مشخصات کتاب
سرشناسه : خدامیان آرانی، مهدی، ۱۳۵۳ -
Khuddamiyan Arani, Mehdi
عنوان و نام پدیدآور : به کجا آمدم [کتاب] : در جستجوی معنای زندگی/ مهدی خدامیان آرانی.
مشخصات نشر : قم : بهار دل ها، ۱۳۹۶.
مشخصات ظاهری : ۸۸ ص.
شابک : 978-600-8449-91-1
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
موضوع : آفرینش
موضوع : Creation
موضوع : پوچی (فلسفه)
موضوع : Meaninglessness (Philosophy)
موضوع : زندگی
موضوع : Life
رده بندی کنگره : BL۲۲۶/خ۴ب۹ ۱۳۹۶
رده بندی دیویی : ۲۱۳
شماره کتابشناسی ملی : ۴۷۸۶۶۹۲
اشاره
به کجا آمدم
در جستجوی معنای زندگی
مهدی خدامیان آرانی
بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ
هر روز صبح از خواب برمی خیزم، کار خود را شروع می کنم، ساعت ها می گذرد، شب فرا می رسد، فردا می آید و کارهای روز گذشته تکرار می شود، ماه ها و سال ها هم می گذرد...
این تکرارها تا چه زمانی ادامه پیدا می کند؟ مرگ در چند قدمی من است، آیا من به سوی نیستی می روم؟ با این تکرارها چه باید بکنم؟ من چرا آفریده شده ام؟ از کجا آمده ام؟ برای چه آمده ام؟ به کجا می روم؟
چرا به هر چیزی فکر می کنم جز به معنای زندگی؟ چرا معنای زندگی را کشف نکردم؟ چرا از حال دل خویش غافل هستم؟ چرا نمی ترسم که از درون به پوچی کشانده شوم؟ چرا به فکر خودم نیستم؟
وقتی از درون احساس تهی بودن می کنم، چه باید بکنم؟ چرا به درد بی آرمانی مبتلا شده ام؟ چه کار باید بکنم که عشق به آرمان برتر در دلم شعله کشد؟ چگونه از
دام هوس ها و غریزه نجات پیدا کنم؟
آیا دنیا جای خوشی است یا سختی؟ چرا دنیا این گونه است که هر خوشی، با سختی و بلایی همراه است؟
این ها همه سؤال های من است. من قلم در دست گرفتم تا جواب این سؤال ها را بنویسم. من در این مسیر از کتاب «فلسفه آفرینش» استاد عبدالله نصری، بهره زیادی برده ام.
اکنون سفری کوتاه آغاز می شود، این قدم اوّل است، وقتی کتاب تمام شود، سفر اصلی را باید آغاز کرد. باید باز هم مطالعه کرد.
مهدی خُدّامیان
شهریور 1394
1
تو به خیلی چیزها اندیشه می کنی، این اندیشه است که سرآغاز هر تلاشی است، چقدر عجیب است تو به همه چیز فکر می کنی جز به خودت و زندگی. به راستی معنای زندگی چیست و تو چرا آفریده شده ای؟
به این سخنم دقت کن: به هر چه که فکر کرده ای در قلمرو زندگی بوده است، پس کی می خواهی درباره خود زندگی فکر کنی! بیا قبل از آن که مرگ به سراغ تو بیاید، زندگی را معنا کنی.
من نگران تو هستم، می ترسم تو هم مانند من سال های سال در جستجوی وسائل زندگی باشی و از معنای زندگی غافل بمانی. جوانی من در غفلت از این معنا گذشت، اکنون وقت توست.
تو باید برخیزی و در جستجوی پاسخ این معما باشی، انسانی که نتواند این معما را حل کند سرانجام به بن بست ها و اضطراب ها و نابسامانی ها می رسد.
امروزه خیلی از انسان ها نمی دانند که اصلاً چرا و برای چه زندگی می کنند و از کجا آمده اند و برای چه آمده اند و به کجا می روند، تا زمانی که پاسخ این سؤالات برای انسان روشن نشود، او از آرامش واقعی به دور خواهد بود. این ها اساسی ترین سؤالات بشر در طول تاریخ است و در هر روزگاری انسان های بزرگ در جستجوی پاسخ این سؤالات بوده اند.
کسی که در جستجوی کشف معنای زندگی نیست با سعادت خود دشمنی کرده است، کسی که نمی داند از کجا آمده است و برای چه آمده است و آرمانی برای خود ندارد به پوچی می رسد. این آرمان و هدف عالی است که به زندگی انسان معنا می دهد و او را به سوی کمال به پیش می برد.
از عظمت جهان چه می دانی؟ آیا تا به حال به آن فکر کرده ای؟
وقتی به آسمان شب نگاه می کنی، هزاران هزار ستاره می بینی و به عظمت کهکشان هایی که در دورترین نقطه هستی قرار گرفته اند، فکر می کنی. میلیون ها کهکشان در آسمان خلق شده اند. دورترین کهکشان، کهکشان «تار عنکبوت» نام دارد، این کهکشان ده میلیارد سال نوری از زمین فاصله دارد و با سرعت هزار کیلومتر در ثانیه در حال حرکت است. نور این کهکشان، ده میلیارد سال طول می کشد تا به زمین برسد. وقتی تو با تلسکوپ های قوی به این کهکشان نگاه می کنی، چه می بینی؟ تو به ده میلیارد سال قبل نگاه می کنی! نوری که تو می بینی ده میلیارد سال قبل، از ستارگان آن کهکشان جدا شده است و اکنون به زمین رسیده است.
اگر بخواهم تعداد ستارگان را بشمارم چقدر زمان می برد؟ اگر همه انسان ها در تمام
عمر خود ستارگان را بشمارند و هر نفر در هر ثانیه، ده ستاره را بشمارد، باز سی هزار سال طول می کشد تا شمارش همه ستارگان به پایان برسد. تعداد ستارگان آسمان ده هزار میلیارد میلیارد ستاره می باشد.
این گوشه ای از عظمت جهان است، در جهانی با این عظمت، چه احتیاجی به این بود که من و تو آفریده شویم؟ اگر ما نبودیم به کجای دنیا برمی خورد و چه زیانی به آفرینش می رسید؟ این سؤالاتی است که ممکن است به ذهن هر کس بیاید. عظمت هستی، حیرتی برای انسان پیش می آورد و او را به اساسی ترین سؤال می رساند، به راستی چرا ما آفریده شدیم؟ معنای زندگی چیست؟ اسرار جهان هستی چیست؟ نقش انسان در این جهان کدام است؟
انسان امروز به رشد علمی رسیده است و بر طبیعت سلطه پیدا کرده است و نیروهای طبیعت را در اختیار گرفته است و به رفاه رسیده است، اما همه این ها نمی تواند انسان را از این سؤال بی نیاز کند.
بشر در طول تاریخ همیشه با خود اندیشیده است که از کجا آمده ام، برای چه آمده ام و به کجا خواهم رفت. معمایِ زندگی، چیز تازه ای نیست، از ابتدای خلقت تا امروز، بشر به دنبال پاسخ این سؤال بوده است. این سؤال، ریشه در درون انسان دارد و در هر زمانی، تکاپو برای رسیدن به جواب این سؤال، وجود داشته است.
افسوس که گروهی از انسان ها تلاش نمی کنند تا جواب این سؤال را بیابند و همواره در غفلت به سر می برند، آنان فریب دنیای دل فریب مادی را می خورند و با هوس ها روز را به شب می آورند و از فکر کردن به این سؤال پرهیز می کنند، اما در وجود آنان، هرگز عطش یافتن جواب سؤال خاموش نمی شود.
ریشه دردهای بزرگ بشر در طول تاریخ این است که به جواب این سؤال نرسیده است و خود را گم کرده است، وقتی کسی به جواب این سؤال نرسد، خود را گم کرده است و ارزش خود را درک نکرده است.
انسان چیست و برای چه خلق شده است؟ چرا باید بمیرد؟ رابطه او با جهان هستی چیست؟ آیا زندگی، ارزش دارد یا نه؟ آیا برای زندگی می توان معنا و مفهومی پیدا کرد یا نه؟ آیا زندگی، ارزش زیستن دارد یا نه؟ آیا انسان آزاد است یا نه؟ آیا انسان می تواند به اختیار خود دست به انتخاب بزند یا این که در هر کاری، مجبور است؟
این ها سؤالات اساسی است که باید هر انسانی به آن فکر کند، افسوس که امروزه انسان بیش از هر زمان دیگر گرفتار خود و دنیا شده است، هر چقدر که او از یافتن جواب این سؤالات غافل شده است، از سعادت راستین دور شده است. کسی که به فلسفه زندگی نرسد، سرانجام به فلسفه پوچی می رسد.
اکنون وقت آن است که من تلاش کنم به جواب این معما برسم، به راستی برای چه آفریده شده ام، ارتباط من با زندگی چیست؟ پاسخ این سؤال، همان علم واقعی است، علمی که من باید با آن زندگی کنم، من چیزهای زیادی را می دانم، ولی آن چیزها، فقط دانستن است و دردی از زندگی من دوا نمی کند، من می خواهم فلسفه زندگی را بدانم که این اصل و اساس من است.
وقتی روزگار را می بینم که چه ماهرانه همه را فریب می دهد و بیوفایی می کند و خوشی ها و شادی های آن، زودگذر و بی دوام است، به فکر فرو می روم. به راستی
هدف از آفرینش این دنیای ناپدار چه بوده است؟ دوران کودکی به سر آمد، روزگار جوانی با سختی ها گذشت و سرانجام پیری و ناتوانی فرا می رسد، مرگ در انتظار است، در و دیوار، کوه و دریا، آسمان و زمین شایستگی آن را ندارند که با من ارتباط برقرار کنند و من در میان این جهان، احساس تنهایی می کنم.
اگر یک روز شاد باشم، فردای آن روز، غم و درد و رنج به سراغم می آید، هیچ چیز در این جهان پایدار نیست. وقتی خوشی ها و نشاط ها و پدیده های زندگی، دوام و بقایی ندارند، پس زندگی چه ارزشی می تواند داشته باشد؟
دوستانم را دیده ام که وقتی غصّه و دردی به آنان می رسد، همانند من در جستجوی فلسفه زندگی به راه می افتند و می گویند: این زندگی برای چیست؟ اما وقتی بار دیگر خوشی ها به آنان رو آورد، بی خیال می شوند و به هوس ها و خوشی ها می چسبند. آنان رفیقان نیمه راه هستند، من باید با کسی دوست شوم که هم در اندوه و غم و هم در خوشی و لذّت در جستجوی معنای زندگی باشد. چنین کسی دوست خوب من است. من باید او را بیابم و با هم در جستجوی پاسخ سؤال خود باشیم. آیا تو چنین دوستی را می شناسی تا به من معرّفی کنی؟
2
آیا تو می دانی تنها داستان واقعی در دفتر حیات انسان چیست؟
جواب این سؤال یک کلمه است:
«مرگ».
مرگ، تنها حقیقتی است که از آن هیچ فراری نیست. سرانجام زندگی انسان، مرگ است و نیستی. کیست که از مرگ هراسان نباشد؟ کیست که مرگ دوستان خود را به چشم ندیده باشد؟ کیست که با دست خود، عزیزی از عزیزانش را به خاک سرد قبر نسپرده باشد؟ کیست که آرزوی زندگی ابدی را در سر نداشته باشد؟ کیست که در جستجوی عمر طولانی تر نباشد؟
وقتی من به پایان زندگی خویش نگاه می کنم و بن بست مرگ را می بینم به این فکر فرو می روم که چرا آفریده شده ام تا پس از غم ها و دردها و رنج ها، عمرم به پایان برسد؟ چرا دفتر زندگی گشوده شد تا سرانجام با خون دل بسته شود؟
آیا این بازیچه که نامش زندگی است و پایانش مرگ، هدفی دارد؟ حکایت آن کوزه گر را شنیده ام که کوزه های زیبا می ساخت و سپس آن ها را به زمین می زد و می شکست. روزگار با ما چه می کند؟ اگر قرار است مرگ ما را به سوی نیستی ببرد، پس چرا اصلا آمده ام؟ چرا آفریده شده ام؟ در این دنیا به همسر و فرزند و دوست و... علاقه پیدا می کنم و سپس باید از همه آنها جدا شوم، کاش از اول نمی آمدم و هیچ علاقه ای ایجاد نمی شد، سخت است که از دلبستگی ها و وابستگی های خود دست بشویم و به سینه تنگ و تاریک قبر پناه ببرم!
گروهی را دیده ام که بی خیال این سؤال بوده اند و به دنبال جواب معمای زندگی نبودند، اما همین افراد وقتی با مرگ یکی از نزدیکان خود روبرو می شوند، ناگهان در این اندیشه فرو می روند که برای چه خلق شده اند؟ وقتی عزیز خود را در خاک سرد قبر می گذارند در وجدان خویش، آینده خود را هم مرور می کنند و از خود می پرسند: حقیقت این زندگی چیست که پایانش مرگ است.
عده ای را هم دیده ام که وقتی سرخوش و مست موفقیت ها هستند به حقیقت زندگی کار ندارند، اما وقتی در راه رسیدن به هدف خود دچار شکست می شوند به خود می آیند و از خود درباره فلسفه زندگی سؤال می کنند که برای چه خلق شده ایم.
عده ای هم که محو محراب آیینه اند، آنان به زیبایی جوانی خویش می نازند و این زیبایی زندگی آنان را معنا می کند. همواره جلوی آینه می ایستند و با آن به راز و نیاز می پردازند و از زیبایی خود به وجد می آیند. آنان از یاد برده اند که تنها چیزی که در این جهان تغییر نمی کند، قانون تغییر است. چقدر زود، زیبایی جوانی تبدیل به زشتی
پیری می شود، صورت چین و چروک افتاده و موهای سفید در چند قدمی آنان است، وقتی آن زیبایی برود، آنان از درون تهی می شوند، زندگی را پوچ و بی معنا می یابند.
این حکایت همه کسانی است که هدفی مادی را برمی گزینند، برای مثال، کسی که یک عمر به دنبال ثروت بیشتر بوده است، وقتی به ثروت فراوان می رسد، احساس پوچی به او دست می دهد، خودکشی در میان ثروتمندان بیش از بقیه است. این هشدار بزرگی است، کسی که فلسفه زندگی خود را بر روی ثروت قرار می دهد با رسیدن به آن ثروت از درون خالی می شود.
وقتی که من به دنبال هدفی مادی هستم و در عشق رسیدن به آن می باشم، زندگی خود را با آن هدف، رنگ آمیزی می کنم و آن را برای خود آرمانی بزرگ به حساب می آورم. در چنین شرایطی من نمی توانم حقیقت زندگی را درک کنم.
به چه کسی فقیر می گوییم؟ کسی که به خاطر فقر از امکانات زندگی محروم است و برای لقمه ای نان باید از صبح تا شب به این در و آن در بزند و سختی های فراوان را تحمّل کند.
چنین کسی از زندگی چیزی جز درد و رنج ندیده است و برای همین از خود سؤال می کند که نتیجه این زندگی که پر از رنج و بدبختی است، چیست؟ چرا باید به این دنیا می آمدم تا با هزاران گرفتاری و دردسر روبرو شوم؟ آیا من فقط آمده ام تا صبح شدن شب و شب شدن روز را بنگرم و رنج بکشم؟ این تکرار شب و روز کی به پایان می رسد؟
این سؤال آن فقیر است، اما اگر او به نوایی برسد و دنیا به او رو کند دیگر این
سؤالات را فراموش می کند و به اوج مستی هوس ها می رود و دچار غفلت می شود.
از این پنج گروه که به دنبال جواب معمای زندگی هستند، سخن گفتم:
1 - کسانی که مرگ عزیزان خود را می بینند.
2 - کسانی که در هدف خود شکست خورده اند.
3 کسانی که به سن پیری رسیده اند.
4 - کسانی که ثروت زیادی به دست آورده اند.
5 - کسانی که در فقر و بدبختی زندگی می کنند.
این پنج گروه در آن شرایط از خود می پرسند معنای زندگی چیست و برای چه به این دنیا آمده ایم، اما آنان به صورت جدی به دنبال جواب نیستند، آنان جویای چیزی دیگری هستند و چون به آن نرسیده اند برای لحظه ای از معنای زندگی سؤال می کنند.
کسی که عزیز او مرده است به دنبال وصال عزیز خود است، کسی که در هدف شکست خورده است، اگر به موفقیت برسد این سؤال را فراموش می کند، آن پیر به دنبال جوانی خود می گردد، آن ثروتمند به دنبال آرامش است، آن فقیر هم به دنبال ثروت است. آنان چون به خواسته خود نرسیده اند، برای لحظه ای از حقیقت زندگی سؤال می کنند و دوباره دچار غفلت می شوند.
آیا می دانی چه کسی واقعاً در جستجوی معنای زندگی است و به پاسخ صحیح می رسد؟ چه کسی از روی راستی و حقیقت جویی به دنبال دانستن فلسفه زندگی
است؟
کسی که از افق بالاتر به زندگی و جهان هستی نگاه می کند می تواند این معما را حل کند، کسی که فکر خود را از قلمرو زندگی مادی بالاتر می برد می تواند حقیقت زندگی را درک کند. باید از زندگی مادی که بر اساس غریزه و هوس است، بیرون آمد و آنگاه در جستجوی حقیقت زندگی بود، کسی که از سرای طبیعت بیرون نمی رود، چگونه می تواند به کوی حقیقت برسد؟
اگر انسان با پدیده های ظاهری دنیای مادی به آرامش واقعی می رسید، دیگر از خود نمی پرسید برای چه آفریده شده ام؟ کسانی که غرق هوس ها و ثروت ها و شهرت ها و مقام ها بودند باز هم این سؤال برای آنان مطرح بوده است و در جستجوی جواب بوده اند.
آری، خوردن، آشامیدن و ارضای غریزه ها نمی تواند انسان را قانع کند، انسان می خواهد بداند از کجا آمده است و برای چه آمده است و به کجا می رود. جواب این سؤال را باید در دنیایِ بالاتر از این دنیای مادی یافت.
من غذا می خورم آب می نوشم، کار می کنم ... تا زنده باشم و زندگی کنم، همه این ها از دنیای مادی است. همه این کارها در جای خود دارای هدف روشن و واضحی است، من نباید راز زندگی را در همین زندگی مادی بیابم. راز زندگی و معنای آن، در جای دیگر است. اگر کسی به این نکته دقت نکند به پوچی می رسد.
دوستی داشتم که به فلسفه پوچی رسیده بود، با او بسیار سخن گفتم و فهمیدم که اشتباه او در این یک نکته بوده است: او فقط به زندگی مادی نگاه کرده بود و انتظار
داشت که راز زندگی را در آن پیدا کند، جستجوی او به نتیجه ای نرسیده بود و برای همین به فلسفه پوچی رسیده بود و زندگی را بی معنا می دانست.
آری، انسان به گونه ای آفریده شده است که به دنیای برتر علاقه دارد و غریزه ها و هوس ها هرگز نمی تواند روح او را ارضا کند، زندگی مادی هرگز نمی تواند عطش روح انسان را سیراب کند و طعم زندگی واقعی را به او بچشاند. انسان با وجدان خود می فهمد که برتر و بالاتر از این جهان مادی است، او هرگز نمی تواند با این جهان مادی به آرامش گمشده خود برسد.
چرا عده ای که به فلسفه پوچی می رسند و بر ضد زندگی طغیان می کنند، سرانجام دست به خودکشی می زنند؟ اشتباه آنان یک چیز است: آنان می خواهند از میان زندگی مادی، راز زندگی را بیرون بکشند تا دل خویش را آرام کنند، اما زندگی مادی نمی تواند راز زندگی روح را بیان کند. حقیقت انسان همان روح اوست، روح او از جهانی برتر است، روح از جنس ماده نیست، اینجاست که آنان به بن بست می رسند و سر از پوچی و بیهودگی در می آورند.
اگر کسی می تواند به راز زندگی انسان دست پیدا کند باید خود را از زندگی مادی بالاتر ببرد و از افق روح انسان به این موضوع نگاه کند. کسی که انسان را نشناخت و عظمت روح او را درک نکرد، نمی تواند راز زندگی را کشف کند.
3
من باید هدف آفرینش خویش را درک کنم، باید در جستجوی فلسفه زندگی باشم، این برای من از هر چیزی مهم تر است. یکی از دوستان من می گفت: «امروزه بشر گرفتار بحران های اقتصادی و اجتماعی است، بشر باید به فکر رفع مشکلات مادی خود باشد و نباید وقت خود را برای شناخت معنای زندگی تلف کند، این شناخت یک آرمان است و به درد شرایط امروز بشر نمی خورد».
دوست من نمی دانست که اگر راز زندگی کشف نشود، بشر هرگز به آرامش نمی رسد، اگر کسی دراوج ثروت و امکانات مادی باشد ولی نداند برای چه آفریده شده است از درون تهی می شود و احساس پوچی می کند. انسان باید بداند چرا خلق شده است و برای چه به اینجا آمده است. انسان نیاز دارد که در زندگی آرمانی داشته باشد و چه آرمانی بهتر از کشف راز زندگی!
در میان همه آفریده ها، این فقط انسان است که می تواند برای خود آرمان انتخاب
کند، حیوانات که از شعور بی بهره اند، گرایش به آرمان ندارند.
آرمان چیست؟
وقتی من به موضوعی علاقه پیدا می کنم و همه تلاش های من در راستای رسیدن آن موضوع می شود، آن موضوع، آرمان من است. آرمان است که موقعیت مرا در جهان هستی و در زندگی بیان می کند. وقتی من آرمانی را انتخاب می کنم، تمامی امور و پدیده ها را با آن آرمان خود می سنجم و به ارزیابی ارزش ها می پردازم. در اینجا مثالی می زنم:
علم یک آرمان است. اگر من آن را آرمان خود قرار بدهم به همه پدیده های زندگی از دیدگاه علم نگاه می کنم و برای رسیدن به آن تلاش می کنم، در این صورت، خود علم برای من مهم است و کار ندارم که آیا این علم برای مردم مفید هست یا نه.
از طرف دیگر، خدمت به مردم یک آرمان است، اگر این آرمان من باشد، زندگی من وقتی معنا خواهد داشت که به دیگران خدمتی کنم، در این صورت اگر من به دنبال علم بروم، علمی را می آموزم که برای مردم مفید باشد، اگر به علمی برسم که بدانم هیچ فایده ای برای دیگران ندارد به آن علاقه نشان نمی دهم.
هر کس باید برای خود، آرمانی را برگزیند، زندگی بدون آرمان، خالی از معنا می شود و انسان احساس پوچی می کند، کسی که آرمانی را برای زندگی انتخاب نکرده است، زندگی را مجموعه ای از تکرارها، خوردن و آشامیدن ها و هوس های زودگذر خواهد دید و سرانجام به سرگردانی های فکری دچار خواهد شد.
زندگی بدون آرمان، خالی از معناست، کسانی که به پوچی گرفتار شده اند و زندگی را
تهی از معنا یافته اند، برای این بوده است که آرمانی در زندگی نداشته اند. کسانی که زندگی را با دیده بدبینی نگاه کرده اند اگر آرمانی در زندگی داشتند، هرگز چنین بدبین نمی شدند و با یأس به زندگی نگاه نمی کردند. کسی که آرمان ندارد، زندگی را همچون بار سنگینی بر دوش خود احساس خواهد کرد.
گروهی از جوانان امروز را می بینم که همه چیز دارند اما در فقر آرمان می سوزند و سرانجام به ایستگاه خودکشی می رسند. کسی که آرمان ندارد، مثل آن کسی است که سفر دریا رفته است و کشتی او شکسته شده است و او در میان امواج دریا، دست و پا می زند و امیدی به نجات خویش ندارد.
آرمان می تواند به انسان امید بدهد و باعث حرکت او بشود، فقط آرمان است که می تواند زندگی بالاتر از خواب و خوراک به انسان بدهد و او را از هوس ها و غریزه ها برهاند.
وقتی من آرمان دارم می توانم باور کنم که زندگی مجموعه ای از تکرارهایی که مرا به سوی مرگ و نابودی می برند، نیست. وقتی آرمان بلندی دارم یقین می کنم که لحظه لحظه های عمر من ارزش دارد و باید از آن بهره بگیرم.
وقتی تاریخ را می خوانم می بینم انسان هایی در سخت ترین شرایط گرفتار شدند ولی چون آرمان داشته اند آن سختی ها را تحمل کرده اند. آزادی خواهانی که سال های سال در زندان های تاریک با شکنجه ها شب را به صبح آورده اند ولی از پا نیفتاده اند، آنان به آرمان آزادی باور داشتند و مانند کوه ایستادند هرچند همه عمر خود را در سیاه چال ها بودند.
از طرف دیگر، افراد ثروتمند را می بینم که در اوج رفاه بودند و هر چه می خواستند برای آنان آماده بود ولی چون آرمانی نداشتند با کوچکترین سختی دست به خودکشی زدند.
آری، شنیده بودم این آرمان است که به انسان قدرت می دهد، اما اکنون می گویم این آرمان است که به انسان، انسانیت را عطا می کند. این آرمان به انسان هویت می دهد.
دیگر وقت آن است که این خواسته را از خدا داشته باشم، دست های خود را رو به آسمان می گیرم و می گویم:
«خدایا! هر چه را از من می گیری، بگیر ولی آرمان مرا از من مگیر!».
خدا به انسان استعدادها و توانایی های فراوان داده است، استفاده از این استعدادها نیاز به یک محرّک دارد، باید چیزی انسان را به حرکت وادارد تا او از این استعدادها بهره مند شود و انگیزه حرکت و رشد در او آشکار شود.
آرمان باعث می شود که استعدادهای انسان شکوفا شود، اگر من به آرمان و هدفی باور داشته باشم برای رسیدن به آن، تلاش می کنم و در مسیر رسیدن به آن، از همه توان و استعدادهای خود بهره می گیرم.
به راستی چرا عده ای از انسان ها، دچار رکود می شوند و عمر خود را تلف می کنند و از استعدادهای خود بهره نمی گیرند؟
علّت، چیزی جز نداشتن آرمان نیست! کسی که آرمان ندارد زمینه استفاده از استعداد و توانایی های خود را ندارد، او زندگی را پوچ و تهی می یابد و ماتم تکرار
بیهوده زندگی خود را می گیرد. من افرادی را دیده ام که استعداد شاعری داشته اند، ولی چون آرمانی نداشته اند، سر از پوچی درآورده اند و برای همین پوچی، شعرها سروده اند و استعداد خود را صرف پوچ گرایی کرده اند.
نمی دانم این سخن را بگویم یا نه. انسان ناگزیر از آرمان است، اگر آرمانی را برای خود برنگزیند از درون به پوچی می رسد و یأس و ناامیدی در زندگی او را دربرمی گیرد، کار او به آنجا می رسد که پوچ گرایی، آرمان او می شود. حکایت عجیبی است: نفی زندگی، آرمان زندگی او می شود. او زندگی می کند به عشق آن که زندگی را نفی کند.
این سخنان را نوشتم تا هشداری برای خود من باشد، اگر برای آرمانی که انتخاب کرده ام، مقاومت نکنم، اگر بی خیال شوم و اجازه بدهم آرمان مرا از من بگیرند، آن وقت باید منتظر باشم که پوچی، آرمان من شود!
من چگونه می توانم راه را از بیراهه تشخیص دهم؟ از کجا می توانم بفهمم که آیا رشد کرده ام و به سر منزل مقصود نزدیک شده ام یا این که در سراشیبی سقوط افتاده ام؟
وقتی من آرمان مقدّس در زندگی دارم می توانم بفهمم آیا امروز به آرمان خود نزدیک تر شده ام یا نه؟ این آرمان است که هم هدف را به من نشان می دهد و هم راه را. با کمک آرمان است که می توانم زندگی خود را ارزیابی کنم و به خود نمره بدهم.
آری، اگر آرمانی در زندگی داشته باشم متوجّه می شوم که کجا و چه وقت از راه منحرف شده ام بیراهه رفته ام. اگر آرمان باشد، انگیزه دارم که از بیراهه جدا شوم و به
راه اصلی زندگی ام باز گردم. آن کس که در زندگی آرمانی ندارد، در راه پوچی گام برمی دارد و به چیزی جز پوچی و نیستی نمی رسد. بسیاری از انسان ها به دنبال سودجویی می باشند و به منافع خود فکر می کنند و گاهی حقوق دیگران را پایمال می کنند تا به سود بیشتر برسند.
در فرهنگ اسلامی از این ویژگی به نام خودپرستی یاد شده است. خودپرستی انسان، حد و اندازه ای ندارد و خواسته های او پایانی ندارد. وقتی انسان در مسابقه لذّت جویی شرکت می کند، در این مسیر به دیگران ظلم می کند.
برای مهار خواسته های انسان هیچ چیز مانند آرمان نیست. وقتی کسی برای زندگی خود آرمانی دارد، دیگر از مسابقه لذّت جویی کنار می کشد. چنین انسانی از درون مهار می شود و تمام جزئیّات زندگی اش زیر نفوذ آرمان او قرار می گیرد.
کسی که آرمان مقدّسی دارد به جایگاه خود در جهان هستی پی می برد و استعدادهای خود را در لذّت جویی بیشتر تباه نمی کند.
یک آرمان مقدّس می تواند به انسان این آگاهی را بدهد که در جهان هستی چه جایگاهی دارد و در سایه این آگاهی، انسان از اسارت خواهش های نفسانی و لذّت های بی پایان آزاد می شود. کسی که آرمان مقدّس دارد دیگر استعدادها و توانایی خود را بر روی لذّت بیشتر متمرکز نمی کند.
تا اینجا از انسان به عنوان یک فرد سخن گفتم، اکنون می خواهم رابطه آرمان و جامعه را بررسی کنم:
یک جامعه وقتی به رشد واقعی می رسد که برای خود آرمانی داشته باشد، آن وقت است که همه تلاش مردم برای رسیدن به آن آرمان خواهد بود و اینجاست که پویایی در جامعه موج می زند، اگر جامعه ای نداند چه می خواهد و به کجا می رود، چگونه می خواهد مسیر رشد را بپیماید؟ جامعه بی آرمان، جامعه بدون امید است و دیر یا زود به سراشیبی سقوط می افتد.
تکنولوژی نمی تواند به جامعه، آرمان بدهد، تکنولوژی یک وسیله است، ابزار است. ابزار که نمی تواند راه را مشخص کند.
در اینجا مثالی می زنم: یک نویسنده برای این که بتواند بنویسد نیاز به قلم دارد، شاید یک نفر بهترین و گران ترین قلم را در دست داشته باشد، اما قلم یک ابزار است، ابزار که نمی تواند بنویسد، این نویسنده است که برای آرمان خود، قلم را در دست می گیرد و می نویسد. این آرمان است که می نویسد نه قلم! اگر از یک نویسنده، آرمانش را بگیرند و هزاران قلم هم به او بدهند، او نمی تواند بنویسد.
جامعه من باید بداند که تکنولوژی نمی تواند به او هوّیت راستین بدهد، ممکن است یک جامعه به ظاهر، پیشرفته باشد و از تکنولوژی برتر برخوردار باشد، اما از درون به پوچی ها و نابسامانی ها رسیده باشد.
انسان همواره می خواهد بداند از کجا آمده است؟ چرا آمده است؟ به کجا می رود و چرا می رود؟ پاسخ به این سؤال ها از نیازهای اساسی انسان است. کسی که به پاسخ این سؤال ها نرسد، هویت خود را گم کرده است و نمی داند موقعیتش در جهان هستی چیست.
وقتی من گفتم جواب این سؤالات، نیاز اساسی انسان است، تو در فکر فرو رفتی. افرادی را دیده ای که به این سؤالات بی توجّه بوده اند و در جستجوی جواب نبوده اند، پس چگونه ممکن است جواب این سؤالات، یک نیاز اساسی باشد؟ انسان از چیزی که نیاز اساسی است، هرگز غافل نمی شود، پس چرا گروه زیادی از مردم این سؤال ها را از یاد می برند؟
نباید انتظار داشته باشی که هر کس در کوچه و بازار فریاد برآورد که من از کجا آمده ام، برای چه آمده ام به کجا می روم. این سؤال ها در درون انسان ها مطرح می شود و انسان را از درون برای پاسخ گویی می شوراند. هر انسانی که لحظاتی با خود خلوت کند به این سؤالات می رسد، ولی عده زیادی خود را به غفلت می زنند و سرگرم جلوه های پرفریب دنیا می شوند.
انسان موجودی آرمان گرا می باشد و بدون داشتن آرمان نمی تواند زندگی مطلوبی داشته باشد. انسان ها در طول تاریخ همواره آرمان های مختلفی را برای خود در نظر گرفته اند و به وسیله آن زندگی خویش را معنا بخشیده اند. بعضی از آن آرمان ها چنین است: علم، ثروت، شهرت، عشق و زیبایی، رفاه، لذّت.
اکنون به بررسی این آرمان ها می پردازم و درباره آن سخن می گویم:
گروهی از انسان ها، علم را هدف و آرمان خویش قرار می دهند، در ارزش علم هیچ شکی نیست ولی مساله این است که عده ای رسالت علم را از یاد می برند. علم برای آن ارزش دارد که دردی از جامعه را درمان کند و دیگران از آن بهره ببرند.
گاهی همه تلاش خود را صرف این می کنم که بر دانشم بیفزایم یا آثار بیشتری از خود باقی گذارم و به شهرت برسم. در این صورت از جامعه و دردهای آن غافل شده ام و به بیماری شهرت طلبی گرفتار شده ام و به اسم علم در جستجوی شهرت هستم.
علم و دانشی که با عمل همراه باشد می تواند مایه سعادت شود، اگر من همه چیز را بدانم ولی رسالت علم را فراموش کنم، همانند یک دائرة المعارف متحّرک خواهم بود!
گروه زیادی ثروت را آرمان خود قرار می دهند و برای رسیدن به آن تلاش فراوان می کنند. در تاریخ، افراد زیادی جان خود را برای به دست آوردن ثروت بیشتر از دست داده اند.
ثروت می تواند وسیله ای برای زندگی بهتر باشد، اما ثروت آن قدر شایستگی ندارد که آرمان زندگی بشود، عشق به ثروت باعث می شود که انسان به جنبه های دیگر زندگی بی توجّهی کند و کار به آنجا می رسد که انسان همه استعداد و توان خود را برای این امر صرف می کند.
ثروت دنیا هر چقدر هم زیاد شود، نمی تواند به انسان آرامش بدهد زیرا مرگ در چند قدمی اوست، دنیا به هیچ کس وفا نکرده است و انسان سرانجام باید با دست خالی روانه خانه قبر شود.
عده ای هم شهرت را آرمان خود قرار می دهند و همه تلاش خود را برای این نام آوری بیشتر اختصاص می دهند. ولی گاهی فردی به خاطر عوامل غیر اختیاری
مشهور می شود و این شهرت ارزشی ندارد زیرا نشانه شایستگی نمی باشد. از طرف دیگر چه بسیار کسانی بوده اند که زمانی مشهور بوده اند ولی با تغییر شرایط، موقعیت خود را از دست دادند، در دنیا هیچ چیز ثابت نمی ماند. کسی که شهرت، آرمان او بوده است و به آن رسیده است، وقتی آن را از دست می دهد و روزگار گم نامی او فرا می رسد، رنج زیادی می برد. تاریخ، پر از حسرت و درد کسانی است که چند صباحی مشهور شدند ولی روزگار با آنان چنان کرد که در گوشه خانه ها فراموش شدند و کسی از آنان سراغی نگرفت و در اوج غربت و تنهایی، جان دادند.
عده ای هم رسیدن به معشوق خود را آرمان خود قرار می دهند و برای وصال او از هیچ کوششی فروگذار نمی کنند. آنان حاضر هستند همه چیز خود را فدا کنند تا به معشوق خود برسند.
این حالت بیشتر در دوران جوانی مشاهده می شود، اگر این حالت مدت زیادی ادامه پیدا کند انسان را از حالت تعادل روانی خارج می کند.
معشوق هر چقدر هم زیبا باشد با گذشت زمان، زیبایی اش را از دست می دهد، آن وقت است که انسان می فهمد که این معشوق ارزش نداشت که همه چیز را فدای او کند. نکته دیگر این که وصال، قتلگاه عشق است، کسی که برای رسیدن به معشوق بی تابی می کند وقتی مدتی از وصال گذشت، عشق را فراموش می کند و آن وقت است که عیب های معشوق به چشم می آید.
بسیاری از انسان ها هدفی جز رسیدن به رفاه و آسایش ندارند، آنان همه سعی و
تلاش خود را به کار می برند تا زندگی مجلّل برای خود، دست و پا کنند، آنان خیلی دیر می فهمند که فراهم کردن امکانات بیشتر نمی تواند به زندگی معنا بدهد. وقتی کسی همه امکانات را به دست آورد و به رفاه رسید، آن وقت تازه از خود می پرسد: این زندگی همراه با رفاه برای چیست؟ معنای آن چیست؟
اگر روزگاری همه انسان ها به رفاه کامل برسند و جهان از فقر و تنگدستی خالی شود، باز انسان ها به دنبال این سؤال خواهند بود که از کجا آمده ایم و چرا آمده ایم و به کجا می رویم؟
اگر رسیدن به رفاه می توانست آرمان زندگی باشد، پس چرا گروه زیادی از ثروتمندان به پوچی رسیده اند؟ چرا عده ای از آنان خودکشی کرده اند؟ چرا عده ای از آنان در جستجوی آرمان دیگری بوده اند تا با آن به آرامش برسند؟
افسوس که عده ای فریب جلوه های دنیا را می خورند و همه عمر خود را صرف رسیدن به رفاه بیشتر می کنند و زمانی از خواب بیدار می شوند که دیگر فرصتی باقی نمانده است، مرگ در چند قدمی آنان است و آنان باید همه آنچه را به دست آورده اند، رها کنند و روانه قبر بشوند.
عده ای هم خوش گذرانی و لذّت جویی را آرمان خود قرار داده اند، آنان به عیش و نوش ها و لذّت های زودگذر فکر می کنند و زندگی خود را به بازی و شوخی می گیرند، آنان هرگز نمی توانند به قلمرو زندگی برتر دست بیابند.
نکته مهم این است که وقتی لذّت جویی از حد و اندازه بگذرد، سرانجام انسان را خسته می کند و دلزدگی برای او پیش می آورد. از طرف دیگر وقتی که انسان به سن
پیری رسید دیگر توان لذّت جویی در او باقی نمی ماند و آن وقت است که او به پوچی می رسد.
از این شش آرمان سخن گفتم: علم، ثروت، شهرت، عشق و زیبایی، رفاه، لذّت.
اکنون وقت آن است که از بهترین آرمان ها یاد کنم. به راستی چه آرمانی بهتر از کشف معنای زندگی؟ این آرمان، پاسخ به نیاز درون انسان است و به انسان هویت می بخشد. من می خواهم از هویت واقعی انسان سخن بگویم...
ثروت، شهرت، و رفاه... فایده های زیادی دارند، اما خالی از عیب نیستند، ثروت می تواند باعث رفع نیازهای من بشود، اما نمی تواند به زندگی معنای واقعی ببخشد، برای مثال افراد زیادی در اوج ثروت به پوچی رسیده اند.
آرمان واقعی باید از هر نقص و عیبی به دور باشد و موقعیت مرا در جهان هستی بیان کند و جواب سؤال های اساسی مرا بدهد. من باید آرمانی را انتخاب کنم که به من بگوید از کجا آمده ام، چرا آمده ام، به کجا می روم و چرا می روم؟ آرمان هایی همانند ثروت و رفاه و لذّت و... هرگز نمی توانند به این سؤال ها پاسخی بدهند.
بهترین آرمان، آرمان فلسفه زندگی است، فلسفه زندگی چیزی جز سیر به سوی خدا نیست. حرکت به سوی خدا. این راز زندگی و معنای آن است. این جواب معمای بزرگ بشر است. من باید این آرمان را برای خود برگزینم.
آری، سیر به سوی خدا، آرمان من است و این همان فلسفه زندگی من است.
4
آیا زندگی معنا و مفهومی دارد؟ آیا من می توانم برای بودن خودم، دلیلی پیدا کنم و بر اساس آن دلیل، زندگی را باارزش بیابم؟ آیا زندگی، ارزش زیستن دارد یا نه؟
این ها سؤال های دیگری است که ذهن خیلی از افراد را به خود مشغول کرده است و در این باره سخن های زیادی گفته شده است. برای یک مسلمانی که به قرآن باور دارد، این سؤالات حل شده است زیرا قرآن پاسخ همه آن ها را داده است.
من بر اساس قرآن زندگی را تفسیر می کنم، من آموخته ام که سیر به سوی خدا و رسیدن به رضایت و خشنودی او، دلیل زندگی است. انسان به این دنیا آمده است تا رشد کند و به کمال برسد و بار دیگر به ملکوت بازگردد. در اینجا می خواهم به حکایت ماهی دریا اشاره کنم که در پهنای آب دریا شناور بود و به دنبال آب می گشت و نمی دانست آب چیست، وقتی او لحظه ای از آب جدا شد، قدر آب را دانست و آن را شناخت.