مشخصات کتاب

عنوان و نام پدیدآور:۱۰۱ [یکصد و یک] سوال و جواب پیرامون حقوق مالکیت فکری از نگاه فقهی

محمد اسحاق فیاض کابلی

مترجم : سرور دانش

مشخصات نشر:دبیرخانه کنگره تجلیل از مقام علمی آیت الله العظمی فیاض

محل نشر: کابل - افغانستان

سال نشر: 1392

مشخصات ظاهری:۱07 ص

موضوع:فقه - حقوق - سوال و جواب

پیش درآمد

بسم الله الرحمن الرحیم

۱۰۱ [یکصد و یک] سوال و جواب پیرامون حقوق مالکیت فکری از نگاه فقهی

آیت الله العظمی محمد اسحاق فیاض کابلی (دامه ظله)

مترجم : سرور دانش

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

فهرست مطالب

یادداشت مترجم

در این یادداشت مختصر لازم است به چند مطلب کوتاه اشاره شود:

آنچه می خوانید ترجمه ای است از کتابی به نام «مأة سؤال و سؤال حول الکتابة و الکتاب و المکتبات و جوابها» به قلم مرجع عالی قدر حضرت آیت الله العظمی شیخ محمد اسحاق فیاض (دام ظله). متن عربی کتاب بارها به چاپ رسیده، اما ترجمه فارسی آن برای اولین بار نشر می شود. چنان که از نام کتاب پیدا است، محور اصلی آن، پاسخ فقهی و حقوقی به 101 پرسش است درباره:

«کتاب» و «نویسندگی» و مسایل مربوط به آن، از تألیف و نوشتن گرفته تا چاپ، نشر، توزیع، فروش، تجدید چاپ، عکس برداری، استنساخ، نقد، نقل، ترجمه، تلخیصی، شبکه های ماهواره ای، سایتهای انترنتی، برنامه ها و نرم افزارهای کامپیوتری و غیره. در کنار محور اصلی، مسایلی از قبیل: رسالت و مسئولیت علما، روشنفکران، فرهنگیان و اندیشمندان مسلمان در شرایط حاضر، وضعیت کنونی جهان اسلام،

اسلام ستیزی و اسلام هراسی در غرب، اندیشه اعتدال در اسلام، جریان های تروریستی و افراطگرا، نقد عالمانه و واقع بینانه اندیشه ها، نظریات خرافی و بی بنیاد در میان مسلمانان و پاره ای از مسایل اعتقادی و تاریخی و مانند آن نیز در جریان پاسخ به سوالات یا استفتاها مطرح شده است.

چنان که می دانید این نوع مسایل و مباحث امروزه به نام «حقوق مالکیت فکری» یا «حقوق معنوی» و «کاپی رایت» یاد میشود و واقعاً از مسایل مستحدثه و نوپیدا است که در رشته حقوق در دانشگاه ها تدریس می شود و در اکثر کشورها درباره آن قوانینی نیز به تصویب رسیده است. از آن جمله در افغانستان نیز «قانون حمایت حقوق مؤلف، مصنف، هنرمند و محقق (کاپی رایت)» و همچنین «قانون حمایت حقوق مخترع و مکتشاف» در تاریخ 1387/4/31 خورشیدی توشیح و در جریاده رسمی با شماره 956 مؤرخ 5 اسد 1387 نشر شده است.

برخی از فقها و حقوق دانان تلاش کردهاند که حقوق معنوی و حقوق تألیف و نشر را از طریق نظریه «مسایل مستحدثه» یا «بنای عقلا» یا «عرف» یا «مسأله ملکیت» یا از طریق «قواعد فقهی مانند قاعده تسلط یا قاعده لاضرر» و یا از طریق طرح «مسأله بیع حقوق معنوی» اثبات نمایند. اما حضرت آیت الله فیاض به این موضوع از نگاه فقهی و شیوه اجتهادی مخصوص به خود نگریسته و با توجه به مبانی اصولی و از آن جمله عدم ثبوت موضوع این مسأله در زمان شارع و عدم ارتکاز فطری

آن در اذهان؛ امضای شارع از طریق عدم صدور منع و ردع را غیر قابل اثبات می دانند و از این رو از دیدگاه ایشان، حقوقی به نام «حقوق تألیف، نشر و اختراع» و مسایل مرتبط به آن از نگاه شرعی قابل اثبات نمی باشد و شخصی که مالک یک کتاب یا اثر دیگر فرهنگی یا هنری باشد، براساس «اصل مالکیت» حق دارد هر نوع تصرفی را در آن به عمل آورد. ایشان در پاسخ به یکی از سؤالات در این زمینه فرموده اند:

«حق نشر برای مؤلف و ناشر هرچند نزد عقبلا ثابت است، اما از نگاه شریعت ثابت نشده است. دلیل آن این است که ما راهی نداریم برای احراز امضای شارع نسبت به حقوق مستحدثه ای که در زمانهای متأخر از زمان تشریع، در میان عرف و عقلا ایجاد شده است.»

در جای دیگر فرموده اند:

«این حقوق هرچند در نزد عرف و عقلا در عصر حاضر ثابت است، اما در زمان معصومین (علیهم السلام) به جهت عدم ثبوت موضوع آن، ثابت نبوده است. بدین جهت نمی توان از طریق عدم ورود منع و رداع از سوی معصومین (علیهم السلام) امضا و تأیید آن را کشف و احراز کرد».

جالب است که حضرت آیت الله در پاسخ به یکی از سؤالات که درباره چاپ و تکثیر کتابهای خود ایشان مطرح شده نیز فرموده اند: «اشکال ندارد و ما شرعاً حق نداریم از این عمل منع کنیم.»

همچنین در پاسخ به این سؤال که: «آیا اجازه می فرمایید که برخی از کتاب های جنابعالی برای استفاده خوانندگان جوان، مختصر و ساده

ساخته شود، یا این که لازم است اجازه گرفته شود و با یکی از نمایندگی ها یا یکی از وکلای شما هماهنگی به عمل آید؟» فرموده اند:

«در صورتی که فایده دینی داشته باشد، اشکال ندارد و به اجازه خاصی ما احتیاجی نیست؛ ولی باید تحت نظر یکی از وکلای ما صورت گیرد.»

با توجه به اهمیت موضوع از نگاه فقهی و حقوقی، به ترجمه این استفتائات پرداخته شد تا مورد استفاده همه علاقه مندان (مسایل مستحدثه» فقهی و حقوقی مخصوصاً علما، اساتید و دانشجویان هموطن ما قرار گیرد. از آنجا که موضوع محوری و اصلی کتاب، حقوق تألیف، نشر و اختراع است و این عنوان در زبان فارسی رایج تر است، برای ترجمه فارسی کتاب، نیز به جای ترجمه نام عربی آن، همین نام و عنوان یعنی «حقوق مالکیت فکری از نگاه فقهی» در نظر گرفته شد.

هرچند به یقین باید گفت که این ترجمه، از بیان شیوا، رسا، جذاب و جادویی کم نظیر آثار آیت الله فیاض که همگی به زبان فصیح و بلیغ عربی نگارش یافته، بهره مند نیست؛ اما به هر حال در ترجمه، در عین سادهانگاری، بر حفظ امانت داری و انتقال معانی و مقاصد اصلی، کوشش و تأکید شده و برای سهولت در استفاده و مطالعه خوانندگان، مطالب کتاب عنوان گذاری و فهرست بندی شده که در متن عربی، این عناوین وجود نداشت.

قابل یادآوری است که دیدگاه ها و فتواهای حضرت آیت الله العظمی

فیاض در مورد «مسایل مستحدثه» مخصوصاً آن بخش هایی که به صورت استفتائات و پاسخ به پرسشها بیان گردیده، فعالاً در سه مجموعه ذیل توسط این قلم ترجمه گردیده و در دسترس خوانندگان فارسی زبان قرار می گیرد:

امیدوارم این توفیق نصیب گردد که سایر استفتائات ایشان را نیز بتوانم ترجمه کرده در اختیار علاقه مندان قرار دهیم.

سرور دانش - کابل

10 سنبله 1392 خورشیدی

برابر با 25 شوال المکرم 1434 قمری

اشاره

عکس برداری و استفاده از مطبوعات بدون رضایت ناشر

سؤال 1:

برخی از کسانی که روزنامه ها و مجلات هفتگی و مانند آنها را تعقیب و پیگیری می کنند، به جای خریداری آنها، مقالات یا ستون های خاصی از آنها را در توافق با صاحبان کتابفروشی ها یا کارکنان آنها، عکس برداری می نمایند. به عبارت دیگر آنان آنچه را می خواهند و احتیاج دارند، از طریق کاپی یا تصویر به طور مخفی و دزدانه به دست می آورند. آیا این عمل جایز است، در صورتی که ناشران این نوع مطبوعات، به دلیل این که این عمل به نفع آنان نیست، موافقت و رضایت نداشته باشند؟

جواب:

هرگاه این مقالات و مجلات، در مالکیت کتابفروشان باشد، آنان حق دارند هر نوع تصرف را انجام دهند، اعم از عکس برداری، نسخه برداری و غیره و همچنین می توانند به دیگران هم اجازه این

کار را بدهند؛ زیرا حق تألیف هرچند نزد عقلا و عرفا ثابت است اما نمی توان آن را یک حق شرعی پنداشت. زیرا این موضوع از حقوق مستحدثه بوده و در اذهان، ارتکاز فطری و طبیعی نداشته است. از این رو نمی توان امضای آن را از سوی شارع اثبات کرد. اما کارکنان کتابفروشی ها چون مالک مقالات یا مجلات مذکور نیستند، حق ندارند اجازه تصرف در آنها را به دیگران بدهند.

ولی هرگاه این مقالات و مجلات به عنوان امانت و به منظور فروش و نشر در کتابفروشی گذاشته شده باشد، کتابفروشان حق تصرف به صورت عکس برداری و نسخه برداری از آنها را ندارند؛ زیرا چنین عملی تصرف بدون اذن در مال غیر می باشد.

سؤال 2:

آیا مالک کتابفروشی یا کارمند آن در این حالت یک عمل ممنوع شرعی را مرتکب شده است، با توجه به این که در ضمن کار روزمره خود که عکس برداری از اسناد و مدارک توسط ماشین فوتوکاپی است، تنها به فتوکاپی مقالات مذکور پرداخته است؟

جواب:

پاسخ این سؤال از پاسخ سؤال اول روشن می گردد.

سؤال 3:

آیا مالک کتابفروشی یا کارمند آن می تواند از مجلات و روزنامه ها

استفاده کند؛ بدین معنی که بدون خریداری آنها و بدون موافقه ناشر، به خواندن و مطالعه آنها بپردازد؟ مخصوصاً در حالتی که این مطبوعات در میان کیسه های پلاستیکی بسته بندی شده باشد و کارکن کتاب فروشی، آنها را از کیسه بیرون می آورد و بعد از مطالعه، دوباره به حالت اول بازمی گرداند، با علم به این که این مجلات و جراید در مالکیت کتابفروشی نبوده و با سیستم خاصی به فروش میرسد، بدین ترتیب که از تعداد فروخته شده، درصد خاصی از سود یا قیمت آنها به کتابفروشی تعلق می گیرد و نسخه های باقی مانده توسط شرکت توزیع کننده باز پس گرفته می شود؟

جواب:

تا زمانی که مالکان اصلی مجلات و روزنامه ها راضی نباشند، مالک کتاب فروشی یا کارکن آن حق استفاده و مطالعه آنها را ندارد؛ در صورتی که این مطالعه، مستلزم تصرف در آنها باشد.

سؤال 4:

برخی از کتابفروشان، هفته نامه ها یا فصلنامه ها را به بعضی از خوانندگان به اجاره می دهند و از آنان برای آن مدت - یک هفته یا سه ماه - مبلغی را به عنوان حق الاجاره دریافت می کنند و در پایان آن مدت، کتاب فروش، مجلات را دوباره جمع آوری می کند تا به نماینده شرکت توزیع کننده که برای گرفتن شماره های قبلی و جایگزین ساختن

شماره های جدید مراجعه می کند، تسلیم نماید. کتاب فروش در چنین حالتی برای توزیع کننده ادعا می کند که هیچ نسخه ای به فروش نرسیده است. وی سپس در مورد شماره های جدید باز هم همان کار را انجام می دهد؛ یعنی آنها را به اجاره می دهد. دیدگاه شریعت درباره عمل این شخص چیست؟

جواب:

چنین تصرفی جواز ندارد؛ زیرا خیانت در امانت شمرده میشود.

فروش نشریات دارای عکس های زنان بی حجاب

سؤال 5:

آیا جایز است که در کتابفروشی ها مجلات، روزنامه ها و کتابهای مشتمل بر تصاویر و عکس های زنان بی حجاب را به فروش برسانند، در حالی که این تصاویر به گونه ای است که بخشهایی از بدن زنان مانند: موها، دستها، گردنها و ساقهای آنان برهنه بوده و لباس های تنگی را در تن دارند که مشخصات اندام آنان را نشان می دهد، با علم به این که اکثر کتابفروشی ها و قرطاسیه فروشی ها در جوامع ما این مجلات و روزنامه ها را بدین دلیل در معرض فروش قرار می دهند که مشتریان بیشتری را جلب کنند و آنان را به رفت و آمد در این محلات ترغیب و

تشویق نمایند؟

جواب:

فروش آن ها فی نفسه جایز بوده و هیچ اشکالی ندارد و تصاویر زنان بی حجاب مانع صحت بیع آنها نمی شود. بلی! اگر این کار، موجب بروز مفاسد اخلاقی عمومی در جامعه شود، حاکم شرع می تواند فروش انها را منع کند.

خرید و فروش کتابهای ضد دین و مذهب

سؤال 6:

آیا برای کتابفروشی ها جایز است که کتابهایی را به فروش رسانند که اسلام را به طور عام یا مذهب اهل بیت (علیهم السلام) را به طور خاص مورد حمله قرار می دهند و پیروان آن را تکفیر نموده و اهل بدعت و ضلالت می نامند؟ آیا خریداری از این نوع کتابفروشی ها به طور مطلق و کلی جایز است؟ آیا توصیه می کنید که با مسئولان این کتابفروشی ها به طور مطلق و کلی جایز است؟ آیا توصیه می کنید که با مسئولان این کتاب فروشی ها با شیوه منطقی و احسن گفتگو شود تا فروش این نوع کتابها را متوقف کنند؟ اگر این گفتگو باعث ضرر و زیان بر گفتگو کننده شود، حکم آن چه خواهد بود؟

جواب:

فروش و نشر کتابهای مذکور به طور کلی جوازندارد؛ زیرا از بارزترین مصادیق کتاب های ضلال و متضمن دروغها و ادعاهای

باطل در مورد مذهب بوده و موجب آسیب دیدن چهره پیروان این مذهب می شود. اما خریدن آنها به منظور آگاهی و نقد و رد آنها اشکالی ندارد. چنان که گفتگو با مسئولان آنها با شیوه حکیمانه و با موعظه حسنه و با سخنان منطقی و واقع بینانه و بدون شتم و دشنام نیز اشکالی ندارد.

سؤال 7:

آیا برای مسلمان پیرو اهل بیت (علیهم السلام) جایز است که چنین کتابهایی را خرد تابشهات و اشکالات صاحبان آنها آشنا شود و آنها را نقد کند، یا این که این کار تنها در صلاحیت علمایی است که توانایی علمی درک، نقد و رد آنها را دارند؟

جواب:

خریداری آنها به منظور آگاهی و رد آنها مجاز است مشروط بر این که قدرت رد و ابطال شبهات آنها را به گونهای قابل قبول، واقع بینانه و علمی داشته باشد.

عدم ذکر منابع در نوشته ها

سؤال 8:

برخی از نویسندگان منابع و مآخذ را درباره موضوعات معینی خریداری می کنند و سپس به نوشتن بحث ها و بررسی های خود میپردازند. در

حالی که بسیاری از افکار و نظریات را از آن منابع اقتباس کردهاند، اما بر خلاف امانت علمی متعارف در شیوه های پژوهش علمی، در حواشی یا پاورقی های کتابهای خود هیچ اشارهای به منابع نمی کنند. آیا با این عمل خود مرتکب عمل مخالف شرع می شوند؟ آیا ناشران مجازند در عین علم به موضوع، چنین کتابهایی را نشر کنند؟ آیا کتاب فروش مجاز است در صورت علم به مسأله این نوع کتاب ها را بفروشد؟

جواب:

این عمل هیچ منعی ندارد؛ زیرا امانت علمی مانند امانت مالی نیست که تصرف، تحقیق و اقتباس از آن خیانت تلقی شود. از این رو، هیچ مانعی وجود ندارد که منابع موردنظر خریده شود و از نگاه کمیت و کیفیت از آنها استفاده شود، بدون این که در پاورقی از آنها یادی به عمل آید. همچنین از نگاه شرعی هیچ مانعی وجود ندارد که افکار خاصی نقل گردد، بدون این که به نام صاحب آنها اشاره ای شود. از آنچه گفته شد پاسخ مسایل بعدی نیز روشن می گردد.

حق فروش کتاب و قیمت آن

سؤال 9:

برخی از کتابفروشی ها با برخی از نویسندگان چنین توافق می کنند که کتاب های آنان را در معرض فروش قرار دهند و در مقابل درصد خاصی از قیمت فروخته شده برای خود برمی دارند. این درصد گاهی به طور

متعارف در برخی از مراکز نشر و توزیع به 40 هم می رسد، ولی در عمل معمولاً ناشر یا کتاب فروش این مبالغ را در نزد خود نگه می دارند و در پرداخت حق مؤلف تأخیر می ورزند که گاهی هفته ها، ماه ها و حتی سال ها نیز سپری میشود تا آنجا که حق مؤلف تضییع شده و هیچ چیزی به او نمی رسد و اگر هم چیزی برسد بعد از تأخیر زیاد و مشکلات فراوان. برخی از ناشران هم گاهی این نوع کتابها را در مخزن خود نگه می دارند و در محافظت و نگهداری آنها اهمال می کنند؛ به گونه ای که گاهی این کتاب ها تلف می شوند و سپس عذرمی آورند که کتاب ها تلف شده، پس صاحب آنها حق مطالبه قیمت را ندارد. بسیاری از نویسندگان از این حالت رنج می برند. نظر جنابعالی در مورد این نوع اعمال ناشران یا کتاب فروشان چیست؟

جواب:

کتاب فروشان و ناشران مکلفند که کتاب را مطابق شرایط و مقرراتی که بین آنان و نویسندگان و مؤلفان در ضمن قرارداد جعاله تعیین می شود، بفروشند یا نشر کنند و هیچ یک از طرفین حق ندارد از این شرایط تخلف بورزد. پس کتابفروشی باید قیمت کتاب را در وقت تعیین شده، به مؤلف پرداخت نماید، یا عند المطالبه مؤلف در صورت رضایت او به تأخیر و یا در صورت اشتراط تاخیر در ضمن قرار داد. همچنین بر کتاب فروشی و مراکز نشر لازم است که از کتاب ها محافظت کرده و در نگهداری آنها تساهل و تسامح ننمایند.

اما هرگاه کتاب در نزد آنان تلف شود، در صورتی که تلف مستند به تقصیر و اهمال آنان باشد، ضامن هستند و باید خساره وارده را بپردازند. ولی اگر در حفظ تقصیر نداشته باشند، ضامن نیستند؛ زیرا آنان امین محسوب می شوند و امین ضامن نیست.

استفاده از منابع بدون اذان صاحب آن

سؤال 10:

برخی با مراجعه و حضور در کتابفروشی ها، به جستجو و مطالعه منابع و مآخذ می پردازند و در این خلال در دفاتر یادداشتهای مخصوصی، از این منابع برای تدوین کتابها یا سخنرانی ها و کنفرانس های خود، به گونهای مخفیانه و بدون اطلاع یا اذن صاحب کتابفروشی، یادداشت می گیرند. نظر جنابعالی در این مورد چیست؟

جواب:

این نوع تصرفات بدون اطلاع یا اذن کتابفروشی جایز نیست؛ مگر این که چنین اعمالی، عادی و متعارف باشد و صاحب کتاب فروشی قبلاً به آن راضی باشد.

سرقت ادبی

سؤال (11):

نویسنده ای با استفاده از فرصت، به سرقت اندیشه یا نظریه معینی از نویسنده دیگری می پردازد و به سرعت آن را به اجرا گذارده و آن اندیشه را به خود نسبت می دهد و نویسنده دیگر ناگهان متوجه میشود که اندیشه یا نظریه او که قصد داشت آن را آغاز و تطبیق نماید، به سرقت رفته است. نظر جناب عالی در این مورد چیست؟

جواب:

سرقت افکار و نظریات و تدوین آنها در کتابهای خود اشکالی ندارد. بلی نسبت دادن آنها به خود جایز نیست؛ چون دروغ محسوب می شود.

حقوق مؤلف، ناشر، مخترع و مبتکر

سؤال (12):

آیا به نظر شما مؤلف و نشر حقوقی دارند؟ مخصوصاً با توجه به این که امروزه در همه وزارت خانه های فرهنگ و اطلاعات و مراکز چاپ و نشر در همه کشورها این حق به رسمیت شناخته شده و در قوانین مربوط به حقوق مؤلف و حق اختراع و ابتکار گنجانده شده است؟

جواب:

قبلاً گفته شد که حق نشر برای مؤلف و ناشر هرچند نزد عقلا ثابت است، اما از نگاه شریعت ثابت نشده است. دلیل این نظر این است که ما راهی نداریم برای احراز امضای شارع نسبت به حقوق مستحدثه ای که در زمانهای متأخر از زمان تشریع در میان عارف و عقلا ایجاد شده است.

سؤال 13:

نظر جناب عالی در مورد حقوق اختراع و ابتکار علمی در علوم تطبیقی یا علوم محض و اکتشافات مربوط به کیمیا و فیزیک و مانند آن چیست؟

جواب:

پیشتر گفته شد که چنین چیزی از نگاه شریعت ثابت نشده است. در این صورت هیچ مانعی نیست در استفاده از ابداعات و ابتکارات، هرچند شخص مبتکر و اختراع کننده در مورد استفاده از آنها رضایت هم نداشته باشد؛ زیرا چنین چیزی تصرف در مالکیت یا حق شرعی او محسوب نمیشود.

تجدید چاپ کتاب بدون اجازه مؤلف

سؤال (14):

برخی از ناشران با یکی از مؤلفان توافق می کند که کتاب وی را در مقابل 10% از تعداد کل تیراژ آن به چاپ رساند. آیا این ناشر می تواند

کتاب مذکور را بار دیگر و بدون اطلاع مؤلف و بدون در نظر گرفتن 10% برای او به چاپ برساند؟

جواب:

بلی ناشر می تواند کتاب را بدون حصول موافقه مؤلف، مجدداً چاپ نماید.

تملک روزنامه های مربوط به اداره عمومی

سؤال 15:

گاهی یک اداره عمومی در برخی از روزنامه ها اشتراک می نماید و به طور طبیعی برای این منظور از بودجه اداره عمومی، مبلغی برای آن تخصیص داده می شود تا مدیران و برخی از کارمندان بتوانند از خواندن و مطالعه آنها استفاده نمایند. آیا این مدیران و کارمندان می توانند این روزنامه ها را به منظور تملک، برای خود بردارند، با علم به این که این روزنامه ها با پول اداره عمومی خریده شده و معمولاً یک یا چند نسخه از آنها در آرشیف اداره نگهداری میشود تا در صورت نیاز در آینده به آنها مراجعه شود، اما مدیران یا کارمندان آنها را برای خود برمی دارند؟ در این مورد نظر جنابعالی چیست؟

جواب:

تصرف در اموال عمومی در غیر موارد مجاز شرعی، جایز نیست. از این رو کارمندان حق ندارند روزنامه هایی را که با مال عمومی

خریداری شده، برای خود بردارند.

سؤال 16:

اما اگر این روزنامه ها که برای بخش خصوصی یا عمومی خریداری می شود، از کد «مصارف متفرقه» ای خریداری شود که معمولاً بعد از استعمال و استفاده، استهلاک شده و ارزشی نداشته و بعد از استفاده حفظ نمی گردد، در این صورت حکم تملک آنها چیست؟

جواب:

در این حالت گرفتن آنها برای خود مجاز است.

چاپ کتاب بدون اجازه مؤلف

سؤال 17:

برخی از کتاب ها فایده زیادی برای جامعه و مردم دارد. آیا جایز است که برخی از مؤمنان صاحب کتابفروشی، این کتابها را بدون اجازه مؤلفان آن ها - مخصوصاً در شرایطی که گرفتن اجازه از آنان مشکل یا غیر ممکن باشد - به چاپ برسانند، با علم به این که ممکن است ناشر در صورت شکایت مؤلف کتاب یا ورثه او به دادگاه مربوطه، با مشکلات قانونی و حقوقی هم مواجه شود؟

جواب:

هرگاه کتاب در مالکیت صاحب کتابفروشی باشد - چنان که ظاهر

همین است - از نگاه شرعی برای او جایز است که به چاپ و نشر آن اقدام کند؛ زیرا گفته شد که حق تألیف از نگاه شریعت به اثبات نرسیده است.

استفاده از روزنامه های دارای اسامی متبرکه

سؤال 18:

آیا جایز است از روزنامه ها استفاده های دیگری صورت گیرد؛ مانند: غذاخوردن روی آنها، پاک کردن شیشه با آنها و یا پیچیدن جعبه ها و امثال آن؛ با علم به این که معمولاً روزنامه ها از نام خداوند (ج)، پیامبر (صلی الله علیه و آله) ائمه (علیهم السلام)، آیات قرآن کریم و احادیث شریف خالی نیست؟

جواب:

در صورتی که به طور اجمالی اعلام داشته باشد به وجود نام خدا یا آیات قرآنی یا نام های پیامبران و ائمه (علیهم السلام) استفاده از روزنامه در اموری که هتک و توهین محسوب شود، جایز نیست.

استفاده سخنران از منابع بدون ذکر منبع

سؤال 19:

آیا برای سخنران یا کنفرانس دهنده جایز است که قسمت ها یا موضوعاتی را از کتاب ها حفظ کند و بدون اشاره به منابع و مآخذی که استفاده

کرده، برای عامه مردم القا نماید؟ با علم به این که عدم ذکر منابع، ممکن است برای مخاطب این توهم را پدید آورد که گویا سخنران یا استاد، این موضوع را با اجتهاد شخصی خود آماده کرده است؛ در حالی که در واقع آن موضوع از اجتهاد دانشمند دیگر یا کتاب دیگری بوده است. نظر جناب عالی در این مورد چیست؟

جواب:

برای خطیب یا کنفرانس دهنده واجب نیست که منابع سخنان خود را نام ببرد. چنان که بر مؤلف نیز واجب نیست که در پاورقی کتاب خود، منابع نظریات و آرای مندرج در کتاب را نام ببرد و توهم مردم درباره این که این موضوع از اجتهادات خود او است، تأثیری ندارد. زیرا او در مقام تالیف یا القای سخنرانی، مکلف به دفع توهم مردم درباره خود نیست.

وارد کردن غیر قانونی کتاب

سؤال 20:

وزارت خانه های اطلاعات برخی از کشورهای عربی و اسلامی، ورود کتاب به کشورهای خود را کنترل می کنند. در صورتی که کتابهای مربوط به مذهب اهل بیت (علیهم السلام) را بیابند، آنها را مصادره کرده و در آینده حریق می کنند. از این رو، برخی از مؤمنین برای وارد کردن این نوع کتابها به راه های دیگری متوسل می شوند که برای آنان خطرات بزرگی

نیز در پی دارد. آیا علی رغم علم به این خاطرات و نتایج منفی آن، اقدام به وارد کردن این کتاب ها جایز است؟

جواب:

در صورتی که توسل به این شیوه ها خطرات زیاد یا نتایج منفی نسبت به مذهب داشته باشد، جایز نیست.

خریدن نشریات وابسته به دشمنان اسلام

سؤال 21:

آیا خریدن کتاب ها، مجلات و روزنامه های خارجی که توسط ناشران یهودی دشمن اسلام، نشر می شود، جایز است؟ مخصوصاً اگر خریدن آنها از این باب باشد که «هرکس زبان قومی را بداند، از شر آنها در امان خواهد بود» و با خریدن آنها بتواند بفهمد که دشمنان اسلام و امت اسلامی چه مینویسند و به چه می اندیشند. نظر جناب عالی در این مورد چیست؟

جواب:

خریدن این نوع مجلات و روزنامه ها اشکالی ندارد؛ مخصوصاً که به منظور یک غرضی صحیح عقلایی - چنان که در سؤال آمده است - صورت گیرد.

نوشته های تفرقه افکن و توهین آمیز

سؤال 22:

برخی از نویسندگان گاهی در موضوعات بسیار حساسی وارد می شوند که به طور مستقیم یا غیر مستقیم موجب تفرقه در میان ملت می گردد. مثل این که اختلافات بین جریانهای اسلامی را دامن میزنند و این که فلان عالم یا فلان مرجع تقلید و فلان نویسنده چه گفته و از این طریق اتهاماتی را مطرح می کنند. گاهی هم از یک چیز ساده با یک تفسیر غلط و نادرست، موضوع بزرگی می سازند که اذهان مردم را مشوش ساخته و اعتماد مردم را به این یا آن عالم متزلزل می گردانند. به نظر شما آیا خریدن این نوع کتاب ها مجاز است؟ آیا واقعاً خواندن آنها جایز است؟ آیا واجب است که این نوع کتابها با نوشته های هدفمند و واقع بینانه نقد و رد شود؟

جواب:

خریدن و نشر چنین کتاب هایی به طور کلی جواز ندارد؛ زیرا موجب مفسده بزرگی بوده و با تأثیر بر اذهان، اعتماد مردم به علما و در نهایت اعتقاد به دین و مذهب را متزلزل می گرداند. اما نقد آنها به شکل علمی و عینی و به طور دقیق و واقعی و بیان منابع، مغالطات و نظریات باطل آنها، بدون توسل به شتم و دشنام، لازم است.

چاپ و نشر کتابهای ضاله

سؤال 23:

برخی از ناشران، کتاب های اسلامی هدفمندی را نشر می کنند، ولی گاهی کتاب هایی را چاپ می کنند که در مورد محتوا و رویکرد مؤلفان آنها ملاحظاتی وجود دارد؛ به گونه ای که ممکن است این نوع کتاب ها کتاب ضلال محسوب شود. اما استدلال این ناشران این است که آنها یک مرکز تجارتی هستند و برای هر کسی که قیمت چاپ را بپردازد، چاپ می کنند. نظر جنابعالی در این مورد چیست؟

جواب:

هرگاه این کتاب ها از نوع کتاب های ضلال محسوب شود، چاپ و نشر آن ها جایز نیست. اما اگر کتاب ضلال محسوب نشود و تنها مشتمل بر مطالب و نظریات باطل و نادرست و غیر مؤثر در اذهان مردم باشد، مانند بسیاری از کتابهایی که در بازار مسلمین نشر می شود، چاپ و نشر آنها اشکال ندارد.

چاپ کتابهای اسلامی با پول خمس و صادقات

سؤال 26:

آیا می توان کتاب های اسلامی هدفمند را که در موضوعات مختلف مورد نیاز روزمره مردم نوشته شده، از وجوهات شرعی، یعنی خمس،

چاپ کرد، مثل این که نویسنده با یکی از وکلای شما توافق کند که چاپ کتاب تمویل شود با پول خمسی که وی در سر سال خود به وکیل پرداخت می کند. آیا این توافق کافی است یا لازم است در این مورد، اجازه خاصی از جناب شما گرفته شود؟

جواب:

در صورتی که وکیلی ما چاپ کتاب را مصلحت بداند، اجازه خاصی از ما لازم نیست.

سؤال 25:

یکی از مؤمنین مبلغی را از شخص نیکوکاری دریافت کرده تا آن را در مورد ایتام مسلمین مصرف نماید، با علم به این که این مبلغ از خمس نیست و یک نوع تبرع یا صدقه است، آیا می توان این مبلغ را به وکیل شما داد تا چاپ کتاب های اسلامی هدفمند در موضوعات مختلف موردنیاز عامه مردم را تمویل کند تا فایده آن به همگان برسد؟ یا لازم است این مبلغ - چنان که آن شخص نیکوکار خواسته است - تنها در مورد ایتام مسلمین مصرف شود؟

جواب:

بلی دادن مبلغ به وکیل ما مجاز است. ولی اگر شخصی نیکوکار، مورد مصرف آن را تعیین کرده باشد مثل ایتام مسلمین، باید در همان مورد مصرف شود و اگر تعیین نکرده باشد، می توان آن را با رعایت اهمّ فالأهمّ، در هر امر خیری مصرف کرد.

امانت گرفتن کتاب

سؤال 29:

بسیاری از فرهنگیان عادت دارند که کتاب ها را از دیگران برای مدت محدودی به امانت و عاریه می گیرند، ولی در بازپس دادن آن تأخیر می کنند. گاهی این تأخیر به چندین سال کشیده می شود، تا آنجا که صاحب کتاب مأیوس شده یا به کلی فراموش می کند. زمانی که به یاد می آورد و کتاب را مطالبه می کند، آن شخص ادعا می کند که کتاب گم شده یا کسی دیگر آن را از او گرفته است و یا عذر معمولی دیگری را مطرح می کند. در این مورد نظر جنابعالی چیست؟

جواب:

تأخیر در بازپس دادن کتابها از مدت تعیین شده، جایز نیست و اگر از باب تسامح و سهل انگاری تأخیر نمایند، گناه کرده اند. اگر کتاب ها از بین برود و تلف شود ضامن هستند.

عکس برداری کتاب، فروش و توزیع آن بدون اجازه مؤلف یا ناشر

سؤال 27:

آیا جایز است کتاب ها و نشرات اسلامی هدفمند، از طریق کاپی یا عکس برداری و بدون اجازه از صاحبان یا ناشران آن ها، تکثیر و سپس

فروخته شود، یا رایگان توزیع گردد؟ با علم به این که این نوع کتاب ها در برخی از کشورها ممنوع هستند و با علم به این که تکثیر این کتاب ها و نشرات، موجب افزایش آگاهی اعتقادی و شناخت جامعه و نسل جدید در مورد فرهنگ اصیل اسلامی می گردد؟

جواب:

بلی! جایز است و قبلاً گفته شد که برای صاحب یا ناشر کتاب، از نگاه شرعی، حق منع به اثبات نرسیده است. پس اگر شخصی این کتاب ها و نشرات را بخرد، می تواند به تکثیر آنها از طریق عکس برداری و نسخه برداری و یا چاپ و نشر بپردازد.

پدیده غرب زدگی

سؤال 28:

برخی از فرهنگیان و روشنفکران در جوامع ما، تحت تأثیر بسیاری از نظریات غرب در عرصه های فرهنگ، اندیشه و ادب قرار می گیرند تا آنجا که همان رویکردها را در زندگی خود مورد عمل قرار میدهند و به گونه ای ریشه ها و منابع فرهنگ و اندیشه اصیل موجود در میراث بزرگ اسلامی را نادیده میگیرند. هنگامی که مؤمنین با آنان در این مورد هم سخن شوند، پاسخ آنان توهین آمیز بوده و گاهی متدینین را به واپس گرایی، ارتجاع یا سنتی بودن متهم میکنند، در حالی که این خلاف واقعیت است؛ زیرا همگی می دانیم که حوزه علمیه و استادان آن از دین