار چیز معروف است:خرما،زیتون،پارچه و سفال، ⁽⁸⁾در شهر قفصه،چشمه های متعددی جاری است و آب انبار بسیار بزرگی،آب چشمه بزرگ شهر را در خود جمع می کند و از آب آن آسیاب بسیاری به فعالیت مشغولند؛در این شهر سیب سوسی که مزه و بو و رنگ خاصی دارد می روید؛خرمایی درشت به نام«کسما»که به اندازه یک تخم مرغ است،از تولیدات این شهر است؛هم چنین پسته فراوان در این شهر می روید که به پسته«قفص»معروف است و به بلاد مغرب،آندلس،شام و مصر صادر می شود؛بوستان های متعددِ گل در قفصه به چشم می خورند انواع گل از یاسمن،نرگس،نارنج،آس،بنفشه،سوسن و...در آن می روید؛در قفصه،انواع لباس(طیلسان،عمامه پشمی و...)تهیه می شود ⁽⁹⁾و بهترین گلاب در آن جا

تهیه می شود.از دیگر تولیدات آن،ظروف مطلاست؛این شهر،هم چنین دارای مردمی ثروتمند و خیّر است.

تاورغه

تاورغه،شهری در حاشیه صحرای برقه در منطقه طرابلس است که دارای چند آبادی است که اطراف آنها را نخلستان فرا گرفته است.

اقلیم تلمسان

⁽¹⁾ بعد از خروج رومی ها از سرزمین تلمسان ⁽²⁾(قیصریه)قبایل«بنی عبدالواد»(از بربرهای مغراوه)در این سرزمین حاکم شدند.مهم ترین شهرهای اقلیم تلمسان،بندر وهران،شهر المرسی الکبیر،شهر تلمسان،قصر تمریز دکت،صحرای انکار،قصر ایسلی،وجده،ندرومه،تبحریت،هنین و ارشکول هستند؛شهرهای این منطقه،انگشت شمار،لکن پرجمعیت،آباد،سرسبز و خرم هستند؛شهر بزرگ تلمسان،مهم ترین شهر منطقه و پایتخت این سرزمین است؛ ⁽³⁾الجزایر،تقدمت،المدیه و تدلیس از جمله شهرهای اقلیم تلمسان می باشند.

الجزیره

⁽⁴⁾ جزایر بنی مزغنا، ⁽⁵⁾محل سکونتِ قبیله قدیمی«مزغنه»است،مزغنان ⁽⁶⁾شهری باستانی در ساحل مدیترانه و محل سکونت بربرهاست. ⁽⁷⁾دامداری،زراعت و زنبورداری از مشاغل آن بوده و عسل و روغن و دام فراوانی دارد؛کشتی های مغرب وآندلس در ساحل آن توقف می کنند.

آثار باستانی موجود در شهر،حاکی از سکونت اقوام مختلفی در دوران های گذشته در آن است.«دارالملعب»از جمله بناهای باستانی موجود در این شهر است که صحن آن با کاشی های رنگارنگ فرش شده است و نقوش انواع حیوانات در آن وجود دارد که در طی قرن ها سالم مانده است؛در بنادر آن،چشمه ای وجود دارد که آب آن گوارا است؛کوه ها،چون تاج،این شهر را دربر گرفته اند؛در کوه های الجزیره،قبایل بربر زندگی می کنند و به زراعت گندم اشتغال داشته و انواع دام از گوسفند،گاو و..پرورش می دهند؛آنان،در روابط تجاری خود،کالاهایی چون عسل و روغن را به بلاد مجاور صادر می کنند ⁽¹⁾از ویژگی های دیگر آن وجود آبادی های متعدد سرسبز و خرم در حومه شهر است.

مستغانم

⁽²⁾ مستغانم،شهری بندری در شمال شرقی وهران در مصب«رود شلف»و محل استقرار گسترده بربرهاست؛رودهای متعددی از جمله رودِ شلف در این شهر جاری است؛شلف با عبور از این شهر،به دریای مدیترانه می ریزد؛مستغانم هم چنین شهری پرجمعیت و آباد،با کشاورزی پررونق بوده و محصول عمده آن پنبه است. ⁽³⁾

وهران(اوران)

⁽⁴⁾ وهران،شهری ساحلی است و در مقابل شهر المریه آندلس قرار دارد؛این بندر همواره مورد توجه بازرگانان«جنوایی»و«کاتالونیایی»بوده است؛شهر در احاطه کوه هاست ⁽⁵⁾و جمعیتی از بربرها در آن جا زندگی می کنند؛به روایتی،گرو هی از بازرگانان آندلسی آن را به سال 290 هجری بنا کردند تا از تعرض بربرهای ساکن در آن منطقه در امان باشند؛در شهر،باغ های بسیاری وجود دارد؛دارای بازارهای متعدد بوده و بیشتر آذوقه شهرهای ساحلی آندلس از آن جا تهیه می شود.

وهران دارای چند بندر کوچک و بزرگ برای توقف کشتی هاست و کشتی های کوچک و بزرگ در آن توقف می کنند؛رودخانه بزرگی که از سمت خشکی در آن جاری است،منبع تامین آب آشامیدنی مردم شهر است؛از جمله محصولات شهر،انواع میوه،عسل،روغن،شیره و دامِ فراوان است؛برخی،وهران را دارای مردمی متکبر و مغرور دانسته اند. ⁽¹⁾

تلمسان

تلمسان،شهری باستانی و بربرنشین،مرکز«مغرب اوسط»و دروازه ورود به«مغرب اقصی»است. ⁽²⁾این شهرِ بزرگ و پرجمعیت،در دو منزلی وهران،پایتخت بربر«زنانة»بوده است؛رودخانه بزرگ«سطیف»که از کوه«صخرتین»سرچشمه می گیرد در شهر جاری است و کشتی ها از دریا وارد این رودخانه می شوند؛تلمسان،بعد از فاس،شلوغ ترین و مرفه ترین شهر مغرب است و آبادی ها و روستاهای بسیاری در اطراف تلمسان وجود دارد. ⁽³⁾ارشکول،اقلیم بنی راشد،مدینة البطحاء،وهران،المرسی الکبیر،مستغانم،بریشک،شرشال،ملیانه،تنس،مازرته و...از دیگر شهرها و نواحی آباد و مسکون مغرب اوسط است.

سرزمین فاس

⁽⁴⁾ این سرزمین،از غرب،به رود«ابی رقراق»و از شرق به«رودایناون»و از شمال به رودخانه«سبو»و از جنوب به کوه پایه های«جبال اطلس»محدود است؛این سرزمین از حیث تولیدِ محصولات کشاورزی بسیار پُر رونق و حائز اهمیت است. ⁽⁵⁾

سرزمین فاس متشکل از هفت اقلیم است.اقلیم تامسنا،فاس،ازغار،الهبط،الریف،کرط و الحوز،هر اقلیم در گذشته امارتی خاص داشته است.

تامسنا

نام منطقه ای(از سرزمین فاس)در حدفاصل رودخانه«ام الربیع»(در غرب)و«رود ملویه»(در شرق)و دریای متوسط(در شمال آن)است.

در اقلیم تامسنا،حدود چهل شهر و سیصد کاخ وجود دارد که محل سکونت بربرهاست؛از جمله،انفا شهر بزرگِ آن در ساحل مدیترانه در شصت مایلی شمال اطلس،در نهایت آبادانی و خرمی است که انواع حبوبات و میوه جات در آن می روید و دریا از هرسو آن را احاطه کرده است.

فاس

مشهورترین مجموعه از دو شهر جدا از هم است ⁽¹⁾که به وسیله مغربی ها وآندلسی ها بنا شد؛از بین دو شهر عدوة القرویین و عدوة الاندلسین،رودخانه بزرگ فاس عبور می کند ⁽²⁾و از این رودخانه،نهرهایی شهرهایی در تمام شهر و حتی در همه خانه های فاس جاری می شود؛شهر فاس در نهایت آبادانی،قطب بلاد مغرب و پایتخت آن است و از همه نقاط به آن رفت وآمد می کنند؛در کوه های به هم پیوسته آن،جمعیت انبو هی زندگی می کنند.

باغ ها و مزارع فراوانی،فاس را احاطه کرده است و سیبِ خوش رنگ و طعم طرابلسی در آن می روید و مس زرد رنگ آن به همه نقاط صادر می شود،رودخانه بزرگ«سبو»(از بزرگ ترین رودخانه های مغرب)در کنار این شهر جاری است که از کوه های«بنی وارتین»و...سرچشمه می گیرد،رودخانه فاس به رودخانه سبو می ریزد و آبادی های خرم و سرسبزی فاس و تلمسان را به یکدیگر پیوسته است،کوه های بلندی اطراف شهر فاس را فراگرفته و شهر در دامنه این کوهستان بنا شده و قلعه فاس در بلندترین نقطه شهر قرار گرفته و شهر دارای سه مسجد جامع است،رودخانه«ماء المبروش»از داخل شهر عبور می کند.

به گفته لیون به علت عبور رودخانه ساف(فاس)از شهر،آن را فاس نامیده اند وجوه

دیگری نیز در تسمیه شهر گفته اند؛لیون وصف بسیار کاملی از شهر فاس از جهت مذهبی،اقتصادی،اجتماعی،جغرافیای تاریخی و...دارد. ⁽¹⁾

أَنفاَ

⁽²⁾ شهری بزرگ است که بنای آن به دوره حضور رومی ها می رسد؛این شهر در نهایت آبادانی و شکوفایی است و در آن انواع حبوبات و میوه ها می روید و زیباترین مناظر افریقیّه اطراف شهر را فرا گرفته است؛باغ های متعدد(به ویژه تاکستان)در شهر و اطراف آن وجود دارد و مقدار انبو هی میوه(به ویژه هندوانه و خیار)در این شهر تولید و به فاس منتقل می شود.مردم انفا،لباس های فاخر می پوشند و انواع اصناف و مشاغل در شهر به کار مشغولند.

المنصوره

المنصوره،شهر کوچکی است که«منصور موحدی»در دشت زیبایی در دو مایلی«بحر محیط»(در بیست و پنج مایلی رباط)ساخت؛ ⁽³⁾از جمله شهرهای دیگر این ناحیه شهر النخیله است که شهری کوچک در نزدیک تامسناست؛شهرهای کوچک ادندون،تکیت،عین الحلوف نیز از دیگر شهرهای این ناحیه هستند.

الرباط

⁽⁴⁾ رباط،شهری بزرگ است که«منصور موحدی»در شرق رودخانه«ابی رقراق»بنا کرد؛این رود با عبور از شهر به«بحرمحیط»می ریزد؛شهر مشرف به تنگه«جبل الطارق»بوده و جهت اهداف نظامی ساخته شد تا نظامیانی که مجبور به اقامت چند ماهه در نزدیک تنگه بودند در آن جا سکونت کنند؛رباط دارای تعداد زیادی مسجد،حمام،خانه،کاخ،انبار ادویه و...است و انبو هی از تجار و اصناف مختلف در آن زندگی می کنند.

شاله

⁽¹⁾ شهری کوچک نزدیک رود«ابی رقراق»در دو مایلی«دریای محیط»(و یک مایلی رباط)است؛جامعی دارد که در نهایت زیبایی است؛منصور(خلیفه موحدی)در این شهر دفن شد و شاهان این سلسله،آن جا را مقبره خانوادگی خود ساختند.ملوک«بنی مرین»نیز از آنها پیروی کردند؛لیون افریقی در سفر به شاله،سی قبر از پادشاهان این دو سلسله را شمرده و ثبت کرده است.

معدن عوام

شهری در کنار رود«ابی رقراق»در سی مایلی کوه«اطلس»است؛بین شهر و کوه،جنگل انبو هی فاصله شده است که پلنگ و شیر زیادی دارد؛هتل ها و مساجد و خانه های آن بسیار زیباست.

تاغیه

تاغیه شهری قدیمی است که بربرها،در جبال اطلس ساخته اند و جنگل های انبوه از هرسو آن را احاطه کرده است.این شهر،در بیست و پنج مایلی فاس قرار گرفته است.

زرفه

زرفه شهری کوچک از اعمال تامسناست و در دشت وسیعی واقع شده و رودهای متعددی در آن جاری است و نیز جنگلی از درختان انجیر آن را فرا گرفته است.

سلا

⁽²⁾ سلا،شهری باستانی است که«رومی ها»بنا کرده و«گوت ها»مدتی آن را در اختیار گرفتند.این شهر،در ساحل اقیانوس قرار گرفته و بازارهایی آباد دارد.کشتی های اشبیلیه و سایر بلادِ آندلس و نیز جمهوری های ایتالیا در آن جا توقف نموده و انواع کالاها را

عرضه می کنند. ⁽¹⁾بنادر«وادی شلبِ»آندلس در فاصله یک روز و شب از آن قرار دارد.این شهر دارای باغ های بسیاری است و پنبه از محصولات عمده آن است؛شهرهای دیگر این ناحیه فنزاره در دشتی زیبا و المعموره،هستند که توسط ملوک«موحّدین»بنا شده اند؛المعموره،در مصب رود سبو(در دوازده مایلی سلا)بنا شده و در کنار آن جنگل انبوه بلوط وجود دارد و حجم عظیمی از بلوط آن به فاس حمل می شود. ⁽²⁾

مِکناس

⁽³⁾ شهر بزرگی است که«قبیله مکناس»آن را در سی و شش مایلی فاس بنا کردند؛این شهرِ پرجمعیت در دشت بزرگی نزدیک رودخانه کوچکی واقع شده است. ⁽⁴⁾که باغ و بوستان اطراف آن را فرا گرفته؛میوه های فراوان و ممتاز از جمله گلابی،انار،عناب،انجیر،انگور،هلو و زیتون دارد و حجم انبو هی کتان در آن تولید می شود. ⁽⁵⁾

ولیلی

ولیلی را«رومی ها»برفراز کوه«زرهون»بنا کردند ⁽⁶⁾و ادریس آن را آباد کرد و ضریح و قبر ادریس در آن واقع است؛ ⁽⁷⁾شهر کوچک«قصر فرعون»نیز،در هشتاد مایلی؛ولیلی قرار گرفته است.

العرایش

العرایش،شهری در ساحل مدیترانه است که رود«اللکوس»با عبور از آن به دریا می ریزد؛اطراف این شهرِ پرجمعیت را جنگل های انبوه پوشانده که محل زندگی حیوانات درنده است و محصول عمده آن پنبه و ذغال است.

القصر الکبیر

القصر الکبیر شهر بزرگی است که در زمان«منصور موحدی»بنا شده؛این شهر،در مسیر کاروان های نظامی که برای جهاد به آندلس می رفتند قرار داشت؛در اطراف آن بوستان ها،باغ های میوه و انگور به چشم می خورد،شهر بصره،شهر الحمر(تطاوین)از جمله دیگر شهرهای منطقه فاس هستند.

اصیلا(اصیله)

اصیلا،شهری باستانی در ساحل دریای محیط در صد و چهل مایلی فاس است ⁽¹⁾که«رومی ها»آن را بنا کردند و سپس در اختیار«گوت ها»قرار گرفت و در سال 94 ه به دست مسلمانان افتاد؛این شهرِ سرسبز و خرم و پرجمعیت نخستین شهر از سمت غرب است که در دشتی وسیع قرار دارد؛آب،سمت غرب و بخش میانی شهر را فرا گرفته است؛اصیلا،محلِ سکونت بربر«لواته»و«کتامه»بوده که سه بار در سال بازار بزرگی در آن جا دایر می شود و مردم از همه شهرها در آن حضور می یابند.در اصیلا هم چنین،رباط بزرگی بنا شده است.

طَنجَه(تیگنس)

⁽²⁾ طنجه،شهری بزرگ بین محیط و اقیانوس است که آن را نیز رومی ها در سی مایلی«اعمده هرقل»بنا کردند؛این شهر همواره پُرجمعیت و پُررونق و خرم بوده است؛ ⁽³⁾درختان پرتقال،لیمو و سایر میوه ها در آن به وفور وجود دارد؛این شهر بندری در کنار جبل الطارق واقع شده و مرکز ایالت طنجه است. ⁽⁴⁾

سَبتَه(ثیوتا)

⁽⁵⁾ سبته،شهر بزرگی در کنار«جبل الطارق»و واقع میان دو دریا(محیط و اقیانوس)است

و ابن خرداذبه،نخستین جغرافی دانی است که از آن سخن گفته است.سبته،روبه روی بندر«الخضراء»آندلس قرار دارد و فاصله آن دو،به اندازه پرتاب یک تیر است؛وقتی هوا صاف است،جزیره«الخضراء»را می توان دید؛نام دریای شمالِ آن،«زقاق»و دریای جنوب آن«بسول»است؛سبته بهترین محلِ توقف کشتی هاست؛هیچ شهر ساحلی در حجم صید ماهی،شبیه آن نیست؛صید مرجان از جمله محصولات دریایی اصلی آن است. ⁽¹⁾

ترغه

ترغه،شهر کوچکی است که بنای آن را به گوت ها نسبت داده اند؛این شهر،در هشتاد مایلی تنگه«جبل الطارق»قرار دارد.بادس،(واقع بین دو کوه بلندی که بنای آن به بربرها و گوت ها منسوب است)و یلیش(محل توقف کشتی ها و در محاصره جنگل صنوبر)است،از جمله دو شهر کوچک دیگر این منطقه واقع بر کرانه دریای مدیترانه هستند. ⁽²⁾

ملیله

ملیله، ⁽³⁾شهری بزرگ،پرجمعیت و باستانی است ⁽⁴⁾که در رأس خلیجی در دریای متوسط واقع شده؛این شهر،در نهایت سرسبزی و خرّمی بوده و مرکز منطقه بزرگی از سرزمین فاس است؛لیون از ملیله با عنوان«اقلیم کرط»یاد کرده است؛کرط،از سمت غرب به رودخانه«ملولو»(نهرنکور)و از شرق به رودخانه«ملویه»محدود بوده ⁽⁵⁾و در جنوب آن کوه هایی که تا صحرای«نومیدیا»کشیده شده است،قرار دارند؛این اقلیم،بسیار خشک،بی آب و علف و کم جمعیت است؛کرط،یکی از بنادر«نکور»است؛منطقه کرط به

سه قسمت،شهرها،کوه ها و بیابانی بزرگ تقسیم شده است که شمال آن«دریای متوسط»و جنوب آن به صحرای منطقه«حوز»پیوسته است.

منطقه«حوز»را لیون،هفتمین اقلیم از سرزمین فاس دانسته است؛این اقلیم31 سرزمین فاس را به خود اختصاص داده و از شرق به رودخانه«زاع»و از غرب به رودخانه«تیکریکره»منتهی می شود؛شهر تودیرت،مرکز«اقلیم حوز»است که نزدیک رودخانه«زاع»بنا شده است؛این شهر،از شمال به صحرای«کرط»و از جنوب به صحرای«الظهره»و از شرق به صحرای«انکاد»و از غرب به صحرای«تفراطه»در کنار شهر تازا متصل است؛هداجیه،کرسیف،دبدو و تازا از جمله دیگر شهرهای این اقلیم هستند.تازا در پنج مایلی اطلس و پنجاه مایلی فاس قرار دارد؛این شهر،سومین شهر سرزمین فاس از حیث آبادانی و پیشرفت است و به سبب هوای خوب آن مورد توجه ملوک و صاحبان قدرت قرا گرفته است؛باغ های فراوان،به ویژه تاکستان،شهر را احاطه کرده و بهترین شراب این مناطق در آن جا تولید می شود؛از دیگر شهرهای این ناحیه صفرو،از مراکز تولید روغن زیتون،عین الاصنام و مهدیّه(در مغرب اقصی)واقع در جنگل های کوهپایه«جبال اطلس»هستند.

سرزمین مراکش

⁽¹⁾ سرزمین مراکش،شامل،«اقلیمِ مراکش»،«اقلیم دکاله»،«اقلیم حاحا»،«اقلیم جزوله»،«اقلیم سوس»،«اقلیم تادلا»و«اقلیم هسکوره»است. ⁽²⁾

اقلیم حاحا

این ناحیه،در غرب سرزمین مراکش واقع شده و منطقه ای خشک و بی آب و علف با کوه های صخره ای است.

شهر تدنست از مهم ترین شهرهای«اقلیم حاحا»است که در دشتی بزرگ قرار دارد.

اقلیم سوُّس /سوُّس اقصی

⁽¹⁾ این اقلیم در مقابل«حاحا»در آن سوی«جبال اطلس»در اقصی نقاط مغرب قرار گرفته است؛ ⁽²⁾غرب آن به«دریای محیط»متصل است ⁽³⁾و از جنوب به رمل های صحرا و از شمال به«جبال اطلس»و از شرق به رودخانه«سوس»محدود است و مهم ترین شهر آن ماسه است که از سه شهر کوچک در میان جنگل انبو هی شکل گرفته است؛ساکنان ماسه کشاورزند.رودخانه ماسّت از شهرهای سوس عبور می کند و به دریای محیط می ریزد. ⁽⁴⁾

تییوت از دیگر شهرهای بربر،در نزدیکی رودخانه«سوس»قرار گرفته و محصول عمده آن،حجم انبو هی گندم و جو و سایر حبوبات است؛علاوه بر این از دیگر تولیدات آن شکر،انجیر،انگور و هلوست.

ترودانت نیز از دیگر شهرهای سوس است که بربرهای قدیم آن را بنا کرده اند و در جنوب سلسله جبالِ بزرگِ اطلس قرار دارد.

اقلیم مراکش

⁽⁵⁾ در مغرب این ناحیه،کوهِ«نفیفه»و مشرق آن کوه«انمای»واقع شده و از سمت شمال به رود«تنسیفت»محدود می شود؛در این ناحیه مثلثی شکل،انواع گندم و حبوبات در حد بالا تولید می شود.لیون در نوشته های خود دشت مراکش را به دشت حاصل خیز«لومباردی»در ایتالیا تشبیه نموده است. ⁽⁶⁾

اقلیم جزوله

«جزوله»از نواحی پرجمعیت سرزمین مراکش است که از سمت غرب متصل به کوه«سوس ایلدا»و از شمال به«اطلس»محدود شده و در کوهپایه آن قرار دارد و از شرق به اقلیم حاحا پیوسته است و تنها منطقه مسکونی و آبادِ اطلسِ صغیر است.

اقلیم دکاله

اقلیم دکاله از سرزمین مراکش منطقه ای کم جمعیت است،چنان که به جز شهر اسفی مرکز جمعیتی وجود ندارد؛این شهر به وسیله بربرها بنا شد؛دینه و مایه بیر از جمله نقاط آباد ناحیه مذکور هستند.

اقلیم هسکوره

«هسکوره»یکی از اقالیم هفتگانه سرزمین مراکش است که ناحیه ای باستانی محسوب می شود؛از جمله شهرهای این ناحیه،شهر تاریخی بزو،واقع در کو هی بلند است که از شهرهای پرجمعیت ناحیه«هسکوره»محسوب می شود و مردم آن به کشاورزی و باغداری اشتغال داشته،انواع میوه،حبوبات،روغن زیتون،کشمش و انجیر را به مناطق اطراف صادر می کنند. ⁽¹⁾

اقلیم تادلا

ناحیه کوچک تادلا در حد فاصل رودخانه«العبید»و رودخانه«ام الربیع»قرار دارد و از جنوب به سلسله جبال«اطلس»منتهی می شود؛تفزه پایتخت این ناحیه است؛ ⁽²⁾الجمعه الجدید،تومکلاست،تینیزا و تشرامت از دیگر شهرهای این ناحیه هستند.

بزرگ ترین شهر ناحیه و مرکز آن مراکش،از بزرگ ترین پایتخت های جهان و اشرف شهرهای افریقیّه است که در نزدیکی راه اغمات به صحرا،که از جبال اطلس عبور می کند،واقع شده؛این شهر بر اساس نقشه چند مهندس و صنعتگرِ ماهر و به دستور یوسف بن تاشفین بنا گردید؛رود بزرگ«تنسیفت»از شش مایلی آن عبور می کند و شهر در محاصره باغ های انگور و سایر میوه جات و نخلستان های بزرگ است. ⁽³⁾آثاری باستانی مربوط به پیش از اسلام در آن وجود دارد. ⁽⁴⁾

اغمات

شهری پر جمعیت در بیست و چهار مایلی مراکش است که در دامنه کوه درن از«جبال اطلس»واقع شده؛این شهر را باغ های انگور فرا گرفته و رودی که از کوه های اطلس سرچشمه می گیرد،از آن عبور می کند. ⁽¹⁾

انمای

انمای شهر کوچکی است که بربرها در دامنه کوه های«اطلس»بنا کردند؛مردمی ثروتمند و مرفه در آن زندگی می کنند.

افزا

افزا از شهرهای کوچک ناحیه تادلا،روی تپه ای در دامنه جبال اطلس بنا شده و از مراکز تولید لباس پشمی(البرانس)است؛رودخانه ای که از کوه های اطلس سرچشمه گرفته،از حد فاصل شهر تفزا و افزا عبور می کند و به رودخانه«ام الربیع»می پیوندند؛در کنار این رود،باغ های متعدد با انواع میوه ها وجود دارد.

آیت عتاب

آیت عتاب یکی از شهرهای پر جمعیتِ ناحیه تادلا است که در دامنه کوه های اطلس بنا گردیده است.

آیت عیاض

آیت عیاض از دیگر شهرهای این ناحیه در کوهپایه اطلس صغیر واقع شده است و بنای این شهر را به بربرها نسبت داده اند و چشمه های متعددی در آن جاری است.

جزایر مدیترانه غربی

اشاره

چندین جزیره کوچک و تعدادی جزیره بزرگ در مدیترانه غربی وجود دارند؛برخی

منابع،جزایر این ناحیه را حدود بیست جزیره ذکر کرده اند:جربه، ⁽¹⁾صقلیه،سردانیه و قرشقه ⁽²⁾از جمله جزایر بزرگ آن است.

صقلیه

⁽³⁾ صقلیه ⁽⁴⁾نام یکی از شهرهای جزیره است که بر کل آن اطلاق شده است؛جغرافی دانان مسلمان،صقلیه را جزیره ای به شکل مثلث متساوی الساقین با زاویه حاده تصویر کرده اند؛ ⁽⁵⁾این جزیره بزرگ،به وسیله تنگه«مسینا»از شبهِ جزیره ایتالیا جدا شده است و در هشتاد مایلی جزیره مالطه در شرق آندلس قرار دارد و جزیره کوچک قوصره در جنوب آن واقع شده است.طول جزیره،دوازده روز و پهنای آن چهار روز است. ⁽⁶⁾

مهم ترین شهر آن شهر باستانی بلرم ⁽⁷⁾است که در دهانه دریا قرار گرفته است و مساجدی متعدد دارد؛کوه«اتنا»، ⁽⁸⁾کوه«آتش»،کوه«اخباث»از مهم ترین کوه های این جزیره هستند که هر ده سال یک بار آتشفشانی می کنند. ⁽⁹⁾این جزیره همواره سرسبز،دارای سیوسه شهر و سیزده قلعه و کشتزارهای بسیار وسیع است؛ ⁽¹⁰⁾(بندر)مازر، ⁽¹¹⁾جرجنت،مسینا، ⁽¹²⁾قصریانه،پالرمو(بلرم)از شهرهای معروف آن است؛رودخانه بزرگ«روطه»در بلرم جاری است؛قصریانه،بندر مهم صقلیه،کوه هایی پر برف دارد،بندر باستانی سیرالکوز(سرقوسه)از دیگر بنادر قابل توجه صقلیه است.

حجم انبوه رفت و آمد اقوام و ملل مختلف به این جزیره و وقوع خیره کننده فتنه ها و حوادث و تجربه انواع مذاهب و فرق(در دوره باستان و قرون وسطی)به وسیله مردم آن،زمینه های پیدایش فرقه ای بسیار مخفی و مافیایی را ایجاد کرد؛قبر جالینوس در این شهر قرار دارد و دارای معدن گوگرد و چشمه های معدنی فراوان است؛صقلیه دویست سال در اختیار مسلمانان بود.

جزیره قبرس(مدیترانه شرقی،آغاز حرکت مسلمانان به غرب اسلامی 28ه)

⁽¹⁾ قبرس،جزیره بزرگ،سرسبز و حاصل خیز دریای شام و محل توقف کشتی ها برای مسافرت به سایر نقاط است. ⁽²⁾محیط آن یک روز راه است و یک مایل تا جزیره«رودس»فاصله دارد.سه شهر معروف آن نمیسون در جنوب و نفقیسه و کرینیه است.

جزیره ساردنی

⁽³⁾ ساردنی(سردینیه)جزیره ای کوهستانی است و شهرهای عمده آن،قیطنه،قالمر و قشیلیه هستند.

الجزایر الشرقیه(البالئار)

این منطقه متشکّل از سه جزیره در مدیترانه غربی در مقابل مرز شرقی آندلس است؛جزایر مزبور عبارتند از:میورقه ⁽⁴⁾(مایورکا)،منورکا ⁽⁵⁾(منورقه)و ایویثا ⁽⁶⁾است.این ناحیه دارای کشتزارهای وسیع بوده و ماهیگیری در آن پر رونق است.میورقه در فاصله سه گرهی ⁽⁷⁾قبله آن بجایه در مغرب اوسط قرار دارد و تا برشلونه در آراگون یک گره دریایی فاصله دارد و جیزه منرقه در یک گرهی شرق آن است و در شرق آن به فاصله دو گرهی

جزیره کوچک سردانیه است و در غرب آن جزیره بسیار کوچک یابسه است.میورقه جزیرهِ مادر و دو جزیرهِ دیگر دختران آن هستند.

رودهای محدوده برقه تا طنجه

«تنسیفت»،رود بزرگی است که از«جبال اطلس»نزدیک شهر انمای(در شرق مراکش)سرچشمه می گیرد و در مسیر حرکت خود به سمت شمال،با عبور از دشت هایی در«اقلیم اسفی»در ناحیه دکاله به دریای«محیط»می ریزد؛این رود،پیش از ورود به دریا با رودهای«اسیف المال»که از کوه«هستاته»نزدیک مراکش سرچشمه می گیرد و«نفیس»که از نواحی مراکش از جبال اطلس سرچشمه می گیرد،می پیوندد؛تنسیفت،رودی کم عمق بوده و در نقاطی از آن ارتفاع آب تا بالای زانوی اسب می رسد.در نزدیک مراکش منصور موحدی بر روی این رود پلی با پانزده قوس بنا نمود ⁽¹⁾که چند سال بعد سیل آن را برد و منهدم کرد. ⁽²⁾

رود«تساوین»؛متشکل از دو رود است که از کوه غجدامه سرچشمه می گیرد؛

«العبید»؛نام رود دیگری در این ناحیه است که از کوه های بلند و برف گیر«اطلس»سرچشمه گرفته و با عبور از«هسکوره»و«تادلا»در دشتی جاری می شود و سپس به رودخانه«ام الربیع»می پیوندد.

«ام الربیع»،رودخانه بسیار بزرگی است که از کوه های بسیار بلند«جبال اطلس»در ناحیه تادلا و فاس سرچشمه می گیرد و در دشت های ادخسان جاری می شود و با عبور از دره های تنگ آن از پلی که ابوالحسن مرینی روی آن بنا کرد،عبور کرده و در نزدیکی شهر آزمور به دریای«محیط»می ریزد؛کشتی های کوچک روی این رود در رفت و آمد هستند و ماهی معروف«لاتشیه»از آن صید شده و به پرتغال صادر می شود. ⁽³⁾

«رود ابورقراق»؛این رودخانه که برای کشتیرانی از آن استفاده می شود از یکی از جبال سلسله کوه های اطلس سرچشمه می گیرد و با عبور از دره ها و جنگل متعدد در

نزدیک شهر سلا و الرباط به دریای«محیط»می ریزد.

«بهت»؛این رود از«جبال اطلس»سرچشمه گرفته و به سمت شمال حرکت می کند و با عبور از یکی از دشت های سرزمین ازغار وارد دریا و آبگیرهای متعددی می شود.

سبو؛این رود،از کوه«سلیلکو»در سرزمین فاس،از چشمه بسیار بزرگی در میان جنگل سرچشمه می گیرد و با عبور از دره ها و جنگل ها وارد دشتی در شش مایلی فاس می شود و با گذر از دشتی در حد فاصل الهبط و ازغار به رودهای کوچکی که از کوه های«غماره»سرازیر می شوند،می پیوندد.

الجواهر؛نام رود دیگری است که با عبور از فاس،به رودخانه«سبو»می ریزد؛در این رود،حجم انبو هی ماهی وجود دارد.مصب سبو در غایت وسعت و عمق است و کشتی های بسیار بزرگ وارد آن می شوند. ⁽¹⁾

رودخانه«لکوس»؛این رود،از جبال«غماره» ⁽²⁾سرچشمه گرفته و به سمت غرب در جریان است و و با عبور از دشت های الهبط و ازغار،از نزدیک شهر القصر الکبیر عبور می کند و نزدیک شهر العرایش به دریای«محیط»می ریزد.

رودخانه های«ملولو»،«ملویه»،«زا»،«التافنه»،«مینا»،«الشلف»،«الشفه»،«الواد الکبیر»،«السمار»،«یدوغ»،«البربر»،«المجرد»،«قابس»،«سوس»،«درعه»و«زیز»از جمله دیگر رودخانه های افریقیّه هستند. ⁽³⁾

کوه ها

جبال اوراس یا کوه های کُتامه: ⁽⁴⁾سلسله کوه های مرتفع در هشتاد مایلی بجایه(به طول شصت میل)هست که از شمال به بلاد مسیله،سطیف،نکاوس و قسنطینه متصل شده و از جنوب به«صحرای نومیدیا»پیوسته است.قطعه ای از جبال دَرَن و متصل به آن است و نزدیک باغایه به سوس پیوسته است. ⁽⁵⁾از نقاط بسیار مرتفع آن،چشمه هایی جاری است

که به دشت های پایین کوه می ریزد؛به دلیل صعب العبور و ناشناخته بودن مسیر کوه،دسترسی به مردم ساکن در این کوه ها بسیار دشوار است و این مردم نیز دوست دارند راه های آنها ناشناخته بماند تا از شر امرا و اعراب مجاور خود در امان باشند. ⁽¹⁾

کوه های فازار(جبل فاران):از کوه های مشهور بلاد مغرب است که گروه زیادی از بربر در آن زندگی کرده و به پرورش گوسفند،گاو و اسب اشتغال دارند؛شدت برف در فصل سرما به حدی است که آنها به دشت های ساحلی غرب مهاجرت می کنند؛بهترین گیاهان دارویی که برای مداوای بیماری ها مفید است در کوه های فازار می روید.

جبال بجایه:سلسله کوه های بسیار بلند با جنگل های انبوه و چشمه سارهای فراوان است؛این کوهستان محل سکونت قبایل آزاد است که قرن ها در این نقاط کوهستانی به دور از سلطه حکومت های مختلف زندگی کرده اند.

جبال قسنطینه:منطقه واقع در شمال قسنطینه و غرب آن را سلسله جبالی که تعداد آن معلوم نیست فرا گرفته است این کوه ها از بجایه آغاز شده و تا نزدیک عنّابه امتداد دارند.

در این کوه ها محصولات زیادی به دست می آید؛دشت های بین آنها بسیار حاصل خیز است و مردم ثروتمندی در این مناطق زندگی می کنند. ⁽²⁾

کوه های عنّابه:عنابه از شمال به دریا متصل است و در غرب و جنوب آن سلسله کوه هایی است که به کوه های قسنطینه پیوسته است و در شرق آن کوه های کم ارتفاعی است که دارای زمین های کشاورزی حاصل خیزی است.چشمه های بسیار در این کوه ها جاری است که از دشت میان این کوه ها و دریای مدیترانه عبور می کنند.

کوه های مجاور تونس:تونس در دشتی واقع شده که ارتفاعات قابل توجهی،جز چند ارتفاع کوچک صخره ای در سمت غرب آن،که تا دریا امتداد پیدا کرده وجود ندارد؛تنها کوه بلندِ آن در فاصله سی مایلی(جنوب شرق)تونس،کوه برف گیر زاغوان است که بر فراز آن،قبایل کوچکی که به کشاورزی اشتغال دارند زندگی می کنند؛از کوه های زاغوان آب مورد نیاز تونس تأمین می شود.

کوه های بنی یفرن:کوه های بسیار بلند بنی یفرن در اقلیمی سرد در سی مایلی جربه واقع شده است.

کوه های بلند غُریان:این کوه ها،در پنجاه مایلی طرابلس قرار دارد،جو،زیتون،خرما و زعفران محصول ممتاز آن است که به اسکندریه و شهرهای مجاور صادر می شود ⁽¹⁾و زعفران آن به لحاظ کیفیت از زعفران یونان،تونس و قاهره مرغوب تر است.

جبل نفوسه:سلسله کو هی بسیار بلند و سرسبز که فاصله آن تا قفصه،شش روز است به جبال درن متصل هستند؛ ⁽²⁾انجیر،انگور و...از محصولات آن است و بیشتر محصول آن جو است که مردم در طبخ آن مهارت خاص دارند و نان جو آن،بهترین طعام در این بلاد است. ⁽³⁾جبال نفوسه از نقاط مهم پراکندگی بربر اباضی است.سروس،از مهم ترین نقاط زندگی اباضیه در این کوه هاست. ⁽⁴⁾

کوه های منطقه فاس:کوه های بنی کریر،بنی منصور،بقویه،بنی خالد،بنی یوسف،بنی زرویل،بنی دزین،شفاون،بنی جباره،تیزرن،بنی یرزو،بنی بوشیت،بنی ولید،آیشتوم،بنی یدر،لوکای،بنی وزروال،بنی وریاکل،بنی احمد،بنی جنفن،بنی مسکلده،بنی ومود،غیاته،مطغره،البرانس،تسول،وبلان،بنی یستیتن و زیز،از جمله کوه های منطقه فاس هستند که در گزارش مفصّلِ لیون از فاس،ساکنان و مشاغل آنها،محصولاتی که تولید می کنند و نیز سایر مسائل مربوط به جمعیتِ ساکن در این کوه ها،که همه آنها مسکونی بوده اند،وصف شده است. ⁽⁵⁾

از دیگر کوه های فاس،می توان به کوه های الهبط؛سلسله جبالی متشکل از هشت کوه هستند که قبایل غماره در آن به سر می برند و تابع شاه فاس هستند؛کوه رهونه،که مردم بربرِ آن به صابون سازی،شمع سازی و تولید روغن،عسل و انگور مشغولند و شراب های سرخ و سفید برای مصرف شخصی تولید می کنند؛اشاره کرد به گفته لیون

مردم این نواحی،علی رغم تحریم دین اسلام،شراب می نوشند. ⁽¹⁾

کوه بنی فنزکار نیز،کو هی بلند به طول بیست و پنج مایل است که مردم بربرِ آن به شغل دباغی پوست گاو و تولید لباس های خشن و صابون سازی مشغول هستند؛آنان در این ناحیه بازار بزرگی را در روزهای شنبه برپا می کنند که حتی«جنوایی ها»به آن می آیند.

کوه های منطقه تلمسان:کوه(بسیار بلند)بنی یزناسن در پنجاه مایلی تلمسان به طول بیست و پنج مایل و عرض بیست و پنج مایل است؛کوهِ مَطغَرَه،کو هی بلند و بسیار سرد است که جمعیت انبو هی در اطراف آن زندگی می کنند؛در این کوه،غیر از جو نمی روید؛کوه های ولهاصه،اغبال،بنی ورنید،مغراوه،بنی بوسعید،ونشریس و کوه های الجزایر که در شرق و جنوب دشت الجزایر کشیده شده است و انبو هی از قبایل در آن زندگی می کنند از جمله کوه های این ناحیه اند. ⁽²⁾

دیگر کوه های این منطقه عبارتند از:بنی عروس،حبیب،بنی حسان،انجره،وادراس(بین سَبته و تَطَّاوین)،بنی کژه فط،زرهون که از دشت«سایس»در ده مایلی فاس،تاسی مایل به سمت غرب امتداد دارد و عرض آن به ده مایل می رسد؛این کوه خالی از سکنه بوده و انبوه درختانِ زیتون آن را پوشانده است؛حدود پنجاه آبادی در اطراف آن وجود دارد؛فاس در شرق و مکناس در غرب آن واقع است؛زنان زرهون به کار نساجی مشغول هستند.

کوه بلند تات،در هفت مایلی غرب فاس است؛هم چنین کریکره(کو هی در چهل مایلی)مجاور جبال اطلس است؛بحر«محیط»در شمال آن و رود«ابی رقراق»در غرب آن و بخشی از کوه غماره در شرق آن قرار گرفته است.

جبال اطلس: ⁽³⁾اطلس،سلسله کو هی در سرزمین مراکش است که جماعت انبو هی از بربرها در آبادی های آن سکونت می کنند؛این سلسله،از کوه«ادواو عاقل»در حاشیه بحر محیط شروع می شود؛کوه دمنسره و کوه الحدید نیز،از دریای«محیط»از سمت شمال شروع شده و تا رود«تنسیفت»در جنوب امتداد پیدا می کنند؛از جمله کوه های این ناحیه هنتاته است؛لیون می نویسد:در عمر خود کو هی بلند تر از آن ندیدم،قله آن همواره برف گیر است. ⁽⁴⁾

کوه های نفیفه و سمد از کوه های بلند و برف گیر مراکش هستند که بربرها در آن زندگی می کنند،دیگر کوه های این منطقه شیشاوه،سکسیوه و تینمل است که شهر تینمل بر قله آن بنا شد و قبر مهدی بن تومرت و شاگردش عبدالمؤمن در این شهر قرار گرفته است.

بنی ماجر نیز،کو هی در فاصله دوازده مایلی شهر اسفی است؛کوه بلند الجب الاخضر،در کنار رود«ام الربیع»که با درختان بلوط پوشیده شده است قرار دارد.ناحیه«هسکوره»از نواحی پر جمعیت و بزرگ سرزمین مراکش است.شهر المدینه از جمله شهرهای این ناحیه است که در بین جنگلی از زیتون و انگور قرار گرفته است.و در چهار مایلی آن در بین چهار کوه بلند شهر تکود قرار گرفته که هوای بسیار سردی دارد و انواع باغ ها با میوه های متنوّع آن را فرا گرفته اند و چشمه های بسیاری در شهر جاری است شهر الجمعه نیز از دیگر شهرهای کوهستانی ناحیه«هسکوره»است.

کوه تنزیته،از جمله کوه های بلند سلسله جبال اطلس است که حدود پنجاه کاخ در آن وجود دارد که در طول رودخانه«درعه»ساخته شده اند؛جمعیت بسیاری روی این کوه در نقاط مختلف آن زندگی می کنند؛غجدامه و تساوین نیز از جمله کوه های دیگر اطلس هستند.

کوه سکیم(و کوه مغران که قله آن همواره پوشیده از برف است)از کوه های ناحیه«تادلا»و از جمله کوه های پرجمعیت است؛کوه دیگر این منطقه دادس است که از بلندترین کوه های سرد ناحیه تادلا محسوب می شود که از جنگل پوشیده شده است.

کوه های ایکجان،سطیف و قسنطینه که محل سکونت قبیله«کتامه»هستند از قلعه استواری برخوردارند. ⁽¹⁾

صحرای لیبی

⁽²⁾ لیون،در کتاب خود فصلی را به صحراهای افریقیّه اختصاص داده است او در کتاب خود،از بیابان های لیبی که بر پنج قسم است،سخن می گوید و از شرح صحرای صنهاجه که بسیار خشک است آغاز می کند؛غرب این صحرا دریای«محیط»و شرق آن تا نمک زارهای«تغزه»و شمال آن تا دل شهرهای«نومیدیا»(در سرزمین سوس در نزدیکی شهر-اقاو درعه)پیش رفته است.در هر صد تا دویست مایل،آب یافت نمی شود؛آب آن

تلخ و شور و از چاه های بسیار عمیق بیرون می آید.تعدادی از وحوش و مارهای متنوع در این بیابان وجود دارد.فلاتی بسیار خطرناک بین منطقه«چاه ازواد»و«چاه اروان»که در صد و پنجاه مایلی تمبکتو است وجود دارد که افراد زیادی در آن از تشنگی مرده اند.سایر صحراهای افریقیّه نیز به همین شکل است. ⁽¹⁾

صحراهای دیگر این ناحیه عبارتند از:

صحرای قبیله و نزیکه از صنهاجه؛صحرای قبیله تارکه؛صحرای قبیله لمطه؛صحرای قبیله برداوه؛صحرای قبیله لواته؛شهرهای سرت،برداوه و الواحات از جمله شهرهای مسکونی،صحراهای لیبی هستند. ⁽²⁾

حیوانات

حیوانات افریقیّه:لیون در کتاب خود به ذکر برخی از حیواناتی که در اروپا وجود نداشته و یا با حیوانات آن جا فرق دارند،اشاره کرده؛از جمله«شتر»که در بیابان های نومیدیا و لیبی و بلاد بربر به وفور یافت می شود و بخشی از ثروت اعراب است؛شتر افریقیّه از شتر آسیا بهتر است؛چون قادر به حمل بار طی چهل تا پنجاه روز،بدون آب و غذاست.

«اسب مغربی»که در اروپا به آن اسب بربری می گویند و از نسل اسب عربی است و در سراسر افریقیّه پراکنده شده است؛«اسب وحشی»(اللمت)حیوانی شبیه گاو است و از پوست آن،بهترین سپر را درست می کنند؛گاو وحشی،خر وحشی،گاو کو هی،الدمان،گوسفند،شیر و پلنگ،از جمله دیگر حیوانات جنگل های بلادبربر است؛خرگوشِ وحشی در کوه های غماره و انواع میمون در کوه های قسنطینه یافت می شود. ⁽³⁾

پراکندگی بربر

مقصود از«بربر»، ⁽⁴⁾افراد بومی ساکن در سراسر ساحل مدیترانه غربی و اقیانوس اطلس در

دوره رومی و اسلامی است که در بسیاری از منابع اسلامی از بربر به عنوان ساکنان اصلی مغرب یاد کرده اند؛ ⁽¹⁾اما گذشته این سرزمین،حاکی از مهاجرت نژادها و اقوام مختلف به آن جاست؛نام اقوام مختلفی از جمله:افارقه،بربر، ⁽²⁾فنیقی، ⁽³⁾اقوام عبری و رومی،در تاریخ افریقیّه ذکر شده است؛لیون افریقی از نژاد«بربر»به عنوان ساکنان اصلی افریقیّه نام برده است و از آن با عنوان«افارقة البیض»یاد کرده و چنان که پیش تر اشاره شد به پنج گروهِ صنهاجه؛مصموده؛زناته؛هواره و غماره تقسیم نموده و محل سکونت آنها را مشخص کرده است. ⁽⁴⁾

از نوشته لیون چنین می توان دریافت که وی این پنج گروه بربر را عامل همه حرکت های سیاسی-اجتماعی-دینی در غرب اسلامی که قدرت سیاسی بازیچه دست آنها بوده است،می داند ⁽⁵⁾و به دخالت عناصر بربر در روی کار آمدن دولت های اسلامی از«ادریسیان»(173 تا 300ه)تا«بنی مرین»و«بنی حفص»(625تا983ه)،اشاره کرده است. ⁽⁶⁾

بافت جمعیتی بربرها،جز در موارد تشکیل دولت های بزرگ بربری،بافتی قبیله ای بوده است و گویا ابن خلدون نیز که خود در بین بربرها متولد شد و بالید،بنیاد نظریه تاریخی خود را بر مبنای تحول قبایل بربر بنا نهاده است؛او از زبان گروه های پنج گانه بربر با عنوان«أوال أمزیغ» ⁽⁷⁾یعنی:کلام نیل،نام برده و به پراکندگی زبان بربر در مناطق

اطراف و داخل مراکش اشاره کرده و زبان رایج شهرهای افریقیّه در ساحل مدیترانه مانند تونس را زبان عربی دانسته است. ⁽¹⁾

ابن خلدون از جمله مورخین مغربی است که به طور مفصل به بررسی نژاد بربر پرداخته و شاخه های مختلف آنها و نقش هریک از قبایل بربر در تحولات مغرب را ذکر کرده است؛ ⁽²⁾او بربرها را به دو شاخه اصلی«بربر بُتر» ⁽³⁾(بدوی)و«بربر بُرانس»(حضری)تقسیم کرده است. ⁽⁴⁾ابن خلدون،بیان مورخین گذشته چون یعقوبی و ادریسی ⁽⁵⁾که منشأ قوم بربر را فلسطین نوشته و مسیر حرکت آنها را از فلسطین به مصر،نیل و افریقیّه دانسته اند،مردود شمرده و آنها را ساکنان اصلی مغرب معرفی نموده است ⁽⁶⁾وی می نویسد:«کلام درست این است که بربرها از اولاد کنعان بن حام بن نوح بوده و نام جدّ اعلای آنها ماذیع است...و این که نَسَب شناسان عرب،بربرها را از عرب دانسته اند باطل است».

ناصری سلاوی(مورخ مغربی)نیز سخن ابن خلدون را برگزیده و بخشی از کتاب خود را به تقسیم بربرها،قول حقیقی در نَسَب آنها و اختلاف گسترده نَسَب شناسان درباره آن اختصاص داده است. ⁽¹⁾

سلاوی به نقل از ابن خلدون،«بربر برانس»را به هفت قبیله:اوربه،صنهاجه،کتامه،مصموده،عجیسه،اودیغه و ازداجه؛و نیز«بربر بُتر»را به پنج گروه:ضریسه،نفوسه،ادّاسه،بنولَوَی و مکناسه که«بنی مدرار»از آن برخاستند،تقسیم کرده است؛قبایل«صنهاجه»با بیشترین تعداد،ثلث جماعت بربر را تشکیل می دهند؛چنان که،«بنی زیری»و«مرابطین»از جمله بربرهای صنهاجه بودند.

پیشینه تاریخی مغرب

وصف کامل گذشته سرزمین مغرب،حجم انبو هی از تاریخ جهان را به خود اختصاص داده است؛لذا به ذکر اجمالی نام قدرت هایی که در این منطقه منشأ حوادث بوده اند بسنده می کنیم.

پیشینه تاریخی مغرب در مهم ترین بخش آن،یعنی سرزمین افریقیّه منعکس شده است؛افریقیّه به دلیل موقعیت سوق الجیشی در دریای مدیترانه،مورد نظر دولت ها بوده و سابقه حضور بیشترین تعداد اقوام مختلف را در خود دارد؛افریقیّه،در طی تاریخ طولانی خود،شاهد حاکمیت عقاید و فرهنگ های مختلف و خاستگاه عقاید و فرهنگ خاص بربرها ⁽²⁾و محل انتشار مسیحیت بوده است؛ ⁽³⁾رومیان(427 تا 146ق.م)و جانشینان آنها،قرن ها مروّج فرهنگ مسیحیت در غرب اسلامی بودند. ⁽⁴⁾

در منابع تاریخی از دولت های متعدّد حکومت گر در غرب اسلامی یاد شده است؛این مطلب،به ویژه در مورد افریقیّه در معنای خاص آن(مغرب ادنی و بخش بزرگی از مغرب اوسط)مصداق دارد و افریقیّه را از این حیث می توان یکی از نادرترین نقاط جهان

دانست که بیشترین تعداد تمدن و نژاد و دولت را تجربه کرده است.فهرست اجمالی تعدادی از نژادها و دولت هایی،که به صورت متوالی بر افریقیّه حکومت کرده اند:

بربرها ⁽¹⁾(8143000 ق.م)؛قرطاجنی ها یا کارتاژها ⁽²⁾(814 یا 880ق.م 146ق.م)؛ ⁽³⁾رومی ها(146ق.م 427 م)؛ ⁽⁴⁾واندل ها ⁽⁵⁾(439 م-534 م) ⁽⁶⁾بیزانسی ها؛ ⁽⁷⁾(534 م 647 م/27ه)؛ ⁽⁸⁾اعراب و ولاة عرب ⁽⁹⁾(27-184ق/647 م،800 م)؛ ⁽¹⁰⁾اغالبه(296184ق/800 م-900 م)؛ ⁽¹¹⁾فاطمیان ⁽¹²⁾(296-362ق/909 م-972 م)؛ ⁽¹³⁾دولت بنی حمّاد و دولت صنهاجی بنی زیری ⁽¹⁴⁾(362-555ق/972 م-1160 م)؛مرابطین(454ق-541ق)؛موحّدین ⁽¹⁵⁾(555ق-

634ق/1160 م-1237 م)؛حفصیون(627ق-938ق).

در تاریخِ شهرهای افریقیّه،نام های مختلفی ذکر شده است که هرکدام حاکی از حضور اقوام مختلف در این مراکز است.به طور نمونه،بجایه را فنیقی ها ساختند و آن را«صلده»نام نهادند و رومی ها آن را«صلدای»نامیدند و سپس این شهر به دست«واندال ها»و«بربرها»ویران شد؛اما ناصر حمادی در 468 ه آن را مجدداً ساخت و آن را بُجایه،به نام قبایل ساکن در آن جا،نام گذاری کرد؛در دوره موحّدی و حفصی،بجایه از اهمیت خاصی برخوردار شد. ⁽¹⁾

در خصوص تونس نیز،از حضور اقوام مختلف در آن جا سخن رفته است؛به ویژه آن که تونس در دوره حفصی،پایتخت شد و جایگاه سنتی قیروان در افریقیّه را گرفت و به محل برخورد اقوام و مذاهب مختلف تبدیل شد؛ ⁽²⁾نقشه توسعه امپراتوری«هخامنشی»،حاکی از حضور این سلسله در مرزهای افریقیّه است؛در اواخر عصر«ساسانی»گروه های عمده ای از مردم مناطق مرکزی ایران به صورت های مختلف،از جمله در ضمنِ سپاهیان فاتحِ عرب،در شهرهای مغرب ساکن شدند و آثاری از آنها در فرهنگ و تمدن به جا ماند و بخش عمده ای از هویت این منطقه رنگ ایرانی به خود گرفت.

امپراتوری بیزانس و افریقیّه

«افریقیّه»به معنای وسیع آن،پیش از ورود اسلام به مغرب اطلاق می شد و در تصرف امپراتوری بیزانس بود؛مسعودی،فرمانروای«صقلیه»و«افریقیّه»(دیار مغرب)را جرجس نامیده است؛ ⁽³⁾موقعیت سوق الجیشی افریقیّه(از برقه تا طنجه)از حیث سلطه بر مدیترانه و به جهت منابعِ سرشار اقتصادی آن،همواره مورد عنایت خاص امپراتوری بیزانس بود؛رومی ها عنایت ویژه ای به افریقیّه داشتند و افریقیّه یکی از ایالات بزرگ و با برکت امپراتوری روم بود که بخش وسیعی از عایدات دولت روم از آن منطقه تأمین می شد.

هنگام ظهور اسلام،افریقیّه،بخشی از امپراتوری روم،از مرزهای مصر در حدود برقه،طرابلس،تونس،جبال اوراس،تاطنجه و سبته را شامل می شد؛ ⁽¹⁾سبیطله پایتخت این ایالتِ رومی بود ⁽²⁾و حضور رومی ها،به ویژه در منطقه افریقیّه به معنای خاصِ آن بیشتر بود؛لذا در منابع جغرافیایی مسلمانان به این مطلب بیشتر توجه شده و ریشه رومی نام های بسیاری از شهرهای افریقیّه در این منابع جغرافیایی ذکر شده که حاکی از حضور قدرتمند و طولانی مدت روم در این منطقه بوده است؛حمیری نیز،در ذکر شهرهای افریقیّه،به سابقه رومی آنها اشاره کرده است؛ ⁽³⁾در این بین،توجه و تعصب لیون افریقی نیز قابل توجه است؛برونشویک(محقق یهودی فرانسوی)از جمله خاورشناسان قرن بیستم که به تاریخ قوم بربر در افریقیّه پرداخته،به سابقه رومی شهرهای افریقیّه اشاره کرده و از پیوند بربرها با رومی ها و مسیحی ها و مقاومت آنها در برابر پذیرش احکام اسلام سخن گفته است.

افریقیّه،به عنوان یکی از ولایات امپراتوری روم به وسیله«بِطریق ها» ⁽⁴⁾و یا حاکمان نظامی،اداره می شد؛این افراد،از بین افراد بلند پایه دولتِ بیزانس و معتمدین و رجال کلیسا انتخاب می شدند.سلطه«بیزانس»بر افریقیّه،به منزله توسعه کلیسای غرب و گسترش مسیحیت بود؛امپراتوری روم،با موفقیّت،مسیحیت را در آسیای صغیر،ارمنستان،آسیای دور و بالکان گسترش داده و افریقیّه را به جرگه مسیحیت وارد کرده بود. ⁽⁵⁾

امپراتوری بیزانس در دهه های پایانی قرن هفتم و هشتم میلادی با هجوم اعراب مواجه شد؛در دوره امویان،این امپراتوری موفق شد پیش روی اعراب در آسیای صغیر را متوقف سازد و آنها را در خط«توروس»(رشته جبال جنوب ترکیه)نگه دارد و مرده ریگ آناطولی اش را از استیلای«بنی امیه»حفظ کند؛ ⁽⁶⁾اما امپراتوری نتوانست این تهاجم

اعراب را در افریقیّه متوقف سازد و جبهه گسترده ای از نزاع در نوار ساحلی مدیترانه،بین اعراب و روم گشوده شد.

امپراتوری بیزانس،هم چنین،در اوایل قرن هفتم میلادی،با هجوم خسرو پرویزِ ساسانی که قصد داشت(در سال 618 م)پایتخت خود قسطنطنیّه ⁽¹⁾را به قرطاجنه(در کنار تونس فعلی)انتقال دهد،مواجه شد.

در دهه های اول قرن هفتم میلادی،عنایت امپراتوری روم به افریقیّه شدت گرفت و به همین جهت برای انتشار مسیحیت بین قبایل بربر،گروه های متعدد تبشیری به افریقیّه اعزام می شدند؛ ⁽²⁾این مذهب،از قرن دوم میلادی وارد افریقیّه شد و دولت روم،همواره در پی گسترش آن در افریقیّه بود؛با مرگ هرقل بزرگ در سال 610 م،برادرش به طریق گریگوریوس و الی افریقیّه شد و مدتی کوتاه بعد از او به طریق قیصریوس و سپس به طریق نقیتاس پسر گریگوریوس ولایت افریقیّه را بر عهده گرفتند ⁽³⁾و بعد از مدتی،بین خانواده سلطنتی گریگوریوس و اهل افریقیّه،رابطه دوستی پایدار برقرار شد؛قدرت اقتصادی افریقیّه و فراوانی محصولات کشاورزی در دشت تونس،باعث شد قسطنطینِ دوم مدتی(شش سال)پایتخت بیزانس را به صقلیه منتقل کند. ⁽⁴⁾

سقوط افریقیّه

پیش از ورودِ اسلام به افریقیّه،نوعی آشفتگی اجتماعی،دامن گیر این منطقه گردید، ⁽⁵⁾که در آغاز ماهیّت و رنگ مذهبی داشت؛حرکت دینی راهب مَکسیم در حوالی 640 م سلطه کلیسای غرب را بر افریقیّه مستقر ساخت و مذهب«کاتولیک»را در آن جا برقرار نمود و افریقیّه را به سرعت تسلیم سیاست غرب کرد؛ ⁽⁶⁾این حرکت،باعث جدا شدن افریقیّه از

کلیسای شرق و ورود آن به اردوگاهِ اطاعت کلیسای پاپی غرب گردید و مرحله ای از شکست مسیحیت ارتدکسی را رقم زد که تا چند قرن استمرار یافت؛ ⁽¹⁾مسیحیت ارتدکسی هر چند از یوغ امپراتوری روم شرقی آزاد شد؛اما در برابر کلیسای غربی(پاپ)،متوقف شده و نفوذ خود در افریقیّه را از دست داد و این سرزمین،چنان که گفته شد در حیطه نفوذ غرب مسیحی قرار گرفت؛ ⁽²⁾لکن در حقیقت،جدایی افریقیّه از کلیسای شرق،به علت ترس از توسعه غزوات عرب در برقه و طرابلس بود که افریقیّه را تهدید می کرد. ⁽³⁾ظلم و فشار سنگین مالیاتی روم، ⁽⁴⁾شورش دائم بربرها،اضطراب گسترده ای در ولایت افریقیّه به دنبال داشت؛چنان که این سرزمین به عنوان منطقه ای نظامی در اختیار حاکم نظامی قرار گرفت.

به طریق گریگوریوس،از این وضعیت استفاده نمود و اندکی پیش از آغاز فتوحات اسلامی در افریقیّه خود را امپراتور نامید و از دولت مرکزی بیزانس اعلام استقلال کرد؛ ⁽⁵⁾با فروپاشی قدرت نظامی بیزانس در افریقیّه،اندکی پیش از ورود اعراب،دولت های کوچکی از بربرهای«لواته»در حد فاصل مصر،برقه و افریقیّه تأسیس گردیدند. ⁽⁶⁾

با این اوصاف،حد فاصل سال های 610 تا 717 م مقارن با ظهور اسلام،امپراتوری بیزانس با مشکلات زیادی مواجه بود که موجودیت آن را در افریقیّه تهدید می کرد؛درگیری طولانی رومی ها با ایرانی ها بر سر آسیای صغیر و درگیری بربرها و رومی ها،از جمله مهم ترین آنها بود که بیزانس را در موضع ضعف قرار داده بود.

وجه اهمیت فتح افریقیّه و مغرب،هنگامی که در قالب روابط و جنگ های ایران و روم و شرق و غرب به آن نگریسته شود،به منزله فروپاشی هیمنه مسیحیت در آفریقای

شمالی است؛ ⁽¹⁾امپراتوری روم،یک پارچگی و تمامیّت فرهنگی خود بر بخش بزرگی از سرزمین های تحت پوشش خود را از دست داد؛این توقفِ مسیحیت در مغرب،از سویی،زمینه های تجزیه امپراتوری مقدسِ مسیحیت را نیز،فراهم ساخت و به جدایی مسیحیتِ افریقیّه از مسیحیتِ شرقی کمک کرد و مأموریت امپراتوری روم شرقی در ترویج مسیحیت را با شکست مواجه ساخت.

مقارن با ظهور اسلام،مرگ یوستینین در سال 656 م،نشان سقوط امپراتوری روم در یونان و ایالت های شرقی بود.در جنگ های تقریباً نامتناوبی که در طول صد و هفتاد و پنج سال میان مرگ یوستینین و جلوس لئوایسوریایی رخ داد،امپراتوری قسطنطنیّه،ایالت شرقی و فتوحات افریقایی یوستینین را به اعراب واگذار نمود و در همین زمان،«اسلاوها»و«لمباردها»ایالت های اروپایی آن را در بخش جنوب شرقی اروپا و ایتالیا از آن خود کردند؛بدین ترتیب«امپراتوری بالفعل»روم شرقی،در ایالت های مرکزی و شرقی آن،پس از مرگ یوستینین،چنان نابود شد که پس از مرگ تئودوسیوس در امپراتوری بالفعل روم غربی،از بین رفته بود؛ ⁽²⁾در زمان امپراتور قسطنطین چهارم،کار نزاع داخلی در امپراتوری به حدی رسید که او گروه خاصی را جهت پایان دادن به نزاع در ایتالیا،افریقیّه،بالکان و...(در سال 680 م)تشکیل داد؛به دنبال اقدامات قسطنطین،روم و بربر در برابر اعراب متحد شدند؛ ⁽³⁾به گفته ابن خلدون ⁽⁴⁾بربرهای متحد با روم،«بتر»و«برانس»و بیشتر از بطون بربر بتر(نفوسه،زناته،مطغره،نفزاوه)بودند؛بربرهای«اوربه»،«هواره»،«صنهاجه»از برانس بودند؛هنگام فتح افریقیّه سَتَردیدبن رومی بن بارزت بن

بَرزیات، ⁽¹⁾فرمانده بربرهای افریقیّه بود که هفتاد و سه سال از ولایت او می گذشت. ⁽²⁾

علی رغم اتحاد پراکنده بربرها با روم، ⁽³⁾فروپاشی قدرت و ضعف امپراتوری بیزانس در افریقیّه به حدی بود که قادر به حفظ افریقیّه نبود و اگر در فاصله سال های 35 تا 45ه(که دولت اسلامی درگیر مسائل داخلی بود)دولت بیزانس از اوضاعی آشفته برخوردار نبود،قادر به بازپس گرفتن افریقیّه بود؛اما این دولت از ضعف و اضطرابی،بیش از دولت تازه بنیادِ اسلامی رنج می برد. ⁽⁴⁾

فتوحات مغرب

بعد از فتح مصر،فتح افریقیّه نخستین گام جهت فتح مغرب و«شبه جزیره ایبری»بود.به مجموعه فتوحاتی که در حد فاصل بین سال های 27 تا 50 ه جهت فتح افریقیّه صورت گرفت«فتوح افریقیّه»می گویند؛فتح رسمی مغرب،با اقدام به فتح افریقیّه در زمان خلافت عثمان آغاز شد؛ ⁽⁵⁾ابن عبدالحکم،سال بیست و هفتم هجری را سال رسمی فتح افریقیّه ذکر نموده است. ⁽⁶⁾

بخش اعظمی از نیروهای عرب،روم و بربر در ده ها برخورد گسترده نظامی در حد فاصل مرزهای مصر و سواحل مدیترانه تا ساحل غربی اقیانوس اطلس،درگیر سلسله جنگ ها و غارت های طولانی شدند؛ ⁽⁷⁾از این درگیری ها در قالب برخورد اسلام و مسیحیت،برخورد روم و عرب و ادامه نزاع تاریخی و طولانی شرق و غرب یاد کرده اند؛ ⁽⁸⁾اندکی پیش از ظهور اسلام،جنگ بین شرق و غرب در قالب جنگ بین ایران و روم ادامه یافت و آخرین جنگ ها با شکست«امپراتوری ساسانی»همراه شد؛با فروپاشی ایرانِ

ساسانی به دست اعراب مسلمان،روم،تا چند قرن در بخشی از متصرفات شرقی خود باقی ماند؛با این وجود،درگیری در آسیای صغیر با نیروهای شرقی هم چنان به عنوان یکی از معضلات«امپراتوری روم»محسوب می شد؛اعراب که تا دیروز باج گذار«امپراتوری ساسانی»بودند،درگیری های دیرینه ایران و روم را ادامه دادند؛فتوحات مغرب که در حقیقت برخورد عرب با روم بر سر افریقیّه و مغرب بود را می توان به نخستین نبردهای مسلمین در«موته»و«تبوک» ⁽¹⁾با روم که در عصر پیامبر اسلام صلّی الله علیه و آله روی داد،برگرداند.

والیان و فرماندهان مسلمان که به تازگی در سرزمین قبطی ها مستقر شده بودند در مصر،افق های وسیعی را در ادامه فتوحات فرا راه خود دیدند؛لکن با مخالفت عمر،فتوحات در مصر متوقف شد؛اما عمروعاص بعد از فتح اسکندریه با وجود این منع،از مرز مصر گذشت و تحرکاتی را برای فتح افریقیّه انجام داد؛ ⁽²⁾از نظر محققان،معلوم نیست ⁽³⁾که علت توقف پیش روی عمروعاص در افریقیّه واقعاً به دلیل مخالفت«خلیفه دوّم»بوده یا به دلیل فقدان آمادگی لازم از جهت نیرو و سلاح و یا مسایل دیگری،عامل این تصمیم بوده است.

عمروعاص،در نخستین حملات خود،شهرهای بَرقَه،زُوَیله،طرابلس،سُرت،لُبَد،صبراته،جبل نفوسه،شروس و...،را در سال بیست ودوم هجری فتح کرد و با بربرها بر اساس پرداخت جزیه صلح نمود؛ ⁽⁴⁾با فتح این شهرها،مقدمات اولیه فتح افریقیّه فراهم شد؛ ⁽⁵⁾

وی،بعد از فتح مصر،ابتدا عقبة بن نافع را جهت اطلاع از اوضاع برقه و طرابلس و بلاد اطراف،اعزام کرد و سپس خود،جهت فتح طرابلس و بلاد مجاور ساحلی،مانند صُرت و صَبرَه حرکت کرد چرا که از ناحیه جنوب که عقبه در آن مستقر بود،خاطرجمع بوده و اطمینان به امنیت آن جا داشت؛ ⁽¹⁾منطقه برقه و طرابلس از مناطق پر آشوب بر علیه بیزانس بود و اخیراً به وسیله حاکمان بیزانسی سرکوب شده و لذا آمادگی پذیرش سپاه عرب را داشت و از اعراب استقبال شد. ⁽²⁾

اخبار متعددی از اطاعت و ورود اختیاری بربر برقه(انطابلس)به دین اسلام و فتح به صلح برقه به(13 هزار دینار)حکایت می کند. ⁽³⁾اما فتح طرابلس در سال 22 ه به زور و عنوة بود. ⁽⁴⁾در طرابلس رومی ها در برابر عمروعاص عاجز شدند و از طریق دریا،شهر را ترک کردند؛ ⁽⁵⁾حمیری،متن روایت محاصره یک ماهه طرابلس،توسط عمروعاص را آورده و نهی عمر از حمله ناگهانی به افریقیّه را به دلیل کافی نبودن نفرات و عدم آمادگی دانسته است. ⁽⁶⁾

عمروعاص،سپس گرو هی را در سال 23ه ⁽⁷⁾به فرماندهی بُسر،جهت فتح وَدّان و صبره اعزام کرد که از مراکز تجمع بربرهای«نفوسه»بودند؛بعد از فتح صبره،عمرو،با دژهای مستحکم روم و بربر و پادگان های آماده آنها مواجه شد که پیش روی در آنها چندان آسان نبود؛لذا از خلیفه دوم در ادامه پیش روی اذن خواست.

گریگوریوس ⁽¹⁾حاکم افریقیّه(که ادعای امپراتوری کرده بود)بعد از سقوط صبره خود را برای مقابله بزرگ با عرب آماده کرد؛در نامه ای که عمروعاص برای عمر فرستاد وضعیّت مسلمین و فاصله آنها تا فتح افریقیّه ترسیم شده بود؛عمرو در نامه اش اشاره کرد که:عقبه،را بر مغرب گمارده و خود تا زویله پیش رفته است؛عمرو،بعد از گزارش فتحِ طرابلس،خِطاب به عمر نوشت:فاصله آنها تا افریقیّه نه روز است و اگر رأی امیرالمؤمنین باشد خداوند آن را به دست او فتح خواهد کرد. ⁽²⁾

پاسخ منفی خلیفه دوّم به درخواست عمرو در این جمله ⁽³⁾او که«افریقیّه المفرقه ثلاث مرات لا أوجه الیها احدا ما مقلت عینی الماء»منعکس است؛ ⁽⁴⁾این پاسخ نشان می دهد که محدوده افریقیّه نزد عرب مبهم بوده و منطقه ای وسیع و نامشخص که فتح آن بسیار دشوار و ناممکن است،برای خلیفه دوم تصویر شده بود؛ ⁽⁵⁾قابل توجه این که فتوحات از فلسطین ⁽⁶⁾و مصر ⁽⁷⁾تا افریقیّه،همواره با منع عمر مواجه بود؛اما انجام گرفته است؛ ⁽⁸⁾با عزل عمروعاص در سال 25 ه و بازگشت او به مصر، ⁽⁹⁾فتح منطقه طرابلس ناتمام ماند و شهرهای بزرگ این منطقه،مانند جزیره جربه و شهر بزرگ قابس،هم چنان فتح نشده باقی ماندند.

در رابطه با موضوع کشورگشایی مسلمین در این دوره به نوعی می توان از تعارض خواسته های اشرافیت جدید عربی با سیاست تند خلیفه دوم و قتل او ارتباط برقرار کرد؛اشرافیت عرب و در رأس آنها،اموی ها،ادامه فتوحات را مهم ترین عامل تأمین کننده منافع

خود می دانستند؛ارتباط این مطلب با مسایل داخلی حوزه خلافت و استفاده بیشتر خلیفه دوم از نیروهای اموی نیز جای تحقیق بیشتر دارد.آیا عمر می خواست با تأخیر در اعزام نیروها به مرزهای دور از مرکز،ابتدا انسجامی حزبی در این نیروها به وجود بیاورد و سپس آنها را وارد عرصه فتوحات کند؟به همین سبب با مرگ عمر در 23 ذی الحجه سال 26 ه و آغاز خلافت عثمان در اوایل محرم سال 26 هجری(نوامبر 644 م)تحرک بنی امیه در محدوده متصرفات روم افزایش یافت؛در آغاز سال 25 ⁽¹⁾یا 26 و 27ه) ⁽²⁾عبدالله بن سعدبن ابی سرح،سرسپرده متعصب اموی به عنوان و الی مصر در امر خراج و حرب منسوب شد؛ ⁽³⁾عبدالله ابتدا تحرکات و غزوات پراکنده ای در مرزهای افریقیّه انجام داد؛ ⁽⁴⁾او بعد از اعزام شدن به محل مأموریت خود از عثمان برای جهاد در افریقیّه اجازه خواست. ⁽⁵⁾

در نامه عبدالله به عثمان،وضعیت جهاد در مرزهای مصر و افریقیّه و براورد نیروهای روم در مقابل اعراب منعکس شده است؛او به عثمان نوشت:«در زمان ولایت عمروبن عاص،مسلمانان در گروه هایی جهت جنگ و گرفتن غنیمت به اطراف افریقیّه لشکر کشیده اند و اکنون وقت انجام کار نهایی فرارسیده و امکان فتح کامل افریقیّه وجود دارد».عثمان با وجود این که هم چنان منع عمر در مورد فتح افریقیّه را به یاد داشت؛با مسئله انبوه مبارزان مسلمان که در مرزهای افریقیّه مستقر و پراکنده شده بودند نیز مواجه بود و جهت تعیین تکلیف آنها موظف بود تصمیم جدیدی اختیار کند؛در چنین وضعیّتی خلیفه سوم با جمع زیادی از صحابه و اصحاب رأی،در مورد افریقیّه مشورت کرد و آنها به جنگ افریقیّه رأی مثبت دادند. ⁽⁶⁾عثمان با تدارک هزار شتر،به این سپاه کمک کرد ⁽⁷⁾و در پی آن حارث بن حکم از خویشان نزدیک عثمان در رأس جماعتی از صحابه،با لشکری،مدینه را ترک کرد و به مصر رسید. ⁽⁸⁾

فتح افریقیّه و غزوه العبادلة السبعة

عبدالله بن سعدبن ابی سرح،والی مصر از این سپاه استقبال نمود و خود را برای فتح افریقیّه آماده کرد؛انگیزه سیاسی او این بود که فتح در زمان عثمان صورت بگیرد؛عبدالله،عقبة بن عامر را به عنوان جانشین خود در مصر انتخاب و با سپاهی بیست هزار نفری،در برقه به سپاه عقبة بن نافع پیوست و سپس به سمت افریقیّه حرکت کرد؛ ⁽¹⁾به علت وجود شمار زیادی از صحابه و تابعین در این لشکر که عبدالله نام داشتند،این غزوه به نام«غزوة العبادلة السبعة»معروف شد؛برخی از این شخصیت ها عبارت بودند از:(عبدالله بن سعد،عبدالله بن زبیر،عبدالله بن ابی بکر،عبدالله بن عمر،عبدالله بن زیدبن الخطاب،عبدالله بن عباس،عبیدالله بن عباس و عبدالله بن عمروبن عاص). ⁽²⁾گریگوریوس ⁽³⁾حاکم افریقیّه،ابتدا از عبدالله درخواست صلح کرد؛اما خود به زودی صلح را نقض کرد و بنای تجاوز گذاشت؛سپاه مسلمانان در نزدیکی شهر سُبَیطله ⁽⁴⁾در هفتاد مایلی قیروان ⁽⁵⁾در کنار«دژ عقوبه»با سپاه یکصدو بیست هزار نفری گریگوریوس روبه رو شد و شکست سختی ⁽⁶⁾به سپاه روم ⁽⁷⁾وارد نمود. ⁽⁸⁾

گریگوریوس که علاوه بر دخترش صدهزار دینار به عنوان جایزه جهت قتل

عبدالله بن سعدبن ابی سرح تعیین کرده بود،خود به دست عبدالله بن زبیر کشته شد ⁽¹⁾و سپاه او شکست خورد.پس از این پیروزی،عبدالله بن سعدبن ابی سرح بعد از یک سال و سه ماه اقامت در افریقیّه به مصر بازگشت. ⁽²⁾اهل افریقیّه در این جنگ با اعراب بر سر پرداخت بیست میلیون و پانصد هزار دینار صلح کردند؛ ⁽³⁾خبر شکست گرگوریوس حاکم افریقیّه به هرقل که در قسطنطنیّه پایتخت بیزانس به سر می برد رسید. ⁽⁴⁾امپراطور روم،از این خبر به خشم آمد و به طریقی دیگر را به قرطاجنه،(پایتخت افریقیّه)فرستاد تا جانشین گریگوریوس باشد.

حادثه سبیطله،موجب سلطه عرب بر افریقیّه و در هم شکستن هیمنه روم از افریقیّه شد؛پانزده شهر افریقیّه در این حمله آزاد شدند ⁽⁵⁾اما هم چنان قرطاجنه پایتخت رومی افریقیّه در دست روم باقی ماند و مسلمانان در پی تدارک حمله دیگری جهت تصرف آن برآمدند.

اخبار فتح افریقیّه به مدینه رسید؛مردم مدینه از خبر تقسیم غنایم و کاری که مروان بن حکم در مصادره همه غنایم انجام داد،خشمگین شدند؛ ⁽⁶⁾کثرت غنایم افریقیّه و نوع تقسیم و مصادره آن به وسیله آل مروان،موجی از فتنه در مدینه علیه عثمان به همراه داشت؛مخالفت ابن زبیر از فرماندهان عالی رتبه«نبرد سبیطله»و قاتل حاکم افریقیّه،از میدان نبرد با عبدالله بن سعدبن ابی سرح برادر رضاعی عثمان و و الی عثمانی مصر آغاز شد؛ابن زبیر با ورود به مدینه به جمع شورشیان علیه عثمان پیوست.

بنابراین با وجود بقای قرطاجنه و نقاط دیگری از افریقیّه،فتح کامل افریقیّه میسر نشد و حمله عبدالله بن سعدبن ابی سرح در زمره غارت های طویل و پر حادثه قرار 42/25 گرفت؛

ارسال انبوه غنایم توسط عبدالله بن سعدبن ابی سرح به مدینه جهت توجیه و فریب مردم مدینه بود که به آنها نشان دهد فتح افریقیّه موفقیت آمیز بوده و به اتمام رسیده است. ⁽¹⁾

فتنه عثمان؛توقف فتوحات

چنان که گذشت پیوندی ملموس بین فتوحات افریقیّه و حوادث داخلی خلافت اسلامی،وجود دارد؛آیا می توان منع عمر در ادامه فتوحات را به نوعی،پیشگیری از وقوع چنین فتنه ای دانست؟منع عمر از ادامه فتح افریقیّه و دستور بازگشت عمروعاص به مصر،نخستین نشانه های چالش ناشی از فتوحات مغرب در دستگاه خلافت مرکزی است؛آشکار است که گسترش فتوحات در سمت غرب به دلیل این که رأس قدرت در غرب از«امویان»بود،باعث افزایش هرچه بیشتر قدرت امویان می شد.

با وجود این که از حضور عناصر برجسته ای از«شیعه» ⁽²⁾و«حزب زبیری»در فتوحات گزارش هایی موجود است؛اما عناصر اصلی این فتوحات از وابستگان درجه یک و سرسپردگان قسم خورده«حزب اموی»بودند ⁽³⁾از جمله عبدالله بن سعدبن ابی سرح،معاویة بن حُدَیج،بسربن ارطاة و...مصر،اردوگاه اصلی فتوحات مغرب،محل استقرار«حزب عثمانی»بود و مهم ترین جلسات سیاسی این حزب در این ناحیه تشکیل می شد؛با وجود آن که عثمان،خود،مجوز اقدام جدی جهت فتح افریقیّه را صادر کرد،اما اقدامات یاران او در جمع غنایم،آتش اختلافی در افریقیّه و مصر افروخت که گدازه های بزرگ آن در مدینه فرود آمد و نخستین کسی که در آن سوخت خود عثمان بود.حضرت علی علیه السّلام؛از فاتحان مصر با عنوان«فَجَرَه»(صاحبان ظلم)که مانع از اسلام شده اند یاد فرموده اند. ⁽⁴⁾

در گزارشی،میان فتوحات و غنایم افریقیّه و نحوه تقسیم آن با فتنه و قتل عثمان،ارتباط برقرار شده است؛عبدالله بن سعدبن ابی سرح بعد از شش ماه توقف در افریقیّه،

چنان که بیان شد،با غنایم به مدینه برگشت؛مروان بن حکم،خمس آن را که به پانصد هزار دینار بالغ می شد برداشت و این از اسباب گفت وگو و اختلاف مردم در مورد عثمان شد و مردم به درستی نهی عمر در مورد ادامه فتوحات پی بردند؛عمر با نهی عمروعاص از فتح افریقیّه آن گونه که پیش تر هم آمد،به او نوشت:افریقیّه،مفرقه و باعث اختلاف امت می شود و آب آن قساوت می آورد؛مسلمانان اگر جرعه ای از آب آن بنوشند دچار اختلاف می شوند؛حمیری می نویسد:«پس مسلمانان وارد افریقیّه شدند و از آب آن نوشیدند و خلیفه خود،عثمان را کشتند». ⁽¹⁾

در این بین،بزرگان حزب عثمانی،معاویه و یاران او بودند که از تشنج در مرکز خلافت اسلامی و اضطراب در مرزهای مصر و افریقیّه به نحو مناسبی جهت کسب قدرت خلافت در آینده بهره برداری کردند؛بین سال های 35 تا 41 ه عبدالله بن سعد و یاران عثمان دچار فتنه و انتقاد و تعریض و شورش مردم شدند؛لذا فتوحات که به دست این گروه اداره می شد،متوقف شد و تا حل مسئله بین معاویه و حضرت علی علیه السّلام و استقرار امور به دست معاویه،هم چنان متوقف ماند؛ ⁽²⁾معاویه و رجال او با به دست گرفتن خلافت اسلامی،میدانِ بازی در عرصه فتوحات به دست آوردند و دور دوم فتوحات مغرب آغاز شد.

در زمان توقف فتوحات،تحرکاتی پراکنده در افریقیّه انجام می گرفت؛تعدادی از افراد سپاه عبدالله بن سعدبن ابی سرح به سال 31 یا 33 ه/652 م به نقاطی از افریقیّه یورش بردند ⁽³⁾و بربرها را مجبور به پرداخت جزیه کردند؛عبدالله،بعد از ده سال فرمانروایی بر افریقیّه،عزل شد و در راه بازگشت به مدینه در فلسطین جان سپرد.تعدادی از افراد سپاه عبدالله،جهت اجرای مفاد پیمانِ صلح اعراب با بربر در افریقیّه باقی ماندند.

معاویة بن حُدَیج

⁽⁴⁾ از جمله چهره های معروف حزب عثمانی که نقش اساسی در امور داخلی حزب

اموی و امر فتوحات مغرب داشت معاویة ابن حُدَیج است. ⁽¹⁾او بعد از عبدالله بن سعدبن ابی سرح،جهت استقرار نظم و حفظ دست آوردهای فتوحات وارد افریقیّه شد؛ ⁽²⁾چنان که معاویه،بعد از استقرار و هم زمان با صلح با امام حسن علیه السّلام در ربیع الاول سال 41ه ⁽³⁾و برقراری آرامش نسبی در حجاز،معاویة بن حدیج ⁽⁴⁾را که در رأس حزب عثمانی در مصر قرار داشت به ولایت افریقیّه فرستاد و او همان کسی است که مانع از غلبه یاران علی علیه السّلام بر مصر شد؛این شخص،هم چنین در طرح قتل محمدبن ابی بکر نقش اصلی را داشته ⁽⁵⁾و از متعصبان نسبت به معاویه و کینه توزان نسبت به امام علی علیه السّلام بود و به عنوان مزد این کار خود به ولایت افریقیّه رسید؛از جمله اقدامات سیاسی معاویه،اعلام استقلال ولایت افریقیّه از مصر بعد از مرگ عمروعاص در 44 ه بود.

مورخین،انجام سه غزوه را در سال 45،41 یا 50 ه به معاویه بن حُدیج نسبت داده اند؛ ⁽⁶⁾یکی از محققین،غزوه سال 45 ه را مقرون به صحت دانسته است. ⁽⁷⁾

وظیفه معاویة بن حدیج،استقرار صلح و ثبات و حفظ دست آوردهای فتح برای مسلمین بود؛ ⁽⁸⁾او در محل قیروان بناهایی جهت سکونت و استقرار سپاهیان ساخت و چاه هایی حفر کرد که تا سال 1200 هجری هم چنان به«آبار ابن حدیج»معروف بوده است؛ ⁽⁹⁾

ورود معاویة بن حدیج به افریقیّه با تشنج داخلی در دستگاه حکومت روم در افریقیّه و برخورد آنها با مردم همراه بود؛مردم افریقیّه،«أولیمَه» ⁽¹⁾حاکم رومی را عزل و او را از قرطاجنه(کارتاژ)،محل استقرار حکام روم در نزدیکی تونس بیرون راندند و الاطریون ⁽²⁾را به جای او نشاندند. ⁽³⁾

در پی تحرکات موفقیت آمیز معاویة بن حدیج در افریقیّه،امپراتور بیزانس،سپاهی بزرگ را به فرماندهی نقفور ⁽⁴⁾برای سرکوب شورشیان و مقابله با سپاه معاویة بن حدیج راهی افریقیّه کرد؛در«نبرد قمّونیه»سپاه رومی شکست خورد و به سوسه عقب نشینی کرد؛ابن حدیج بعد از این پیروزی،سپاهیان خود را به شهرهای مختلف افریقیّه فرستاد و رومیان را از سوسه بیرون کرد و موفقیت او به جایی رسید که در سال 46 ه به صقلیه حمله کرد و یک ماه در آن جا اقامت کرد و با غنایم بسیار بازگشت. ⁽⁵⁾

رویفق بن ثابت انصاری(53ه)از صحابی پیامبر و ساکن در مصر،به سال 46 ه از سوی معاویة بن حدیج،والی طرابلس شد؛او نیز،ناحیه جربه را در سال 47 ه فتح کرد.از دیگر حوادث جنگی،دوره معاویة بن حدیج،انهدام دیوار شهر جلولا ⁽⁶⁾در بیست و چهار مایلی قیروان بود؛ ⁽⁷⁾در فتح جلولاء ⁽⁸⁾معاویة بن حدیج،جهت کسب رضایت خانواده بنی امیه،جوانی از بنی امیه را فرمانده سپاه خود کرد. ⁽⁹⁾

عقبة بن نافع و بنای قیروان

با فتوحات معاویة بن حدیج،غزوات عرب در افریقیّه و مغرب بیست و شش ساله شد؛وی سرانجام در 48 یا 50 ه از مقام خود عزل شد و به مصر بازگشت و عقبة بن نافع جای او را گرفت؛ ⁽¹⁾با این وجود وضعیت غرب اسلامی،هم چنان متشنج و بی ثبات بود و مردم بومی بربر به عرب ها به عنوان بیگانه نگاه می کردند و آنان را فاتحانِ جنگجو می دانستند؛رومی ها و بربرها به طور پیوسته در حال بستن پیمان با عرب ها و شکستن آن بودند؛لذا ادامه منظم غزوات هم چنان ضرورت داشت.

عقبة بن نافع،پیش از این در حد فاصل سال های 41 تا 43 ه مانوری صحرایی داشت ⁽²⁾و در سال 43 ه سریه ای به غدامس انجام داد و بربرهای«لواته»را در برقه به اطاعت خود درآورد و بربرهای«هوّاره»را مطیع خود ساخت و به مصر بازگشت که عمروعاص را در حال مرگ دید. ⁽³⁾

در سال 50 ه عقبة بن نافع از سوی معاویه،متولی فتوحات مغرب شد؛ ⁽⁴⁾نخستین اقدام عقبه،بنیاد و توسعه شهر قیروان بود ⁽⁵⁾که جماعتی انبوه از نیروهای نظامی مسلمانان در اطراف آن سکنی گزیده بودند؛ ⁽⁶⁾تخطیطِ منظم و تمصیرِ شهر قیروان به مثابه نخستین شهر اسلامی در افریقیّه را به عقبه نسبت داده اند؛ ⁽⁷⁾عقبه گروه های مختلف مجاهدین و قبایل عرب را در جاهای مختلف شهر ساکن گردانید و محل مسجد جامع و دارالاماره را مشخص کرد. ⁽⁸⁾

قیروان فارسی و معرب کاروان می باشد و در مورد این که واژه«قیروان»ریشه ای عربی و یا فارسی دارد اختلاف است؛ ⁽¹⁾اما باید گفت قیروان واژه ای فارسی است که معرّب«کاروان»می باشد؛با احداث این شهر،پایگاهی در افریقیّه ایجاد شد که کنترل سایر نقاط آن را آسان نمود؛این پایگاه تا مدت مدیدی سیاست ها و مصالح مسلمین جهت ادامه فتوحات در افریقیّه را تأمین می کرد؛بنای این شهر،حاکی از موفقیّت مسلمانان در شهر سازی است،برخی از مستشرقین،مسلمانان را در انتخاب پایتخت ناموفق دانسته اند؛اما موفقیت عقبه در بنای شهر قیروان،رد نظریه کسانی چون بنت ⁽²⁾و توین بی ⁽³⁾است که مسلمانان را در شهرسازی ناموفق دانسته اند؛کودل،انتخاب محل قیروان به وسیله عقبه را موفقیت آمیز دانسته است. ⁽⁴⁾برخی از محققین به نقشه حساب شده معاویه و عقبه در بنای قیروان اشاره کرده اند؛از جمله فورنل ⁽⁵⁾اعتقاد دارد که معاویه در سال 48 ه سپاهی برای محاصره قسطنطنیّه فرستاد ⁽⁶⁾و به پایتخت بیزانس حمله کرد تا روم را از افریقیّه غافل کند و عقبه به راحتی و بدون مزاحمت روم،بتواند شهر قیروان را بنا کند؛ ⁽⁷⁾به هرحال برپایی این شهر،اهمیت حیاتی برای ادامه فتوحات و بقای اسلام داشت؛این مطلب در کلام عقبه هویداست که وضعیّت متزلزل مسلمانان در افریقیّه را درک کرده بود؛به گفته او ضرورت ساخت یک شهر بزرگ به وسیله مسلمانان در افریقیّه این بود که او بعد از حدود سی سال که از آغاز فتح افریقیّه می گذشت،ملاحظه کرده بود هرگاه امامی و بزرگی وارد افریقیّه می شود،مردم در اسلام خود ثابت مانده و اوضاع آرام می شود؛ ⁽⁸⁾اما وقتی او افریقیّه را ترک می کند،مردم از دین برگشته و انتظام امور از بین می رود؛لذا باید شهری ساخت تا مایه عزت مسلمین و اسلام باشد و اهل اسلام در آن جا در امان باشند؛

بدین ترتیب بود که عقبه،منطقه ای را در سه مایلی قرطاجنه،پایتخت بیزانس در افریقیّه انتخاب کرد ⁽¹⁾و در وسط ولایت بیزانسی افریقیّه شهری ساخت؛ ⁽²⁾بنای قیروان در نزدیک پایتخت بیزانس در افریقیّه حاکی از پایان سلطه روم بر افریقیّه بود.

قیروان،جای قرطاجنه،مرکز سنتی قدرت در دوره«فنیقی»و«رومی»را گرفت و محور قدرت در افریقیّه به مرکز خلافت اسلامی نزدیک تر شد.

تهاجم بزرگ عقبه در افریقیّه،علیه نیروهای رومی،در سال 50 ه جهت فتح کامل افریقیّه روی داد؛ ⁽³⁾مورخان بیزانس در کار عقبة بن نافع مبالغه کرده و اعتقاد دارند ⁽⁴⁾که مسیحیان در اوایل حکومت قسطنطین چهارم مورد ستم عقبه قرار گرفتند. ⁽⁵⁾

عزل عقبه و ولایت ابوالمهاجر

عقبه تا سال 55 ه در برقه و زویله به سر برد تا این که سرانجام معاویه او را عزل؛ ⁽⁶⁾و ابوالمهاجر(دینار)را به ولایت افریقیّه نصب کرد؛البته عقبه،بار دیگر چنان که خواهد آمد در سال 62 ه بعد از حدود ده سال دوری از افریقیّه،به وسیله یزیدبن معاویه به عنوان و الی افریقیّه نصب شد.

ابوالمهاجر،مولی مسلمة بن مُخلّد و الی مصر(سال 47ه)به وسیله مسلمه(اولین کسی که ولایت مصر و افریقیّه با هم به او تفویض شده بود) ⁽⁷⁾در سال 55 ه به ولایت افریقیّه رسیده؛ ⁽⁸⁾او با استفاده از این وضعیت بنای بدرفتاری با عقبه را گذاشت تا این که

خود در امر افریقیّه مستقل باشد؛از جمله اقدامات ابوالمهاجر،تخریب قیروان بود؛گویا مسلمه قصد داشته ولایت افریقیّه از مصر جدا نشود و خود هم چنان و الی هر دو بماند و لذا ابوالمهاجر را در افریقیّه،در برابر عقبه قرارداد؛عقبه در مصر نیز دوام نیاورد و به شام بازگشت و مورد استقبال معاویه قرار گرفت و معاویه از رفتار مسلمه و ابوالمهاجر از او عذر خواهی کرد.

محققین علت عزل عقبه را بر اساس سیره شخصی معاویه ارزیابی کرده اند که او تحمل فرماندهان توانمند در سطح بالا را نداشت و تلاش برای گرفتن مصر از عمروعاص،بعد از خدمات چشمگیر عمروعاص به او در همین راستا بود. ⁽¹⁾

ابوالمهاجر با بربر و روم جنگید و با حمله به«جبل اوراس»بربرها را محاصره کرد؛کَسیلَه ⁽²⁾رهبر بربرها در زمان او مسلمان شد و پیمان صلح با ابوالمهاجر بسته ⁽³⁾و با ابوالمهاجر همراه شد و به سپاه او پیوست و ابوالمهاجر از او در تخریب قیروان استفاده کرد؛اما کَسیلَه بعد از این که با حمایت حاکم اسلامی(ابوالمهاجر)توانست نخستین پادگان اسلامی در مغرب را ویران کند؛با استفاده از ضعف ابوالمهاجر با روم هم پیمان شد و با همکاری گروه عظیمی از آنها به مسلمانان حمله کرد و ابوالمهاجر را شکست داد. ⁽⁴⁾و در مغرب اقصی بنای ارتداد گذاشت.

ابوالمهاجر در سال 59 ه قرطاجنه پایتخت روم در افریقیّه را محاصره کرد. ⁽⁵⁾

فتح مغرب اقصی به وسیله عقبه

عقبه بعد از مرگ معاویه،به وسیله یزید دوباره به ولایت افریقیّه نصب شد؛ ⁽⁶⁾دور دوم ولایت وی مرحله جدیدی در فتوحات افریقیّه بود،عقبه دوره دوم حملات خود را با

سپاهی به سرداری زهیربن قیس بلوی آغاز کرد؛ابوالمهاجر نیز در افریقیّه در کنار عقبه باقی ماند و در امر غزوات شرکت داشت؛در عین حال،عقبه شهری که ابوالمهاجر ساخته بود را خراب کرد و دوباره به عمران قیروان پرداخت و امور شهرهای در دست مسلمین را تنظیم کرد؛عقبه از بسیاری از بربرهای تازه مسلمان در سپاه خود کمک گرفت. ⁽¹⁾

در نقاط مرکزی افریقیّه که بربرنشین بود،عقبه با مقاومت کمتری روبه رو بود؛«جبل اوراس»یکی از نقاط مقاومت بربرها در زمان عقبه بود؛او در نقاط ساحلی(از قیروان و باغایه ⁽²⁾تا بلاد زاب، ⁽³⁾بلیش و لمبیزه)با مقاومتِ روم روبه رو بود.او در طی نوار ساحلی به سمت مغربِ اوسط حرکت نمود و تلمسان را فتح کرد ⁽⁴⁾و هم چنان پیش رفت تا به طنجه و سوس اقصی و ساحل غربی«اقیانوس اطلس»رسید ⁽⁵⁾و با اسب در آب ساحل دریا رفت و جملاتی با این محتوا را بر زبان جاری ساخت:«خدایا!اگر این بحر ظلمات نبود،تا ملک ذوالقرنین پیش می رفتم...». ⁽⁶⁾

عقبه در طنجه با سرداری رومی به نام یلیان،به طریقی رومی صاحب طنجه،طرح دوستی ریخت و در پی آن یلیان او را به«بلاد بربر»راهنمایی کرد؛ ⁽⁷⁾در شهر تهوده در«بلاد زاب»که امروزه به سیدی عقبه معروف است؛چنان که در تاریخ آمده بسیاری از بربرها به دلیل رفتار عقبه،مرتد شده و گروه بسیاری از آنان به کسیله پیوستند و تعداد اندک نیروهای عقبه باعث شد تا وی و همراهانش در تهوده در سال 64/63 ه به وسیله بربرها قتل عام شوند. ⁽⁸⁾بعد از فاجعه تهوده،دولتی شبهِ بربری-مسیحی در دشت تونس

شکل گرفت و بربرها بر نواحی برقه تا ساحل اقیانوس اطلس سلطه پیدا کردند؛مسلمین،در پی این حوادث در برقه،منتظر کمک هم کیشان عربِ خود باقی ماندند. ⁽¹⁾

کَسیلَه بعد از قتل عقبه و عقب نشینی اعراب،به مدت پنج سال قدرت را در افریقیّه به دست گرفت؛در این هنگام اعراب به تدارک حمله مشغول شدند و بربرها و رومی ها،بعد از شنیدن خبر لشکرکشی عرب به«جزیره شریک»با یکدیگر متحد گردیدند. ⁽²⁾

ولایت زهیر و سقوط قیروان

در این مدت،زهیر که بعد از مرگ عقبة بن نافع،ریاست مسلمین در افریقیّه را عهده دار شده بود، ⁽³⁾جنگ با بربرها را ادامه داد؛اما نتوانست حمله کَسیله برنسی،به قیروان را دفع کند و بدین ترتیب،قیروان بعد از چهارده سال که از تأسیس آن می گذشت،سقوط کرد؛ ⁽⁴⁾حلمه کسیله بُرنسی به قیروان،بربرها را متحد و آتش شورش را شعله ور ساخت؛زهیر با انبو هی از صحابه،ناچار به عقب نشینی به برقه شده و هم چنان منتظر کمک خلافت در برقه باقی ماند. ⁽⁵⁾

سال 65 ه با مرگ یزیدبن معاویه و فتنه مروانی قیسی،آثار ضعف در خلافت اموی ظاهر شد و در افریقیّه ارتداد بربر«زناته»و«برانس»به اوج خود رسید؛ ⁽⁶⁾زمانی که عبدالملک بن مروان به خلافت رسید،مردم از فتنه در افریقیّه به ستوه آمده بودند و از عبدالملک خواستند تا برای انتقام خون عقبه و تنظیم امور افریقیّه اقدام کند؛عبدالملک،زهیر را احق به خون خواهی ⁽⁷⁾عقبه دانست و سپاهی به کمک زهیر به برقه فرستاد و دستور داد تا جنگ افریقیّه را دنبال کنند. ⁽⁸⁾

زهیر در سال 67 ه با عبور از راه ساحلی،بدون ممانعت وارد قیروان شد و در روز چهارمِ خروج کسیله از قیروان،زهیر،اداره امور شهر را به دست گرفت؛ ⁽¹⁾کسیله نیز،سرانجام در نزدیکی قیروان در مَمْس ⁽²⁾در جنگی بزرگ،به همراه انبو هی از بربر کشته شد. ⁽³⁾قوم کسیله که از بربرهای برانس بودند،طعمه این جنگ شدند؛و بدین ترتیب،کمر مقاومت بربر و روم در افریقیّه در هم شکسته شد؛ ⁽⁴⁾زهیر،بعد از این جنگ،کار فرماندهی جنگ افریقیّه را رها کرد و به مصر بازگشت.

رومی ها از خلأ فرماندهی در قیروان و برقه استفاده،به برقه حمله کرده و مسلمانان را قتل عام کردند و زهیر و یارانش را در سال 71 ه درحالی که زهیر همراه گروه اندکی از یاران خود شهر ساحلی برقه را ترک می کرد،در دریا کشتند؛با قتلِ عقبه و زهیر،چون گذشته،ارتداد،افریقیّه را فرا گرفت؛ ⁽⁵⁾بربر و روم متحد شده و شورش بربرها همه جا فراگیر شد. ⁽⁶⁾قتل زهیر،بیداری عرب را به دنبال داشت و آنها خطر روم در افریقیّه را جدی گرفتند و بزودی مقاومت رسمی و اتحاد بربر-روم در افریقیّه را برای همیشه از بین بردند.

از علل بازگشت زهیر به مشرق را،مخالفت عبدالعزیزبن مروان(برادر خلیفه عبدالملک بن مروان)ذکر کرده اند؛از سویی،آتش فتنه«زبیریان»و«امویان»به سال 63 ه و 64 ه در مدینه،و توابین کوفه در 65 ه و 70 ه و نیز،قتل مصعب بن زبیر و عبدالله بن زبیر

در 73 ه،هیأت حاکمه اموی را به خود مشغول کرده بود؛ ⁽¹⁾چنان که امکان پرداختن به افریقیّه و فرستادن نیروهای کمکی را از آنها گرفت و بدین ترتیب،آنان افریقیّه را به حال خود رها کردند؛ ⁽²⁾در این زمان ژوستنیان که از قیام های داخلی برعلیه خلیفه آگاه شده بود،در سال 70 ه از سمت شرق به قلب دولت عربی-اسلامی حمله کرده و بعد از مصالحه با عبدالملک به پایتخت خود بازگشت. ⁽³⁾

حسان بن نعمان و دوره جدید فتوحات

حسان بن نعمان از متعصّبان و مقرّبان«بنی امیه»که نزد آنها به«الشیخ الامین»معروف بود از سوی عبدالملک بن مروان،متولی جریان پنجاه ساله فتوحات مغرب شد؛ ⁽⁴⁾در مورد سال های ورود و حملات حسان به افریقیّه اختلاف زیادی وجود دارد؛ ⁽⁵⁾او بعد از ورود به افریقیّه،تحولاتی اساسی در آن جا به وجود آورد که در نوع خود بی سابقه بود؛اما در پی برخورد با عبدالعزیزبن مروان،برادر خلیفه و و الی مصر،بر سر غنایم و...ناگزیر افریقیّه را ترک کرد و دیگر حاضر نشد به آن جا برگردد؛او در جواب ولیدبن عبدالملک،خلیفه اموی که می خواست حسان به افریقیّه بازگردد گفت:«هرگز برای بنی امیه کار نمی کنم». ⁽⁶⁾نزاع بین ولاة افریقیّه و و الیان مصر و خلفا،ویژگی دائم فتوح افریقیّه و مغرب در دوره و الیان بود؛ ⁽⁷⁾چنان که کارشکنی عبدالعزیز در امور زهیر و حسان را یکی از عوامل بی نظمی در فتوحات دانسته اند.

حسان بن نعمان از آغاز دوره ولایت خود تا پایان آن با زیاده خواهی عبدالعزیزبن مروان و الی مصر که برادر خلیفه عبدالملک بن مروان نیز بود روبه رو گردید؛عبدالعزیز،همه غنایمی که حسان به دست آورده بود را ضبط کرد و حسان با هدایای کمی نزد خلیفه ولیدبن عبدالملک رفت و از عبدالعزیز شکایت کرد؛چنان که گفته شد،سرانجام این برخوردهای عبدالعزیز باعث شد حسان از کار برای امویان برای همیشه منصرف شود و حسان نیز به عبدالعزیز فهمانده بود که تنها در پی فتوحات و مسئله اسلام و اصلاح امور به افریقیّه آمده و در پی غنایم نیست.

خلیفه اموی،عبدالملک بن مروان در سال 74 ه،بعد از خاموش شدن فتنه زبیریان،مجدداً حسان بن نعمان را و الی افریقیّه کرد. ⁽¹⁾حسان در آغاز ورود به افریقیّه سیاست جدید مسلمین در نابودی آخرین ریشه های روم در افریقیّه را آغاز کرد.او با سپاهی چهل هزار نفری از برقه تا تونس را طی کرد و در سال 76 ه/695 م قرطاجنه ⁽²⁾پایتخت روم در افریقیّه را تصرف کرد و به قیروان بازگشت و با شنیدن خبر تجمع رومی ها ⁽³⁾در بنزرت و صطفوره به آن جا حمله کرده با این حملات کار روم در افریقیّه به نهایت رسید و آخرین مقاومت های بربر و روم در هم شکست. ⁽⁴⁾

کاهنه

حسان بن نعمان که برای استقرار اوضاع،وارد افریقیّه شده بود،بعد از شکست نهایی روم،سراغ متحد آنها(بربرها)رفت.بزرگ ترین عنصر مقاومت بین بربرها و نقطه امید بربر و روم،زنی به نام کاهنه بود که در«جبال اوراس»به سر می برد؛با قتل کاهنه،مقاومت روم و بربر در هم شکست و مغرب به طور کامل تسلیم شد. ⁽⁵⁾ابن اثیر از قول واقدی در مورد آن

زن می نویسد:کاهنه به خونخواهی کسیله قیام کرد ⁽¹⁾و در اولین برخورد با حسان،همراه با انبو هی از بربرها در جبال اوراس،اصحاب حسان را قتل عام کرد و هشتاد تن از آنها را به اسارت گرفت؛حسان،ناگزیر به طرابلس و قابس عقب نشینی کرد و پنج سال در آن جا منتظر دستورالعمل جدید عبدالملک بن مروان باقی ماند. ⁽²⁾در این مدت حسان مراکزی جهت استقرار سپاه خود ساخت که به«قصور حسان»معروف شد. ⁽³⁾اوضاع افریقیّه در زمان حسان در اثر شورش کاهنه به حدی مضطرب و متشنج بود که حتی مسیحیان و رومی ها هم صدا با مسلمانان و گرو هی از بربرها از قدرت طلبی و فساد کاهنه به ستوه آمده و به حسان شکایت می بردند.عموم بربر از طولانی شدن جنگ خسته شدند و می خواستند از شر کاهنه نجات پیدا کنند.

قیام کسیله،قیام خالص بربری به حمایت روم بود.در قیام کسیله«بربر برانس»در کنار روم بود و در حقیقت قدرت نمایی روم در قالب بربر برانس صورت می گرفت؛اما قیام کاهنه،قیام قبیله ای بربر یهودی از«زناته»بود که در پی حفظ بقایای فرهنگ و تمدن قدیم بود که به طور مستقل و به دنبال ضعف تمدن و حکومت بیزانس و خلأ قدرت عرب،شکل گرفت.

کاهنه خود را از اولیای ⁽⁴⁾خدا و مستجاب الدعوه می دانست؛کاهنه،واژه ای«عبری»و به معنای زن جادوگرِ بربر(اهیا بنت مایتا-وَهیا-دهیا دخت)می باشد؛ ⁽⁵⁾به کاهنه،«دامیه»نیز می گفتند،ابن اثیر می نویسد:«چون غیب گویی می کرد،کاهنه نامیده شد»؛برخی نیز،او را کاهنه و برخی او را«به طریق یوحنا»دانسته اند.کاهنه به دلیل حاصل خیزی روستاها و ثروت شهرهای به افریقیّه آن جا را ویران نموده تا عرب را از افریقیّه متنفر کند؛ ⁽⁶⁾این

سیاست کاهنه افریقیّه را از بین برده و به نابودی کشاند.روم و بربر به جزایر دریای مدیترانه و آندلس مهاجرت کردند؛چون قدرت دفاع از افریقیّه را از دست دادند؛ولی در واقع،کاهنه به حقیقتِ اهداف عرب آگاه نبود و باعث از دست رفتن نظم و امنیت در افریقیّه شد. ⁽¹⁾

رومی ها از فرصت و ناامنی شورش بربرها استفاده کردند و ژوستنیان دوم در سال 74ه(695 م/697 م)با ناوگان«بیزانس»به فرماندهی یوحنا دوباره قرطاجنه را از مسلمانان بازپس گرفت ⁽²⁾و مسلمانان که به ریاست ابوصالح در قرطاجنه به سر می بردند را اخراج کرد؛بدین ترتیب تحرکات رومی ها در افریقیّه گسترش یافت و رومی ها بعد از این که حسان افریقیّه را ترک کرد پیمان شکستند و برقه را گرفتند؛ابراهیم بن نصرانی از برقه فرار کرد؛زهیربن قیس که در مصر به سر می برد و هم چنان با عبدالعزیزبن مروان و الی مصر درگیر بود،برای مقابله با تحرکات رومی ها،عازم افریقیّه شد و در دَرنه با سپاه اندک هفتاد نفری خود به مقابله با لشکر انبوه روم رفت و در نبردی نابرابر به همراه سپاهش کشته شد؛یکی از محققین روایات مربوط به قتل زهیر را بررسی کرده است؛بعد از قتل زهیر،عطیة بن یربوع،مسلمانان پراکنده در صحرای برقه و حوالی درنه را جمع کرد و هفتصد تن در اطراف او جمع شدند و با حمایت اشراف مصر به روم حمله کردند؛اما این حملات،بی نتیجه بود و مسلمانان منتظر اقدام جدیدی از سوی حسان بودند.

حسان بعد از شکست از کاهنه،نامه ای به عبدالملک فرستاد و از کثرت جمعیت بربر در مغرب سخن گفت ⁽³⁾و تا سال 84 ه در«قصور حسان»ماند ⁽⁴⁾تا این که سرانجام نیروی کمکی و تدارکات لازم برای حمایت از او رسید. ⁽⁵⁾هم زمان با وجود شایعاتی مبنی بر اعزام نیروهای جدید عربی به افریقیّه،در اردوگاه کاهنه تزلزل راه یافت،کاهنه از راه کهانت دریافته بود که به زودی عرب بر او غلبه خواهد کرد.

در سال 94 ه چهل هزار نیرو به فرماندهی خالدبن یزید از شام به کمک حسان آمد و حسان از فرصت خرابی و ناامنی در افریقیّه استفاده کرد.آنها در«قصرالجم»(از حصون افریقیّه)، ⁽¹⁾بین صفاقس و سوسه با بربرها مصاف دادند و کاهنه کشته شد و جماعت بربر متفرق گردیدند؛بربرها با حسان به شرط این که دوازده هزار بربر برای جهاد در خدمت لشکر حسان درآیند پیمان صلح بستند؛ ⁽²⁾حسان دو پسر اسیر کاهنه را آزاد کرد و فرماندهی هر شش هزار تن را به یکی از آن دو پسر داد و آنان را برای ادامه جهاد به مغرب فرستاد؛با این اقدامات نفوذ فرهنگ اسلام در میان بربرها قوی شد و بربرها اعلام اطاعت کردند.

حسان،بعد از آرامش نسبی در افریقیّه،اقدامات اداری و مالی انجام داد؛دیوان ها را از خط لاتینی به خط عربی برگردانده و بر اراضی خراج قرار داد؛او اراضی متعلق به دولت بیزانس را بین بربرهای فقیر تقسیم و«جامع قیروان»را تجدید بنا کرد.اعمال اصلاحی حسان در افریقیّه،نشان آغاز پایان عملیات جنگی و فتح افریقیّه و مغرب و قطع ریشه روم از مغرب و پایان تحرکات رومی ها و بربرها محسوب می شد؛معاملات مردم که با سکه های لاتینی انجام می شد با ضرب نام اسلامی روی همین سکه ها اصلاح شد؛حسان هم چنین شکل صلیب را از روی سکه ها برداشت و چهره عبدالملک و ولید پسر او را به جای صورت قیصر و پسرش ضرب کرد و کلمه توحید را به خط لاتینی روی سکه خود ضرب نمود.

بنای تونس

از جمله اقدامات مهم حسان،جهت استقرار نهایی ثبات در افریقیّه و به ویژه در ساحل افریقیّه و مغرب،اقدام به ساخت شهر و بندر اسلامی تونس بود.شهری که ساخت آن

سی سال به درازا انجامید؛ ⁽¹⁾این شهر،جای شهر باستانی بیزانسی قرطاجنه(کارتاژ)را گرفت و آن را از صفحه تاریخ حذف کرد؛با ساخت این شهر،ارتباط روم و افریقیّه قطع شد و افریقیّه به سرزمین امن اعراب تبدیل شد؛این شهر،دروازه حملات عرب به صقلیه،سردانیه و ایتالیا بود و نقش اساسی در سلطه عرب بر سراسر مدیترانه غربی و کنترل حملات روم ایفا کرد.به دستور حسان آبراهی از دریا تا تونس حفر کردند و دریاچه ای تونس را فرا گرفت.به دستور عبدالملک بن مروان،ساخت ⁽²⁾دارالصنَّاعه در تونس آغاز شد ⁽³⁾و لشکری هزار نفری از«قبطی ها»ی مصر به تونس اعزام شد.

حسان با غنایمی بسیار،که سی و پنج هزار برده در بین آنها بود به مشرق برگشت؛او بر صدقات،حنش بن عبدالله الصنعانی را گماشت و بر افریقیّه،مردی از سپاه خود به نام صالح را قرار داد؛ ⁽⁴⁾وی وقتی از برقه می گذشت،ابراهیم بن النصرانی را بر خراج آن گماشت و به راه خود ادامه داد تا به مصر رسید؛در ملاقات با عبدالعزیزبن مروان و الی مصر،او از حسان خواست که غنایم را تحویل بدهد؛حسان به مخفی کردن بسیاری از غنائم و جواهرآلات اقدام نمود و آنها را با خود به دمشق برد؛او سردار خود زهیربن قیس را در مصر نزد عبدالعزیز گذاشت.عبدالملک از غنائم حسان بسیار خوشحال شد.

برخی مورخان اعتقاد دارند،حسان،بعد از مرگ عبدالملک و در زمان خلافت ولید به دمشق رسید؛ ⁽⁵⁾ولید در ازای جواهراتی که حسان آورده بود او را در ولایت افریقیّه ابقا کرد و از او خواست که به افریقیّه برگردد؛اما حسان به جهت زورگویی برادر او عبدالعزیزبن مروان و الی مصر گفت:نه به سوی بنی امیه. ⁽⁶⁾

در مورد اختلاف عبدالعزیز و حسان روایتی دیگر آمده که حسان ولایت مغرب را

پذیرفت و راهی مصر شد و در مصر از عبدالعزیزبن مروان خواست که طارق بن زیاد را از ولایت درنه عزل کند و عبدالعزیز نپذیرفت و لذا حسان گفت:«من نزد عبدالملک باز می گردم»و ولایت مغرب را رها کرد و به شام رفت. ⁽¹⁾

موسی بن نصیر

به هرحال،حسان از ولایت افریقیّه کنار رفت و اندکی بعد از فتوحات،به سال 85 ه در شام مرد ⁽²⁾و عبدالملک و یا ولید درصدد برآمدند شخصی چون حسان که مردم او را از اولیای خدا بدانند و فقط در پی جهاد و فتوحات و برپا دارنده سنت مرابطه باشد،پیدا کنند؛ ⁽³⁾لذا از بین هم رزمان و اصحاب حسان،موسی بن نصیر را که به این اوصاف شهرت داشت انتخاب کردند و به ولایت افریقیّه گماشتند. ⁽⁴⁾موسی بن نصیر در سال 88 ه وارد افریقیّه شد ⁽⁵⁾و صالح را که حسان بر افریقیّه گماشته بود عزل کرد و خود امور را به دست گرفت؛موسی از تابعین و متولد سال 19 ه بود؛او نخستین کسی بود که به تعلیم قرآن و علوم دینی به بربر پرداخت و اسلام در عهد او در افریقیّه و مغرب استحکام و استقرار یافت و امور طرابلس آرام گرفت.موسی،بکربن عیسی القیسی را و الی طرابلس و پسرش عبدالله را و الی افریقیّه و پسر دیگرش عبدالعزیز را و الی آندلس کرد و همراه صحابی پیامبر،المنیذر جنگ آندلس را پی گیری کرد؛سرانجام منیذر در طرابلس مرد و قبر او در آن جا هم چنان مشهور است؛ ⁽⁶⁾منیذر از صحابی پیامبر از قبیله یمنی مذحج یاکنده بود؛فتح آندلس ⁽⁷⁾نیز در زمان ولایت موسی بن نصیر رخ داد؛ ⁽⁸⁾موسی بن نصیر،پیش از ورود به

افریقیّه،در نبردهای قبرس شرکت کرد،در«جنگ مرج راهط»،در کنار ضحاک بن قیس فهری از«حزب زبیریان»بود و از بزرگان تابعین بود؛او از جمله کسانی است که طرح های بزرگ و نقشه های گسترده در مورد فتوحات ارائه داد و او را می توان سردار بی بدیل فتوحات اسلامی قلمداد کرد؛در عظمت عمل کرد او در فتوحات،اندیشه صائب او در فتح قسطنطنیّه بود؛او به سال 49 ه لشکری را برای فتح قسطنطنیّه اعزام کرد؛چون خطر حقیقی را در بقای بیزانس می دید،چنین سابقه جنگی و اندیشه های بلند در مورد فتوحات،موسی بن نصیر را عنصر مناسبی برای ادامه فتح مغرب و سامان حقیقی آن ساخت؛موسی،ابتدا کوه«زغوان»و نواحی اطراف آن تا قیروان را گرفت و بربرهای آن جا را مطیع ساخت و سپس قبایل بربرِ مغربِ اوسط از«هواره»،«زنادقه»،«کتامه»و«صنهاجه»را به اطاعت خود درآورد و با فتح شهر بزرگ سجومه به سمت مغرب اقصی حرکت کرد و طنجه و شهرهای سجلماسه و وادی درعه را به تصرف خود درآورد و با فرماندار رومی سبته یولیان وارد مذاکره شد،او با توسعه دارالصناعه تونس و تقویت ناوگان آن،زمینه های نبرد دریایی و حفاظت از سواحل افریقیّه را فراهم ساخت.

با ورود موسی و پسرانش به آندلس،دوران ولایت موسی بن نصیر در افریقیّه به اتمام رسید و اوضاع افریقیّه بعد از وی وارد مرحله جدیدی از حاکمیت خلافت اسلامی در مغرب شد؛آغاز فتح آندلس به وسیله موسی به منزله استقرار فتوحات افریقیّه و پیش روی موفقیت آمیز مسلمانان بود؛ابن خلدون ولایت موسی بن نصیر را آغاز ثبات اسلام در افریقیّه دانسته و می نویسد:«از آغاز فتح تا قبل از ورود موسی بن نصیر و فتح آندلس،بربر،دوازده بار از طرابلس تاطنجه،مرتد شده و اسلام آنها متزلزل بود،تا این که طارق و موسی بن نصیر وارد آندلس شدند». ⁽¹⁾

بعد از موسی بن نصیر و پسران او،چندین تن از اعراب بر افریقیّه حکومت کردند؛ویژگی این افراد،سرسپردگی محض به دستگاه خلافت بود؛در عهد آنها،حوادث بی شماری رخ داد؛چگونگی به قدرت رسیدن این افراد و فهرست پاره ای از رخ دادهای مهم دوران آنها عبارت است از:

1.بعد از عزل عبدالله بن موسی بن نصیر، ⁽¹⁾محمدبن یزید قرشی در سال(99/97ه)از سوی سلیمان بن عبدالملک،والی شد ⁽²⁾و حکومت وی دو سال و یک ماه طول کشید؛ ⁽³⁾سلیمان بن عبدالملک،طی نامه ای به او خواستار مجازات خانواده موسی بن نصیر شد؛در آن زمان آندلس نیز در اختیار و الی افریقیّه بود.

2.اسماعیل بن عبیدالله بن ابی المهاجر،از سوی عمربن عبدالعزیز،در محرم سال 100 ه به ولایت رسید؛ ⁽⁴⁾از او به عنوان بهترین و الی افریقیّه نام برده اند؛ ⁽⁵⁾چرا که در زمان او همه بربرها مسلمان شدند و عمربن عبدالعزیز،اقدامات اصلاحی دینی خود را در زمان ولایت وی انجام داد و ده تن از فقهای تابعین و علمای آشنا به امر دین را به ریاست فقیه عبدالله بن یزید معافری که جامع رباط را ساخت،راهی افریقیّه کرد. ⁽⁶⁾در آغاز سال 100 ه سراسر افریقیّه،از برقه تا سوس زیر سلطه اسلام قرار گرفت و مسیحیان و بربرها دیگر قادر به انجام هیچ کاری نبودند و مجبور شدند اسلام بیاورند و یا جزیه بدهند و باقی مانده نصارا در چند آبادی کوچک جمع شدند.

3.یزیدبن ابی مسلم،از سوی یزیدبن عبدالملک،در سال 102ه ⁽⁷⁾والی افریقیّه شد؛ ⁽⁸⁾این شخص مولی حجاج بن یوسف و مانند او ظالم بود؛او نسبت به بربرها سخت گرفت؛اما آنها او را دو ماه بعد از ولایتش کشتند و محمد بن یزید را برای بار دوم و الی خود کردند؛در پی این حوادث،خلیفه یزیدبن عبدالملک،مجبور شد از رفتار و الی خود عذرخواهی کند؛قتل یزیدبن ابی مسلم با ظهور فتنه خوارج در افریقیّه مقارن شد. ⁽⁹⁾

4.بشربن صفوان؛یزیدبن عبدالملک او را در سال 103ه ⁽¹⁾والی افریقیّه نمود؛او با خاندان موسی بن نصیر رفتار زشتی انجام داد. ⁽²⁾با مرگ یزیدبن عبدالملک،جانشین او(هشام بن عبدالملک)او را در ولایت افریقیّه ابقا کرد؛بشر پس از آن،به جنگ صقلیه رفت ⁽³⁾و سرانجام به سال 109 ه در قیروان درگذشت. ⁽⁴⁾

5.عبیدة بن عبدالرحمن،که در محرم سال 110ه ⁽⁵⁾از سوی هشام بن عبدالملک و الی افریقیّه و آندلس شد؛المنستیر بن الحبحاب الحرشی،عامل او در جنگ صقلیه بود که به دلیل تأخیر در جنگ و فرارسیدن سرما و غرق شدن سپاهیان،مورد توبیخ قرار گرفت و عزل شد. ⁽⁶⁾

6.عبیدالله بن حبحاب،این شخص از سوی هشام بن عبدالله ⁽⁷⁾در اوخر سال 116 ه یا 114 ه از ولایت مصر عزل و و الی افریقیّه شد؛ ⁽⁸⁾او دارالصّناعه جامع تونس را ساخت و در سال 123 ه از مقام خود عزل گردید؛ ⁽⁹⁾وی جنگ های گسترده ای را در مغرب سامان داد و به جنگ صقلیه پرداخت و فتوحات آن جا را ادامه داد. ⁽¹⁰⁾

عبیدالله بن حبحاب،حبیب بن ابی عبیدة بن عقبه بن نافع را برای ادامه جهاد و سرکوب بربرها به مغرب فرستاد؛حبیب،تا سوس اقصی و سودان پیش رفت؛او قسم خورد که در کنار هر دژِ بربر،خیمه یک عرب«قیسی»یا«تمیمی»را برپا کند؛ ⁽¹¹⁾چنان که اشاره گردید عبیدالله بن حبحاب،پیش تر و الی مصر بود؛اما به فرمان هشام،مصر را ترک کرد و پسر

خود را جانشین و الی مصر نمود؛او در سال 117 ه چند کشتی را به جزیره«سردانیه»فرستاد و در 122 ه سپاهی به صقلیه فرستاد. ⁽¹⁾ظهور خوارج در زمان او رخ داد. ⁽²⁾

7.با شکست عبیدالله،کلثوم بن عیاض،توسط هشام بن عبدالملک در 123 ه و الی افریقیّه شد. ⁽³⁾فعالیت جنگی طی دو دهه،از 102 تا 123 ه کند شد و گرو هی از بربرها سر بر شورش برداشته و مسلمانان را در موضع ضعف قرار داده بودند که هشام؛کلثوم را همراه نامه ای با جماعتی بزرگ از شام فرستاد تا بربرهای شورشی را سرکوب کنند؛ ⁽⁴⁾آنها در طرابلس به و الی آن(صفوان بن ابی مالک)پیوستند و با سی هزار نفر به جنگ بربر شورشی رفتند(ده هزار نفر از امویان و بیست هزار نفر از سایر اعراب).

در سال 122 ه بربرهای پیاده،سپاه سواره نظام(خیاله)کلثوم را در هم شکستند و این شکستی مفتضحانه برای اعراب بود؛کلثوم نیز سرانجام،خود در این جنگ کشته شد. ⁽⁵⁾اختلاف بین بَلج بن بشر قیسی و حبیب بن ابی عبیدة ⁽⁶⁾که در تلمسان به سر می برد، ⁽⁷⁾باعث تضعیف سپاه کلثوم گردید؛بعد از مدتی درگیری و اختلاف،بلج،حبیب و کلثوم،برای جنگ با بربرها متحد شدند؛ ⁽⁸⁾اما جماعت انبوه بربر،سپاه قیروان را متوقف و پراکنده ساخت و سپاه شام،همراه بلج به آندلس رفت. ⁽⁹⁾به روایتی،عبدالملک بن قطن و الی آندلس،برای سرکوب بربرهای آندلس،بلج را به آندلس فراخواند ⁽¹⁰⁾و او بعد از مدتی عبدالملک را کشت و خود و الی آندلس شد.

به دنبال ضعف اعراب،مردی بربر به نام عکاشه از«خوارج صفریه»خروج کرد. ⁽¹⁾بربرها به ریاست عکاشه بن ایوب فزاری در جنگ با اعراب ابتدا شکست خوردند؛اما با اجتماع مجدد آنان در اطراف او،بر و الی قیروان،عبدالرحمن بن عقبه،غلبه کرد و قیروان در معرض سقوط قرار گرفت. ⁽²⁾

8.حنظله بن صفوان؛هشام ابن عبدالملک با در خطر قرار گرفتن قیروان در سال 124 ه او را و الی افریقیّه کرد تا در برابر«خوارج صفریه»از این شهر دفاع کند؛ ⁽³⁾سیصد هزار بربر در سپاه عکاشه بودند. ⁽⁴⁾در جنگ بزرگ بین مسلمین و خوارج در سال 124 ه 180/170 ⁽⁵⁾هزار تن کشته شدند؛ ⁽⁶⁾چنان که این جنگ به نام«واقعة القرن»معروف شد. ⁽⁷⁾عبدالواحدبن یزید از جمله رهبران بربر در این جنگ کشته و عکاشه اسیر شد؛ ⁽⁸⁾لیث بن سعد،غزوه«قرن»را به جنگ«بدر»تشبیه کرده و گفته بود:«بعد از بدر،هیچ جنگی سخت تر از جنگ عرب در الاصنام(قرن)نبوده است».

ولاة افریقیه پس از سقوط امویان

پس از سقوط دولت اموی در شام خلافت نو بنیاد عباسی که در ایران و ماوراءالنهر و سند با مشکلاتی روبه رو بود کوشید تا سیاست امویان در حفظ ولایت افریقیه را دنبال

کند ویژگی دوره ولاة عباسی در افریقیه این است که ولایت افریقیه پس از قدرت نمایی چند فرصت طلب،به دو خاندان بزرگ نظامی؛آل مهلب و خاندان اغلبی رسید.

1.عبدالرحمن بن حبیب بن ابی عبیدة بن عقبه بن نافع؛او نخستین قدرت طلب بعد از سقوط«امویان»و ظهور دولت«بنی عباسی»،در افریقیّه بود که حکومت را از حنظلة بن صفوان گرفت و سفاح او را ابقا کرد؛ ⁽¹⁾وی بعد از مرگ سفاح،به منصور پیوست.

عبدالرحمن بن حبیب،بعد از ده سال قدرت در سال 137 ه به قتل رسید؛ ⁽²⁾قتل او به وسیله برادرش،الیاس صورت گرفت چون عبدالرحمن هر پیروزی در جنگ با بربر را به پسرش نسبت می داد درحالی که فرماندهی جنگ با الیاس بود و لذا الیاس او را کشت؛در زمان عبدالرحمن،دولت اموی با قتل مروان بن محمد سقوط کرد.

2.الیاس بن حبیب؛که پس از به قتل رساندن برادر خود(عبدالرحمن)شش ماه در افریقیّه حکومت کرد. ⁽³⁾

3.عمروبن حفص بن حفص ابوالاحوص عجلی؛وی نخستین و الی بود که منصور عباسی برای افریقیّه تعیین کرد.

4.محمدبن اشعث خزاعی؛هنگام شکست ابوالاحوص،والی مصر بود و به دستور منصور با چهل هزار تن عازم افریقیّه شد؛اغلب بن سالم،جد«اغالبه»نیز همراه او بود؛او برای مقابله با یک صدو بیست هزار بربر وارد طرابلس شد.ابوالخطاب،والی شورشی افریقیّه از خوارج،کشته شد و سر او به سال 144 ه برای منصور فرستاده شد؛او هم چنین عبدالرحمن بن رستم(والی اباضیه)را از قیروان بیرون کرد. ⁽⁴⁾قبیله«ورفجومه»،گرو هی از خوارج بربر مستعربه به رهبری عاصم بن جمیل(خواهر زاده طارق بن زیاد)بودند که قیروان را اشغال کرده و به غارت و کشتار و هتک نوامیس مردم پرداختند؛ ⁽⁵⁾«خوارج اباضیه»به رهبری ابوالخطاب معافری

وارد قیروان شدند و خوارج«ورفجومه»را سرکوب و از قیروان راندند و از اعمال آنها تبرّی جستند. ⁽¹⁾این اخبار به منصور(خلیفه عباسی)رسید.

5.عیسی بن موسی خراسانی؛دیگر فرماندهی است که توانست در 148 ه با زور به مدت سه ماه زمام امور افریقیّه را بر عهده گیرد. ⁽²⁾

6.اغلب بن سالم،همراه محمدبن اشعث و الی افریقیّه ⁽³⁾شد و با بازگشت محمدبن اشعث به شرق،منصور در سال 148 ه ولایت افریقیه را به اغلب بن سالم واگذار کرد.بعد از مرگ اغلب،به دنبال جنگ او با خوارج در سال 150 ه،او را شهید نامیدند.

7.با درگذشت اغلب بن سالم،مردم افریقیّه،مخارق بن غفار طایی را به ولایت انتخاب کردند. ⁽⁴⁾

در این دوره،«آل مهلب»قدرت را به دست گرفتند.آل مهلب از خانواده های اصیل عربی بودند که در دولت اموی و عباسی از و الیان افریقیّه بوده و مقام اول را در جنگ با خوارج داشتند.این خاندان،حدود سی سال در خدمت دولت عباسی،امرایی را تقدیم کردند که در شرایط حساس مغرب که شورش و هجوم بربر قطع نمی شد،نقش اساسی را در قلع و قمع بربر ایفا کردند؛ ⁽⁵⁾نخستین و الی آنها،عمربن حفص(هزار مرد)بود که در سال 151 ه،وارد افریقیّه شد؛آن گاه پس از وی یزیدبن حاتم(155170ه)،کشتار گسترده ای از بربر ترتیب داد؛ ⁽⁶⁾سومین و الی مهلبی روح بن حاتم(171-174ه)بود و سپس،فضل بن روح(174177ه)از جمله کارگزاران مهلبی خلافت عباسی بودند که در ذیل به و الیان آل مهلب می پردازیم:

8.عمروبن حفص بن قبیصه(هزار مرد)؛عمروبن حفص،(عمربن الاحوصی،العجلی العبدی)نخستین و الی از آل مهلب در افریقیّه بود که منصور به سال 151 ه او را

منصوب کرد. ⁽¹⁾او حمیدبن بشار اسدی را و الی طرابلس نمود و در زمان او خوارج از هرسو هجوم می آوردند. ⁽²⁾

9.یزیدبن حاتم بن قبیصه ابن المهلب؛خلیفه ابوجعفر منصور عباسی در سال 155 ه ولایت افریقیّه را به او داد. ⁽³⁾او ابوحاتم(اباضی مذهب)را همراه سی هزار تن از اصحابش کشت و جماعت بربر را پراکنده نمود ⁽⁴⁾و توانست بر طرابلس حاکم شود؛یزید،بعد از ترک طرابلس،سعیدبن شدّاد را بر آن جا گمارد و خود بدون جنگ وارد قیروان شد. ⁽⁵⁾در سال 156 ه ابویحیی بن فانوس الهواری در طرابلس شورید و یزیدبن حاتم،شخصی به نام عبدالله بن السمط الکندی را به جنگ او فرستاد و فانوس و اصحاب او کشته شدند و افریقیّه به اطاعت کامل یزیدبن حاتم در آمد؛او بدین ترتیب شورش بربر«ورفجومه»در 157 ه و شورش بربر«نفزاوه»را در 161 ه سرکوب نمود و سرانجام در رمضان(171/170ه)در قیروان درگذشت. ⁽⁶⁾

10.روح بن حاتم(174ه)؛وی برادر یزیدبن حاتم و ابتدا و الی فلسطین بود؛بعد از مرگ یزیدبن حاتم،هارون الرشید در سال 171 ه ولایت مغرب را به او داد؛دوره ولایت روح بن حاتم با پنج خلیفه عباسی مصادف شد،ورود ادریس بن عبدالله به مغرب نیز در زمان او صورت گرفت. ⁽⁷⁾

11.نصربن حبیب مهلبی؛وی بعد از روح بن حاتم،در 174 ه به مدت سه ماه و الی افریقیّه گردید. ⁽⁸⁾

12.فضل بن روح بن حاتم؛آخرین امیر مهلبی بود که در محرم 177 ه و الی

افریقیّه شد؛وی،یحیی بن موسی را به ولایت طرابلس گمارد. ⁽¹⁾

13.عبدالله بن جارود،بعد از فضل،والی افریقیّه شد و جنگ های بزرگی را با بربرهای افریقیّه تدارک دید. ⁽²⁾

14.هرثمه بن اعین هاشمی؛او توسط هارون الرشید در 179 ه و الی افریقیّه شد. ⁽³⁾سفیان بن ابی المهاجر،توسط هرثمه به عنوان و الی طرابلس انتخاب شد؛در زمان او اوضاع،به طور نسبی آرام بود؛اما بربرها از هر موقعیت،جهت حمله و انتقام از اعراب استفاده می کردند؛در این دوره عیاض بن وهب هواری و کلیب بن جمیع بر او شوریدند. ⁽⁴⁾عاقبت او در سال 181 ه به شرق بازگشت و مأمون او را به اتهام همراهی با ابراهیم بن مهدی دستگیر و به زندان افکند و در 200 ه در زندان درگذشت.

15.محمدبن مقاتل بن حکیم الُعَکّی؛هارون الرشید ⁽⁵⁾او را در سال 181 ه به ولایت افریقیّه گماشت؛به سال 183 ه او با شورش تمّام بن تمیم تمیمی در تونس روبه رو شد که قیروان را تصرف کرد.ابن مقاتل،دو سال و ده ماه در افریقیّه حکومت کرد. ⁽⁶⁾

16.در محرم سال 184 ه تمّام،تسلیم ابراهیم بن اغلب که به وسیله هارون به ولایت«زاب»رسیده بود شد و او امارت قیروان را به دست گرفت.

چکیده دوره و الیانِ مغرب

در دوره«راشدین»نیروهای عرب(اعراب فاتح)به عنوان فاتح و جنگجو وارد افریقیّه شدند و به طور منظم به دفعات متعدد حملات گسترده ای را در افریقیّه و مغرب انجام دادند.با عبور نخستین فاتحان از برقه و فتح افریقیّه،جهان اسلام شکل جغرافیایی جدیدی پیدا کرد.در دوره ولاة هیچ گونه سازمان اداری در کار نبود.در دوره اموی و

عباسی فتوحات با استقرار قدرت و نظم خاصی انجام شد و نظام خلیفه-والی؛حاکم بود.والی تعیین شده از سوی خلیفه در دارالاماره در مرکز افریقیّه،قیروان مستقر بود و عمّال را در استان های مختلف افریقیّه تعیین می کرد.دواوین خراج،برید،جند،مقدم العماره(وزیر البحریه)دیوان رسائل و قاضی،از جمله مشاغل دوره ولاة بود.

در دوره ولاة که 134 سال؛از50 ه تا 184 ه به طول انجامید از عقبة بن نافع تا محمدبن مقاتل العکی؛سی و شش تن(در دوره اموی و عباسی)امارت کردند.نزاع بین قیسی و یمنی و تصیفه وابستگان به هر طایفه،از گرایش های غالب در طول دوره ولاة بود و بلاد مغرب مانند سایر بلاد اسلامی بیشترین خسارت را از فتنه های سیاسی ناشی از جنگ بین قیسی و یمنی متحمل شد.غالب اعراب فاتح در مغرب از اعراب یمنی بود.جمع اموال شخصی و ارضای خلفا موجب می شد،ولاة همواره در پی کسب غنایم باشند.بدرفتاری ولاة با بربر به ویژه محروم ساختن آن دسته از بربر که با اعراب همکاری کردند از غنایم جنگی و گرفتن جزیه سنگین آنها را به ستوه آورد.به طوری که عمربن عبدالعزیز مجبور شد دستورالعمل خاصی را اعلام کند که شاید از شدت ستم عمّال علیه بربر بکاهد.

دوره ولاة در مغرب با عملیات نظامی سعدبن عبدالله بن ابی سرح و معاویة بن حدیج رهبر حزب اموی در مصر هم زمان با فتح افریقیّه آغاز شد.معاویة بن حدیج 26 سال از عمر خود را در فتوحات مصر و مغرب و جزایر مدیترانه سپری کرد.بعد از او عقبة بن نافع به سال 48 هجری فتوحات مغرب را ادامه داد.بنای شهر قیروان در ساحل مدیترانه به وسیله او استمرار فتوحات را امکان پذیر ساخت.با سقوط قرطاجنه پایگاه امپراتوری روم شرقی در افریقیّه از دست رفت و شهرهای مغرب به تدریج رنگ اسلامی گرفت.

به سال 55 ه ابوالمهاجر جای عقبه را گرفت.مغرب در سال 55 ه با ارتداد و شورش انبو هی از بربرها به رهبری کسیله روبه رو شد.سرانجامِ این شورش ها سقوط قیروان در 65 ه بود.حسان بن نعمان به فتوحات جان تازهای بخشید.او با بنای تونس موقعیت مسلمانان در افریقیّه را تثبیت کرد.شورش بربرها به رهبری کاهنه که نیروی مسلمان و حتی بربرها و مسیحیان را به ستوه آورده بود،به کمک سپاه چهل هزاری نفری اعزامی از شام به سال 95 ه در هم شکست.ورود موسی بن نصیر به عرصه فتوحات مغرب شکل

نوینی به فتوحات داد.نشر اسلام و قرآن و استقرار امنیت و آرامش از دست آوردهای او بود.خاندان مهلبی از جمله خانواده های مستقر در مغرب بودند که چند تن از افراد آن در خدمت به خلافت و پیشرفت فتوحات نقش اساسی ایفا کردند.نخستین و الی خاندان مهلبی عمربن حفص(هزارمرد)و آخرین آنها فضل بن روح بود.

نتایج فتح مغرب و دوره ولاة

1.پیروزی مسلمانان در غرب اسلامی،باعث نهایی شدن تجزیه امپراتوری روم و جدایی ارزشمندترین متصرفات آفریقایی از پیکره آن گردید.

2.غنایم فتوحات مغرب به شکل ناعادلانه ای به«حزب اموی»تعلق گرفت.

3.چهره فتوحاتِ دوره اموی،با فاجعه قتل امام حسین علیه السّلام ننگین شد.

4.توسعه فتوحات به وسیله حزب اموی علی رغم مخالفت خلیفه دوم و حوادث خونین در مرکز خلافت،وسیله ای جهت کسب مشروعیت و تحصیل قدرت سیاسی بود.

5.فضای جغرافیایی جدیدی،جهت گسترش اسلام و زبان عربی ایجاد شد.

6.پیروزی مسلمانان در غرب اسلامی،باعث شکل گیری مغرب کبیر شد؛این منطقه،بین اروپا و شرقِ جهان اسلام قرار گرفت و جهان مسیحیت به اروپا محدود شد.

7.با فتح مغرب،مسلمانان بر مدیترانه غربی مسلط شدند.

8.امویان،گرو هی از نظامیان بلندپایه سرسپرده خود که در شرق،در نابودی اهل بیتِ پیامبر صلّی الله علیه و آله خوش خدمتی کرده بودند را به صورت دانه های تسبیح در فتوحاتِ مصر،افریقیّه و مغرب به کار گرفتند و معاویة بن حدیج،سازمان مخفی امویان در مصر را شکل داد و در پوشش فتوحات،مخالفان امویان را حذف می کرد و امر فتوحات،توجیه روانی سیاست های داخلی امویان،نزد عوام و خواص بود؛آنها با فتوحات مشروعیت حقوقی و فقهی کسب می کردند و عوام و خواص را با پرچم داری فتوحات و معرفی خود به عنوان چهره مجاهدِ فی سبیل الله فریب می دادند؛در عین حال،در کنار فاتحین،گرو هی از صحابه و تابعین نیز بودند که نقشی اساسی در گسترش اسلام در بین مردم سرزمین های فتح شده ایفا می کردند.

9.کارکرد تعصّب عربی اموی در غرب اسلامی،مانند کارکرد منفی این تعصب در شرق،شورش های موالی بربر را در پی داشت و خلافت عباسی نیز،همین سیاست اموی را در استمرار فتوحات دنبال کرد.

پرسش

1.«محدوده مغرب»را در اصطلاح جغرافی دانان مسلمان بنویسید.

2.«تقسیمات مغرب»را در اصطلاح جغرافی دانان مسلمانان بیان کنید.

3.نقش«موسی بن نصیر»در فتح مغرب را بررسی کنید.

4.سیاست امویان در فتح مغرب را بنویسید.

5.علل شورش بربرها در دوره«والیان»را شرح دهید.

6.علل گرایش بربرها به اسلام را بررسی کنید.

منابع،برای مطالعه بیشتر

1.ابن عبدالحکم،فتوح مصر و المغرب،از منابع اساسی فتح مغرب.

2.الزاوی،الطاهر احمد؛تاریخ الفتح العربی فی لیبیا،مؤلف،تحرکات مسلمانان از اسکندریه تا برقه و طرابلس را بررسی کرده است.

3.خطاب،محمد شیث؛قادة الفتح المغرب العربی،(از نقاط قابل ذکر این کتاب،توجه به نقش شخصیت انسانی و اسلامی سرداران به نام فتح است؛لذا نویسنده در کتابِ خود،هر فاتح را تحت عنوانی با اسم«انسان»آورده و در ذیل آن به سجایای اخلاقی و معنوی آن سردار پرداخته است).

4.موسی بن نصیر،مؤسس المغرب العربی،ابراهیم احمد العدوی.

5.فیلیپ،تاریخ عرب،حتی وجه اهمیت آن در استفاده از منابع متعدد لاتین.

6.حسن حسنی،عبدالوهاب،خلاصه تاریخ تونس.

7.کندی،محمدبن یوسف،الولاة و القضاة.

8.دینوری،ابن قتیبه،الامامة و السیاسة.

9.حسن احمد محمود،انتشار الاسلام و الثقافة العربیة فی افریقیة.

3-خوارج

نگاه اجمالی به خوارج

«خوارج»در تاریخ غرب اسلامی از نیمه قرن دوم تا قرن چهارم هجری از نقشی اساسی در زمینه های سیاسی،اجتماعی و اقتصادی مغرب برخوردار بودند؛با اقبال گسترده مغربی ها نسبت به مذهب خوارج،چند دولتِ مستقلِ خوارج در مغرب تشکیل شد؛خوارج در اواخر قرن اول هجری و اوایل قرن دوم در شرق دچار ضعف شده و مضمحل شدند و فعالیت آنها در نقاط مرکزی عالم اسلام محدود گردید. ⁽¹⁾مبارزه حضرت علی علیه السّلام با خوارج اساسی ترین برخورد با آنها در شرق و در مرکز دینی سیاسی و اسلامی حجاز و کوفه بود که باعث ریشه کن شدن جریان مزبور در نواحی مرکزی گردید؛حضرت علی علیه السّلام،چشم فتنه خوارج را کند؛ ⁽²⁾اما با این وجود آنان مجدداً پس از آن حضرت در غرب جهان اسلام سر برآوردند؛نویسنده کتاب«الاستقصاء»پیش گویی حضرت علی علیه السّلام در مورد خوارج که علی رغم قلع و قمع در شرق در مغرب گسترش پیدا کردند را آورده و می نویسد:

«وقال علیه السّلام:لما قتل الخوارج فقیل له یا امیرالمؤمنین هلک القوم باجمعهم!»کلاّ و اللّه...؛

سخنی است از آن حضرت؛پس از سرکوبی خوارج کسی به حضرتش گفت:«آنان به تمامی نابود شدند!»و مولا در پاسخ فرمود:نه هرگز،به خدا سوگند که خوارج نطفه هایی در صلب مردان و زهدان زنانند،بدان سان که اگر شاخه ای از آنان بریده شوند،دگرباره برویند و سرانجام به هیأت گروه هایی دزد و راهزن سربرآورند؛در نسخه مزبور قطعه پایانی حدیث متفاوت است و عبارت«لصوصاً»را دارد.

«فقال علی 8 والذی نفسی بیده،انهم لفی اصلاب الرجال و ارحام النساء!لاتخرج خارجة،الاّ خرجت بعدها مثلها»! ⁽¹⁾

شکل فعالیت های خوارج در نقاط مختلف شرق و غرب یک وجه مشترک داشت و آن تند روی و از هم گسیختگی مثال زدنی شورش های آنان بود؛شورش هایی که سامان مناسبی پیدا نمی کرد و گسترش فتنه خوارج به فروپاشی اساس جامعه اسلامی منجر می شد؛اهمیت مبارزه حضرت علی علیه السّلام با خوارج،حقیقتی غیر قابل انکار در تاریخ اسلام است که مورد توجه محققین قرار گرفته است؛ ⁽²⁾حرکت خوارج به شکل نوعی«آنارشیسم» ⁽³⁾کور در شرق ظهور کرد و در غرب،فضای مناسبی جهت فعالیت های خود یافت و سرانجام،در قالب سه دولت در غرب اسلامی،سامان یافت؛با این وصف،از حرکت خوارجِ مغرب می توان با عنوان شورش های سازمان یافته یاد کرد؛به طور نمونه،وقتی که عبدالرحمن بن رستم بنیان گذار دولت«بنی رستم»شهر تاهرت را بنا می کرد گفت:«این شهر همواره با فتنه و جنگ و خون همراه خواهد بود». ⁽⁴⁾

انگیزه ظهور خوارج در غرب سلامی

در بلاد مغرب،اندکی پیش از ظهور خوارج،رفتار امویان خشم مردم در غرب اسلامی را برافروخته بود؛خوارج از این فرصت استفاده کردند و دعوت خود را در مغرب گسترش

دادند؛بربرها خیلی زود به تناقض آشکار بین تعالیم اسلام و مبادی عدالت خواهانه آن با سیاست امویان پی بردند؛لذا به سادگی به مذهب خوارج که شعار اساسی آن عدالت و دموکراسی بود روی آوردند؛ ⁽¹⁾نمود دموکراسی خوارج در مسئله امامت بود که آن را به طور مساوی،حق همه افراد امت می دانستند.جواز شورش و قیام علیه ظلم و وجوب امر به معروف و نهی از منکر،باعث موضع مشترک«خوارج»و«بربر»علیه امویان شد و مواضع خوارج با طبیعت بربرها موافق افتاد؛ ⁽²⁾ازاین رو،خوارج پرچمدار عقیدتی و سیاسی بربرها شدند.

به گفته برخی از محققین،انگیزه واقعی بربرهای مخالف در مغرب،مبارزه با مبادی اسلام ⁽³⁾و انتزاع حکومت از دست اعراب به هر قیمتی بود؛لذا در برابر حکومت اموی در سراسر مغرب سر به شورش برداشتند.تمام رهبران خوارج به جز،ابوالخطّاب معافری که نسب عربی داشت،از بربرها بودند:میسره مطغری و خالدبن حمید ⁽⁴⁾از«زناته»،عکاشه از«ورفجومه»،ابوقره از«مغیله»و عبدالله بن مسعود و ابوحاتم از«هواره»بودند؛ ⁽⁵⁾گروه های مختلف بربر در شورش خوارج حضور داشتند و منحصر به قبیله خاصی نبود؛این وضعیت،دیدگاه برخی خاورشناسان که انقلاب خوارج در غرب را به قبیله زناته محدود کرده اند،نقض می کند. ⁽⁶⁾

چنانکه گذشت،این حقیقت که حرکت خوارج در عراق آغاز شد و سرانجام در نقطه دیگری از جهان اسلام سربرآورد و چون بیماری در سراسر غرب شایع شد،در کلام حضرت علی علیه السّلام آمده است؛چنان که آن حضرت،خود در جایی فرمودند:«چشم فتنه خوارج را درآوردم»؛اصحاب او نیز بعد از سرکوب خوارج گفتند:«خدا ریشه آنها را برای همیشه قطع کرد؛اما آن حضرت اصحاب و مسلمانان را متوجه حقیقتِ اندیشه

خارجی و ماهیت جریان خوارج نمود؛در دیدگاه حضرت علی علیه السّلام خارجی گری،جزو ذات و ماهیت قدرت در حوزه خلافت اسلامی و نوعی بحران دائمی در حوزه امامت و خلافت است.درباره این مطلب درکلام حضرت علی علیه السّلام که فرمود: ⁽¹⁾«والذی نفسی بیده،انهم لفی اصلاب الرجال و ارحام النساء لاتخرج خارجة،الاّخرجت بعدها مثلها»،سلاوی می نویسد:«علی 8 درست گفت؛چون خداوند طوایفی از خوارج را در نقاط مختلف به وجود آورد و آنها به صورت بیماری در آمدند و خلفا از درمان این درد لاعلاج،ناتوان و درمانده شدند». ⁽²⁾

استفاده«خوارج»و«شیعه»از وضعیت بربرها در مقابل و الیان اموی،غرب اسلامی را جولانگاه مناسب اندیشه های خوارجِ«صفریه»و«اباضیه»ساخت و با شورش های متعددی همراه بود؛این جریان قدرت دولتی در مغرب ادنی،اوسط و اقصی را بین شیعه و خوارج تقسیم نمود و بدین ترتیب،چند دولت خارجی و شیعی در غرب اسلامی به وجود آمد و افریقیّه و مغرب را از نفوذ قدرت خلافت مرکزی آزاد کرد. ⁽³⁾قیام های پراکنده و نامنظم و سازمان خوارج در دوره اموی به سرعت از سوی امویان سرکوب می شد و فرقه هایی چون«ازارقه»و«النجدات»از عمده ترین فرق خوارج در عراق در معرض نابودی کامل قرار گرفتند ⁽⁴⁾و به مغرب روی آوردند و دعوت سرّی و سازمان یافته خود را در این بلاد آغاز کردند.

مراحل شکل گیری خوارج در غرب اسلامی

تاریخ آغاز ورود خوارج به مغرب،مورد اختلاف است؛بنابه روایتی:عبدالله بن وهب الراسبی و عبداللّه بن اباض در سال 38 ه بعد از«معرکه نهروان»به«جبل نفوسه»گریختند و آن جا را«دارالهجره»ساختند و خوارج در اطراف آن ساکن شدند؛قدر مسلّم آن که

خوارج از دهه های پایانی قرن اول هجری،وارد مغرب شدند ⁽¹⁾و به نشر سِرّی عقاید خود پرداختند؛بلاد مغرب اقصی و برخی نواحی مغرب اوسط؛مرکز پراکندگی«خوارج صفری»و مغرب اوسط و مغرب ادنی محل پراکندگی«خوارج اباضی»شد.

با توجه به بررسی های تاریخی،حوادث خوارج در مغرب در سه شکل متمایز صورت گرفته است:

1.دوره دعوت سری؛

2.دوره شورش و قیام؛

3.دوره استقرار،کسب قدرت و تشکیل دولت.

پیش از آن که دولت های خارجی مغرب را در قالب این سه مرحله بررسی کنیم،ویژگی های مشترک شورش های خوارج افریقیّه و محدوده عمومی آنها و عناصر اصلی و نتایج کلی شورش ها را به اختصار بررسی می کنیم:

دوره عمومی شورش و قیام خوارج در غرب اسلامی

مخالفت خوارج با حکّام و و الیان افریقیّه و مغرب در دوره عبیدالله بن حبحاب به سال 121 ه به بیشترین حدّ خود رسید.شرایط مغرب از سال 121122 ه از هر جهت آماده شورش بود. ⁽²⁾ابن خلدون به شدّتِ مقاومت بربرها در برابر اعراب فاتح اشاره کرده و می نویسد:بربرها،دوازده بار در افریقیّه مرتد شدند و اسلام آنها ثابت نبود؛ابن عذاری از سال 122 ه با عنوان سال شورش همه بربرها در مغرب یاد کرده است؛او علت شورش بربر در سرزمین مغرب را رفتار و الیان و ستم مالیاتی در صدقات و عُشر و این که عاملان مغرب،زنان پسندیده بربر(البربرّیات السنیّات)را به عنوان هدایای ارزشمند،برای خلفا به مشرق می فرستادند،دانسته است؛این ستمِ عرب،خشم بربر در سراسر افریقیّه را برافروخت. ⁽³⁾

ابن خلدون،سیر مکانی(و پراکندگی)انقلاب خوارج را به اجمال ترسیم کرده است؛ ⁽⁴⁾

شورشِ خوارج،از منطقه طنجه و در بین بربرهای«زناته»آغاز شد و در طول ساحل،از طنجه تا قیروان گسترش یافت؛آغاز شورش با معرکه اشراف در«وادی شلف»و سپس در«وادی سبو»و سپس در«القرن»در نزدیکی قیروان بود و سرانجام،شورش خوارجِ طرابلس به وقوع پیوست. ⁽¹⁾این شورش ها در سال های 125 تا 135ه(743-752 م)بین طرابلس،تونس و تلمسان؛و نیز در 140 ه تا 141 ه در اطراف قیروان و بعد در سال 153 ه در طنجه جریان داشت و از سال 154 تا 170 ه دوره ای از استقرار و آرامش در مغرب حاکم شد.

قبایل مختلف بربر،بزرگ ترین شورش خود را در زمان خلیفه هشام بن عبدالملک به رهبری میسره مطغری ⁽²⁾از بزرگان«خوارج صفریه»که اعلام خلافت نمود،انجام دادند؛سپاه عرب به سرداری حبیب ابن ابی عبیده و کلثوم و بلج بن بشر،آنها را سرکوب نمود؛ ⁽³⁾گروه«خوارج اباضیه»نیز در دروه حکومت مروان بن محمّد در اواخر حکومت امویان،در سال 126ه(746 م)در طرابلس به رهبری عبدالله بن مسعود تجیبی شوریدند که سرانجام به قتل او انجامید.

با این اوصاف،خوارج در مغرب،بیشترین شورش ها را در پنج دهه از قرن دوم ایجاد کردند و زلزله ای در مغرب به وجود آوردند که سراسر مغرب را به کام نابودی کشاند و اضطراب و آشوب در همه جا حاکم شده،امور مغرب مختل گردیده و امور از دست و الیان اموی خارج شد؛ابن خلدون از این پدیده با عنوان«و اعضل امر الخارجیه...؛کار خوارج مسئله لاینحلی شد...»یاد کرده است. ⁽⁴⁾

«بنی امیه»و سپس«عباسیان»قادر به کنترل مرزهای دوردست خود نبودند ⁽⁵⁾در پایان دوره اموی،حوادث مشرق امور مغرب را از دستور کار خلافت اموی بیرون برد؛در اوایل دوره عباسی،هم چنان مسئله شرق از اهمیت بالاتری نسبت به مغرب برخوردار بود

و سراسر خلافت سفاح(اولین خلیفه عباسی)به مسئله شرق گذشت؛اما جانشین او منصور(دومین خلیفه عباسی)از آن جا که مغرب را در حال سقوط به دست خوارج دید،اقدامات گسترده ای برای حفظ آن انجام داد.منصور و هارون الرشید در اجرای این سیاست و الیان خود در مغرب را از بین افراد سیاست مدار و اصیل و صاحب رأی انتخاب می کردند و به و الیان مصر اختیار تام در حمایت مالی و نظامی از و الیان مغرب داده بودند؛اما تلاش آن دو،در این زمینه با موفقیت همراه نشد و اوضاع مغرب به نفع«شیعه»و«خوارج»تمام شد و همه سرزمین های میان تاهرت و طنجه تا بلاد سودان و آندلس از سلطه خلافت عباسی خارج شد و تنها کاری که خلافت عربی در برابر قیام بربر انجام داد،تشکیل دولت«اغالبه»در افریقیّه در 181ه(800 م)برای جلوگیری از پیش روی دو دولت خارجی«صفریه»(140ه)و«رستمی»(161ه)بود.

از خصوصیات خوارج در غرب اسلامی،پراکندگی آنها و کشمکش و مقابله دائم بین خوارج صفریه و اباضیه بود،این دو،هیچ گاه سیاست واحد و دوستانه ای نسبت به هم اتخاذ نکردند و همواره با هم در حال نزاع بودند؛ازاین رو جنگ بزرگی در سال 141ه(757 م)برای مالکیت قیروان بین آنها در گرفت. ⁽¹⁾

دولت خوارج صُفریه؛بنی مدرار

الف)مرحله دعوت سری تشکیل دولت صفریه

«خوارج صُفریّه»بعد از انجام دوره ای از دعوت سری و شورش علیه و الیان اموی،نخستین دولت خارجی در غرب اسلامی را بنیاد نهادند؛تحول فکری در عقاید صفریّه مبنی بر«جوازِ تقیه»باعث شد تا آنها به دعوت سری در مغرب روی بیاورند. ⁽²⁾

عَکَرمَه بربری مغربی(م150ه)از موالی ابن عباس ⁽³⁾و از فقهای صفریه در سال های اول قرن دوم هجری وارد قیروان شد؛ ⁽⁴⁾او با بزرگان صحابه،فقها و محدثینی چون

ابوهریره و عایشه در شرق ملاقات کرده و از آنها حدیث شنیده بود؛ ⁽¹⁾وی در قیروان با رؤسای قبایل بربر از جمله میسره رئیس قبیله«مطغره»ارتباط برقرار کرد و عقاید خود را بین آنها انتشار داد؛ ⁽²⁾او هم چنین با ابوالقاسم سکموبن واسول(شیخ مکناسه) ⁽³⁾در قیروان ارتباط برقرار کرد و عقاید خود را به او انتقال داد،به طوری که بعد از وفات عَکرَمة(107/105ه)از ابوالقاسم بن واسول به عنوان پیشوای صفریه در مغرب نام برده اند؛ابوالقاسم،مذهب صفریه را بین قبیله«مکناسه»و در مناطق جنوبی مغرب اقصی،به طور مخفی رواج داد و به«وادی تافیلالت»رفت و مذهب خارجی را بین قبایل بربر کوخ نشین منتشر ساخت.بربر«برغواطه»،عقاید صفریه را به دنبال ملاقات طریف بن شمعون با عکرمه در قیروان،پذیرفتند و نقشی اساسی در گسترش عقاید صفریه در مغرب اقصی ایفا کردند.قبیله بربر«بنویفرن»از«زناته»در مغرب اقصی و برخی از وابستگان آن در مغرب ادنی،به مذهب صفریه روآوردند.

برخی از اعراب مقیم افریقیّه و مغرب نیز،به آنان پیوسته و در انتشار آن مؤثر واقع شدند؛حتی برخی از و الیان اموی نیز به این مذهب گرایش یافتند و صفریه بر همه قبایل بربر سلطه پیدا کرد؛ ⁽⁴⁾از جمله یزیدبن مسلم متهم به تقیه شده و از خوارج صفری محسوب گردید؛ ⁽⁵⁾مذهب صفری در بین گرو هی از بربرهای رومی شده که به مسیحیت گرویده بودند،نیز گسترش یافت.این گروه از بربرها که در اثر آمیزش با روم،از فرهنگ بالاتری نسبت به سایر بربرها برخوردار بودند ⁽⁶⁾به دلیل حفظ جایگاه اجتماعی خود اسلام آوردند؛ولی و الیان اموی با آنها هم چون دیگر بربرها رفتار کردند؛عبدالاعلی بن حُدَیج رهبر این دسته از«افارقه»مغرب اقصی(که مذهب صفریه را از عکرمه دریافت کرده بود)

در شورش میسره شرکت کرد و رهبری شورش در طنجه را به عهده،گرفت.

عقاید صفریه با تلاش ابوالقاسم سمکوبن واسول ⁽¹⁾در سودانی های مقیم جنوب صحرا نیز انتشار یافت؛چون قوافل تجاری،بین بلاد مغرب و سودان از وادی«تافیلالت»رد می شدند که ابوالقاسم در حال تبلیغ مذهب صفری در آن جا بود.انتشار مذهب صفری در بین سیاهان سودان،به حدّی بود که بعد از برپایی دولت صفری در سجلماسه در 140 ه نخستین امام خود(عیسی بن یزید الاسود)را از بین سیاهان انتخاب کردند. ⁽²⁾چگونگی انتشار سریع و وسیع مذهب صفریه در افریقیّه از جمله مسائلی است که مورد توجه ابن خلدون قرار گرفته است. ⁽³⁾

ب)دوره شورش علنی خوارج صُفریه

در زمان عبیدالله بن حَبْحاب،در سال های 117121 ه آتشفشان شورش خوارج،فوران کرد؛خصومت های قبیله ای قیسی-یمنی،بین اعراب و ستم اقتصادی،سیاسی و اجتماعی و الی عرب،عمربن عبدالله مرادی که از سوی عبیدالله بن حبحاب،والی طنجه بود،آتش شورش بربر را برافروخت؛این و الی،رفتار بسیار بدی در طَنجه با بربرها داشت؛بربر را«فیء»مسلمین دانست و می خواست بربرهای مسلمان را تخمیس کند؛ ⁽⁴⁾چنان که رقیق قیروانی آن را زمینه نخستین فتنه بربر در دوران اسلامی در افریقیّه شمرده است. ⁽⁵⁾

اسماعیل،پسر عبیدالله بن حبحاب نیز در ولایت«سوس اقصی»،نسبت به بربرها ستم پیشه کرد؛عبیدالله بن حبحاب،حبیب بن ابی عبید را مأمور عملیات جنگی گسترده ای در سراسر مغرب کرد؛این حمله،انبو هی از غنایم و شمار زیادی اسیر به دنبال داشت و رعب و وحشت را بر افریقیّه حاکم ساخت؛عبیدالله بن حبحاب،گرو هی از بربرها را در

حمله به صقلیه و سردانیه اجیر کرد و این کار خشم بربرها را بر علیه اعراب برانگیخت؛ ⁽¹⁾فرصت حمله حبیب بن ابی عبیده به صقلیه باعث شد تا بربرها،پیمان صلح خود با عبید الله بن حبحاب را شکستند و در افریقیّه شوریدند؛بربر«طنجه»،میسره السقاء مدغری(نامی که به سبب فروش آب به وی دادند)را به رهبری خود برگزیدند و عمربن عبدالله،کارگزار طنجه را کشتند و میسره را خلیفه و امیرالمؤمنین خواندند؛ ⁽²⁾عبیدالله بن حبحاب،در پی این رویداد،یکی از سرداران خود به نام خالدبن حبیب را به جنگ میسره فرستاد و حبیب بن ابی عبیده را از صقلیه فرا خواند و به طنجه فرستاد.

اختلافی که بین بربرها با میسره بروز کرده بود سرانجام منجر به قتل او شد؛ ⁽³⁾بربرها پس از آن،خالدبن حُمَیْد زناتی را رهبر خود کردند؛او سال 117 ه در نبردی معروف به«غزوة الاشراف»با خالدبن حبیب و اعراب جنگید و با وارد کردن شکستی سخت به بزرگان عرب،آنان را کشت.خبر شکست غزوة الاشراف و پیروزی بربر،موجی از شورش را در افریقیّه و مغرب به دنبال داشت و امور را از دست عبیدالله بن حبحاب خارج نمود،هشام،خلیفه اموی،در پی این ماجرا عبیدالله بن حبحاب را احضار کرد و کلثوم را به جای او فرستاد.غزوة الاشراف،نزاع نژادی میان بربر و عرب را وارد مرحله اساسی کرد و ریشه های عمیقی از این نزاع در افریقیّه به جا گذاشت.به گفته رقیق:«وقتی هشام،خبر شکست عرب در حادثه غزوة الاشراف را شنید گفت:به خدا قسم با خشمی عربی،لشکری به جنگ آنها می فرستم که سرِلشکر نزد آنها و انتهای آن پیش من باشد». ⁽⁴⁾

با رسوخ مذهب خوارج در بین بربرها،زمینه شورشِ بزرگ علیه اعراب آماده شد؛ ⁽⁵⁾خوارج«صُفری»،زودتر از خوارج«اباضیه»برای خروج از مرحله دعوتِ سرّی،به مرحله ظهور آماده شدند؛نخستین قیام«صفریه»به رهبری میسره مطغری ⁽⁶⁾در 121 ه رئیس قبیله

مطغره، ⁽¹⁾پیشوای ⁽²⁾صفریه،انجام شد. ⁽³⁾او ابتدا هیئتی از بربرها را به دربار هشام بن عبدالملک فرستاد تا از رفتار ابن حبحاب و تقسیم غنایم شکایت کند.

خوارج صُفریه به تقلید از خوارج شرق،به صورت سر تراشیده،عریان و تنها با شلوار و سردادن شعار تحکیم(لاحکم الاللّه)به جنگ می رفتند. ⁽⁴⁾جمعیت صفریه بی شمار بود؛آنان در معرکه«قدوره»در سال 123ه(741 م) ⁽⁵⁾سپاه عرب به رهبری کلثوم را شکست داده،بر مغرب اقصی سلطه پیدا کردند؛پس از آن آماده تصرف قیروان شدند و فعالیت های خود را در مغرب ادنی و اوسط متمرکز ساختند. ⁽⁶⁾قبایل مغرب اوسط و ادنی،(نفزه و هواره و...)به رهبری خالد بن حُمَیْد زناتی(رئیس انقلاب صفریه در افریقیّه)عقاید صفریه را در مغرب اوسط و ادنی،منتشر می کردند. ⁽⁷⁾

در این نهضت،بربر«برانس»و«بتر»با هم همکاری داشتند(زناته از بُتر و هوّاره از بُرانس)عکّاشه و عبدالواحد رهبر بربر«هوّاره صُفریه»در مغرب ادنی به کمک بربر«زناته»مغرب اوسط،قابس را تصرف کردند و قیروان را در محاصره گرفتند؛اما کار آنها با مقابله عامل طرابلس(صفوان بن مالک)با شکست مواجه شد.عکاشه و عبدالواحد ⁽⁸⁾جهت استمرار مبارزه،صفریه اقلیم زاب را سازمان دادند و از بربر زناته به رهبری ابی قره کمک گرفتند. ⁽⁹⁾

سقوط قیروان

در برابر هجوم بربرها،سی هزار نفر از سوی هشام بن عبدالملک به سرداری حنظله بن

صفوان برای دفاع از قیروان وارد افریقیّه شدند؛ ⁽¹⁾هشام از سقوط قیروان به دست«خوارج صفریه»بعد از سقوط مغرب اقصی به شدت بیم ناک بود؛چرا که سقوط قیروان به منزله حاکمیت خوارج بر سراسر مغرب تلقی می شد؛عبدالرحمن بن عقبه در اقلیم زاب و معاویه بن صفوان در«طرابلس»و حنظله در قیروان،در پی مقابله با«صفریه»و خنثی کردن اقدامات آنها در مغرب اوسط و ادنی بودند؛با این وجود،تحرکات خوارج در اطراف قیروان شدت گرفت؛عکاشة بن ایوب با سپاه خود در محل قَرْن در نزدیک قیروان مستقر شد و عبدالواحدبن یزید،با سپاهی بزرگ از«صفریه تلمسان»به رهبری ابوقره و برخی قبایل مغرب اقصی به سوی قیروان حرکت کرد و در محلی به نام الاصنام ⁽²⁾نزدیک قیروان استقرار یافت؛بدین ترتیب این شهر در محاصره خوارج صفریه قرار گرفت.

حنظله،گرداگرد قیروان خندقی حفر نمود و سعی کرد تا عکاشه را تطمیع کند؛اما سودی نداشت، ⁽³⁾او با خلیفه(هشام ابن عبدالملک)در این خصوص مکاتبه کرد با این همه سرانجام،نبرد بین خوارج صفریه و حنظله آغاز گردید؛عکاشه،اسیر و صفریه شکست خوردند و جماعت انبو هی از آنها کشته شدند؛ ⁽⁴⁾عبدالواحد نیز در این نبرد کشته شد و سپاه او متواری گردید. ⁽⁵⁾

ابن خلدون،کشته های این جنگ را صدو هشتاد هزار تن نوشته است. ⁽⁶⁾بدین سان حنظله در دو جنگ قرن و الاصنام کمر صُفریه در مغرب ادنی و اوسط را شکست و اعتباری برای خلافت اموی بعد از شکست(غزوة الاشراف)کسب کرد. ⁽⁷⁾

با مرگ هشام بن عبدالملک در 125 ه/743 م دولت اموی در مغرب ضعیف شد.عبدالرحمن بن حبیب به زور،ولایت افریقیّه را تصاحب کرد. ⁽⁸⁾و خلیفه اموی

(مروان بن محمد)،مشروعیت او را به ناچار پذیرفت؛عبدالرحمن با حیله،نهضت صفریه در مغرب ادنی و اوسط را در هم شکست؛ ⁽¹⁾وی هم چنین،انقلاب عروة بن ولید صدفی را در تونس سرکوب کرد ⁽²⁾و اتحاد بین عبدالله بن سکردید و ثابت بن وردیدن صنهاجی را در باجه به هم زد. ⁽³⁾

با مرگ عبدالرحمن بن حبیب و اشتغال خلافت عباسی به امور داخلی و جنگ اعضای خانواده عبدالرحمن بن حبیب برای ولایت بر افریقیّه؛ ⁽⁴⁾نهضت صفریه مجدداً قوت گرفت؛آنها در سال 139 ه شهر قیروان را تصرف کردند و بر افریقیّه و سراسر مغرب اوسط و اقصی مسلط شدند؛و بدین ترتیب«خوارج اباضی»تنها در نقاطی از مغرب ادنی باقی ماندند؛این وضع،باعث شد تا ابوالخطاب معافری برای دور کردن صفریه از قیروان قیام کند. ⁽⁵⁾درگیری بین خوارج بر سر قیروان در سال 140 ه آغاز شد.منابع سنی و اباضی می نویسند:ابوالخطاب در پاسخ به تقاضای مردم قیروان برای نجات آنها از ستم صُفریه قیام کرد ⁽⁶⁾اما در حقیقت اباضیه به خاطر اعلام ورود به مرحله امامت ظهور،به قیروان حمله کردند. ⁽⁷⁾ابوالخطاب در 141 ه وارد قیروان شده و عبدالرحمن بن رستم را و الی قیروان نمود ⁽⁸⁾و آن گاه برای جنگ با سپاه منصور عباسی حرکت کرد. ⁽⁹⁾

شکست صُفریه در افریقیّه،باعث از بین رفتن قدرت آنها در مغرب اوسط و محدود شدن آن در مغرب اقصی شد.ابوقره صفری،امارت کوچکی در تلمسان بپا کرد؛وی رهبر صفریه مغرب اوسط و اقصی(بعد از خالدبن حُمَیْد زَناتّی)بود و در محاصره قیروان در سال 124 ه با عبدالواحد هوّاری همراه گردید.

دولت عباسی و خوارج

با استفاده از فرصت اختلاف خوارج«اباضی»و«صُفری»،محمدبن اشعث خزاعی،جایگاه خلافت عباسی در افریقیّه را مستحکم ساخت ⁽¹⁾و اباضیه را از قیروان بیرون راند و آتش فتنه بربر را خاموش نمود؛این امر،آغاز عملیات دولت عباسی جهت باز گرداندن مغرب اوسط و ادنی بود؛منصور عباسی با دستورالعمل خاصی در سال 148 ه،اغلب بن سالم تمیمی را مأمور این کار کرد.اغلب؛ابوقره را در اقلیم«زاب»شکست داده و مجبور به عقب نشینی به تلمسان کرد؛وی آن گاه در تلمسان با چند حمله او را ضعیف کرد؛اغلب،تصمیم داشت،سراسر مغرب تا طنجه را از خوارج پاک سازی کند؛اما سپاهیان او در 150 ه بر وی شوریده و او را کشتند ⁽²⁾و مأموریت اغلب ناتمام ماند.با قتل اغلب بن سالم،منصور،عمربن حفص را در سال 151 ه و الی مغرب نمود؛ ⁽³⁾در این هنگام،خوارج مغرب از هر سو شوریدند؛این شورش ها،بزرگ ترین شورش خوراج بعد از میسره بود. ⁽⁴⁾

عمربن حفص در مدت ولایت خود،سیصدو هفتاد و پنج بار با بربرها مصاف داد. ⁽⁵⁾والی قیروان،عمربن حفص به اقلیم«زاب»و«حصن طُبنه» ⁽⁶⁾رفت تا مانع از هجوم صفریه به قیروان شود و بتواند از آن جا به تلمسان مرکز عملیات جنگی صفریه حمله کند؛اباضیه و صفریه برای محاصره«طُبنه»متحد شدند؛خوارج در دوازده لشکر متحد،به مواضع عمربن حفص در طُبنه حمله کردند. ⁽⁷⁾خلافت عباسی،سرکوب خوارج را به عهده عمربن

حفص گذاشت؛وی با پانزده هزار عرب در سال 153 ه در محاصره طُبنه قرار گرفت؛محاصره طُبنه به دلیل اختلاف«اباضیه»و«صفریه»شکست ⁽¹⁾و ابوقره به تلمسان بازگشت و عمربن حفص،موفق شد عبدالرحمن بن رستم اباضی را شکست دهد ⁽²⁾و سردار او(مهنابن مخارق بن غفار طائی)؛ابوقره خارجی را سرکوب کرد. ⁽³⁾عمرحفص،سردار خود(مهنا)را به عنوان عامل طبنه قرار داد و به قیروان بازگشت؛چرا که ابوحاتم یعقوب بن لبیب اباضی،هشت ماه بود که قیروان را در محاصره داشت؛عمربن حفص که از طُبنه به سمت قیروان حرکت می کرد از اربس و تونس گذشت و در قیروان خود را برای شکستن محاصره ابوحاتمِ اباضی آماده کرد؛ ⁽⁴⁾تعداد زیاد خوارج،سیصدو پنجاه هزار تن(هشتاد و پنج هزار سوار)از عوامل عمده مقاومت و پیروزی آنها بود. ⁽⁵⁾

منصور عباسی با شنیدن خبر محاصره قیروان،یزیدبن حاتم پسر عموی عمربن حفص را با شصت هزار نیرو اعزام کرد؛ ⁽⁶⁾اما پیش از رسیدن او(در ذی الحجه)عمربن حفص در اواسط ذی القعده سال 154 ه کشته شد و ابوحاتم اباضی،قیروان را تصرف کرد؛ ⁽⁷⁾سپاه یزید و همراهان،با شعار خون خواهی عمربن حفص(یا لثارات عمربن حفص)به جنگ ابوحاتم رفتند؛یزیدبن حاتم در سرت به جمیل بن صخر پیوست؛ ⁽⁸⁾ابوحاتم ناگزیر،به«جبل نفوسه»گریخت در نبردی که بین آنان در گرفت،سالم در مقدمه سپاه یزیدبن حاتم،از ابوحاتم اباضی شکست خورد؛ ⁽⁹⁾در پی این نبرد،یزیدبن حاتم،خود

به مصاف ابوحاتم اباضی رفت و در سال 155 ه با آنها مصاف داد و خوارج را قتل عام کرد؛سی هزار تن از خوارج اباضی،در این جنگ کشته شدند.

بربر«ورفجومه»در سال 157 ه شوریدند و ابوزرجونه را به رهبری خود برگزیدند؛یزیدبن حاتم،سردار خود،یزید ابن مجزات مهلبی را برای سرکوب آنها فرستاد؛ ⁽¹⁾او بربرهای ورفجومه را قتل عام نمود و قیروان را آزاد کرد. ⁽²⁾

اقدامات خلافت عباسی در مهارِ جریانِ خوارج،در مغرب،منجر به محدود شدن خوارج در حد فاصل مغرب اقصی و بخشی از مغرب اوسط شد و دولت عباسی در مغرب ادنی،حاکمیت متزلزلی را اداره می کرد؛که یک دهه بعد،مجبور شد تن به استقلال«خاندان اغلبی»بدهد و این حادثه از سویی نشان شکست اقدامات خلفای عباسی در حفظ مغرب و جلوگیری از تجزیه امپراتوری آنان در آغاز خلافت عباسی از سمت غرب بود.

صفریه در افریقیّه و مغرب ادنی،توسط یزیدبن حاتم(170ه)قلع و قمع شدند؛شورش«ورفجومه»در 157 ه به دست مهلب بن یزید ⁽³⁾و حرکت صفریه در«بلاد زاب»به رهبری ایوب هواری در 164 ه سرکوب شد؛ ⁽⁴⁾«ادریسیان»با کمک خوارج صفریه،موفق به تشکیل دولتی در مغرب اقصی شدند ⁽⁵⁾و صفریه نیز خود،دولت بنی مدرار را در سجلماسه تشکیل دادند. ⁽⁶⁾نزاع«ادریسیان»و«رستمی ها»بر سر تلمسان،باعث از بین رفتن قدرت صفریه در مغرب اوسط شد و انبو هی از صفریه به سجلماسه که پناه گاه اصلی آنها بود مهاجرت کردند؛عبدالرحمن بن رستمِ اباضی نیز،با پذیرشِ اطاعت و الی عباسی،دولتی در مغرب اوسط تشکیل داد. ⁽⁷⁾

اختلاف اباضیه و صفریه و اقدامات دولت عباسی برای مهار جریان خوارج در

مغرب،از جمله انتخاب و الیان با کفایت چون:ابن اشعث،اغلب بن سالم،عمربن حفص و یزیدبن حاتم،باعث از بین رفتن نفوذ خوارج در قیروان و روی کار آمدن خانواده«بنی مهلب»در افریقیّه شد؛خوارج صفریه و اباضیه از نواحی شهری مغربِ ادنی دور شدند و به مناطق صحرایی و ارتفاعات دور مغرب اقصی و اوسط پناه بردند:خوارج صفریه در مناطق جنوبی مغرب اقصی و خوارج اباضی در مناطق محدودی از مغرب اوسط ساکن شدند؛بدین ترتیب تحرکات خوارج از حالت شورش به حالت ثبات درآمد و به تشکیل دولت انجامید؛تشکیل دولت خارجی در مغرب،تحقق اهدافی بود که در شرق جهان اسلام سرکوب شده بود و مبارزات خوارج،بعد از نیم قرن به ثمره مطلوب خود رسید؛از این رو،پیروزی خوارج و تشکیل دولت خارجی،نشانه حاکمیت روح قوم گرایی و استقلال طلبی بربر در برابر عرب بود و آثار اقتصادی،سیاسی؛اجتماعی بسیاری را به همراه داشت.

تأسیس دولت بنی مدرار(بنی واسول) -صفریه(208266 ه /823 977 م)

⁽¹⁾ خوارج صفریه در تأسیس دولت(141ه)و آغاز شورش(121ه)مقدم بودند؛برخی از محققین،از دولت آنها با عنوان«دولتک»نام برده اند. ⁽²⁾دولت محلی سجلماسه،هنگامی که کارگزاران خلافت در مغرب،مشغول ولایت های غربی و جنوبی بودند،توسط صفریه در وادی ملویه تأسیس شد؛ ⁽³⁾اقلیم تافیلالت در دورترین نقطه صحرا که دور از مغرب و دور از عمران در سمت جنوب و غرب بود و نیز،راه ورود به آن دشوار و از لحاظ طبیعی خودبه خود از دشمن محفوظ بود؛مورد انتخاب بربر«مکناسه»از گروه بربرهای«بُتر»قرار گرفت؛دولت«بنی مدرار»تنها از بربرهای مکناسه شکل گرفت و بربر«زناته»و«نفوسه»در آن دخالتی نداشتند؛ ⁽⁴⁾بربر«صنهاجه»،«زویله»و«زناته»و نیز سیاهان و«اهل ربضِ»آندلس در برپایی این دولت،کمک کردند؛از کلام«یعقوبی»استنباط می شود که عناصر

مختلفی در«سجلماسه»مستقر شده بودند؛ ⁽¹⁾بربر«زویله»در جنوبِ«سجلماسه»،واسطه کاروان های تجاری بین سجلماسه و بلاد سودان بودند.

ابوالقاسم بن سمکو(ملقب به مدرار)از بربرها و سیاهانِ اهل بادیه که به تدین معروف و علاقمند به زراعت و کسب علم و نیز شجاع و قوی جثه بودند،در تأسیس دولت خود استفاده کرد.ابوالقاسم در 138ه(755 م)وارد سرزمین تافیلالت شده،به چوپانی مشغول گردید؛ ⁽²⁾و اصول مذهب صُفریه را به مردم آموخت؛خیمه ابوالقاسم،محل تجمع یاران او بود؛ ⁽³⁾وقتی یاران او به چهل تن رسیدند،موجودیت دولت خود را اعلام کرد ⁽⁴⁾و با عیسی بن یزید اسود(یکی از موالی عرب)براساس رسم خوارج صفری بیعت نمود و او را به امامت برگزید؛در دوران امامت عیسی،تحول چشم گیری در زمینه زراعت و آبیاری پدید آمد و سجلماسه رو به آبادانی و عمران گذاشته ⁽⁵⁾و نقشی اساسی در تجارت منطقه ایفا کرد؛به دنبال این تحولات،مردمِ سجلماسه ثروتمند و مرفه شدند؛این شکوفایی اقتصادی،باعث استحکام دولت«بنی مدرار»شد و جماعت صفریه از هر سو به سجلماسه شتافتند؛اما با این وجود بعد از مدتی،مردم بر علیه امام عیسی بن یزید شوریدند وابوالقاسم بن سمکو را به امامت برگزیدند.

به روایتی،صفریه،بعد از قتل عیسی بن یزید در 155 ه به دستور ابوالقاسم،ابوخطاب صُفری را به امامت برگزیدند. ⁽⁶⁾برخی عبدالرحمن بن رستم زعیم اباضیه را در قتل عیسی بن یزید دخیل دانسته اند؛به هر شکل،عیسی بن یزید چون از خط امامت در مذهب صُفری منحرف گردید و در تطبیق احکام آن افراط کرد،او را عزل نموده و کشتند.بعد از قتل عیسی بن یزید که امامت وی پانزده سال به طول انجامید،امامت در خانواده ابوالقاسم بن سمکو،موروثی شد و مراسم بیعت آنها در حضورِ جمهور صفریه و در سجلماسه برگزار

می شد.دولت بنی مدرار،دولتی صحرایی و همواره در عزلتی که طبیعت صحرا به آن تحمیل می کرد،به سر می برد و روابط سیاسی محدودی با دول مجاور داشت.

تا سال 168 ه/782 م ابوالقاسم به نام منصور و مهدی عباسی بر سجلماسه حکم راند ⁽¹⁾و بعد از او،پسرش الیاس(ابالوزیر)تا سال 170 ه حکومت کرد و بعد برادر او یسع بن ابی القاسم حاکم شد که دولت سجلماسه در عصر او به اوج قدرت خود رسید؛پس از یسع،پسرش مدرار(المنتصر)به قدرت رسید.دو پسر او مدتی بر سر قدرت دچار نزاع بودند. ⁽²⁾بعد از مرگ مدرار در 253 ه/857 م،میمون بن مدارا ملقب به«الامیر»قدرت را به دست گرفت و تا سال 263 ه/877 م حکومت کرد؛سپس پسرش محمدبن میمون به سال 270 ه به قدرت رسید؛بعد از او،یسع بن منتصر بر سجلماسه حاکم شد؛در زمان این حاکم بود که او عبیدالله مهدی وارد سجلماسه شده و زندانی گردید.

با به قدرت رسیدن«فاطمیان»،عبیدالله(مهدی)سجلماسه را تصرف کرد و در پی آن،یسع حاکم سجلماسه در 296 ه کشته شد؛بعد از او فتح بن میمون(اباضی مذهب)و سپس احمدبن میمون و بعد از وی محمدبن یسع ⁽³⁾که از اطاعت فاطمیان سرپیچیده و خود را خلیفه خواند و«معتز»لقب گرفت؛پس از معتز پسرش منتصر،به سال 321 ه و سپس محمدبن فتح به نام«عباسیان»خطبه خواند.سرانجام خزرون بن فُلفول وابسته دولت اموی به سال 366 ه/976 م،سجلماسه را تصرف و دولت بنی مدرار در پی آن سقوط کرد.

روابط خارجی صفریه

به طور کلی،روابط دولت«بنی مدرار»براساس دشمنی با«عباسیان»،«اغالبه»و«ادریسیان»و دوستی با«بنی رستم»و«امویانِ»آندلس استوار بود.مورخان خاورشناس معاصر اعتقاد دارند که دولت بنی مدرار تبعیت رسمی دولت عباسی را پذیرفته بود و خطبه به نام آنها می خواند؛ ⁽⁴⁾اما،این نظر از حقیقت به دور است؛چون دو مورد نص ابن خلدون مبنی بر

تبعیت از دولت بنی عباس را باید حمل بر تقیه کرد که در مذهب صفریه جایز بود. ⁽¹⁾از سویی بنی مدرار سکه به نام خود زدند و بدون ذکر نام خلفای عباسی خود را امیرالمؤمنین نامیدند.بنابراین سخن،گفته سلاوی نیز،مبنی بر این که:«بنی مدرار در آغاز،خطبه به نام منصور و سپس مهدی می خواندند.»، ⁽²⁾قابل تأمل است و باید در مستندات آن تجدیدنظر نمود؛از جمله روایتی که می گوید:«یسع بن مدرار برای رعایت مصالح دولت عباسی،عبیدالله مهدی را در سجلماسه زندانی کرد»،دچار اضطراب بوده و در صحت آن جای تردید است؛ ⁽³⁾خوارج،هیچ گاه خلافت و امامت«بنی عباس»را نپذیرفتند و همه گروه های خوارج،مقابله با خلفای عباسی را واجب اعلام کردند؛بنی عباس نیز،بارها خوراج صفریه را قتل عام و نابود کردند. ⁽⁴⁾

چگونگی سیاست بنی مدرار در قبال«اغالبه»،تابع سیاست آنها با«عباسیان»بود اما اغالبه نیز به علت درگیری در مدیترانه،مغرب را رها کردند و این دلیل دوستی متبادل آنها نیست؛زندانی شدن عبیدالله مهدی با نامه زیادة اللهِ اول اغلبی به فرض صحت این خبر، ⁽⁵⁾حاکی از تابعیت بنی مدرار از اغالبه نیست؛ ⁽⁶⁾چون بنی مدرار جهت کنترل تجاوز اغالبه،مجبور بودند با امویان آندلس از در دوستی درآیند؛ستم اغالبه در قیروان نسبت به پیروان صفریه،به ویژه در زمان قضاوت امام سحنون که فتوا به منع فعالیت های دینی و آموزشی صفریه داد،یکی از عوامل کدورت و برخورد بین اغالبه و بنی مدرار بود. ⁽⁷⁾

روابط«صفریه»و«ادریسیان»به طور اجباری،مسالمت آمیز بود و«دولت ادریسی»(172 ه/789 م)که با کمک صفریه در مغرب اقصی که تحت نفوذ صفریه بود،روی کار

آمدند؛بعد از این که ادریس اول موفق شد دولت خود را که رنگ صفریه داشت بنیاد کند،آنها را رها کرد و صفریه از جانب«آل ادریس»مورد ستم قرار گرفتند؛این نزاع را اختلاف سنتی بین«شیعه»و«خوارج»دامن می زد؛البته موانع طبیعی موجود بین ادریسیان و بنی مدرار و اختلاف داخلی ادریسیان،باعث جلوگیری از جنگ بین دو دولت بود؛اما خطی ارتباطی بین پایتخت صفریه و پایتخت ادریسیان از طریق تجاری که از فاس آغاز می شد(فاس،صُفروی،قلعه مهدی،تادله،وادی شعب الصفا،جبل الکبیر،سجلماسه)برقرار بود و بسیاری از خوارج صفریه در فاس به سر می بردند؛فعالیت های ادریسیان نیز در این دوره،تنها در جهت کنترل و سرکوب صفریه در مراکز پراکندگی آنها در مغرب اقصی،تلمسان و نواحی اطراف آن بود.

ادریس دوم،در سال 173 ه و عبدالله بن ادریس،اقداماتی نظامی برای کنترل صفریه انجام دادند؛عبدالله و یحیی بن ادریس،اغمات،سوس اقصی،بلاد نفیس،تا مدلت و درعه را از نفوذ بنی مدرار خارج ساخته ⁽¹⁾و معادن طلا و نقره درعه را از دست آنها بیرون آوردند. ⁽²⁾

صفریه مغرب اقصی،به رهبری عبدالرزاق صُفری؛بر علی بن عمربن ادریس در فاس شوریدند و در شهر صفروی در جنوب فاس،اعلام استقلال کردند و سپس عبدالرزاق وارد فاس شد و در منابر«عدوة الاندلسیین»،خطبه به نام او خوانده شد و حکومت ادریسی به«عدوة القرویین»در فاس محدود شد و خطبه به نام محسن بن قاسم بن ادریس(العدام)خوانده شد؛ ⁽³⁾العدام به زحمت توانست عبدالرزاق صفری را ازفاس خارج کند؛اما در سجلماسه،یسع بن مدرار از فرصت قیام صفریه در مرکز دولت ادریسی استفاده نمود و سپاهی برای جنگ با دولت ادریسی آماده کرد؛اما پیش از حرکت،ابوعبدالله شیعی وارد سجلماسه شد و یسع ناچار به عقب نشینی شده و مجبور به صرف نظر از حمله به فاس گردید. ⁽⁴⁾عبدالرزاق نیز در سال 293 ه/907 م کشته شد و شورش آنها به تدریج فروکش کرد.

روابط بنی مدرار و دولت رستمی،روابطی با ثبات نبود؛پیش از تشکیل دولت رستمی،با وجود اختلاف صفریه و اباضیه،روابط دوستی بنی مدرار با بنی رستم در مغرب ادنی به سبب دشمنی بنی عباس با این دو،برقرار بود؛اما بعد از مرحله تشکیلِ دولت رستمی و پراکندگی خوارج اباضیه در محدوده دولت خوارجِ صفریه و انتشار گسترده آنها در نقاط مختلف مغرب و در محدوده دولت اباضیه،مشکلاتی را برای این دو دولت به دنبال داشت.گرو هی از اباضیه در سجلماسه،در حوادث داخلی دولت بنی مدرار دخالت می کردند؛چنان که گرو هی از خوارج صفریه نیز در«قلعه تالغمت»مشرف بر شهر تاهرت،به سر می بردند که در حوادث داخلی دولت اباضی سهیم بودند ⁽¹⁾و نقش اساسی در شورش ابی حاتم یوسف بن محمد داشتند؛ ⁽²⁾اما حکام سجلماسه و تاهرت،نمی خواستند در این گونه شورش ها و دخالت های خوارج دخالت کنند و می کوشیدند از طرق مختلف،روابط دوستی دو دولت را حفظ کنند.یسع بن مدرار،دختر عبدالرحمن بن رستم به نام«اُروی»را برای پسرش(مدرار)خواستگاری کرد؛ ⁽³⁾البته این ازدواج نتوانست اهداف سیاسی مورد نظر را به دنبال داشته باشد و منافع دو دولت را تأمین کند. ⁽⁴⁾

از سوی دیگر روابط دولت سجلماسه و امویانِ آندلس،همواره ثابت و به صورت حفظ منافع متقابل بود،بنی مدرار با امویان آندلس علی رغم دوری مسافت،روابط بسیار دوستانه ای داشتند؛بین سجلماسه و قرطبه،به خاطر روابط اغالبه و بنی عباس که دشمن مشترکِ بنی مدرار و امویان آندلس بودند،منافع مشترکی،به ویژه در مدیترانه وجود داشت؛عبدالرحمن دوم خلیفه اموی(206-238ه)علی رغم دشمنی سنتی بین خوارج و سنیّان اموی،روابط دوستانه ای با بنی مدرار برقرار کرد.بنادر بنی مدرار در دریای مدیترانه مورد استفاده دولت اموی آندلس بود که نسبت به سلطه کامل اغالبه بر مدیترانه نگران بودند؛عناصری از خوارج صفریه به شهرهای آندلس مهاجرت کردند و گرو هی از آندلسی ها نیز

در سجلماسه ساکن شدند. ⁽¹⁾بعد از«شورش ربض»در عهد حکم بن هشام(180-206 ه/797-821 م)جمع کثیری به سجلماسه پناه بردند.میمون بن مدرار(ملقب به امیر)،هنگام قحطی آندلس،مقادیر انبو هی گندم،شکر و خرما به دولت اموی آندلس کمک کرد.در زمان امیر محمدبن عبدالرحمن بن حکم که عصر او به استقرار سیاسی معروف است،روابط دوستی امویان آندلس و امرای سجلماسه به اعلا درجه خود رسید،به طوری که مورخین از سیادت امیر محمد اموی بر امرای سجلماسه،میمون و یسع المنتصر سخن گفته اند. ⁽²⁾

ظهور ابوعبدالله شیعی در منطقه،روابط امویان و خوارج بنی مدرار را مستحکم تر ساخت و عملیات مشترکی از سوی امویان آندلس و امرای سجلماسه،بعد از سقوط اغالبه به دست شیعه،برای حفظ دولت بنی مدرار صورت گرفت؛ ⁽³⁾ولی مؤثر نبود و دولت سجلماسه در 297 ه توسط ابوعبدالله شیعی سقوط کرد؛امیر قرطبه نتوانست کاری انجام دهد و بنی مدرار با وابستگی به خلافت«فاطمیان»به حکومت خود ادامه دادند.

با انکار مذهب صفریه،توسط محمدبن واصل و پذیرش تبعیت امویان آندلس،فاطمیان بار دیگر سجلماسه را تصرف کردند.

ظهور«شیعه»و«دولت فاطمی»در 297 ه آغازِ پایان نهایی خوارج در مغرب است.ابوعبدالله شیعی،از سال 280 ه وارد مغرب شد و مبارزه برای سرنگونی دو دولت خارجی«بنی رستم»و«بنی مدرار»را آغاز کرد؛هنگام عبور عبیدالله مهدی از سجلماسه،یسع بن مدرار،مهدی را با نامه ⁽⁴⁾امیر اغلبی(زیادة الله اول)که مجری دستور خلیفه عباسی معتضد ⁽⁵⁾مکتفی بود، ⁽⁶⁾دستگیر کرد؛برخی،یهود سجلماسه را در این کار دخیل دانسته اند. ⁽⁷⁾دولت

بنی مدرار،معادن نقره و طلای درعه را در اختیار داشت و انحصار تجارت طلا با جنوب در دست آنها بود.یهود نیز ظهور«جنبش شیعی»را خطری برای منافع خود می دیدند و لذا امرای سجلماسه را بر علیه آنها تحریک کردند و با سقوط سجلماسه متعرض آنها شدند.یسع،عبیدالله مهدی را مورد بازجویی قرار داد و از نسب و کار او پرسید و به زندان افکند،بعد از سرنگونی دولت بنی مدرار،عبیدالله مهدی دستور داد،یسع را دستگیر و در سجلماسه به قتل رساندند. ⁽¹⁾

4-خوارج اباضیه

1-مبارزه سرّی و مرحله شورش

اشاره

شورش و مبارزات«اباضیه»در مغرب،به دلیل نزدیکی به قیروان(مرکز امارت)و استقرار نیروهای نظامی خلافت،دیرتر از«صفریه»شروع شد؛اما پیروزی مبارزاتِ صفریه در مغرب اقصی،اباضیه را تشویق کرد تا در قیام خود تعجیل کنند. ⁽¹⁾در سال 126 ه/744 م اباضیه به رهبری عبدالله بن مسعود تجیبی،در طرابلس شوریدند که با قتل عبدالله بن مسعود به شکست انجامید. ⁽²⁾در سال 131 ه نیز هوّاره در اطراف،عبدالجباربن قیس مرادی و حارث بن تلید حضری به خون خواهی عبدالله بن مسعود تجیبی جمع شدند و طرابلس را محاصره کردند؛ ⁽³⁾عبدالرحمن بن حبیب،والی افریقیّه با حیله،آن دو را شکست داد و کشت؛در سال 132 ه،اسماعیل بن زیاد نفوسی قابس را تصرف کرد؛ولی عبدالرحمن بن حبیب او را شکست داد و به قتل رساند. ⁽⁴⁾

شکست های خونین قیام های اباضیه در طرابلس و قابس در فاصله سال های 126 تا 132 ه اباضیه را به فکر انداخت تا شورش های خود را در شکل مؤثری سازمان دهند؛آنها با مهاجرت به بصره،با ابوعبیده مسلم بن ابی کریمه و رهبران اباضیه در این خصوص

مشورت کردند و بعد از آمادگی،جهت انجام انقلابی سازمان یافته به مغرب بازگشتند.بنا به توصیه ابوعبیده:

1.رهبری مذهب باید به یکی از افراد عرب که به فنون سیاست و حکومت آگاه باشد،سپرده می شد؛

2.پیش از اقدام به انقلاب،از حیث نیروی انسانی و امکانات مادی،در حد مطلوب باشند؛

3.برخی از افراد هیئت اعزامی به بصره در فقه و علوم شریعت تبحر پیدا کنند تا بتوانند در مسایل مربوط به انقلاب و مرافعات دخالت کنند.

تصرّف طرابلس

هیئت اعزامی به بصره در سال 141 ه وارد افریقیّه شد و در اولین اقدام خود با رؤسای قبایل بربر،به طور سری ارتباط برقرار کرد؛ابوخطاب عبدالاعلی بن سمح معافری به اشاره ابوعبیده،به«امامت ظهور»اباضیه برگزیده شد و انبو هی از قبایل«نفوسه»،«هواره»و«زناته»گرد او جمع شدند. ⁽¹⁾ابوالخطاب به طور ناگهانی طرابلس را تصرف نمود و عامل شهر(عمروبن عثمان قرشی)را بیرون کرد؛سپس«اباضیه»طرابلس را پایتخت و محل مرکزی فعالیت خود قرار دادند و ابوعبیده را از مسئله ظهور امامت آگاه ساختند.ابوالخطاب«جزیره جربه»و«جبل دمر»و«قابس»را در سال(140 ه/757 م)گرفت و بلاد مغرب ادنی،تحت سلطه او در آمد.

حرکت ناگهانی اباضیه در مغرب ادنی که دوره«امامت ظهور»نام گرفت،بر خلافتِ نوپای عباسی،بسیار گران آمد و منصور برای جلوگیری از سقوط نهایی مغرب ادنی،لشکری به استعداد 140/150 هزار نفر با هدایت بیست و هشت نفر از زبده ترین سرداران خود،از جمله اغلب بن سالم،عازم افریقیّه کرد؛ ⁽²⁾این لشکر به فرماندهی محمدبن اشعث خزاعی در سال 142 ه وارد بلاد مغرب شد؛طلایه سپاه،با فرمانده خود(ابوالاحوص عمروبن اباحوصِ عجلی)،به سمت قیروان حرکت کرد؛ابوالخطاب نیز،به سرعت

قیروان را ترک کرد،اما در مغمداس در ناحیه«سُرت» ⁽¹⁾با ابوالاحوص روبه رو شد.

ابوالخطاب،در رأس هفتاد هزار اباضی در سرزمین سُرت به مصاف ابوالاحوص رفت؛ابن اشعث نیز وارد معرکه شد و بخش هایی را به تصرف خود درآورد؛در این نبرد،اباضیه به شدت سرکوب شدند و کارگزار ابن اشعث در زویله و ودان،(اسماعیل بن عکرمه خزاعی)و عامل او در طرابلس(مخارق بن غفار)،اباضیه را قتل عام کردند.اباضیه«زناته»نیز،به دست ابن اشعث به قتل رسیدند و اباضیه مغربِ ادنی،منکوب شده و سر به طاعت و الیان عباسی نهادند. ⁽²⁾نبرد«تاورغا»در 144 ه پایان دوره ناموفق«امامت ظهور»بود و اباضیه وارد دوره«امامت دفاع»،یعنی:مبارزه پنهانی شدند؛مسئولیت«امامت دفاع»را بعد از قتل ابی الخطاب،یعقوب بن حبیب معروف به«ابوحاتم ملزوزی»که از بربرهای«هُوّاره»بود در سال 145 ه/762 م به عهده گرفت؛ ⁽³⁾در این دوران،صدقات مغرب اوسط به عبدالرحمن بن رستم که از سوی اباضیه مغرب ادنی،زمینه را برای برپایی دولت اباضی،آماده می کرد،ارسال می شد.

در سال 150 ه/767 م در زمان ابوحاتم(امام دفاع)،عامل طرابلس از اباضیه خواست که وفاداری و اطاعت خود را از خلافت عباسی اعلام کنند؛در اثر امتناع آنها،جنگ در گرفت و منجر به تصرّف طرابلس در سال 151 ه به وسیله اباضیه شد؛عمربن حفص،سه سپاه به فرماندهی جنیدبن بشار ازدی فرستاد تا اباضیه را از طرابلس بیرون کنند؛اباضیه هر سه لشکر را در هم شکستند.

در سال 153 ه ابوحاتم،قیروان را برای پیوستن به حلقه محاصره«طبنه»،با لشکری بزرگ متشکل از اباضیه و صفریه(ابی قُرّه در رأس ده هزار نیرو و عبدالرحمن بن رستم با پانزده هزار نیرو)ترک کرد،اختلاف اباضیه و صفریه باعث شکست محاصره شد.

ابوحاتم،دوباره به قیروان رفت و آن جا را محاصره کرد؛عبدالرحمن بن رستم به تهوده بازگشت و عمربن حفص او را شکست سختی داد؛ابوحاتم،قیروان را با صد و پنجاه هزار نفر در محاصره داشت؛با تشدید محاصره،بسیاری از مردم به اباضیه پیوستند.

عمربن حفص،«طبنه»را رها کرد ⁽¹⁾و برای شکستن محاصره قیروان عازم شد؛اما بعد از تلاش زیاد به موفقیتی دست نیافت و جان خود را از دست داد. ⁽²⁾سرانجام برادر و جانشین عمروبن حفص ⁽³⁾(جمیل بن حفص)،محاصره قیروان را شکست.اختلاف در سپاه ابوحاتم و حمله بزرگ یزیدبن حاتم، ⁽⁴⁾علی رغم پیروزی اولیه ابوحاتم در مغمداس و شکست طلایه سپاه یزیدبن حاتم(به سرداری سالم بن سواد تمیمی)،باعث عقب نشینی اباضیه به ارتفاعات«جبل نفوسه»شد؛آنها در دژی مستحکم در پشت خندقی که به سرعت حفر کردند،پناه گرفتند.یزیدبن حاتم در تعقیب آنها از خندق گذشت و سپاه اباضیه را شکست سختی داد و جماعت عظیمی از آنها(حدود،سی هزار تن)از جمله ابوحاتم و سایر سران اباضیه را کشت و یکی از عمّال خود را در طرابلس به ریاست منصوب کرد در 155 ه به قیروان بازگشت. ⁽⁵⁾

این ضربه یزیدبن حاتم،ضربه نهایی و کاری بر خوارج اباضیه بود و به فعالیت آنها در مغرب ادنی پایان داد؛به طوری که در دوران ولایت وی،اباضیه هیچ کاری نتوانستند انجام دهند؛ابن عذاری،از وضع خوارج در دوره ولایت یزید،با عبارت:«افریقیّه در زمان یزیدبن حاتم آرام شد»،یاد کرده است؛ ⁽⁶⁾اما در زمان جانشین او(داودبن حاتم)،اباضیه قبیله«نفزه»در«جبال باجه»به رهبری صالح بن نصیر،شوریدند و داوود را شکست دادند؛اما یکی از فرماندهان صالح،به نام سلیمان بن الصمه،اباضیه را در نبرد«شقنباریه»شکست داد و شورش بربرهای«هُوّاره»را در 180 ه در هم شکست؛بدین ترتیب،اباضیه در مغرب ادنی و افریقیّه در هم شکستند ⁽⁷⁾و تنها عبدالرحمن بن اوسط در 161 ه با پذیرش حاکمیت

نماینده دولت عباسی در افریقیّه موفق شد تا دولت اباضیه را در مغرب اوسط تأسیس کند و در پی آن قلمرو اباضیه به آن جا محدود شد.

2-دولت بنی رستم در مغرب اوسط

اشاره

عبدالرحمن بن رستم جزو معدود رهبران غیر بربر بود که موفق شد در مغرب اسلامی دولت تأسیس کند؛اکثر منابع عبدالرحمن بن رستم را فردی ایرانی معرفی کرده اند و نَسَب او را به طبقه ای از بزرگان ایران رسانده اند؛ابن خلدون او را از فرزندان رستم(سردار ایرانی جنگ قادسیه)شمرده است؛بکری نیز،او را به شاپور ذی الاکتاف نسبت داده ⁽¹⁾و منابع خوارج ⁽²⁾او را به کسری انوشیروان رسانده اند؛ ⁽³⁾باید اذعان نمود که روایت ابن خلدون درست نیست؛چون رستم در شانزدهم هجری و عبدالرحمن بن رستم در 168 ه کشته شد؛برخی،پدر عبدالرحمن را مولی عثمان(خلیفه سوم)دانسته اند که در پی پیش گویی روایتی که امر مغرب به زودی به«فرس»(ایرانیان)واگذار خواهد شد، ⁽⁴⁾در اواخر قرن اول هجری به حجاز و مکه رفت و با یکی از زنان حاجیه مغربی ازدواج کرد و با او به مغرب بازگشت.

عبدالرحمن بن رستم،جهت فراگیری اصول مذهب اباضی،در سال 135 ه/752 م با هیئتی پنج نفره،به بصره رفت ⁽⁵⁾و به حلقه ابی عبید مسلم بن ابی کریمه ⁽⁶⁾وارد شد و پنج سال نزد او اصول مذهب را آموخت و فروع آن را نیز،در محضر مشایخ مذهبی اباضی

فرا گرفت و زمانی که ابوالخطاب معافری در سال 140 ه امامت اباضیه را به عهده گرفت، ⁽¹⁾عبدالرحمن رستم را به عنوان قاضی طرابلس انتخاب و سال 141 ه او را جانشین خود در قیروان کرد. ⁽²⁾

به دنبال شورشِ مردم قیروان علیه اباضیه و ورود سپاه ابن اشعث به اطرافِ قیروان،عبدالرحمن مجبور شد،قیروان را ترک کرده و به سرزمینی که بسیاری از اباضیه در آن زندگی می کردند،برود؛ ⁽³⁾عبدالرحمن بن رستم با اباضیه مغربِ اوسط،روابط نزدیکی داشت و از آنها در محاصره عمربن حفص در«طُبنه»در 151 ه/768 م استفاده کرد؛خطر دائم هجوم و الیان عباسی،و وضعیت متزلزل اباضیه در قیروان،باعث شد تا عبدالرحمن بن رستم،در مغرب اوسط شهری را که پایگاه ثابت و مطمئن اباضیه باشد،تأسیس کند؛تاهرت ⁽⁴⁾جهت کشاورزی و دامداری مناسب بود ⁽⁵⁾و در ناحیه ای کوهستانی و مناسب با روحیه اباضیه که بیشتر از اهالی کوهستان بودند،قرار داشت؛شهر تاهرت با کمک مالی اباضیه طرابلس بنا شد؛از تاهرت به عنوان شهر فتنه و شورش های داخلی یاد کرده اند؛بانی شهر،عبدالرحمن بن رستم نیز هنگام تأسیس تاهرت گفت:«شهری است که از خون و فتنه و جنگ جدا نیست». ⁽⁶⁾

علی رغم مخالفت بربرهای«صنهاجه»ساکنِ مغرب اوسط،بعد از مرگ ابی الخطاب در سال 144 ه/761 م با عبدالرحمن بن رستم به عنوان«امام دفاع»بیعت شد؛ ⁽⁷⁾بار دیگر در سال 162 ه/779 م بعد از تأسیس شهر تاهرت،به عنوان امام ظهور با او بیعت شد.عبدالرحمن بن رستم،با بهره مندی از هوش و سرشت ایرانی خود،موفق شد دولتی

قدرتمند که حدود یک قرن و نیم استمرار یافت،در مغرب اوسط و بخش اعظمی از مغرب ادنی بر پا کند. ⁽¹⁾

جانشین عبدالرحمن بن رستم

عبدالرحمن بن رستم،پیش از وفات،دولتی ائتلافی را از عناصر مختلف،در قالب نوعی مجلس شورا،جهت انتخاب امام بعد از خود تعیین کرد؛انتخاب عبدالرحمن(امام اول رستمی)بر اساس اتفاق«اهل حل و عقد»و با اجماع اکثر شیوخ قبایل اباضی و براساس مساوات و اصول مذهب اباضی بود؛اما بعد از او،اوضاع متشنج شد و آتش اختلافات سیاسی،مذهبی،نژادی و نزاع بین اعضای خانواده عبدالرحمن بر سر قدرت،شعله ور گردید.

عبدالوهاب بن عبدالرحمن بن رستم(171-208 ه/788824 م)دومین امام اباضیه،بر اساس امامت موروثی به قدرت رسید؛ ⁽²⁾و این نوع انتخاب،مخالف اصول مذهب اباضی بود؛لذا اباضیه را با اختلاف مذهبی مواجه ساخت که تا سقوط دولت اباضیه،منشاء مشکلات بود؛شورش یزیدبن فندین در رأس جماعت«نکاریّه»از اولین تحرکاتی بود که علیه عبدالوهاب و در موضوع«امامت»به راه افتاد. ⁽³⁾اعتراض ابن فندین با عکس العمل فقهای اباضیه شرق در مکه،بصره و مصر مواجه شد:فقهای مشارقه بر حقانیت قول ابن فندین در انحراف عبدالوهاب از اصول مذهب اباضی در امامت رأی دادند و به ابن فندین پیوستند.

نکاریّه،دوبار کوشیدند تا عبدالوهاب و پسر او میمون بن عبدالوهاب را ترور کنند؛اما عبدالوهاب در جنگ بزرگی،جماعت نکاریّه را قتل عام کرد.جماعت اباضیه نکاریه استان«زاب»هم مرز با دولت«اغالبه»،از سوی این دولت حمایت و تحریک می شدند. ⁽⁴⁾حدود سی هزار تن از واصلیّه که زیر سلطه دولتِ اباضی در اطراف تاهرت زندگی می کردند،از این موقعیت استفاده کرده و به بهانه غصبِ امامت به وسیله عبدالوهاب،شوریدند؛

مخالفت«واصلیّه»(بربرهای قبیله زناته)که از دیرباز عناد فکری با اباضیه داشتند به شکل شورشی بزرگ در سال 195 ه/811 م در اطراف تاهرت آغاز شد؛گویا انگیزه آنها،پیوستن به دولت«ادریسی»بود؛باقیمانده واصلیه به اطاعت امام اباضی در آمدند.

شورش دیگر از قبیله«هواره»و در جنوب تاهرت از سوی دولت رستمی سرکوب شد. ⁽¹⁾یکی از بزرگ ترین شورش ها علیه دولت رستمی که دوّمین شکاف بین اباضیه محسوب می شد و حدود بیست سال طول کشید،شورش خلف،یکی از نوادگان ابی الخطاب،عبدالله بن عبدالاعلی ابن سمح،اولین«امام ظهور»و پسر سمح بن ابی الخطاب وزیر امام عبدالوهاب و عامل امام در جبل نفوسه بود؛اباضیه مغربِ ادنی با خلف بن سمح بیعت کرده و بر امام عبدالوهاب خروج کردند و به دلیل فاصله زیاد بین تاهرت و بخش شرقی دولت رستمی،طرابلس و جبل نفوسه تحت حکومت خلف بن سمح بود.

پیروان،اباضی خلف بن سمح در مسئله امامت،به ازدواج امامت(وجود دو امام اباضی در زمان واحد)و حقوق رعیت در تعیین امام اعتقاد داشتند و بر این مبنا به مخالفت با عبدالوهاب برخاستند و امامت او را انکار کردند؛ ⁽²⁾این دیدگاهِ اباضیه،پیرو خلف بن سمح،باعث جدایی سیاسی،مبتنی بر دیدگاه فقهی شد؛اکثر اباضیه شرق،به نفع عبدالوهاب و بر ضد خلف،فتوا دادند.عبدالوهاب،شخصی به نام اباعبیده عبدالحمید الجناوی را بر پیروان خلف گمارد،بعد از مرگ عبدالوهاب،پسر او افلح بن عبدالوهّاب،به قدرت رسید و او نیز،هم چنان درگیرِ مسئله خلف بود.

افلح بن عبدالوهّاب(208-258ه)

سوّمین امام اباضی(افلح بن عبدالوهاب) ⁽³⁾مانند پدر،بر خلاف اصول امامت در مذهب اباضی به طریق موروثی به امامت رسید.مهم ترین مسائل زمان او،اختلاف فقهی-سیاسی گذشته در زمینه امامت بود که نزاع سومی نیز پیرامون مسئله امامت در عهد او اضافه شد.مسئله سوم به دنبال نزاع در مشروعیت امامت و حد اختیارات عمّال او در جمع آوری

حقوق شرعی از مردم بود؛عالم و شیخ اباضی فرج بن نصربن نفاث، ⁽¹⁾سیاست افلح را انکار کرد و قریه قنطراره را مرکز فعالیت بر ضد افلح قرار داد. ⁽²⁾مشکل دیگری که افلح با آن مواجه شد،وقوع برخوردها و اختلافات قبیلگی بود.افلح با سیاست(فَرّق تَسُد)بین آنها تعادل برقرار نمود و قدرت آنها را کنترل کرد. ⁽³⁾از دوران افلح،علی رغم افزایش آشوب ها و شورش های دینی با عنوان دوران طولانی دولت بنی رستم یاد کرده اند؛او همه شورش ها را سرکوب و آرامش و امنیت را برقرار ساخت.بعد از وفات او،شورش ها دوباره با شدت بیشتری بروز کردند؛آتش اختلاف و تعصّب نژادی و قبیلگی شعله ور شد؛ایرانیان،قبایل نفوسه و وابستگان خانواده«رستمی»،«سمحیه»(پیروان خلف بن سمح)؛«عرب»و قبایل«بربرِ»ساکن در اطراف تاهرت چون:«کلواته»،«هواره»و«مزاته»،طرف های این نزاع بودند.

در دولت رستمی،مناصب دولتی و سرداری سپاه و مقامات عالی نظامی و دولتی،بنابراین که نژاد ائمه رستمی از نژاد فارسی است،به ایرانی ها سپرده می شد. ⁽⁴⁾

ابوبکربن افلح(258261ه)

ابوبکربن افلح،امور حکومت را به دست وزیر خود محمدبن عرفه ⁽⁵⁾سپرد و خود به ملذات و آداب و تواریخ روی آورد؛امارت به نام ابوبکر و در حقیقت به دست محمدبن عرفه اداره می شد. ⁽⁶⁾عموی ابوبکر،محمدبن افلح(ابو یقظان)که پاره ای از امور را به دست داشت،کینه توز محمدبن عرفه و حزب او بود.قتل محمدبن عرفه و شورش های بعد از آن را از عوامل اساسی ضعف دولت رستمی شمرده اند. ⁽⁷⁾قبایل«نفوسه»و«رستمیه»

نیز با ابویقظان همراه بودند؛ابویقظان(261281ه)پسر افلح،با اجازه پدر با کاروانی به حج رفت و در سعی صفا و مروه گرو هی از عباسیان ⁽¹⁾او را شناختند و گفتند پسر جلودار«شراة»به مکه آمده و او را در بغداد زندانی کردند؛با این وجود او ارتباطی دوستانه با خلیفه(متوکل)برقرار کرد و آزاد شد.هنگامی که ابویقظان در بغداد بود،افلح درگذشت و مردم،ابوبکر،پسر دیگر او را به امامت برگزیدند؛بعد از مدتی ابویقظان از عراق به مغرب باز گشت و نزد برادرش مشغول به کار شد.

محمدبن عرفه،که همه امور دولتِ ابوبکربن افلح را در اختیار داشت،مورد حسد و خشم ابویقظان قرار گرفت.ابویقظان برای دفاع از میراث قدرت در خانواه رستمی محمدبن عرفه را مخفیانه ترور کرد. ⁽²⁾عرب و نیروهای جند،پیروان محمدبن عرفه به خون خواهی او،به رهبری،محمودبن ولید بر ابویقظان شوریدند،جنگ بین جند و عرب از سویی و امام و رستمی ها از سوی دیگر درگرفت و انبو هی از دو طرف کشته شدند؛فارس ها در این فرصت کوشیدند تا بر تاهرت مسلط شوند؛ ⁽³⁾در این بین اعراب و جند با رستمی ها بر علیه فارس ها متحد شده و سرانجام بر آنان مسلط شدند و در پی آن ابویقظان مجبور به ترک شهر تاهرت شد؛او ناگزیر،به«رستمیّه»متوسل شده،در جنوبِ تاهرت،در مکانی به نام اسکیدال ساکن گردید و شهر تاهرت به دست عرب و جند افتاد؛اما بلافاصله بربر«هوّاره»،محمدبن مسئله ⁽⁴⁾را به امارت برگزیده و شهر را تصرف کردند و هفت سال آن را در اختیار گرفتند. ⁽⁵⁾اختلاف بربر«هوّاره»و«لواتَه»موجب طرد لواته،به خارج از شهر شد. ⁽⁶⁾یعقوبی معاصر دولت رستمی به مخالفت و جنگ ابن مسئله اباضی از بربرهای هواره با ابن افلح رستمی اشاره کرده است. ⁽⁷⁾با این وصف،لواته با ابویقظان

متحد شد و سایر قبایل نیز امامت ابویقظان را پذیرفتند و محمد مسئله را انکار کردند.«نفوسه»و«رستمی ها»با ابویقظان بیعت کردند؛ابویقظان مورد استقبال مردم تاهرت قرار گرفت و خانه او محل اجتماع مردم شد؛ابن خلدون با بررسی بربر لواته از شاخه های بزرگ بربر«بُتر»به دخالت تاریخی آنها در برخی حوادث سیاسی مغرب اشاره کرده است. ⁽¹⁾

ابویقظان،پس از استقرار در تاهرت،اباعبدالله،محمدبن عبدالله بن ابی شیخ را قاضی تاهرت نمود و مردی از اهالی نفوسه را مسئول بیت المال کرد و گرو هی را هم به«امر به معروف و نهی از منکر»گماشت.ابویقظان،سیاست عدم تعصب نسبت به قبیله ای خاص را در پیش گرفت؛او مجلس مشورتی از روسای قبایل انتخاب کرد؛امور دولت رستمی را چنان به نظم آورد که برخی او را با عبدالرحمن بن رستم بینان گذار دولت اباضیه،مقایسه کرده اند. ⁽²⁾مردی پارسا به نام عیسی بن فرناس از نفوسه و مردی فقیه از هُواره و فقیهی به نام ابوعبیده همواره نزد ابویقظان بودند. ⁽³⁾ابویقظان زندگی بسیار ساده داشت و مانند مردم زندگی می کرد و در بین مردم محبوب و مطاع بود.او به سال 281 ه از دنیا رفت و هفده دینار از او باقی ماند؛بعد از مرگ او،مردم عادی،بدون مشورت با بزرگان قبایل،ابوحاتمِ نوجوان را به امامت برگزیدند؛غزاله مادر ابوحاتم،عهده دار کارهای ابویقظان بود.

ابوحاتم(281294ه)

یوسف ابوحاتم،پسر محمد از سرداران ابویقظان بود؛از جمله مشاغل او را امین قافله های حج و مشرق دانسته اند. ⁽⁴⁾ابوحاتم ششمین امام رستمی،پسر ابویقظان،در یکی از مراسم حج خبر مرگ پدر را شنید،مردم در کاروان با او بیعت کردند؛دو روز بعد،او به شهر رسید و مردمِ شهر به استقبال او آمدند؛سران قبایل و خویشان،با او بیعت کردند؛در زمان ابوحاتم،سه عالم غیر اباضی در پی خاموش کردن مذهب اباضی بودند.

دوره ابوحاتم،دوره سوم دولت اباضیه و دوره ضعف این دولت نام گرفته است در این دوره،نزاع خانوادگی و فتنه طوایفِ غیر اباضی،تاهرت را فراگرفت؛انبو هی از علمای مالکی،علمای کوفه،شیعیان،خوارج صُفریه(در دژ تالغمت در اطراف تاهرت زندگی می کردند)جماعتی از معتزله(واصلیه)در اطراف تاهرت به سر می بردند و در آتش انتقام از ضرباتی که از عبدالوهاب بن رستم خورده بودند،لحظه شماری می کردند؛ ⁽¹⁾سیاست تسامح ابویقظان در آخرِ حکومت خود که با همه فرقه ها مماشات می کرد،این اوضاع را به وجود آورده بود.

در دوره او و در دوره ابوحاتم در منابر تاهرت،خطبه های نهج البلاغه قرائت می شد؛ ⁽²⁾علمای کوفی و دیگر طوایف مذهبی،مردم عامه را بر علیه ابوحاتم شوراندند و ابوحاتم مجبور شد از قبایل«صنهاجه»که غیر اباضی بودند کمک بگیرد؛ابوحاتم قبایل را با پول بر علیه مردم شهر برانگیخت و به وسیله آنها شهر را محاصره کرد؛قبایل«لواته»،«صنهاجه»،گرو هی از«عجم»،«نفوسه»و«رستمی»در این محاصره شرکت و به شهر حمله کردند؛مردم شهر در پی تسلیم و قبول امامتِ ابوحاتم بودند؛اما شیوخ،مردم را به جنگ و مقاومت دعوت می کردند؛آنان یعقوب بن افلح برادرزاده ابوحاتم را که تاکنون از امور کناره گرفته و با ابوحاتم مدتی درگیر بود را به تاهرت فرا خواندند و در 282 ه به امامت او بیعت کردند. ⁽³⁾

با سقوط ابوحاتم،قبایل«لواته»،او را رها کردند و به یعقوب پیوستند و ابوحاتم با هجوم به تاهرت آنها را مجبور به انعقاد پیمان صلح نمود؛ ⁽⁴⁾ابوحاتم تا سال 186 ه در پی تطمیع سران فرق و قبایل بود و آنها را به امامت خود معتقد کرد و وادار به بیعت نمود و در سال 186 ه وارد شهر تاهرت شد و یعقوب بن افلح،همراه شیوخ کوفی از شهر فرار کرد و میان قبایل ذواغه در منطقه طرابلس رفت و به طیب بن خلف بن سمح پیوست؛

سرانجام ابوحاتم یوسف در سال 294 ه توسط یکی از برادرزادگانش کشته شد ⁽¹⁾و دولت رستمی،به نهایت ضعف خود رسید و در سراشیبی سقوط قرار گرفت.

علل سقوط رستمیان

با همکاری سمحیه و توطئه گران داخلی در خانواده«رستمی»و عنایت یعقوب بن افلح،ابوحاتم یوسف کشته شد و شخصی از خاندان رستمی به نام یقظان بن ابی یقظان به امامت رسید. ⁽²⁾دوران او،سراسر فتنه و آشوب بود؛خانواده ابوحاتم(دختر و برادر او)برای انتقامِ خون وی به ابوعبدالله شیعی پیوستند و از او خواستند که به تاهرت بیاید.مالکیه،واصلیه،شیعه و صفریه،نیز از یقظان بن ابی یقظان در به قدرت رساندن فارسها،انتقاد داشتند.اختلاف داخلی و هجوم«داعی فاطمی»،کار دولت رستمی را ساخت و ابوعبدالله شیعی در 297 ه به امامت یقظان بن ابی یقظان پایان داد و کار دولت رستمی به نهایت رسید.

دولت رستمی به جهت موقعیت جغرافیایی مهم و هم مرز بودن با«اغالبه»و«بنی مدرار»برسر مسائل دینی در تضاد و دشمنی با یکدیگر بودند؛آنها«بنی عباس»و اغالبه سنّی و ادریسیان شیعی را از جهت مذهبی،دشمن خود می دانستند و در این دشمنی،با فاس،قیروان و بغداد ⁽³⁾با دولت«بنی مدرار»مشترک بودند؛هدف بغداد،سرنگونی دولت تاهرت بود و مخالفان دولت رستمی،بغداد را پناه گاه خود می دانستند؛نفاث بن نصر بعد از شکست در قیام علیه افلح بن عبدالوهاب به بغداد گریخت ⁽⁴⁾و مورد استقبال قرار گرفت.

گروهِ علمای کوفی موجود در تاهرت در حوادث داخلی دولت رستمی نقش اساسی ایفا کردند ⁽⁵⁾و ابوبکربن حمّاد تاهرتی،برادر عمربن حماد،رهبر شورشیان تاهرت،اندکی پیش از شورش تاهرت،در بغداد به سر می برده است و این حاکی از توطئه دولت عباسی و شورشیان،علیه بنی رستم است. ⁽⁶⁾

روابط خارجی بنی رستم

دولت رستمی،از شرق،غرب و جنوب،دولت اغالبه را در احاطه داشت و قبایل بدوی در مناطق مرزی دو دولت،رفت و آمد می کردند؛در نواحی زاب،درگیری دائم بین علمای مالکی و اباضیه وجود داشت؛جماعتی از«اباضیه نکاریّه»از بربر«هوّاره»در جنوب تونس،از سوی اغالبه حمایت می شدند و دشمن اباضیه،(بنی رستم)بودند؛ ⁽¹⁾«اباضیه قسطیلیه»نیز از ستم اغالبه در امان نبودند؛ ⁽²⁾منطقه طرابلس تابع دولت اغالبه و مسکن شماری از اباضیه،همواره محل نزاع بین اباضیه و عامل اغلبی منطقه بود. ⁽³⁾در سال 267 ه در حمله سپاه عباسی احمدبن طولون از مصر به طرابلس(881 م)،اباضیه نفوسه با سپاه اغلبی در برابر آن سپاه جنگیدند. ⁽⁴⁾

دوستی«بنی رستم»با«امویانِ»آندلس و«بنی مدرار»،(دشمنان ادریسان)باعث شد که بنی رستم در موضع دشمنی با دولت ادریسی قرار گیرد؛با این وجود در تلمسان و مغرب اقصی،اکثر قبایل بربر که با ادریس اول بیعت کردند،خارجی مذهب و اباضی بودند. ⁽⁵⁾در سال 173 ه تلمسان،که مرکز خوارج اباضیّه و صفریّه بود،به اطاعت دولت ادریسی درآمد و دولت رستمی قادر به تصرف تلمسان نبود.قبیله بربر«اوربه»و برخی از هم تباران«زناته»که پیرو مذهب«واصلیه»بودند؛در زمان ادریس دوم در سال 195 ه با حمایت دولت ادریسی واصلیّه،بر عبدالوهاب رستمی شوریدند.بعد از وفات ادریس دوم در 203 ه،تلمسان و اطراف آن،به«آل سلیمان»(سلیمان بن عبدالله،برادر ادریس بزرگ)رسید و به صورت ولایت مستقل،حایل بین دو دولت درآمد. ⁽⁶⁾

بنی رستم،علی رغم اختلاف مذهبی با امویان آندلس،روابط سیاسی دوستانه ای با آنها داشتند؛چون هر دو با اغالبه و عباسیان دشمن بودند؛عبدالرحمن اموی،هنگام فرار از

شرق،پس از ورود به آندلس،به خانواده بنی رستم پناه برد. ⁽¹⁾روابط تاهرت و قرطبه،در سراسر دورانِ حکومت رستمی برقرار بود؛امیر اموی(عبدالرحمن حکم)،از بین رستمی ها وزرا و حاجبان خود را انتخاب می کرد؛امرای آندلس به مناسبت امامت ائمه رستمی،برای آنها هدیه می فرستادند و زمانی که افلح بن عبدالوهاب به امامت رسید،امیر محمد اموی،هدایایی برای او فرستاد؛در زمان افلح،شهر عباسیه(که اغالبه تأسیس کرده بودند)به دست رستمیان سوزانده شد؛امیر محمد،با شنیدن این رویداد،صدهزار دینار برای افلح فرستاد؛خطر اختلاف داخلی و بی ثباتی دولت رستمی،باعث شد تا ابویقظان(امام رستمی)خود را دست نشانده و تحت اطاعت امیرمحمد اموی قرار دهد. ⁽²⁾با ظهورِ خطر شیعی،دولت اموی،جاسوسان خود را برای حمایت دولت رستمی در بلاد پراکند؛اما این اقدامات،برای حفظ دولت رستمی بی ثمر بود و این دولت سرانجام در 297 ه سقوط کرد و بلاد مغرب در اختیار فاطمی ها قرار گرفت؛امویان تنها در زمان حکم المستنصر موفق شدند با«اباضیه نکاریه»،جهت مقاومت در برابر«فاطمی ها»ارتباط برقرار کنند.

فرهنگ و تمدن اسلامی در مغرب دوره خوارج

پیدایش مناطق جدید شهرنشینی و عمران و رفاه در جاهایی که خوارج دولت تشکیل دادند از عمده ترین مطالبی است که در مورد فرهنگ در عصر حاکمیت خوارج می توان ذکر نمود.

بنیان شهر تاهرت و سجلماسه،دو شهر بزرگی که«خوارج بنی مدار»و«اباضیه»در مغرب اقصی و مغرب اوسط بنا کردند،باعث رونق تجارت و کشاورزی و رفاه عمومی در این دو منطقه شد؛شهر تاهرت،از حیث آبادانی،به عراقِ مغرب معروف شد؛در منطقه مغربِ اوسط،خوارج اباضی،عامل انتقالِ فرهنگ خوارج اباضی بودند؛شهر سجلماسه را عراق مغرب نامیدند.

نظریه خاص اباضیه راجع به امامت در مغرب به ظهور رسید؛آنان برای حفظ مذهب خود که با مخالفت شدیدِ فقها و متکلمینِ سنی مالکی همراه بود،آثار کلامی زیادی به سبک جدل و مناظره پدید آوردند؛نظریه کلامی آنها،راجع به امامت،مورد تأیید سایر گروه های خوارج در مغرب قرار گرفته و بدان معترف بودند و ائمه رستمی را امامان حقیقی می شمردند. ⁽¹⁾قدیمی ترین کتاب کلامی اباضیه را عیسی بن علقمه المصری(م150ه)از مشایخ مغرب و داعیان اباضیه با نام کتاب التوحید الکبیر ⁽²⁾نوشت.

افلح بن عبدالوهاب(م258ه)و خواهر او از بزرگان علم حساب،فلک،فقه و کلام بودند که حوزه درسی پر رونقی در تاهرت داشتند. ⁽³⁾ائمه و بزرگان اباضیه،انبو هی از کتب شرقی را به مغرب آوردند و کتابخانه«معصومیه»را در تاهرت بنیاد نهادند که مرکز نشر اباضیه بود.در زمینه آموزش و تعلیم و تربیت،اباضیه،نظام خاص آموزشی به نام نظام«عزابه» ⁽⁴⁾ایجاد کردند،که محل تعلیم و پرورش فرزندان اباضیه از پایین ترین مراحل آموزش تا عالی ترین مراتب آموزش بود؛این نظام آموزشی،عقاید و فرهنگ اباضیه را در طول قرن ها حفظ کرده است؛این نظام آموزشی و تربیتی،نظام عام و گسترده بود که همه ارتباطات اجتماعی اباضیه را تحت سیطره خود داشت.

چکیده دوره خوارج در مغرب

جامعه نیمه اول قرن اول هجری،اجازه بقا به خوارج را نداد و آنها به نقاطی در شرق وغرب گریختند.اختلاف داخلی بین گروه های خوارج به این مهاجرت دامن زد و آنان در نقاط مختلف جهان اسلام به ویژه مغرب پراکنده شدند.از عکرمه مولی ابن عباس به عنوان نخستین کسی که اندیشه خوارج صفریه را وارد مغرب کرد نام برده اند.قبایل بربر از جمله زناته و مکناسه اندیشه های خوارج را پذیرفتند.نفوذ خوارج در مغرب به حدی بود که آنها نخستین مهاجران مسلمان شرقی بودند که موفق شدند در افریقیّه دولت

تأسیس کنند.خوارج صفریه دولت بنی مدرار را بنا کردند و خوارج اباضیه،دولت بنی رستم را در مغرب اوسط تأسیس کردند.عمران و آبادانی در سجلماسه و تاهرت مرهون فعالیت های سیاسی-اقتصادی خوارج در این نواحی است.خوارج اباضیه جزو اصیل ترین و ماندگارترین خوارج مغرب بودند.خوارج از آغاز پیدایش دشمنی ادریسیان و اغالبه وابستگان دولت عباسی را به همراه داشتند.پیش روی فاطمیان در متصرفات آنها نیز از دهه پایانی قرن سوم آغاز شد و طومار خوارج را در مغرب ادنی و اوسط درهم پیچید.

نتیجه دوره خوارج در مغرب

1.برخورد میان تسنن،تشیع و خوارج،آثار خود را در غرب جهان اسلام نشان داد و ظهور خوارج در افریقیّه،باعث تغییرات اساسی در تاریخ سیاسی،فرهنگ و تمدن افریقیّه گردید.

2.«دولت اباضی»عبدالرحمن بن رستم،نوع خاصی از سیستم حکومتی را که در رأس آن،«امام اباضیه»قرار داشت عرضه کرد.

3.دولت های خوارجِ مغربی،در گسترش فرهنگ اسلام و زبان عربی در غرب جهان اسلام سهمی به سزا دارند.

4.پدیده خوارج در غرب اسلامی،روندی غیر از خوارج در شرق را دنبال کرد و سرانجام شورش آنها به حکومتی با ثبات انجامید.

5.شر خوارج،به بهانه گسترش افکار خود در مغرب،از مرکز خلافت اسلامی کم شد.

6.پیش گویی حضرت علی علیه السّلام در مورد خوارج محقق شد؛محققین معاصر مغربی به این نکته توجه کرده اند.

7.قدرت اسلامی در غرب اسلامی،به دلیل ریشه دار شدنِ خوارج در آن جا،برای همیشه تقسیم شد.

8.خلأ قدرت و نظم اجتماعی در میان بربرها،باعث استقبال آنها از هرگونه حرکت تند علیه خلافت اسلامی گردید.

پرسش

1.علل پیدایش پدیده«خوارج»در جامعه اسلامی صدر اسلام چه بود؟

2.زمینه های گسترش خوارج در غرب اسلامی را ذکر کنید.

3.رئوس افکاری که خوارج در مغرب منتشر می ساختند را بیان نمایید.

4.مناطقِ پراکندگی خوارج در غرب اسلامی را ذکر کنید.

5.علت بقای«خوارج اباضیه»در مغرب را بنویسید.

6.روابط خوارج با«دولت اموی آندلس»را بررسی کنید.

منابع،برای مطالعه بیشتر

1.الاباضیه فی موکب التاریخ،علی یحیی معمر؛

2.اعلام لیبیا از الطاهر احمد الزاوی الطرابلسی؛رجال اباضیه در لیبی از ورود اسلام به آن جا تا عصر مؤلف را آورده است.

3.الفرق الاسلامیه فی الشمال الافریقی،الفرد بل،ترجمه عبدالرضا بدوی؛مؤلف به تفصیل فرقه های حاکم در شمال افریقا،از هنگام فتح تا عصر مؤلف را ذکر کرده است.فرق خوارج و عقاید آنها را تحلیل و مقایسه کرده و فرق صوفیه را معرفی نموده است.

4.الاباضیه بالجرید،صالح باجیه.

5.الازهار الریاضیه فی ائمه و ملوک الاباضیة،سلیمان پاشا بارونی.

5-نگاه اجمالی به دولت اغلبی

اشاره

دولت«اغلبی»و چهار دولت«ادریسی»،«رستمی»،«بنی مدرار»و«ابوقره»در تلمسان،دولت هایی بودند که در قرن دوم هجری در مغرب روی کار آمدند؛ ⁽¹⁾تفاوت و ویژگی اساسی دولت اغلبی،نسبت به دولت های«شیعی»و«خارجی»معاصرش،محلی بودن دولت های مزبور بود؛این دولت ها در عزلت سیاسی قرار داشته و به امور داخلی،اجتماعی و اقتصادی خود مشغول بودند؛ ⁽²⁾اما اغالبه بر مدیترانه غربی غلبه کامل پیدا کردند و روابط گسترده ای در سراسر حوزه مدیترانه ایجاد نمودند؛آنان،سلسله جنگ هایی را با مسیحیان منطقه انجام دادند و سپاهیان آنان برای نشر اسلام،وارد مناطق جنوب ایتالیا شدند؛بازرگانی دریایی در کنترل آنها قرار گرفت و وارث موقعیت بیزانس در مدیترانه گردیدند؛بدین ترتیب قیروان،مرکز انتشار عقاید و معارف اسلامی شد و مشرقی ها ⁽³⁾و آندلسی ها برای کسب معارف و تحقیق علوم اسلامی به قیروان هجوم آوردند؛با توجه به این تحولات باید اذعان نمود که بخش اعظم تاریخ روابط بیزانس با مسلمانان،مربوط به مناسبات و روابط با اغالبه است.

زمینه پیدایش دولت اغلبی

وخامت و آشفتگی اوضاع مغرب،به علت حضور دولت اموی آندلس،شیعیان و خوارج(خطر دولت های رستمی و ادریسی)به گونه ای بود که بیم از دست رفتن سراسر مغرب از حیطه حاکمیت بغداد بر خلاف عباسی مستولی شد. ⁽¹⁾مغرب اوسط و مغرب اقصی از پیکره خلافت عباسی جدا شده و بغداد،در برابر شورش های دائم خوارج بربر و سرکشی و استقلال طلبی قبایلِ عرب و و الیان عباسی سررشته امور ⁽²⁾در افریقیّه را از دست داد؛ ⁽³⁾در این دوره،دولت رستمی،دولت ادریسی و امویان آندلس(دشمنان خلافت عباسی)در پی حذف عوامل بغداد از افریقیّه بودند.

آخرین و الی عباسی(عکی)،در سال 183 ه نتوانست از سقوط قیروان و تونس به دست تمام بن تمیم جلوگیری کند ⁽⁴⁾و با شورش گسترده خوارج در طرابلس

روبه رو شد. ⁽¹⁾ابراهیم بن اغلب و الی«زاب»از طرف هارون الرشید،برای نجات قیروان و تونس وارد قیروان شد ⁽²⁾و در سال 184 ه در مسجد قیروان،به عنوان و الی جدید،خطبه خواند.خلافت بغداد در سال 177 ه با قتل ادریس اول به وسیله سلیمان بن جریر که جهت انجام دو قتل(ادریس و راشد)وارد مغرب شده بود به ظاهر از جانب«ادریسان»آسوده شد؛ ⁽³⁾اما راشد،دولت ادریسی را برپا نگه داشت؛از آن جا که عکی از عهده قتل راشد بر نیامد،هارون،قتل راشد را از ابراهیم بن اغلب خواست و ابراهیم در 188 ه راشد را به قتل رساند.بدین سان،ابراهیم بن اغلب،مورد اعتمادِ کامل خلافت بغداد قرار گرفت؛استمرارِ سلطه ادریسیان در مغرب اقصی و سایر عواملی که منافع دولت عباسی در افریقیّه را تهدید می کرد،این دولت را مجبور به اتخاذ تصمیم جدیدی در رابطه با آن جا کرد تا حاکمیت خود بر مغرب ادنی را به هر شکل ممکن حفظ کند؛کار حاکمیت بغداد در مغرب به جایی رسیده بود که به حفظ سلطه اسمی خود در آن جا رضایت داد و همه قدرت در افریقیّه را به توصیه هرثمه بن اعین به ابراهیم بن اغلب سپرد؛بدین ترتیب ابراهیم،به سه شرط ولایت افریقیّه را پذیرفت: ⁽⁴⁾

1.در اداره امارت افریقیّه مستقل باشد و خلیفه بغداد در امور داخلی او دخالت نکند؛

2.بعد از او امارت افریقیّه در فرزندانش بماند؛

3.افریقیّه از پرداخت سالیانه صدهزار دینار به مصر معاف شود و در عوض،سالیانه،چهل هزار دینار به خلیفه بغداد بپردازد.

ولایت ابراهیم بن اغلب

هارون در سال 184 ه با شروط ابراهیم بن اغلب بن سالم بن عقال تمیمی موافقت کرد و او را به عنوان و الی افریقیّه به رسمیت شناخت. ⁽⁵⁾عمده ترین مسئله او غلبه بر خوارجِ اباضی

طرابلس بود؛ابراهیم بن اغلب،سفیان بن ابی مهاجر را که از زمان هرثمه بن اعین،عامل طرابلس بود در محل خود ابقا کرد؛مردم طرابلس،از سفیان بن ابی مهاجر،ناراضی بوده و در سال 189 ه به زعامت ابراهیم ابن سفیان تمیمی بر علیه او شوریدند و ابراهیم بن سفیان را به عنوان و الی طرابلس تعیین کردند؛اما ابراهیم،آن را نپذیرفت و پسرش عبدالله را به سال 196 ه به عنوان عامل طرابلس فرستاد؛ولی مردم وجند،بر او شوریدند و او را از طرابلس اخراج کردند؛ابراهیم بن اغلب ناگزیر،بار دیگر سفیان بن ابی مهاجر را به عنوان و الی طرابلس منصوب کرد. ⁽¹⁾

در این دوران،اباضیه طرابلس از قبیله بزرگ«هوّاره»و از ابی منصور(صاحب جبل نفوسه)اطاعت می کردند که تابع امامت اباضیه تاهرت بود؛آنان در 196 ه بر عامل طرابلس شوریدند و اقدامات او را برای سرکوب قیام اباضیه،با شکست مواجه ساخته و طرابلس را تصرف کردند. ⁽²⁾خبر این رویداد به ابراهیم بن اغلب رسید؛او پسرش عبدالله را با سپاهی،جهت بازپس گرفتن طرابلس فرستاد؛وی شهر را بازپس گرفت و اوضاع طرابلس آرام شد؛ ⁽³⁾اما اباضیه طرابلس از ستم عبدالله،به عبدالوهاب بن رستم(امام اباضی)در تاهرت پناه بردند و از او کمک خواستند؛بدین ترتیب قبایل مختلف اباضی بربر متحد شدند و طرابلس را در محاصره گرفتند. ⁽⁴⁾در حین محاصره،خبر مرگ ابراهیم بن اغلب رسید ⁽⁵⁾و عبدالله مجبور شد تا با اباضیه مصالحه کند؛بنابر پیمان صلح قرار شد که شهرِ طرابلس در سمتِ داخلِ دیوار واز سمت دریا محدوده حکومت عبدالله بن ابراهیم بوده و خارج از دیوار تاسُرت از آن اباضیه باشد؛بدین سان،همه اراضی طرابلس در اختیار اباضیه قرار گرفت.

عبدالله بن اغلب،سفیان ابن ابی مهاجر را برای بار سوم به عنوان عامل طرابلس تعیین کرد و در سال 197 ه به قیروان رفت و برادرش(زیادة الله)حکومت را تسلیم او کرد. ⁽⁶⁾

از نخستین اقدامات دولتِ اغلبی،جهت تثبیت حاکمیت خود،بنای شهرِ جدید بود تا از تعرض مخالفان جدی داخلی خود در امان باشد؛ابراهیم بن اغلب از فقها و سرداران نظامی(عمران بن مجالد و حمزة بن سَبَّال و عامربن معمر)که همواره در حال کارشکنی پنهانی و برپایی شورش علیه او بودند،رنج می برد و لذا شهر جدید عباسیّه را در سال 184 ه ساخت و مخفیانه به آن شهر رفت. ⁽¹⁾و بعد از دوازده سال و چند ماه در سن پنجاه و شش سالگی در قیروان درگذشت. ⁽²⁾

از ابراهیم بن اغلب به عنوان حافظ قرآن،فقیه،دانشمند و ادیب و شاعر نام برده اند. ⁽³⁾

عبدالله بن ابراهیم بن اغلب بعد از مرگ ابراهیم به ولایت رسید و از آغاز،بنای ستم با رعیت را گذاشت. ⁽⁴⁾او با امان نامه و تطمیع و حیله و وساطت فقیه(یحیی بن سلاّم)،سردار اغلبی(عمران بن مجالد)را پذیرفت؛ولی او را در سال 200 ه به قتل رساندو لذا یحیی بن سلّام افریقیّه را ترک کرد و به مصر رفت. ⁽⁵⁾ظلم مالیاتی عبدالله اول،باعث شورش گسترده مردم شد و آنها به رهبری حفص بن حمیدبن جزری قیام کردند؛ ⁽⁶⁾شدت مظلومیت مردم به حدی بود که ناله و نفرین آنها را در مرگ زودرس این امیر ظالم اغلبی مؤثر دانسته و آن را علت اصلی مرگ او نوشته اند؛گفته شد با نفرین ابن حمید و پیروان او قرحه ای در پشت گوش آن امیر اغلبی پیدا شد که سرانجام باعث مرگ او در شانزده ذی الحجه سال 201 ه بعد از پنج سال و یک ماه حکومت گردید؛سراسر حکومت اغلبیان،شاهد شورش های فراگیر و مستمر و مزمن داخلی است که بخش اعظمی از هزینه این دولت نظامی را به خود اختصاص داده بود و اساساً فلسفه وجودی دولت اغلبی،حفظ حاکمیت خلافت عباسی در منطقه ای

شورش خیز بود که هیچ کس قادر به حل نهایی آن و کنترل و رفع شورش نبود؛چنان که گذشت،چند خاندان در این منطقه از سوی عباسیان،عهده دار این امر بودند؛خانواده اغلبی،موفق ترین آنها بود که تأسیس دولت به نام عباسیان در چنین وضعیتی را پذیرفت و در حقیقت،وجه اهمیت اغالبه-که هنوز جای پژوهش دارد-بررسی سازوکار آشکار و یا پنهانی است که این دولت برای تأسیس دولت بر فراز امواج شورش ها به کار گرفت و چنان که خواهد آمد،ویژگی هر حاکم اغلبی در تعداد شورش هایی است که با آن مواجه بوده است؛با این وصف،از جمله اوصاف کلی در مورد دولت اغلبی این است که نظامیان اغلبی،حجم انبو هی از ثروت،قدرت،مشروعیّت،علم و هنر علمای مهاجر(به ویژه ایرانیان)را با استفاده از قدرت فائقه نظامی در سازمان دولت خود در محدوده دولت اغلبی(از برقه تا بجایه)به کار گرفتند و مانندِ دولت های نظامی شرق اسلامی،چون:«غزنویان»و«سلاجقه»منشأ خدمات تمدنی شدند.

دوران ابراهیم بن اغلب با شورش های زیادی همراه شد،مهم ترین این شورش ها عبارتند از:

1.قیام حمدیس کندی(186ه)از خاندان های اصیل عرب؛ ⁽¹⁾

2.شورش مردم طرابلس از 189 تا 196ه؛طرابلس در دوره حکومت بنیان گذار«دولت اغلبی»آشفته و کانون قدرت نمایی مردم ناراضی،بربرهای اباضی رستمی و نیروهای نظامی شورشی بود؛این وضع،منجر به سقوط شهر به وسیله بربرها شد و هزینه گزافی بر دولت ابراهیم و پسرش عبدالله بن ابراهیم(زیبا)تحمیل کرد؛عبدالله در طی پنج سال حکومت خود(196-201ه)طرابلس را به بربرها واگذار کرد؛

3.قیام عمران بن مجالد(194ه) ⁽²⁾از سرداران دولت اغلبی؛او فقهای افریقیّه،از جمله اسدبن فرات را بر ضد دولت اغلبی تحریک و قیروان را تصرف کرد؛ ⁽³⁾بعد از یک سال

نبرد،ابراهیم بن اغلب با کمک مالی خلیفه عباسی توانست شورش ابن مجالد را سرکوب کند که در پی آن سران شورش به ناحیه زاب گریختند. ⁽¹⁾

زیادة الله بن ابراهیم(201223ه)

زیادة اللهِ اول در زمان مأمون(خلیفه عباسی)به سال 201 ه به ولایت رسید ⁽²⁾و مأمون حکومتش را به وی تبریک گفت و آن را مورد تأیید قرارداد؛از او به عنوان اعلم خانواده اغلبی نام برده اند؛ ⁽³⁾او در طی پنج سال امارت برادرش(ابوالعباس عبدالله) ⁽⁴⁾همه زورگویی های او را با احترام تحمل کرد. ⁽⁵⁾

بیشترین شورش های دولت اغلبی در عصر زیادة اللهِ اول به وقوع پیوست؛عمده ترین این شورش ها عبارت بودند از:

1.شورش ابن صقلبیه؛در سال 217 ه زیادبن سهل صقلبی(معروف به ابن صقلبیّه)قیام کرد و به سرعت سرکوب شد؛ ⁽⁶⁾

2.قیام عمروبن معاویه؛وی که پیش تر در سال 194 ه بر ابراهیم بن اغلب شوریده بود؛در سال 208 ه در شهر قصرین بر علیه زیادة اللهِ اول قیام کرد و سرانجام توسط ابوهارون موسی،سردار اغلبی دستگیر و کشته شد. ⁽⁷⁾

3.قیام طُنْبُذی؛منصوربن نصر طُنْبُذی و الی طرابلس در زمان اغالبه،در سال 209 ه به خون خواهی عمروبن معاویه قیام کرد و مردم به او پیوستند؛زیادة اللهِ اول،بارها به طُنْبُذه لشکر کشید؛ولی طنبذی او را شکست داد و موفق شد در کنار دولت اغلبی،دولت

کوچک مستقلی ایجاد کند و به نام خود سکه بزند؛ ⁽¹⁾شورش طنبذی به علت اختلاف بین سران آن و در پی قتل منصور،در سال 211 ه ناکام ماند.

4.فتح صقلیه؛جزیره صقلیه ⁽²⁾همواره از اهمیت فوق العاده ای برخوردار بود؛مسلمانان از آغاز ورود به مدیترانه،ده ها غزوه دریایی برای تصرف صقلیه انجام دادند. ⁽³⁾در دوره اغلبی اولین بار در سال 189ه(805 م)ابراهیم بن اغلب با حاکم صقلیه-کنستانتین-پیمان صلح ده ساله بست. ⁽⁴⁾در سال 196 ه امپراتوری بیزانس پیمان صلح را نقض و با سپاهی به فرماندهی حاکم صقلیه به جنگ اغالبه رفت. ⁽⁵⁾

در سال 198 ه پیمان صلح جدید منعقد شد ⁽⁶⁾و در سال 212 ه زیادة اللهِ اولِ اغلبی،با استفاده از موفقیت شورش توماس صقلابی ⁽⁷⁾علیهِ بیزانس و همکاری فیمی(وفیمه) ⁽⁸⁾فرمانده ناوگان بیزانس در مدیترانه ⁽⁹⁾(و پناه بردن او به اغالبه)با سپاهی به فرماندهی اسدبن فرات از«بندر سوسه»به صقلیه حمله کرد؛ ⁽¹⁰⁾در این زمان،بندرگاهِ سوسه و دارالصناعه آن،از مراکز بزرگِ عملیات نظامی در سراسر مدیترانه غربی و اروپا بود؛در دوره اغلبی تا عمق ایتالیا و سواحل مدیترانه غربی،تحت نفوذ نیروهای اغلبی قرار داشت؛آنها یک بار وارد رُم شدند و بعد از دو ماه توقف،آن جا را ترک کردند و سه روز بعد در«بندر مازر» ⁽¹¹⁾نیروهای مسلمان پیاده شده ⁽¹²⁾و در جنگ بزرگی،رومیان را شکست

دادند و صقلیه را فتح کردند؛فتح صقلیه،باعث شد تا بسیاری از شورشیان افریقیّه،عزم جهاد کنند و این ناحیه،روی آرامش به خود ببیند؛صقلیه در دوره اغلبی به وسیله و الیان منصوب از سوی دولت اغلبی اداره می شد.

5.سرکوب قیام فضل بن ابی عَنبر؛این رویداد،در سال 218 ه در«جزیره شُریک»، ⁽¹⁾(از جزایر تونس)به وقوع پیوست که با کشتار گسترده مردم به دست نظامیان اغلبی همراه بود.

ابوالعباس(226242ه)

محمدبن ابوعقال اغلب بن ابراهیم بن اغلب(223226ه)ملقب به«خزر»در پنجاه سالگی به امارت رسید؛محمدبن اغلب،شورش قفصَه را در سال 224 ه سرکوب نمود؛ ⁽²⁾او هم چنین خرید و فروش نبیذ(شراب)را در قیروان ممنوع کرد. ⁽³⁾بعد از مرگ ابوعقال در 226 ه پسر او،محمدبن ابوعقال اغلب بن ابراهیم،معروف به ابوالعباس(226-242ه)در سن بیست سالگی به امارت افریقیّه رسید و بر مسند قدرت تکیه زد؛امور دولت او در اختیار خاندان«بنی حُمید»بود؛ ⁽⁴⁾فتح قصریانه(مرکز قدرت رومی ها در صقلیه)از جمله حوادث مهم دوره امارت ابوالعباس به سال 238 ه بود؛جهاد در صقلیه در سراسر دوران اغلبی هم چنان ادامه داشت؛ ⁽⁵⁾در این دوره،نیروی های رومی صقلیه،هم چنان از سوی«بیزانس»حمایت می شدند.

عمده ترین شورش های زمان محمدبن اغلب عبارتند از:

1.شورش ابوجعفر،احمدبن اغلب(برادر امیر اغلبی:محمدبن اغلب)؛این قیام،در 231 ه بر علیه خاندان«بنی حُمید»رخ داد که منجر به قتل محمدبن علی بن حمید(وزیر

ابوعقال)و برافتادن نفوذ خاندان بنی حمید از دولت اغلبی شد و همه امور افریقیّه به دست ابوجعفر افتاد؛ ⁽¹⁾رفتار ستمگرانه ابوجعفر احمد،خشم مردم و فقهای مالکی را برانگیخت و در پی آن،آنان در سال 232 ه بر علیه او قیام کرده،او را به عراق تبعید نمودند و بدین ترتیب،امور افریقیّه به محمدبن اغلب بازگشت. ⁽²⁾

2.شورش سالم بن غلبون(233ه)؛سالم از خانواده اغلبی و حاکم زاب بود؛امیر افریقیّه،خفاجة بن سفیان را برای سرکوب او فرستاد و سالم در پی وقوع جنگ کشته شد. ⁽³⁾

3.شورش قُوَیْبَع در تونس(234236ه)؛این شورش نیز،مانند سایر شورش های دوره اغلبی،از حمایت مردم و فقهای مالکی برخوردار بود که از ظلم اغالبه به ستوه آمده بودند؛ ⁽⁴⁾محمد اول،لشکری به سرداری خفاجه بن سلیمان به تونس فرستاد و شورش قویبع را سرکوب کرد. ⁽⁵⁾

4.شورش«بربرها»؛طرابلس از آغاز حکومت اغلبی،کانون شورش بربرها بود و امرای اغلبی با آنها مدارا و گاهی به شدت آنها را سرکوب می کردند؛بربرهای«هوّاره»در طرابلس به سال 245 ه از پرداخت مالیات خودداری کرده و بر علیه حکومت شوریدند؛اما به وسیله نیروهای عبدالله بن محمدبن اغلب(عامل طرابلس)قیام آنان سرکوب شد.

محمدبن اغلب،بعد از شانزده سال حکومت،سرانجام در سی و شش سالگی در دوم محرم سال 242 ه وفات یافت و حکومت به برادرزاده او،احمدبن محمدبن ابی عقال اغلب ⁽⁶⁾(242-249ه)که جوانی بیست ساله بود رسید؛ساخت پادگان های ساحلی برای جلوگیری از حملات رومیان،آبگیرها و آب انبارها،از جمله اقدامات عمرانی او بود؛انجام این گونه خدمات از او چهره ای مقدس در نزد مردم ساخت؛ ⁽⁷⁾ابوابراهیم احمد

سرانجام در سال 249 ه درگذشت. ⁽¹⁾و بعد از مرگ وی،برادر او زیادة اللهِ دوم(ابومحمد زیادة الله بن محمدبن اغلب،(249-250ه)حدود یک سال حکومت کرد و در سال 250 ه درگذشت و حکومت اغلبی به برادرزاده او ابوعبدالله محمدبن احمد(ابوالغرانیق)که تنها چهارده ⁽²⁾سال داشت رسید.

ابوالغرانیق(250-261ه)

ابوالغرانیق،در آغاز حکومت،با شورش داخلی بربرها و هجوم نیروهای بیزانس در دریای مدیترانه مواجه شد؛دوران طولانی او به جنگ های خارجی و شورش های داخلی گذشت؛ابن عذاری می نویسد:اشتغال به لذات،بر او غلبه کرد؛اطلاق لقب«ابوالغرانیق»بر او مؤید چنین مطلبی است؛امارت ده ساله او،معاصر چند خلیفه عباسی(مستعین بالله،المعتز،المهتدی و المعتمد)بود ⁽³⁾و مهم ترین حادثه دوران وی،شورش بربرهای ولایت زاب بود که لشکر ابوخفاجه محمدبن اسماعیل،برای سرکوب آن رفت و شکست خورد؛ ⁽⁴⁾و ابوخفاجه کشته شد.

«جزیره مالطه»در 255 هجری فتح شد. ⁽⁵⁾ابن اثیر در حوادث 257 ه از لشکرکشی به مالطه،به وسیله نیروی محمدبن خفاجه(صاحب صقلیه)خبر داده،که باعث شکست محاصره روم و آزادی این جزیره شد؛عیاشی امیر اغلبی و ستم او بر مردم،به جایی رسید که مردم و علما علیه او شوریدند؛محمد دوم،بر اثر بیماری طولانی به«میت»معروف شد و به سال 261 ه در 24 سالگی مرد ⁽⁶⁾و امارت اغلبی به ابراهیم بن احمدبن محمدبن اغلب بن ابراهیم بن اغلب(ابراهیم دوم)رسید.

ابراهیم دوم(261289ه)

مورخان،حکومت ابراهیم دوم را به دو دوره عادلانه و ظالمانه تقسیم کرده اند. ⁽¹⁾او شهر رقادّه را در 264 ه ساخت و پایتخت دولت اغلبی را از قیروان به آن جا منتقل ساخت؛ ⁽²⁾ابراهیم دوم،به سال 281 ه،تونس را پایتخت دولت اغلبی قرارداد و در سال 283 ه دوباره به پایتخت سابق(رقاده)بازگشت؛ ⁽³⁾بدین سان،دوران بیست و هشت ساله حکومت او،آینه اعمال متضاد و رفتار متناقضِ ابراهیم دوم است؛ادامه جهاد با«روم»بر سر صقلیه،سرکوب بربرها،ظهور داعی فاطمی،سه جریان حاکم بر دولت اغلبی در دوران زمامداری او بود.

سراسر دوران ابراهیم دوم،با برخوردهای گسترده مردمی و قتل عام مواجه بود؛از علل عمده این شورش ها،علت اقتصادی بود؛اسراف در هزینه های لشکرکشی و عیّاشی و شهرسازی باعث قحطی در افریقیّه شد و اوضاع فلاکت باری را برای دولت اغلبی به وجود آورد،به طوری که منجر به جنون ابراهیم دوم شد. ⁽⁴⁾

مردم زاب در سال 268 ه در اثر ناتوانی از پرداخت مالیات به دولت اغلبی به دستور ابراهیم دوم قتل عام شدند؛ ⁽⁵⁾در سال 280 ه زیادة الله دوّم،فرمان داد تا مردم،بردگان و اسب های خود را به دربار اغلبیان تحویل دهند؛بدین ترتیب،شورش سراسر افریقیّه را فرا گرفت؛اما ابراهیم دوم،شورش سراسری افریقیّه را طی سال های 280 و 281 ه با قدرت تمام سرکوب کرد. ⁽⁶⁾

از جمله مشکلات دولت اغلبی،بربرها بودند که در دوره ابراهیم دوم،چند بار با این دولت درگیر شدند؛بربرهای افریقیّه،به ویژه در منطقه زاب و طرابلس در سراسر

حکومت اغلبیان با این دولت درگیر بودند و در مواردی،با دولت مرکزی همکاری می کردند از جمله در موارد ذیل:

1.در حمله عباس بن احمدبن طولون در سال 266 ه به طرابلس،بربرهای«اباضی»قبیله«نفوسه»به فرمانده سپاه اغلبی(احمدبن قُرهُب)پیوستند و سپاه ابن طولون را قلع و قمع کردند و از طرابلس متواری ساختند؛ ⁽¹⁾

2.بربرهای منطقه باجه در سال 268 ه در سپاهی به فرماندهی حاکم باجه(حسن بن سفیان)شوریدند؛ ⁽²⁾که در پی آن محمدبن قُرهُب،حاجب ابراهیم دوم اغلبی،قبایل بربر باجه را سرکوب کرد. ⁽³⁾

3.بربرهای«لواته»در باجه در سال 269 ه شوریدند و پیش از آن در سال 268 ه شهر قَرنِه را تصرف کردند؛ابن قُرهُب که برای سرکوب آنها رفته بود در مصاف با بربرها کشته شد. ⁽⁴⁾

زمینه های سقوط ابراهیم دوم

نابسامانی اقتصادی و اختلال در امرِ سکه،باعث شورش عمومی مردم شد؛آنها،بازارها را تعطیل کردند،آن گاه دسته جمعی به رقاده رفته،در مسجد جامع گرد آمدند و بر علیه ابراهیم شعار دادند و فرستاده او را سنگ باران کردند؛این شورش به«قیام دراهم»معروف شد.

اصلاحات مالی ابراهیم دوم و ضرب سکه نقره ای جدید،باعث ایجاد آشوب بین بازرگانان شد. ⁽⁵⁾ابراهیم دوم بعد از مذاکراتی که به همراه جانشین خود نَصربن صَمصامَه با شورشیان انجام داد،قائله دراهم را پایان داد ⁽⁶⁾و دینار جدیدی به نام«عاشریه»ضرب کرد.گویا حبس و قتل قاضی القضات افریقیّه با این شورش مرتبط بود.

قتل عام غلامان پایتخت و فقها،علمای بزرگ و رجال سیاسی نزدیک به ابراهیم دوم،به دستور این امیر اغلبی،حکایت از ترس او از جناح های مختلفِ قدرت در مغرب که در افریقیّه فعال شده بودند می کرد،که او را مجبور به تصمیم های عجولانه و از روی هوی و هوس در حذف نیروهای نزدیک به خود کرد: ⁽¹⁾قتل طبیب مخصوص و حاجب دربار از این جمله است.

روی آوردن ابراهیم دوم به پیروی از قول منجمان در امور سیاسی،وجود تشنج و اضطراب حاکم بر دارالاماره اغلبیان را تأیید می کند؛ابراهیم دوم،به پیش گویی منجمان که او به دست یکی از غلامان خود کشته خواهد شد ⁽²⁾ترتیب اثر داده و دستور داد تا تمام غلامان صقلبیه شهر رقاده را در سال 280 ه قتل عام نمودند و بردگان سیاه را جانشین آنها کردند؛ ⁽³⁾از جمله اقدامات نابخردانه سیاسی ابراهیم،کشتار فقها و امرای دربار بود.او در طول سال های 278،277،276،275 و 279 ه گرو هی، ⁽⁴⁾از جمله قاضی القضات،حاجب،دبیر و پزشک مخصوص خود را کشت؛ ⁽⁵⁾از جمله قتل عام های سیاسی او کشتار مردم تونس به سال 280 ه است؛ ⁽⁶⁾قتل عام مردم و سرکوب شورش های بزرگ،اوضاع متزلزلی را برای دولت اغلبی به وجود آورد؛از جمله حوادثی که نقش اساسی در سقوط دولت اغلبی داشت،قتل عام«بَلَزْمه»بود:کشتار عرب های ساکن در قلعه بلزمه را مورخان از مهم ترین عوامل فروپاشی دولت اغلبی می دانند. ⁽⁷⁾

ستم ابراهیمِ دوم به حدی رسید که معتضد(خلیفه عباسی)طی نامه ای تهدیدآمیز به او اخطار داد که اگر از کارهایش دست نکشد،امارت افریقیّه را به پسر عموی او،

ابوالعباس محمدبن زیادة الله دوم،عامل طرابلس خواهد داد. ⁽¹⁾ابراهیم دوم،کمر به نابودی جانشین احتمالی خود بست و هنگامی که در مسیر حمله به طرابلس بود با بربرهای«نفوسه»درگیر شد و در کنار قلعه قدیمی«مانو»جنگی رخ داد که طی آن،خلق انبو هی از«بربرهای اباضی»و بزرگان آنها کشته شدند. ⁽²⁾

فرستاده خلیفه بغداد،در سال 288 ه وارد تونس شد و از ابراهیم خواست که امارت افریقیّه را به پسرش واگذار کند و خود،راهی حج شود و گویا هدف واقعی مأموریت فرستاده خلیفه بغداد،مذاکره با ابراهیم دوم در خصوص فعالیت های«داعی شیعی»(ابوعبدالله صنعانی)در بین قبایل«کُتامه» ⁽³⁾بوده است؛ ⁽⁴⁾ابراهیم دوم،بعد از این مذاکره از قدرت کناره گرفت و توبه کرد و امارت را در 289 ه به پسرش ابوالعباس عبدالله داد و به قصد جهاد به صقلیه رفت و در 289 ه در قلوریه درگذشت. ⁽⁵⁾

ابوالعباس عبدالله(289290ه)سعی کرد تا حدی آثار جنایت و فساد پدرش را جبران کند و حکام ولایات را تغییر داد.در زمان این امیر،داعی شیعی(ابوعبدالله حسین بن احمد محمد)معروف به مُعلم صنعانی یا مشرقی،در سال 280 ه همراه حجاج قبیله«کُتامه» ⁽⁶⁾وارد افریقیّه شد و در شهر إکجان(ایکجان)مستقر ⁽⁷⁾و به تبلیغ و دعوت فاطمیان پرداخت؛حاکم میله(موسی بن عباس)از فعالیت های او با خبر شد؛اما پنداشت که او معلمی بیش نیست. ⁽⁸⁾

فعالیت های ابوعبدالله در اکجان و تازرُوت ⁽¹⁾مؤثر واقع شد و او توانست شهر میله را تصرف کند. ⁽²⁾

داعی فاطمی در 290 ه در مقابل نخستین حمله عبدالله دوم،امیر اغلبی به فرماندهی برادرش ابوعبدالله محمد معروف به احول(حَوَال)،نتوانست مقاومت کند و شهر میله از تصرف او خارج شد. ⁽³⁾«اغلبیان»از هر راهی درصدد کنترل پیشرفت«شیعیان»بودند؛از جمله ابن معتصم(منجم دربار اغلبی)کوشید تا داعی فاطمی را با تطمیع از ادامه تبلیغ در افریقیّه منصرف کند؛اما ریشه های تبلیغ شیعی،چنان استوار بود که در کنار اوضاع بسیار متشنج دولت اغلبی زمینه گسترش هر چه سریع تر نهضت«فاطمیان»را فراهم ساخت و ماشین جنگی اغالبه که تاکنون بر همه شورش ها غلبه کرده بود؛در برابر این فاطمی شکست خورد و طلسم آن باطل شد.

آخرین امرا و سقوط دولت اغلبی

با مرگ ابراهیم دوم،مردم با عبدالله دوم،پسر او بیعت کردند؛ ⁽⁴⁾«اغلبیان»در دومین حمله به داعی شیعی در 290 ه از او شکست خوردند. ⁽⁵⁾احول در سومین نبرد خود در سال 290 ه با داعی شیعی نیز،نتوانست کاری از پیش ببرد و به شهر طُبنه عقب نشینی کرد. ⁽⁶⁾عبدالله دوم در سال 290 ه،به وسیله پسرش زیادة الله فرمانده سپاه مستقر در صقلیه کشته شد این امر اوضاع دولت اغلبی را دگرگون کرد؛اختلاف خانوادگی سقوط اغالبه را آسان نمود.

زیادة الله سوم؛زیادة الله بن عبدالله بن ابراهیم(290-296)با قتل پدر به قدرت رسید و با وعده و وعید از خویشان خود و بزرگان دربار بیعت گرفت ⁽⁷⁾و سپس،همه اعضای

خاندان اغلبی را به جزیره«کَرّاث»تبعید نموده و به قتل رساند. ⁽¹⁾در این بین،قتل ابوعبد الله(احول)به وسیله پسرش زیادة الله سوم،برای داعی فاطمی بسیار خوشایند بود. ⁽²⁾

زیادة الله بعد از قتل عامِ خاندان اغلبی به جلب رضایت مردم و فقهای مالکی پرداخت و خود را مدافع«مذهب مالکی»اعلام کرد ⁽³⁾و به اصلاحات اداری و دیوانی و عزل و نصب وزرا اقدام کرد؛او کوشید تا از نیروی فتوای فقهای اهل سنت،«فاطمی ها»را محدود کند و اهل سنت را از«شیعیان»بترساند؛وی به همین منظور،فقها را وادار کرد به کفر ابوعبدالله شیعی داعی فاطمی،فتوا دهند:خطرِ داعی فاطمی،موجودیتِ دولت اغلبی را تهدید می کرد؛آخرین امیر اغلبی زیادة الله سوم،همه فقهای افریقیّه را به پایتخت دعوت کرد و در سال 291 ه در جلسه ای از آنان در مقابله با«داعی فاطمی»کمک خواست؛آنها نیز،داعی را کافر و مردم را به جهاد علیه او فرا خواندند؛ ⁽⁴⁾با وجود شدت ظلم و فساد زیادة اللهِ سوم و جاذبه شعارهای مهدویتی ابوعبدالله شیعی،این رأی شورای فقهای قیروان،مورد توجه مردم افریقیّه قرار نگرفت؛ ⁽⁵⁾داعی،یکی پس از دیگری شهرهای افریقیّه را تصرف می کرد؛سطیف را در اواخر سال 291 ه گرفت و در نبردی در روستای کیونَه،چهل هزار نیروی اغلبی را در هم شکست؛ ⁽⁶⁾دولت اغلبی در آخرین نفس های عمر خود،پس از شکست سطیف و کیونَه،به خلافت عباسی متوسل شد و امیر اغلبی دو هیئت به سال 291 ه و 295 ه به بغداد فرستاد؛اما هیچ زمینه ای برای نجات دولت اغلبی از سراشیبی سقوط باقی نمانده بود و داعی شیعی،هم چنان با قدرت،آخرین دژهای مستحکم دولت اغلبی را تسخیر می کرد:طبنه،باغایه و سپس أُربُس،از جمله دیگر شهرهای افریقیّه نیز سقوط کردند؛در سال 293 ه داعی شیعی،شهر طنبه مرکز ایالت زاب

را تصرف کرد؛او در سال 296 ه در نبرد اربُس در کنار«قلعه اربُس»با سپاه اغلبی(به فرماندهی ابراهیم بن احمد اغلبی)پسر عموی زیادة الله سوم به جنگ پرداخت ⁽¹⁾و شکست سختی به سپاه اغلبی وارد کرد؛زیادة الله سوم،با خبر شکست اربس،در سال 296 ه،همراه سه هزار تن از همراهانش از رقّاده گریخت. ⁽²⁾ابراهیم بن احمد،سردار سپاهِ شکست خورده در جنگ اربس نیز،به او پیوست؛ ⁽³⁾پس از شکست اربس،بزرگان قیروان در 29 جمادی الثانی سال 296 ه نزد ابوعبدالله شیعی رفته و شهر را تسلیم وی کردند و زیادة الله به قاهره فرار کرد؛با مرگ زیادة اللهِ سوم که در مصر به امید کمک خلیفه عباسی به سر می برد،«اغلبیان»از صحنه روزگار محو شدند. ⁽⁴⁾

6-فرهنگ و تمدن اسلامی در دوره اغلبی

اشاره

عصر دولت اغلبی را که صد سال به درازا کشید،باید نخستین دوره شکوفایی فرهنگ و تمدن اسلامی در افریقیّه دانست؛«اغلبیان»،دربارِ باشکو هی داشتند و در کاخ های متعددی که بنا کردند،امور افریقیّه را دور از چشم عموم مردم اداره می کردند؛منابع متعدد،گزارش های مفصلی از اوضاع کاخ های امرای اغلبی،عیّاشی و می گُساری آنها نقل کرده اند. ⁽¹⁾

اغلبیان،امور کشور را از طریق شخصیت های برجسته اداره می کردند و آنها را«وزیر»می نامیدند. ⁽²⁾جانشین امیرِ اغلبی،«بدیل»نام داشت. ⁽³⁾منصب وزارت،سال ها در خاندان«بنی حُمید»امری موروثی بود؛ ⁽⁴⁾«حاجب»،امور کاخ امرای اغلبی را به عهده داشت؛نصربن صَمْصَامَه،از جمله حاجبانِ مشهور دوره اغلبی بود؛ ⁽⁵⁾امور شهر نیز به دست«عمّال»که از سوی امیر اغلبی و از بین اعضای خانواده او تعیین می شدند،اداره می شد. ⁽⁶⁾

دواوینِ خراج،سکه،برید،جند،خاتم،کشف و دارالطراز از جمله دواوین مطرح در دولت اغلبی بود ⁽⁷⁾و مرکز آن در کنار جامع قیروان قرار داشت؛دیوان خراج،از مهم ترین

دواوین افریقیّه محسوب می شد؛ ⁽¹⁾خراج افریقیّه در زمان«مأمون»خلیفه عباسی،سالانه به سه میلیون دِرهَم می رسید؛ ⁽²⁾در دیوانِ سکه(از دواوین اصلی اغلبیان)،سکه هایی مشترک که روی آن کلمه«اغلب»و در طرف دیگر آن نام«خلیفه عباسی»حک شده بود ضرب می شد. ⁽³⁾در سال 189 ه ابراهیمِ اول اغلبی سکه خاصی زد که روی آن فقط کلمه«الخلیفه»و نام امیر اغلبی ضرب شده بود. ⁽⁴⁾

ناوگان دریایی اغالبه که مانع بزرگی در برابر رومیان بود؛همه جزایر مدیترانه را تصرف کرد و بر سراسر مدیترانه مسلط شد. ⁽⁵⁾در بین امرای اغلبی،ابراهیم اول،بیشترین تلاش را صرف توسعه نیروی دریایی انجام داد؛ ⁽⁶⁾بسیاری از شهرهای افریقیّه از جمله تونس،بجایه و سوسه از مهم ترین مراکز کشتی سازی و عملیات دریایی بودند.

در رأس«دیوان قضا»،قاضی افریقیّه که مقام«قاضی الجماعة»را برای خود قائل بود،قرار داشت؛قاضی افریقیّه توسط امرای اغلبی،از بین فقهای«مالکی»و«حنفی»تعیین می شد و دارای مسئولیت گسترده ای بود؛ ⁽⁷⁾معمولاً قضات افریقیّه این منصب را با کراهت و گاهی به زور می پذیرفتند. ⁽⁸⁾در عین حال،رقابتی پنهان نیز،بین آنها در جریان بود؛ ⁽⁹⁾سحنون(م240ه)امام مالکی،از جمله مشهورترین«قاضی الجماعة»های افریقیّه در دوره اغلبی بود؛ ⁽¹⁰⁾قاضی الجماعة،ریاست مظالم و حسبه را نیز به عهده داشت و در دارالقضاة،کنار دارالاماره و مسجد قیروان به قضا می نشست. ⁽¹¹⁾صاحب الصلاة دستیار قاضی القضات

و در حد مقام او بود. ⁽¹⁾صاحب المظالم،قاضی الانکحه،دبیر قضات،امناء،صاحب السوق،ناظر السوق» ⁽²⁾(محتسب)،از دیگر کارگزاران دستگاه قضایی اغلبی بود.

«صاحب مظالم»،قاضی دستیار و شخصی غیر از قاضی القضات بود که بر اجرای عدالت نظارت می کرد،اسدبن فرات(213ه)از بزرگ ترین قضات افریقیّه از سال 203 تا 213 ه،قاضی الجماعة دولت اغلبی، ⁽³⁾در مذهب«حنفی»و«مالکی»مسلط بود ⁽⁴⁾و مذهب حنفی را مانند بغداد،مذهب رسمی دولت اغلبی ساخت؛اما افریقیّه،بیشتر شاهد گسترش مذهب مالکی بود چرا که در این سرزمین،بزرگ ترین حاملان فقه مالکی،چون:ابوالحسن علی بن زیاد تونسی ⁽⁵⁾و عبدالله بن فروخ فارسی ⁽⁶⁾و بهلول بن راشد زندگی می کردند؛امام سحنون قاضی الجماعه دولت اغلبی،مذهب مالکی را مذهب رسمی دولت اغلبی نمود؛اندیشه اعتزال سحنون با نوشتن«المدّونه»بزرگ ترین روح مذهب مالکی در افریقیّه شد. ⁽⁷⁾

اندیشه«اعتزال»در دوره اغلبی از محبوبیت زیادی بین مردم و رجال دربار اغلبی برخوردار بود ⁽⁸⁾و تکفیر،مجادله و درگیری با حنفی مذهبان معتزلی و پیروان مذهب مالک از جمله مسائل مطرح در عصر اغلبی بود؛مسئله خلق قرآن، ⁽⁹⁾رؤیت خدا ⁽¹⁰⁾و حلیّت نوشیدن شراب ⁽¹¹⁾از مهمترین موضوعاتِ مناظره های عصر اغلبی بود؛مأمون،در سال

218 ه از زیادة الله اول خواست تا فقها و علمای افریقیّه را در مسئله خلق قرآن امتحان کند، ⁽¹⁾سحنون،از جمله پیشوایان مخالف با مسئله خلق قرآن بود و در عین حال با دولت اغلبی همکاری می کرد و به سال 234 ه قاضی الجماعة دولت اغلبی شد.

تأسیسات

شهرسازی و پیش رفت معماری در دوره اغلبی،در آغاز متأثر از هنر اموی و سپس هنر رومی و ایرانی بود؛گسترش شهرسازی از جمله پدیده های بارز عصر اغلبی است؛اغالبه دو شهر عباسیه(عباسیه اول و دوم)و رقّاده را ساختند و قیروان را به حد اعلای توسعه و شکوفایی رساندند:حفر قنات،ساخت آبگیرها، ⁽²⁾مساجد،برج ها، ⁽³⁾قلعه های مرزی،رباطها،جاده ها و ده ها قصر،از جمله کارهای عمرانی دوره اغلبی است. ⁽⁴⁾

از مهم ترین تأسیسات عمرانی دوره اغالبه،ساخت«دارالصناعه»در شهر سوسه و تونس بود،زیادة الله اول در شهر سوسه در سال 205 ه،کارخانه ساخت کشتی جنگی احداث کرد؛او از این شهر،در سال 206 ه،برای فتح جزیره«ساردنی» ⁽⁵⁾و در سال 212 ه برای فتح صقلیه حرکت کرد؛ ⁽⁶⁾کارخانه کشتی سازی تونس نیز،مرکز ساخت کشتی سازی در عصر اغلبی،به ویژه در دوره زیادة اللهِ اول بود. ⁽⁷⁾

«رباط»(قلعه نظامی و عبادی در مرزها)از مهم ترین تأسیسات دوره اغلبی است؛احمدبن محمد اغلبی،حدود ⁽⁸⁾صد هزار رباط و قلعه مرزی ساخت«رباط المنستیر»که در سال 180 ه ساخته شد،از بزرگ ترین رباطهای اولیه است که تاکنون پابرجاست؛این برج های نگهبانی،نوعی«برید»بود که بر فراز آنها آتش می افروختند،و اخبار از سبته تا

اسکندریه در طول یک شب با آتش منتقل می شد، ⁽¹⁾و تعداد زیادی از این برج ها در عهد ابراهیم دوم بنا شد.

مسجد جامع قیروان،کهن ترین مسجد در غرب اسلامی در سال 50 هجری،توسط عقبة بن نافع ساخته شد و در سال 221 و 248 ه توسط زیادة الله اول،احمدبن محمّد اغلبی و ابراهیم دوّم،بازسازی شد؛مسجد جامع زیتونه در سال 248 ه توسط احمدبن محمد اغلبی و زیادة اللهِ دوم،بازسازی و توسعه داده شد. ⁽²⁾

علوم و معارف در دوره اغلبی

پیدایش و پیشرفت علوم و معارف دوره اغلبی،مرهون علوم و معارف بیزانسی و یونانی موجود در افریقیّه و هم چنین انتقال علوم و معارف و نهضت علم خواهی و تولید علم از مشرق(بغداد)به افریقیّه بود؛نهضت ترجمه و تأسیس«بیت الحکمة»در دارالخلافه بغداد،در قیروان نیز مورد تقلید امرای اغلبی قرار گرفت و دومین بیت الحکمه جهانِ اسلام در این شهر توسط امرای اغلبی،تأسیس شد؛مهم ترین مأموریت این بیت الحکمه،جمع آوری و ترجمه کتب لاتینی و یونانی به ویژه در زمینه طب به زبان عربی بود؛چند تن از امرای اغلبی که خود مسلط به زبان لاتینی بودند،در این امر نقش بسزایی داشتند؛ ⁽³⁾اما در حقیقت،مهاجرت انبو هی از دانشمندان ایرانی به قیروان،در تأسیس مرکز علمی بیت الحکمه قیروان تأثیر فراوانی داشت؛چنان که«ایرانی ها»همین نقش را در رابطه با بیت الحکمه بغداد ایفا نمودند و این روح ایرانی بود که در دو نقطه مهم از جهان اسلام منتشر شد و آثار علمی ایرانی از همین طریق در شرق و غرب جهان اسلام منتشر گردید.

«نهضت ترجمه»منجر به شکوفایی علم در زمینه طب،فلسفه،کلام و نجوم شد؛ابن خُنُبس،مترجم زبان یونانی به عربی در دربار زیادة الله سوم اغلبی بود؛ ⁽⁴⁾در بیت الحکمة

کتابخانه بزرگی برپا شد و ابراهیم دوم،جهت خرید و جمع آوری کتب،افرادی را به مشرق فرستاد؛ ⁽¹⁾کتابخانه جامع قیروان و چندین کتابخانه خصوصی دیگر،از جمله کتابخانه ابن جَزَّار،از مراکز بزرگ کتاب در افریقیّه به شمار می رفتند.

در رأس علومِ دوره اغلبی،باید از علم«طب»،«صَیْدَله»و«داروشناسی»نام برد که با پیشرفت های چشم گیری در افریقه روبه رو شد؛طب افریقیّه،حاصل مهاجرت طبیبان ایرانی به افریقیّه و میراث سنتی طب رومی بود؛امرای اغلبی،توجه خاصی به علم پزشکی و نیز پزشکان داشتند و پزشکان حاذق و کتب پزشکی زیادی را از بغداد و مصر به افریقیّه آوردند.اسحق بن عمران، ⁽²⁾یوحنابن ما سویه؛اسحق بن سلیمانِ یهودی، ⁽³⁾از اولین اطبای ایرانی بودند که از بغداد وارد قیروان شده و طب افریقیّه را پی ریزی کردند؛حاصل آموزش های طبی در افریقیّه،ظهور تعداد زیادی پزشک در افریقیّه ⁽⁴⁾و تربیت افرادی بود که تا حدود زیادی با پزشکی سنتی و انواع داروها آشنا بودند و به فقهای بدن شهرت داشتند. ⁽⁵⁾

«اغلبیان»تأسیسات بیمارستانی خاصی که از لحاظ معماری شکل ویژه خود را داشت،در سراسر افریقیّه در حومه شهرهای بزرگ بنا کردند؛اولین«دمنه» ⁽⁶⁾را زیادة الله اول در اطراف قیروان ساخت؛دمنه سوسه در اطراف شهر سوسه توسط ابراهیم دوم و دمنه سفاقس در 235 ه ساخته شد؛مکتب خاصی در علم«صیدله»به وسیله پزشک معروف دوره اغلبی،احمدبن جزّار بنیاد شد؛ ⁽⁷⁾«زاد المسافر»کتاب او،در علم صیدله،قرن ها مورد استفاده محافل پزشکی بود و علم داروشناسی با ترجمه این کتاب به ایتالیا