مشخصات کتاب

درس خارج کلام

بررسی مبانی و مسائل مهدویت با محوریت کتب اربعه

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

(بطلان ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (علیه السلام) - مدح و فضیلت علمای شیعه در عصر غیبت و ظهور - اعتبار تفسیر امام حسن عسکری (علیه السلام) - انحراف سران بتریه)

آیت الله طبسی (دامت برکاته)

جلسات 1 تا 49

سال تحصیلی 99-1398

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار دیجیتالی: عسل بی غم

جلسه اول - 98/6/24

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بحث ما پیرامون این مطلب است که علما در هنگام ظهور چه نقشی دارند. آیا آن چه که گفته می شود که اولین مخالفین حضرت ولی عصر (علیه السلام) علما و فقها هستند و آن ها علیه امام شمشیر می کشند و امام آنان را از بین می- برد، صحت دارد؟ گاهی صحبت فقهای شیعه و حوزه های مقدسه است و گاهی صحبت علمای عامه است که البته علمای عامه همین الان هم مخالفت دارند و در کتاب های خود می نویسند که اصلا امام زمانی نیست و متولد نشده است یا این که اصلا چنین اعتقادی ندارند لذا علمای عامه مورد بحث ما نمی باشد بلکه محور بحث ما ابتدا نقش علما در دوران ظهور است و پس از آن، نقش علما در دوران غیبت را مورد بررسی قرار می دهیم که آیا علما نقش زمینه ساز دارند. مطرح کردن اشخاصی مانند یمانی و امثال آن برای محدود کردن قدرت مرجعیت است.

بعضی چنین مدعی هستند که اگر شمشیر دست امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) نباشد، علما فتوای قتل امام را صادر می کنند، این حرف بی ربط و بدون سند است که اصلا روایت نیست بلکه حرف بعضی از عرفا است، حرف محیی الدین عربی و آن هم ناظر به علمای خودشان است و هیچ ربطی به علمای شیعه ندارد.

کسانی که مدعی هستند نقش علما در دوران ظهور نقش تخریبی و مخالفت است، باید ادله خود را ارائه دهند و حال آن که علمای شیعه در طول تاریخ تشیع با کم ترین امکانات بزرگ ترین خدمات را در راه تبلیغ و ترویج مهدویت ارائه داده اند. مدعیان نقش تخریبی علما از جمله ادله ای که می توانند به آن استناد کنند روایت ابو جارد است:

روایت اول:

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ ابْنُ حُمْرَانَ الْمَدَائِنِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ بَشِیرٍ، عَنْ أَبِی الْجَارُودِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام، قَالَ: سَأَلْتُهُ، مَتَی یَقُومُ قَائِمُکُمْ؟ قَالَ: یَا أَبَا الْجَارُودِ، لَا تُدْرِکُونَ. فَقُلْتُ: أَهْلَ زَمَانِهِ فَقَالَ: وَ لَنْ تُدْرِکَ أَهْلَ زَمَانِهِ، یَقُومُ قَائِمُنَا بِالْحَقِّ بَعْدَ إِیَاسٍ مِنَ الشَّیعَةِ، یَدْعُو النَّاسَ ثَلَاثَاً فَلَا یُجِیبُهُ أَحَدٌ، فَإِذَا کَانَ الْیَوْمُ الرَّابِعَ تَعَلَّقَ بِاسْتَارِ الْکَعْبَةَ، فَقَالَ: یَا رَبِّ، انْصُرْنِی، وَ دَعْوَتُهُ لَا تَسْقُطُ، فَیَقُولُ (تَبَارَکَ وَ تَعَالَی) لِلْمَلَائِکَةِ الَّذِینَ نَصَرُوا رَسُولَ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) یَوْمَ بَدْرٍ، وَ لَمْ یَحْطُوا سُرُوجَهُمْ، وَ لَمْ یَضَعُوا أَسْلِحَتَهُمْ فَیُبَایِعُونَهُ، ثُمَّ یُبَایِعُهُ مِنَ النَّاسِ ثَلَاثَمِائَةَ وَ ثَلَاثَةَ عَشَرَ رَجُلًا، یَسِیرُ إِلَی الْمَدِینَةِ، فَیَسِیرُ النَّاسُ حَتَّی یَرْضَی اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ)،)فَیَقْتُلُ أَلفاً وَ خَمْسَمِانَهُ قُرَشِیّاً لَیْسَ فِیهِمْ إِلَّا فَرْخُ زَتْیَهُ. ثُمَّ یَدْخُلُ الْمَسْجِدَ فَیَنْقُصُ الْحَائِطَ حَتَّی یَضَعَهُ إِلَی

الْأَرْضِ، ثُمَّ یُخْرِجُ الْأَزْرَقَ وَ زُرَیْقَ غَضَّیْنِ طَرِیَّیْنِ، یُکَلِّمُهُمَا فَیُجِیبَانِهِ فَیَرْتَابُ عِنْدَ ذَلِکَ الْمُبْطِلُونَ، فَیَقُولُونَ: یُکَلِّمُ الْمَوْتَی؟! فَیَقْتُلُ مِنْهُمْ خَمْسَمِائَةِ مُرْتَابٍ فِی جَوْفِ الْمَسْجِدِ، ثُمَّ یُحْرِقُهُمَا بِالْحَطَبِ الَّذِی جَمَعَاهُ لِیُحْرِقَا بِهِ عَلِیّاً وَ فَاطِمَةَ وَ الْحَسَنَ وَ الْحُسَیْنَ (علیهم السلام؛ وَ ذَلِکَ الْحَطبُ عِنْدَنَا نَتَوَارَتُهُ، وَ یَهْدِمُ قَصْرَ الْمَدِینَةَ.)وَ یَسِیرُ إِلَی الْکُوفَةِ، فَیَخْرُجُ مِنْهَا سِتَّةَ عَشَرَ أَلفاً مِنَ الْبُتْرِیَّةِ، شَاکِینَ فِی السَّلَاحِ، قُرَّاءَ الْقُرْآنِ، فَقَهَاءَ فِی الدِّینِ، قَدْ قَرَحُوا جِبَاهَهُمْ، وَ شَمَّرُوا ثِیَابَهُمْ، وَ عَمَّهُمْ النّفَاقُ، وَ کُلُّهُمْ یَقُولُونَ: یَا ابْنَ فَاطِمَةَ، ارْجِعْ لَا حَاجَةَ لَنَا فِیکَ. فَیَضَعُ السَّیْفَ فِیهِمْ عَلَی ظَهْرِ النَّجَفِ عَشِیَّةَ الْإِثْنَیْنِ مِنَ الْعَصْرِ إِلَی الْعِشَاءِ، فَیَقْتُلُهُمْ أَسْرَعَ مِنْ جَزْرِ جَزُورٍ، فَلَا یَفُوتُ مِنْهُمْ رَجُلٌ، وَ لَا یُصَابَ مِنْ أَصْحَابِهِ أَحَدٌ، دِمَاؤُهُمْ قُرْبَانَ إِلَی اللَّهِ. ثُمَّ یَدْخُلُ الْکُوفَةَ فَیَقْتُلُ مُقَاتِلِیهَا حَتَّی یَرْضَی اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ. فَقَالَ: إِنَّ الْقَائِمَ (علیه السلام) لَیَمْلِکُ ثَلَاثَمِانَهُ وَ تِسْعَ سِنِینَ، کَمَا لَبِثَ أَصْحَابُ الْکَهْفِ فِی کَهْفِهِمْ، یَمْلَأُ الْأَرْضَ عَدْلًا قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً، وَ یَفْتَحُ اللَّهُ عَلَیْهِ شَرْقَ الْأَرْضِ وَ غَرْبَهَا، یُقْتَلُ النَّاسُ حَتَّی لَا یُرَی إِنَّا دَیْنُ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله)، یَسِیرُ)بِسِیرَةِ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ (علیهما السلام، یَدْعُو الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ فَیُجِیبَانِهِ، وَ تُطْوَی لَهُ الْأَرْضِ، فَیُوحِی اللَّهُ إِلَیْهِ، فَیَعْمَلُ بِأَمْرِ الله.) ⁽¹⁾ «ابو جارود گوید: از امام باقر (علیه السلام) سؤال کردم، چه زمان قائم شما قیام می کند؟ فرمود: ای ابو جارود، درک نخواهید کرد. گفتم: اهل زمان ایشان را؟ فرمود: اهل زمان ایشان را هم درک نمی کنی.

قائم ما بعد از مأیوس شدن از شیعه (یا مأیوس شدن شیعیان) به حق قیام می کند. مردم ⁽²⁾را سه بار دعوت می - کند پس احدی اجابت نمی کند ⁽³⁾، پس چون روز چهارم شود پرده کعبه را بگیرد و گوید: پروردگارا مرا یاری کن، پس پروردگار به ملائکه ای که پیامبر (صلی الله علیه و آله) را در روز بدر یاری کردند فرمان یاری می دهد، و ملائکه که هنوز از مرکب ها پیاده نشده اند و سلاح شان را زمین نگذاشته اند با ایشان بیعت می کنند سپس سیصد و سیزده مرد از مردم با او بیعت می کنند.

به مدینه می رود و مردم هم تا خدا راضی شود همراه او، پس هزار و پانصد تن از قریش ⁽⁴⁾را به قتل می رساند که در میان آنان، جز زنازاده

وجود ندارد. سپس داخل مسجد می شود و دیوار را می شکند و به زمین می گذارد و

ازرق و زریق را که لعنت خدا بر آن ها باد بیرون می آورد ⁽¹⁾و با آن ها حرف می زند و آن ها هم جواب می دهند. در آن حال است که اهل باطل به شک می افتند و می گویند: مرده ها چگونه سخن می گویند! پانصد نفر از آن ها را در میان مسجد، اعدام می کند. سپس آن دو را با آن هیزمی که برای آتش زدن علی و فاطمه و حسن و حسین (علیهم السلام) جمع کرده بودند، می سوزاند و آن هیزم ها نزد ما به ارث است و قصر «مدینه» را ویران می سازد.

به سوی کوفه رهسپار می شود. در آن جا شانزده هزار تن از فرقه بتریّه مسلّح در برابر امام می ایستند. آنان، قاریان قرآن و فقیهان دینی اند و پیشانی آنان در اثر عبادت زیاد، پینه بسته. چهره هایشان در اثر شب زنده داری زرد شده و نفاق سراپای آن ها را پوشانده است. یک صدا فریاد برمی آورند و به حضرت می گویند: «ای پسر فاطمه! از همان جا که آمده ای بازگرد؛ زیرا به شما نیازی نداریم. سپس شمشیر بر آن ها فرود آورده، از عصر روز دوشنبه تا عشا، در پشت شهر نجف، همه آن ها را در مدّت نحر شتری از میان بر می دارد. حتی یک نفرشان نجات نمی یابد و به یک نفر از اصحاب امام (علیه السلام) هم ضرری نمی رسد و کشتن آن ها برای تقرّب و نزدیک شدن به خدا است.»

جلسه دوم - 98/6/25

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بحث ما پیرامون نقش علمای شیعه در دوران ظهور بود، آیا آن چه که گفته می شود که علمای شیعه در برابر امام عصر (علیه السلام) موضع گیری می کنند صحت دارد یا مطلب چیز دیگری است؟ ما بر آن شدیم که مخالفان حضرت در هنگام ظهور را طبق روایات بررسی کنیم. آیا کسی از علمای شیعه جزء مخالفین حضرت وجود دارد؟ به قطع می توان گفت حتی یک نفر هم نمی باشد. ما در ادامه به بررسی روایاتی که ممکن است مورد استناد مدعیان باشد، می پردازیم.

در روایت اول که مطرح کردیم «فقها» ذکر شده بود امّا خود روایت بیان کرده بود که مراد فرقه بتریّه است و روایتی که بیان کند فقهای شیعه جزو مخالفان حضرت هستند، وجود ندارد.

ادامه روایت اول:

اشاره

ثُمَّ یَدْخُلُ الْکُوفَةَ فَیَقْتُلُ مُقَاتِلِیهَا حَتَّی یَرْضَی اللَّهُ (عَزَّ وَ جَلَّ. فَقَالَ: إِنَّ الْقَائِمَ (علیه السلام) لَیَمْلِکُ ثَلَاثَمِائَهُ وَ تِسْعَ سِنِینَ، کَمَا لَبِثَ أَصْحَابُ الْکَهْفِ فِی کَهْفِهِمْ، یَمْلَأُ الْأَرْضِ عَدْلًا وَ قِسْطاً کَمَا مُلِئَتْ ظُلْماً وَ جَوْراً، وَ یَفْتَحُ اللَّهُ عَلَیْهِ شَرْقَ الْأَرْضِ وَ غَرْبَهَا، یُقْتَلُ النَّاسُ حَتَّی لَا یُرَی إِلَّا دَیْنَ مُحَمَّدٍ (صلی الله علیه و آله)، یَسِیرُ بِسِیرَةِ سُلَیْمَانَ بْنِ دَاوُدَ (علیهما السلام)، یَدْعُو الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ فَیُجِیبَانِهِ، وَ تُطْوَی لَهُ الْأَرْضِ، فَیُوحِی الله إِلَیْهِ، فَیَعْمَلُ بِأَمْرِ الله.) ⁽¹⁾ «سپس به کوفه داخل شده و جنگاوران آن ها را تا راضی شدن خدا از میان برمی دارد. راوی گوید: معنای این حرف امام را نفهمیدم. کمی صبر کردم، گفتم: فدایت شوم، چگونه رضایت خدا را درک می نماید؟! فرمود: ای ابو جارود! خداوند به مادر موسی (علیه السلام) وحی نمود، و او «قائم» (علیه السلام) که از مادر موسی بهتر است و به زنبور عسل وحی نمود و حال آن که او بهتر از زنبور عسل است. در این جا بود که مذهب او را فهمیدم. به من فرمود: آیا منظورم را فهمیدی. عرض کردم: بله!.

همانا «قائم (علیه السلام) سی صد و نه سال مالک (زمین) می شود، به تعداد ماندن اصحاب کهف در غارشان و زمین را لبریز از عدل و داد می کند، آن گونه که از ظلم و جور لبریز شده باشد.»

توضیح روایت:

بتریه:

مرحوم مامقانی در مقباس الهدایه در مورد بتریه می فرماید:

فِرْقَةُ مِنَ الزَّیْدِیَّةِ قِیلَ نَسَبُوا الَیَّ الْمُغِیرَةِ لَقَبُهُ الابتر وَ قیل هُمْ أَصْحابُ کثیر النَّوَّاءِ وَ حَسَنِ بْنِ صَالِحٍ وَ سَالِمِ بْنِ ابی حفصه وَ حکم بْنِ عیینه وَ سَلِّمْهُ بْنِ کهیل وَ ابی الْمِقْدَامِ وَ هُمُ الَّذِینَ دُعُوا الَیَّ وِلَایَةَ عَلَی ثُمَّ خلطوها بِوَلَایَةِ أَبِی بَکْرٍ وَ عُمَرَ وَ یُثْبِتُونَ لَهُمْ الامامة وَ یبغضون عُثْمَانَ وَ طلحه وَ زبیر وَ عایشة. وَ الَّذِی أَعْتَقِدُهُ انَّ بتریة هُمْ زَیْدِیَّةُ الْعَامَّةِ. ⁽¹⁾

بتریه فرقه ای از زیدیه هستند، گفته شده است: منسوب به مغیره هستند که لقب او ابتر است و گفته شده است: آن ها اصحاب کثیر النواء و حسن بن صالح و سالم بن ابی حفصه و حکم بن عیینه و سلمه بن کهیل و ابو مقدام هستند و آن ها به ولایت علی دعوت می کردند و آن را با ولایت ابو بکر و عمر مخلوط می کردند و امامت را برای آن ها اثبات می کردند و بغض عثمان و طلحه و زبیر و عایشه را داشتند. و اعتقاد من این است که بتریه زیدیه ی عامه هستند.

و حال آن که هیچ یک از علمای شیعه اعتقادات بتریه را ندارند و سران بتریه هیچ کدام از علمای شیعه نیستند.

جلسه سوم - 98/6/26

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

منابع روایت اول:

بررسی سند روایت:

وَ بِهَذَا الْإِسْنَادِ (أخبرنی أَبُو الْحَسَنِ هَارُونَ بْنِ موسی حدثنی أَبَی قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو عَلَی مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ عَنْ أبی عَبدِاللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا مُحَمَّدَ ابْنُ حُمْرَانَ الْمَدَائِنِی، عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَسْبَاطِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ بَشِیرٍ، عَنْ أبِی الْجَارُودِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام))

ابو جارود زیاد بن منذر:

ایشان توثیقی ندارد امّا در مذمتش روایاتی وارد شده است و مرحوم مامقانی بر اساس آن روایات حکم به ضعف او می کند و متأخرین و معاصرین هم همین نظر را دارند اما مرحوم خوئی ایشان را توثیق می کند.

از عامه کسی او را تقویت نکرده بلکه همگی او را تضعیف کردند و از تضعیف آن ها می توان کشف کرد که او شخصی مورد تأیید است. عامه علت تضعیف او را نقل روایات در فضائل اهل بیت (علیهم السلام) بیان می کنند.

نظرات عامه در مورد ابو جارود:

جورجانی نام او در کتاب الکامل فی الضعفاء برده است.

و قال معاویه بن صالح، عن یحیی بن معین: کَذَّابُ عَدُوِّ اللَّهِ لَیْسَ یسوی فلسا. «دروغ گو و دشمن خدا است و یک فلس (معادل ریال) ارزش ندارد.»

و قال عباس الدوری عن یحیی: کذاب. ⁽¹⁾

عامه ابو جارود را به جهت نقل روایات در فضائل اهل بیت (علیهم السلام) تضعیف می کنند. او در ذیل آیه شریفه «وَ إِنِّی لَغَفَّارٌ لِمَنْ تابَ وَ آمَنَ وَعَمِلَ َصالِحاً ثُمَّ اهْتَدی» از امام باقر (علیه السلام) روایت می کند که فرمودند: «اهْتَدَی الَیَّ وَلَایَتِنَا» ⁽²⁾

ابن عدی جرجانی می گوید:

وَ هَذِهِ الاحادیث الَّتِی املیتها مَعَ سَائِرِ أَحَادِیثِهِ الَّتِی لَمْ اذْکُرْهَا، عَامَّتُهَا غیر محفوظه وَ عامه مَا یُرْوَی زیاد بْنِ مُنْذِرٍ اسلام هَذَا فِی فَضَائِلِ أَهْلِ البیت (عیلهم السلام) وَ هُوَ مِنَ المعدودین مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ أَیُّ الْغَالِی وَ لَهُ عَنْ ابی جَعْفَرٍ (علیه السلام) تفسیر وَ غَیْرُ ذَلِکَ. أَنَّمَا تَکَلَّمَ فِیهِ یَحْیَی بْنِ مُعِینٍ وَ ضَعْفِهِ لانه یُرْوَی أَحَادِیثَ فِی فَضَائِلِ أَهْلَ الْبَیْتِ (علیهم السلام) وَ یَرْوِی ثَلْبٌ غَیْرِهِمْ وَ یُفَرِّطْ فِی ذلک وَ لذلک ضَعْفِهِ.

«این احادیثی که نوشتم همراه سائر احادیثی که ذکر نکردم مورد اعتنا نیست و عموم روایاتی که زیاد بن منذر روایت می کند در فضائل اهل بیت (علیه السلام) است و او از اهل کوفه یعنی غالی شمرده می شود و برای او از ابو جعفر (علیه السلام) تفسیری است. یحیی بن معین او را تضعیف کرده است؛ چون احادیث در فضائل اهل بیت (علیه السلام) روایت کرده است و ضعف غیر آنان (صحابه) را روایت کرده و در این جهت افراط کرده است به همین جهت او را تضعیف کرده است.»

به نظر ما تضعیف ابو جارود توسط بزرگان اهل سنت اگر دلیل اعتبار او نباشد لااقل موجب تجدید نظر در مورد تضعیف او است.

مرحوم نجاشی می فرماید:

قَالَ النَّجَاشِیُّ: زِیَادُ بْنِ الْمُنْذِرِ أَبُو الْجَارُودِ الْهَمْدَانِیِّ الخارفی الْأَعْمَی أَخْبَرَنَا ابْنُ عُبْدُونٍ عَنْ عَلِیُّ بْنِ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیُّ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ حَرْبِ بْنِ الْحَسَنِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ قَالَ قَالَ لِی أَبُو الْجَارُودِ: وَلَدَتْ أَعْمَی مَا رَأَیْتَ الدُّنْیَا قَطُّ کوفی کَانَ مِنْ أَصْحَابِ أَبَی جَعْفَرٍ (علیه السلام) وَ رَوَی عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) وَ تَغَیَّرَ لَمَّا خَرَجَ زَیْدٍ - رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ.

«زیاد بن منذر ابو جارود همًدانی کور بود، محمد بن سنان گوید: ابو جارود برای من گفت: کور به دنیا آمدم و هیچ گاه دنیا را ندیدم. او کوفی و از اصحاب امام باقر (علیه السلام) بود و از امام صادق (علیه السلام) روایت نقل کرده است و چون زید قیام کرد، تغییر کرد.»

شیخ طوسی می فرماید: ابو جارود زیدی است و مذهب زیدیه جارودی به او منتسب است.

نظر ابن غضائری:

هُوَ صَاحِبِ الْمَقَامِ حَدِیثِهِ فِی حَدِیثٍ أَصْحَابُنَا أَکْثَرَ مِنْهُ فِی الزَّیْدِیَّةِ وَ أَصْحَابُنَا یَکْرَهُونَ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنِ سِنَانٍ عَنْهُ وَ یَعْتَمِدُونَ مَا رَوَاهُ مُحَمَّدُ بْنُ بَکْرٍ الأرجتی.

«او صاحب مقام است، حدیث او در احادیث اصحاب ما از احادیث او در زیدیه بیشتر است و اصحاب ما آن چه محمد بن سنان از او روایت می کند را کراهت دارند و به آن چه محمد بن بکر أرجتی روایت کرده اعتماد می - کنند.»

روایات در مذمت ابو جارود:

مرحوم کشی نقل می کند:

«حکایت شده که ابو جارود سرحوب نامیده شد و سرحوبیه ی از زیدیه به او منسوب اند، امام باقر (علیه السلام) به این اسم او را نامید و ذکر فرمود که سرحوب اسم شیطانی نابینا است که در دریا سکونت دارد و ابو جارود نابینا و کور دل بود.»

نظر مرحوم خوئی:

أَقُولُ: أَمَّا إِنَّهُ کَانَ زَیْدِیّاً فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ لَا إِشْکَالَ فِیهِ، وَ أَمَّا تَسْمِیَتُهُ بسرحوب، عَنْ أَبِی جَعْفَرِ (علیه السلام) فهی روایهٔ مُرْسَلَهُ مِنْ الکشی لَا یَعْتَمِدُ عَلَیْهَا، بَلْ إِنَّهَا غَیْرِ قَابِلَةُ للتصدیق، فَإِنْ زِیَاداً لَمْ یَتَغَیَّرْ فِی زَمَانِ الْبَاقِرِ (علیه السلام)، وَ إِنَّمَا تَغَیَّرَ بَعْدُ

خُرُوجُ زید، وَ کَانَ خُرُوجِهِ بَعْدَ وَفَاةِ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام) بِسَبْعِ سِنِینَ. فَکَیْفَ یُمْکِنُ صُدُورُ هَذِهِ التَّسْمِیَةَ مِنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام). ⁽¹⁾

«ظاهرا شکی در زیدی بودن او نیست، امّا تسمیه او به سرحوب توسط امام باقر (علیه السلام) بر مبنای روایت مرسلی از کشی است که اعتمادی بر آن نیست؛ زیرا او در زمان امام باقر (علیه السلام) هنوز خیلی تغییر نکرده بود و بعد از خروج زید تغییر کرد. زید هفت سال بعد از وفات ابو جعفر (علیه السلام) خروج کرد. چگونه ممکن است این تسمیه از ابو جعفر (علیه السلام) صادر شده باشد.»

«ابو بصیر گفت: نزد امام صادق (علیه السلام) بودیم که کنیزی از کنار ما عبور کرد، که همراه او قمقمه ای بود. وقتی آن قمقمه را برگرداند، امام صادق (علیه السلام) فرمود: خداوند قلب ابو جارود را برگردانده همان طور که این جاریه این قمقمه را برگرداند گناه من چیست؟!»

«امام صادق (علیه السلام) فرمودند: ابو جارود چه کرد؟! به خداوند قسم گمراه از دنیا می رود!»

مرحوم خوئی نسبت به این روایات مناقشه ی سندی و دلالی می کنند.

جلسه چهارم - 98/6/30

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

ادامه ی بررسی سند روایت اول (روایات مذمت ابو جارود)

«ابو بصیر گوید: نزد امام صادق (علیه السلام) نام کثیر النواء و سالم بن ابی حفصه و ابو جارود ذکر شد، حضرت فرمودند: این ها کذاب هستند، مکذب و کافر هستند، بر آن ها لعنت خداوند باد گوید: گفتم: فدای شما شوم کذب آنان را شناختیم پس معنای مکذبون چیست؟ فرمودند: کذابون نزد ما می آیند پس خبر می دهند که ما را تصدیق می کنند و حال که چنین نمی کنند و حدیث ما را می شنوند پس آن را تکذیب می کنند.»

«ابو سلیمان حمار گوید: شنیدم امام صادق (علیه السلام) به ابو جارود در منا با صدای بلند می گوید: ای ابو جارود به خدا قسم پدرم امام اهل زمین بود هنگامی که از دنیا رفت به مقامش جاهل نبود مگر گمراه سپس سال بعد او را دیدم و امام همانند همان مطلب را به او فرمود. پس از آن ابو جارود را در کوفه ملاقات کردم، به او گفتم: آیا نشنیدی آن چه امام صادق (علیه السلام) دو مرتبه فرمود؟ گفت: مراد امام از پدر، همان علی بن ابی طالب (علیه السلام) بود.»

از این روایات استفاده می شود که ابو جارود گمراه بوده است؛ امّا مرحوم خوئی می فرماید:

أَقُولُ: هَذِهِ الرِّوَایَاتِ کُلِّهَا ضَعِیفَةُ عَلَی أَنَّهَا لَا تَدُلُّ عَلَی ضَعْفِ الرَّجُلِ وَ عَدَمِ وثاقته إِلَّا الرِّوَایَةِ الثَّالِثَةِ مِنْهَا لَکُنَّ فِی سَنَدِهَا علی بْنِ مُحَمَّدٍ وَ هُوَ ابْنُ فیروزان وَ لَمْ یُوثَقْ وَ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ وَ هُوَ مُحَمَّدُ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ وَ هُوَ مَجْهُولُ وَ الْحُسَیْنِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِمْرَانَ مُهْمَلُ إِذْنِ کَیْفَ یُمْکِنُ الِاعْتِمَادِ عَلَی هَذِهِ الرِّوَایَاتُ فِی تَضْعِیفِ الرَّجُلِ فَالظَّاهِرُ أَنَّهُ ثِقَةُ لَا لِأَجْلِ أَنْ لَهُ أَصْلًا وَ لَا لِرِوَایَةِ الأجلاء عَنْهُ لِمَا عَرَفْتَ غَیْرَ مَرَّةً مِنْ أَنَّ ذَلِکَ لَا یَکْفِی لِإِثْبَاتِ الْوَثَاقَةِ بَلْ لوقوعه فِی أَسَانِیدَ کَامِلِ الزِّیَارَاتِ، وَقَدْ شَهِدَ جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُولَوَیْهِ بوثاقة جَمِیعِ رُوَاتِهَا. فَقَدْ رَوَی عَنْ أَبی جعفر (علیه السلام) وَ رَوَی عَنْهُ عُثْمَانُ بْنُ عِیسَی الْبَابِ 13، فی فَضْلِ الْفُرَاتِ وَ شُرْبِهِ وَ الْغُسْلِ فِیهِ، الْحَدِیثَ 3. وَ الشَّهَادَةِ الشَّیْخُ الْمُفِیدُ، فِی الرِّسَالَةِ الْعَدَدِیَّةِ بِأَنَّهُ

مَنِ الْأَعْلَامِ الرُّؤَسَاءِ الْمَأْخُوذِ عَنْهُمْ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ وَ الْفُتْیَا وَ الْأَحْکَامِ الَّذِینَ لَا یَطْعُنُ عَلَیْهِمْ وَ لَا طَرِیقٍ إِلَی ذَمَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ. وَ لِشَهَادَةِ عَلِیُّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ فِی تَفْسِیرِهِ بوثاقة کُلُّ مَنْ وَقَعَ فِی أسناده.

«روایاتی که در مذمت ایشان وارد شده است همه ی آن ایراد دارد و هم چنین دلالت ضعف او و عدم وثاقتش ندارد مگر روایت سوم که آن هم سندش مشکل دارد چون در سند آن افراد مجهولی هستند پس ایشان ظاهرا ثقه است. نه به جهت این که برای او اصل است و نه از آن جهت که بزرگان از او روایت نقل کردند به جهت آن چه شناختی بارها که آن برای اثبات وثاقت شخص کفایت نمی کند بلکه به جهت این که او در اسناد کامل الزیارات است و جعفر بن محمد بن قولویه شهادت داده است که تمام راویان آن ثقه هستند. و به جهت شهادت شیخ مفید در رساله ی عددیه به این که او از بزرگانی است که از آن ها حلال و حرام و احکام گرفته می شد و از کسانی که طعنی بر آنان نمی باشد و طریقی برای دم یکی از آنان نمی باشد. و به جهت شهادت علی بن ابراهیم در تفسیرش به وثاقت همه ی کسانی که در اسناد آن قرار دارند.»

به نظر ما دلیل دیگری نیز درباره ی وثاقت ایشان از کلمات مرحوم خوئی استفاده می شود و آن این که ابو جارود از مذهب زیدی به مذهب حق اثنا عشری برگشت. بر فرض این که احادیث در مذمت او اعتبار داشته باشد معارض دارد، حسن بن محبوب از او احادیث لوح را نقل می کند، حسن بن محبوب از شاگردان امام صادق (علیه السلام) بود، شهادت امام صادق (علیه السلام) سال 148 بوده و حسن بن محبوب اواخر عمر شریف امام صادق (علیه السلام) به دنیا آمده و از ابو جارود احادیث لوح را نقل می کند و این یعنی ابو جارود در آن هنگام بر هدایت بوده است.

ثُمَّ إِنَّ الشَّیْخَ الصَّدُوقُ قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی الْعَطَّارِ - رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ - قَالَ: حَدَّثَنَا أَبِی، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْحُسَیْنِ بْنِ أَبِی الْخَطَّابِ، عَنِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبٍ، عَنْ أَبِی الْجَارُودِ، عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ (علیه السلام)، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِاللَّهِ

الأنصاری، قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی فاطمه(علیها السلام)، وَ بَیْنَ یَدَیْهَا لَوْحُ فِیهِ أَسْمَاءُ الْأَوْصِیَاءِ، فَعَدَدْتُ اثْنَیْ عَشَرَ، آخِرُهُمُ الْقَائِمُ (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، ثَالِثَةً مِنْهُمْ مُحَمَّدُ وَ أَرْبَعَةُ مِنْهُمْ عَلَی (علیه السلام). ⁽¹⁾

«مرحوم صدوق به سندش نقل می کند از ابو جارود از امام باقر (علیه السلام) از جابر بن عبدالله انصاری که گفت: نزد فاطمه (علیها السلام) شرفیاب شدم، نزد ایشان لوحی بود که در آن اسماء اوصیاء بود پس شمردم دوازده نفر بودند، آخرین آن ها قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، سه نفر از آنان محمد و چهار نفر از آنان علی.»

سپس مرحوم خوئی می فرماید:

أَقُولُ: إِذَا صَحَّ سَنَدَ الرِّوَایَتَیْنِ وَ لَمْ یناقش فِیهِمَا بِعَدَمِ ثُبُوتِ وثاقة أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ یَحْیَی وَ الْحُسَیْنُ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ إِدْرِیسَ، لَمْ یَکُنِ بُدُّ مِنِ الِالْتِزَامِ برجوع أَبِی الْجَارُودِ، مِنَ الزَّیْدِیَّةِ إِلَی الْحَقِّ، وَ ذَلِکَ فَإِنَّ رِوَایَةِ الْحَسَنِ بْنِ مَحْبُوبِ الْمُتَوَلِّدِ قَرِیباً مِنْ وَفَاةِ الصَّادِقِ (علیه السلام) عَنْهُ، لَا مَحَالَةَ تَکُونُ بَعْدَ تُغَیِّرُهُ وَ بَعْدَ اعتناقه مَذْهَبُ الزَّیْدِیَّةِ بِکَثِیرٍ، فَإِذَا رَوَی أَنَّ الْأَوْصِیَاءِ اثْنَا عَشَرَ، آخِرُهُمْ الْقَائِمُ، ثَلَاثَةُ مِنْهُمْ مُحَمَّدُ، وَ أَرْبَعَةُ مِنْهُمْ عَلَی (علیه السلام)، کَانَ هَذَا رُجُوعاً مِنْهُ إِلَی الْحَقِّ، وَ اللَّهُ الْعَالِمُ. ⁽²⁾

«اگر سند دو روایت صحیح باشد و در آن دو مناقشه نشده به عدم وثاقت احمد بن محمد بن یحیی و حسین بن احمد بن ادریس، چاره ای نمی باشد از التزام به رجوع ابو جارود از زیدیه به مذهب حق و علت آن هم این است که حسن بن محبوب که از او روایت کرده اواخر عمر شریف امام صادق (علیه السلام) به دنیا آمده که به ناچار روایت بعد از تغییر از مذهب زیدیه نقل شده پس چون او روایت کرده که اوصیاء دوازده نفر بودند، آخرین آن ها قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف)، سه نفر از آنان محمد و چهار نفر از آنان علی. این رجوع او از زیدیه به مذهب حق است.»

سوالی که در این جا مطرح است این که آیا رجوع کردن ابو جارود به حق و مذهب اثنا عشری دال بر وثاقت است، مگر هر اثنا عشری ثقه است؟ الا این که مبنای ما اصاله العداله ای باشد. یعنی اصل بر این است که شیعه عادل باشد. مرحوم خوئی اثنا عشری بودن ابو جارود را اثبات کرد امّا بحث در وثاقت او باقی است. البته بودن ابو جارود در اسناد کامل الزیارات و تفسیر مرحوم قمی و شهادت شیخ مفید بر اعتبار او کفایت می کند چه بر مذهب زیدی باقی مانده باشد و چه از آن برگشته باشد.

نظر مرحوم مامقانی:

وَ تَلْخِیصُ الْمَقَالِ: أَنَّ الرَّجُلِ لَمْ یُرِدْ فِیهِ توثیق بِوَجْهٍ، بَلْ هُوَ مَذْمُومُ أَشَدُّ الذَّمِ. وَ قَدْ ضَعَّفَهُ فِی الوجیزة .. وَ غَیْرُهَا. وَ لَا یَنْفَعُ بَعْدَ ذَلِکَ عَدَّ الشَّیْخُ الْمُفِیدُ (رحمة الله علیه) إِیَّاهُ فِی الْجَمَاعَةِ الَّذِینَ مَدَحَهُمْ مِنْ أَصْحَابِ الْبَاقِرَیْنِ (علیهما السلام). لِمَا نَبَّهْنَا عَلَیْهِ

عِنْدَ نَقْلِ عبارته فِی الْفَائِدَةِ الثَّانِیَةِ وَ الْعِشْرِینَ مِنِ الْمُقَدَّمَةِ مِنْ أَنَّ شَهَادَتَهُ إِنَّمَا تَنْفَعُ فِی مَجْهُولُ الْحَالِ، دُونَ مَعْلُومِ الضَّعْفِ، وَ الرَّجُلُ مَعْلُومٍ الضَّعْفَ، فَتَدَبَّرْ ⁽¹⁾

«خلاصه کلام: در مورد ایشان توثیقی وارد نشده است بلکه او به شدت ذم شده است و مرحوم مجلسی در وجیزه و غیر آن او را تضعیف کرده اند و بعد از تضعیف مرحوم مجلسی شمردن مرحوم مفید او را در ردیف جماعتی که آن ها را مدح کردند از اصحاب باقرین (علیهما السلام)، نفعی ندارد به جهت آن چه در فائده ی بیست و دوم از مقدمه به آن تنبیه دادیم که شهادت مرحوم مفید در مجهول الحال نفع دارد امّا در کسی که ضعف او معلوم است نفعی ندارد و ایشان هم معلوم الضعف هستند.»

فرزند مرحوم مامقانی می فرماید:

ظَهَرَ مِمَّا نَقَلْنَاهُ عَنِ المصادر الْمُشَارِ إِلَیْهَا أَنْ المعنون ضَعِیفُ مُبْدِعُ عِنْدَ الْخَاصَّةِ وَ الْعَامَّةِ، وَ أَنَّ حَدِیثِهِ سَاقِطُ عَنِ الِاعْتِبَارِ إِلَّا إِذَا ثَبَتَ أَنَّ رِوَایَتِهِ کَانَتْ قَبْلَ الِانْحِرَافِ. ⁽²⁾

«ظاهر شد از آن چه از مصادر مورد اشاره نقل کردیم این که معنون ضعیف و بدعت گذار نزد خاصه و عامه است و حدیث او ساقط از اعتبار است مگر این که ثابت شود روایت او قبل انحراف او بوده است.»

نظر نهایی در مورد ابو جارود

به نظر ما ابو جارود ثقه است و دلیل ما هم بیان مرحوم شیخ مفید در مورد ایشان است که معارضی هم ندارد و تضعیف مرحوم مجلسی هم که از متأخرین است ممکن است به استناد روایات نامه باشد؛ که روایات ذامه از حیث سند ضعیف هستند.

جلسه ی پنجم - 98/6/31

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

ادامه ی بررسی سند روایت اول

محمد بن همام: ایشان ثقه است.

ابو الحسین محمد بن هارون:

ایشان توثیقی ندارد و تنها مرحوم نجاشی در شرح حال احمد بن محمد بن ربیع بر او ترحم دارد.

نظر مرحوم بهبهانی: یَظْهَرُ مِنْهُ حُسْنُ حَالِهِ. «از ترحم مرحوم نجاشی حسن حال ایشان ظاهر می شود.»

نظر مرحوم مامقانی:

وَ ذَلِکَ مِمَّا یُدْرَجُ الرَّجُلُ فِی الْحَسَّانِ لکشفه عَنْ کَوْنِهِ امامیا مَرْضِیّاً. ⁽¹⁾

«ایشان حسن است زیرا ترحم نجاشی کشف از امامی بودن و این که مورد رضایت نجاشی بوده است، می کند.»

مرحوم شوشتری می فرماید:

قَالَ: تَرَحَّمَ النَّجَاشِیُّ عَلَیْهِ فِی أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ الرَّبِیعِ أَقُولُ: هُوَ ابْنِ هَارُونَ بْنِ مُوسَی التلعکبری.

هَذَا، وَ قَالَ النجاشی فِی أَبِیهِ: «کُنْتُ أَحْضَرَ فِی دَارِهِ مَعَ ابْنِهِ أَبَی جَعْفَرٍ وَ النَّاسُ یَقْرَءُونَ عَلَیْهِ» فَإِنْ کَانَ الْمُرَادُ بِابْنِهِ هَذَا، فَإِمَّا أَنْ یَکُونُ ذَا کنیتین، وَ إِمَّا یَکُونُ إِحْدَاهُمَا تَصْحِیفاً أَوْ تحریفا. ⁽²⁾

«مرحوم نجاشی در ترجمه احمد بن محمد بن ربیع بر او ترحم کرده است. او همان ابن هارون بن موسی تلعکبری است. نجاشی در مورد پدر او گفته است: " من در خانه ی او همراه فرزندش ابو جعفر بودم و طلاب و محدثین نزد او قرائت می کردند. " اگر مراد از (ابن) محمد بن هارون همین باشد باید بگوئیم یا ایشان دارای دو کنیه است یا این که یکی از دو کنیه تصحیف یا تحریف است.»

مرحوم خوئی هم ترحم نجاشی را نقل می کند.

مرحوم نمازی هم به روایاتی که از او نقل شده از جمله نامه ی خلیفه دوم به معاویه را نقل می کند.

پس در مورد محمد بن هارون تنها طلب رحمت نجاشی برای او را داریم، که طبق مبنای مرحوم مامقانی ترحم کشف از اعتبار و حسن شخص می کند. البته فرمایش ایشان بجا است؛ در صورتی که معارض نداشته باشد.

حسن بن بشیر:

مرحوم مامقانی می فرماید:

عَدَّهُ الشَّیْخُ رَحِمَهُ اللَّهُ مِنَ أَصْحَابِ الرِّضَا (علیه السلام)، مضیفا إِلَی مَا فِی الْعُنْوَانِ قَوْلِهِ: مَجْهُولُ. وَ قَالَ فِی الْقِسْمِ الثَّانِی مِنِ الْخُلَاصَةِ: الْحَسَنُ بْنُ بَشِیرٍ، مِنْ أَصْحَابِ الْکَاظِمِ (علیه السلام) مَجْهُولٍ. انْتَهَی. وَ ظَاهِرُ کَوْنِهِ إمامیّا. ⁽¹⁾

«شیخ ایشان را از اصحاب امام رضا (علیه السلام) قرار داده است و فرموده است: مجهول. علامه حلی هم او را در قسم دوم خلاصة الاقوال ذکر کرده است. ظاهرا او امامی است.»

فرزند مرحوم مامقانی می فرماید:

کُلُّ مَنْ عنونه صَرَّحَ بِجَهَالَتِهِ، فَهُوَ مَجْهُولُ الْحَالِ. ⁽²⁾

«هر کسی او را عنوان کرده تصریح به مجهول بودن او کرده است پس او مجهول الحال است.»

پس حسن بن بشیر مجهول الحال است البته روایتی از ایشان در تهذیب در فضیلت مساجد و جماعت نقل شده است اما راوی روایت به عنوان حسین بن کثیر هم ذکر شده، حسن بن یسار و حسین بن بشار هم نقل شده است یعنی هم در عنوان و هم در وصف ایشان بحث است.

علی بن اسباط:

نظر مرحوم نجاشی:

عَلِیُّ بْنِ أَسْبَاطِ بْنِ سَالِمٍ بَیَّاعِ الزطی أَبُو الْحَسَنِ الْمُقْرِئِ کوفی، ثقه، وَ کَانَ فَطَحِیّاً، جری بینه وَ بین علی بْنِ مهزیار رَسَائِلِ فِی ذَلِکَ، رَجَعُوا فِیهَا إِلَی أَبِی جَعْفَرِ الثَّانِی (علیه السلام)، فَرَجَعَ عَلِیُّ بْنِ أَسْبَاطٍ، عَنْ ذَلِکَ الْقَوْلِ وَ تَرْکِهِ، وَ قَدْ رَوَی عَنِ الرِّضَا (علیه السلام) مِنْ قَبْلِ ذَلِکَ، وَ کَانَ أَوْثَقِ النَّاسِ وَ أَصْدَقَهُمْ لَهْجَةً. ⁽¹⁾

«علی بن اسباط کوفی و ثقه است و او فطحی بود، بین او و علی بن مهزیار نامه هائی در این مورد رد و بدل می - شد. به ابو جعفر ثانی (علیه السلام) رجوع کردند. سپس علی بن اسباط از فطحیه برگشت و آن را ترک کرد، و قبل از آن از امام رضا (علیه السلام) روایت نقل می کرد، و او از موثق ترین و صادق ترین مردم بود.»

نظر مرحوم کشی:

کَانَ عَلِیُّ بْنِ أَسْبَاطٍ فَطَحِیّاً، وَ لَعَلِّی بْنِ مَهْزِیَارَ إِلَیْهِ رِسَالَةِ فِی النِّقْضُ عَلَیْهِ مِقْدَارَ جُزْءُ صَغِیرٍ، قالُوا: فَلَمْ ینجع ذَلِکَ فِیهِ وَ مَاتَ عَلَی مَذْهَبِهِ! ⁽²⁾«علی بن اسباط فطحی بود، علی بن مهزیار در رد مذهب او نامه ای نوشت، گفتند: آن نامه در او اثری نگذاشت و بر مذهبش از دنیا رفت.»

مرحوم شوشتری می فرماید:

قَوْلُ: لَا یَبْعُدُ تَقَدَّمَ قَوْلُ النَّجَاشِیُّ برجوعه عَنِ الْفَطَحِیَّةِ عَلَی قَوْلِ الکشی بِعَدَمِهِ. وَ یُؤَیِّدُ رُجُوعِهِ مَا رَوَاهُ الْکَافِی عَنْهُ، قَالَ: خَرَجَ أَبُو جَعْفَرِ الْجَوَادِ (علیه السلام) فَنَظَرْتُ إِلَی رَأْسِهِ وَ رِجْلَیْهِ لأصف قَامَتِهِ لِأَصْحَابِنَا بِمِصْرَ، فَبَیْنَا أَنَا کَذَلِکَ حَتَّی قَعَدَ وَ قَالٍ: یَا عَلِیُّ إِنَّ اللَّهَ احْتَجَّ فِی الْإِمَامَةِ بِمِثْلِ مَا احْتَجَّ بِهِ فِی النُّبُوَّةِ، فَقَالَ: «وَ آتَیْناهُ الْحُکْمَ صَبِیَّا» وَ عَنْ عَلِیُّ بْنِ مَهْزِیَارَ، قَالَ: کَتَبَ عَلِیُّ بْنُ أَسْبَاطٍ إِلَی أَبِی جَعْفَرِ (علیه السلام) فِی أَمْرِ بَنَاتِهِ وَ أَنَّهُ لَا یَجِدُ أَحَداً مِثْلَهُ، فَکَتَبَ إِلَیْهِ أَبُو جَعْفَرٍ (علیه السلام) فَهِمْتُ مَا ذَکَرْتَ مِنْ أَمْرِ بَنَاتِکَ وَ أَنَّکَ لَا تَجِدُ أَحَداً مِثْلَکَ، فَلَا تَنْظُرْ فی ذلک - رَحِمَکَ اللَّهُ - فَانِ الرَّسُولِ (صلی الله علی و آله) قَالَ: إِذَا جَاءَکُمْ مَنْ تَرْضَوْنَ خُلُقَهُ وَ دینه، فَزَوِّجُوهُ. ⁽³⁾

«بعید نیست که سخن نجاشی بر مرحوم کشی تقدم داشته باشد، لذا قول به رجوع او از مذهب فطحی مقدم است. و آن چه کافی از او روایت کرده است، رجوع او را تأیید می کند: علی بن اسباط، گوید: امام جواد (علیه السلام) از منزل بیرون آمد و من از سر تا پایش را نگاه کردم تا اندام او را برای هم مذهبان مصری خودمان وصف کنم، در این میان بودم که نشست و فرمود: ای علی، به راستی، خدا در امامت همان حجتی را اقامه کرده است که در نبوت اقامه کرده و فرموده است (13 سوره مریم): " و حکم نبوت را در کودکی به او عطا کردیم. "

علی بن مهزیار گفت: علی بن اسباط نامه ای به ابو جعفر (علیه السلام) در مورد دخترانش و این که احدی مثل خودش یافت نمی شود، نوشت پس ابو جعفر (علیه السلام) به او نوشت: آن چه از امر دخترانت ذکر کردی و این که احدی مثل خودت نیافتی را درک کردم، چنین نظر نداشته باش، پیامبر (صلی الله علیه و آله) فرمود: وقتی کسی که خلق و دین وی مایه رضایت است به خواستگاری می آید به او زن بدهید.»

مرحوم خوئی می فرماید:

وَ المتحصل أَنَّهُ لَا إِشْکَالَ فِی وثاقة عَلِیُّ بْنِ أَسْبَاطٍ، وَ فِی أَنَّهُ کَانَ فَطَحِیّاً فِی زَمَانِ الرِّضَا (علیه السلام) لِمَا عَرَفْتَ، إِنَّمَا الْإِشْکَالِ فِی رُجُوعِهِ عَنْ ذَلِکَ فِی زَمَانِ الْجَوَادِ (علیه السلام). فَإِنْ مُقْتَضَی عَدَّ ابْنَ مَسْعُودٍ إِیَّاهُ مِنِ الْفَطَحِیَّةِ وَ إِخْبَارُ الْکَشِّیِّ عَنْ جَمَاعَةٍ بِأَنَّهُمْ قالُوا: إِنَّ عَلِیُّ بْنِ أَسْبَاطٍ مَاتَ عَلَی مَذْهَبِهِ بَعْدَ مَا ذَکَرَ أَنَّهُ کَانَ فَطَحِیّاً، أَنَّهُ لَمْ یَرْجِعْ إِلَی الْحَقِّ حَتَّی مَاتَ، وَ صَرِیحُ النجاشی أَنَّهُ رَجَعَ إِلَی الْحَقِّ فِی زَمَانِ الْجَوَادِّ (علیه السلام)، فَبَیَّنَ الْأَمْرَیْنِ تهافت وَ تَنَاقُضُ. قَالَ ابْنُ دَاوُدَ: «وَ الْأَشْهُرِ مَا قَالَ النَّجَاشِیِّ، لِأَنَّ ذَلِکَ شَاعَ بَیْنَ أَصْحَابِنَا وَ ذَاعَ فَلَا یَجُوزُ بَعْدَ ذَلِکَ الْحُکْمِ بِأَنَّهُ مَاتَ عَلَی الْمَذْهَبِ الْأَوَّلِ» (انْتَهَی). أَقُولُ: إِنْ کَانَ الْأَمْرُ کَمَا ذَکَرَهُ ابْنُ دَاوُدُ فَلِمَا ذَا ذَکَرَهُ فِی الْقِسْمِ الثَّانِی (321) بَلْ کَانَ عَلَیْهِ أَنْ یَذْکُرُهُ فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ

کَمَا صَنَعَهُ الْعَلَّامَةُ. وَ کَیْفَ کَانَ، فَلَمْ یُظْهِرُ لَنَا وَجْهِ لتقدیم قَوْلِ النَّجَاشِیُّ عَلَی قَوْلِ مُحَمَّدُ بْنُ مَسْعُودِ الَّذِی هُوَ کَانَ قَرِیبُ الْعَهْدِ إِلَی زَمَانُ الْجَوَادِّ (علیه السلام). ⁽¹⁾

«اشکالی در وثاقت علی بن اسباط و این که او در زمان امام رضا (علیه السلام) فطحی بوده نیست بلکه رجوع او از فطحیه در زمان امام جواد (علیه السلام) محل اشکال است.

مقتضای این که ابن مسعود او را از فطحیه شمرده و خبر دادن کشی از جماعتی که بعد از ذکر فطحی بودن او گفتند: او بر مذهبش از دنیا رفت این است که او به حق رجوع نکرد تا این که از دنیا رفت، و نجاشی به صراحت بیان می کند که او در زمان امام جواد (علیه السلام) به حق برگشت پس بین این دو تناقض است. ابن داود گفت: اشهر گفته نجاشی است؛ زیرا آن مطلب بین اصحاب ما شیوع دارد پس حکم به این که او بر مذهب اولش وفات یافت جایز نیست. گویم: اگر امر چنان چه ابن داود ذکر کرده، باشد پس چرا ابن داود او را در قسم دوم ذکر کرده بلکه باید او را در قسم اول ذکر می کرد هم چنان که علامه چنین کرده است.

به هر حال وجه تقدیم قول نجاشی بر قول محمد بن مسعودی که به زمان امام جواد (علیه السلام) نزدیک است برای ما روشن نیست.»

طبق مبنای مرحوم خوئی که اعتقادات راوی را در توثیق و عدم توثیق دخالت نمی دهد؛ عدم رجوع علی بن اسباط از فطحیه اشکالی به وثاقت او وارد نمی کند.

قریب 400 روایت از علی بن اسباط در کتب اربعه نقل شده که این خود شاهدی دیگر بر وثاقت ایشان است.

پس استناد به این روایت برای اثبات این که فقهای شیعه جزء مخالفین حضرت ولی عصر (علیه السلام) در دوران ظهوراند تمام نیست چون اولا روایت از حیث سند دارای اشکال است و ثانیا از حیث دلالت روایت بیان گر مخالفت فقهای شیعه نیست بلکه مخالفت فرقهی بتریه با امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) را بیان می کند.

جلسه ی ششم - 98/7/1

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بحث ما پیرامون نقش علمای شیعه در دوران ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بود در دفع شبهه ای که بعضی مطرح می - کنند که علما و فقهای شیعه در برابر حکومت حضرت ولی عصر (علیه السلام) موضع می گیرند، ما در مقام پاسخ به این مسئله هستیم و مکرر بیان کردیم که مدعیان نمی توانند حتی یک دلیل بر این ادعا ارائه کنند. روایت اولی که بیان کردیم از کتاب دلائل الامامه مرحوم طبری بود که طبق بررسی که کردیم هم از جهت سند دارای اشکال بود و هم از جهت دلالت ربطی به علمای شیعه نداشت. روایت دومی که ممکن است به آن استناد بشود، روایتی است که مرحوم مجلسی نقل می کند.

روایت دوم

أَقُولُ رُوِیَ فِی بَعْضٍ مُؤلَّفَاتِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ حَمْدَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ وَ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنِیِّ عَنْ أَبِی شُعَیْبٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْفُرَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ سَأَلْتُ سَیِّدِئَ الصَّادِقَ (علیه السلام هَلْ لِلْمَأْمُورِ الْمُنْتَظَرِ الْمَهْدِئَ (علیه السلام) مِنْ وَقْتٍ مُوَقَت یَعْلَمُهُ النَّاسِ فَقَالَ حَاشَ لِلَّهِ أَنْ یُوَفَّت ظُهُورَهُ بوَقْتٍ یَعْلَمُهُ شِیعَتُنَا قُلْتُ یَا سَیِّدِی وَ لِمَ ذَاکَ قَالَ لِأَنَّهُ هُوَ السَّاعَةُ الَّتِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی یَسْئَلُونَکَ عَنِ أیَّانَ مُرْساها قُلْ إِنَّما عِلْمُهَا عِنْدَ رَبِّی لا یُجَلِّیها لِوَقْتِها إِلَّا هُوَ ثَقُلَتْ فِی السَّماواتِ وَالْأَرْضِ. قُلْتُ أَ فَلَا یُوَقَت لَهُ وَقْت فَقَالَ یَا مُفَضَّلُ لَا أَوَقْت لَهُ وَقْتاً وَ لَا یُوَقَت لَهُ وَقْت إِنَّ مَنْ وَقَت لِمَهْدِینَا وَقْتاً فَقَدْ شَارَکَ اللَّهَ تَعَالَی فِی عِلْمِهِ وَادَّعَی أَنَّهُ ظَهَرَ عَلَی سِرِّهِ وَ مَا لِلَّهِ مِنْ)سِرّ إِلَّا وَ قَدْ وَقَعَ إِلَی هَذَا الْخَلْقِ الْمَعْکُوسِ الضَّالِّ عَنِ اللَّهِ الرَّاغِبِ عَنْ أَوْلِیَاءِ اللَّهِ وَ مَا لِلَّهِ مِنْ خَبَرٍ إِلَّا وَ هُمْ أَخَصُّ بِهِ لِسِرِّهِ وَ هُوَ عِنْدَهُمْ وَ إِنَّمَا أَلْقَی اللَّهُ إِلَیْهِمْ لِیَکُونَ حُجَّةً عَلَیْهِمْ قَالَ الْمُفَضَّلُ یَا مَوْلَایَ فَکَیْفَ بَدْءُ ظُهُورِ الْمَهْدِیٍّ (علیه السلام وَ إِلَیْهِ التَّسْلِیمَ قَالَ (علیه السلام) یَا مُفَضَّلُ یَظْهَرُ فِی شُبْهَهُ لِیَسْتَبِینَ فَیَعْلُو ذِکْرُهُ وَ یَظْهَرُ أَمْرُهُ وَ یُنَادَی بِاسْمِهِ وَ کُنْیَتِهِ وَ نَسَبهِ وَ یَکْثُرُ ذَلِکَ عَلَی أَفْوَاهِ الْمُحِقِّینَ وَالْمُبْطِلِینَ وَ الْمُوَافِقِینَ وَالْمُخَالِفِینَ لِتَلْزَمَهُمْ الْحُجَّةُ بِمَعْرِفَتِهِمْ بِهِ فَیَقُولُ الْحَسَنِیُّ اللَّهُ أَکْبَرُ مُدَّ یَدَکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ حَتَّی نُبَایِعَکَ فَیَمُدُّ یَدَهُ فَیُبَایِعُهُ وَ یُبَایِعُهُ سَائِرُ الْعَسْکَرِ الَّذِی مَعَ الْحَسَنِی إِلَّا أَرْبَعِینَ أَلْفاً أَصْحَابُ الْمَصَاحِفِ الْمَعْرُوفُونَ بِالرِّیدِیَّةِ فَإِنَّهُمْ یَقُولُونَ مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ عَظِیمٌ)فَیَخْتَلِطُ الْعَسْکَرَانِ فَیُقْبِلُ الْمَهْدِیُّ (علیه السلام عَلَی الطَّائِفَةِ الْمُنْحَرِفَةِ فَیَعِظُهُمْ وَ یَدْعُوهُمْ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ فَلَا یَزْدَادُونَ إِلَّا طُغْیَاناً وَکَفْراً فَیَأْمُرُ بِقَتْلِهِمْ فَیُقْتَلُونَ جَمِیعاً ثُمَّ یَقُولُ لِأَصْحَابِهِ لَا تَأْخُذُوا الْمَصَاحِفَ وَ دَعُوهَا تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً کَمَا بَدَّلُوهَا وَ غَیَّرُوهَا وَحَرَّفُوهَا وَ لَمْ یَعْمَلُوا بِمَا فِیهَا.) ⁽¹⁾

«مفضل بن عمر گوید: از مولایم امام صادق (علیه السلام) پرسیدم: آیا ظهور مأمور منتظر، حضرت مهدی (علیه السلام) وقت معینی دارد که مردم آن را بدانند؟ فرمودند: حاشا که خداوند وقتی برای آن تعیین فرماید که شیعیان ما آن را بدانند.

گوید: عرضه داشتم: برای چه، [ای] مولای من؟ فرمود: زیرا که او [همان] قیام ساعت است ⁽¹⁾که خدای - تعالی - فرموده: (از تو می پرسند هنگام ساعت را که چه وقت خواهد بود؟ بگو: البتّه علم آن نزد پروردگار من است. ⁽²⁾کسی جز او آن ساعت را روشن و ظاهر نتواند کرد. (شأن و عظمت) آن ساعت در آسمان ها و زمین بسی سنگین است. ای مفضل، برای آن وقتی تعیین نمی کنم. وقتی هم نمی شود برای آن معین کرد. آن که برای ظهور ما وقتی تعیین کند، خود را در علم خداوند شریک دانسته و مدعی شده که از اسرار خداوند آگاه گشته است.

گوید: مولای من آغاز ظهور چگونه است و چگونه به ایشان سلام کنیم؟ فرمود: مفضّل، او در حالی که مورد شبهه است آشکار خواهد شد تا خود بیان امرش باشد و یادش بلند گردد و نام و کنیه و نسبش ندا شود و یادش بر زبان همه - خواه اهل حق یا اهل باطل - زیاد برده شود تا به سبب شناخت آن جناب، حجّت برایشان تمام گردد. سپس سید حسنی عرضه می دارد: الله اکبر، ای فرزند پیغمبر! دستت را بده تا با شما بیعت کنیم. مهدی (علیه السلام) دستش را دراز می کند، سیّد حسنی و اصحابش بیعت می نمایند، مگر چهل هزار نفر صاحبان مصاحف که به زیدیه معروفند که از بیعت کردن سر باز می زنند و می گویند: این کار یک سحر و جادوی بزرگ است.

با این سخن دو لشکر با هم گلاویز می شوند، مهدی (علیه السلام) به طرف طائفه منحرف می آید و آن ها را نصیحت و به پیروی خودش دعوت می کند ⁽³⁾، ولی آن ها بر کفر و طغیان خود می افزایند، و آن حضرت دستور به کشتن آن ها می دهد، پس همگی آن ها کشته می شوند.

سپس مهدی (علیه السلام) به اصحاب خود می گوید: قرآن های آنان را برندارید؛ بگذارید مایه حسرتشان گردد؛ همان گونه که آن را تبدیل کرده و تغییر داده و تحریف نموده بودند و مطابق آن عمل نکردند.»

جلسه هفتم - 98/7/2

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

ادامه روایت دوم

بحث ما پیرامون نقش علما در دوران ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بود، تهمتی به علمای شیعه زده شده که آنان در هنگام ظهور با حضرت ولی عصر (علیه السلام) مخالفت می کنند. لذا بر آن شدیم تا آن چه به عنوان ادله ی مدعیان مطرح هست را بیان کرده و بررسی کنیم.

روایت دوم در این زمینه، روایت مربوط به جریان حسنی است که ما این روایت را از کتاب شریف بحار الانوار علامه مجلسی نقل کردیم. این روایت در کتاب بصائر الدرجات هم نقل شده و منبع قدیم تر آن کتاب هدایه الکبری می باشد البته سند روایت در هر سه مصدر یکی است لکن از حیث عبارات کمی اختلاف دارند.

بخش دیگری از روایت به نقل بحار الانوار:

ثُمَّ یَخْرُجُ الْحَسَنِیُّ الْفَتَی الْصَبِیحُ الَّذِی نَحْوَ الدَّیْلَمِ یَصِیحُ بِصَوْتٍ لَهُ فَصِیحٍ یَا آلَ أَحْمَدَ أَجِیبُوا الْمَلْهُوفَ وَالْمُنَادِیَ مِنْ حَوْلِ الضَّرِیحِ فَتُجِیبُهُ کُنُورُ اللهِ بِالطَّالَقَانِ کَنُوزَ وَ أَیُّ کُنُوزِ لَیْسَتْ مِنْ فِضَّةٍ وَ لَا ذَهَبٍ بَلْ هِیَ رِجَالٌ کَرْبَرِ الْحَدِیدِ عَلَی الْبَرَاذِینِ الشُّهْبِ بِأَیْدِیهِمُ الْحِرَابُ وَ لَمْ یَزَلْ یَقْتُلُ الظَّلَمَةَ حَتَّی یَرِدَ الْکُوفَةَ وَ قَدْ صَفَا أَکْثَرُ الْأَرْضِ فَیَجْعَلُهَا لَهُ مَعْقِلًا فَیَتَّصِلُ بِهِ وَ بِأصْحَابِهِ خَبَرُ الْمَهْدِی (علیه السلام وَ یَقُولُونَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ مَنْ هَذَا الَّذِی قَدْ نَزَلَ بِسَاحَتِنَا فَیَقُولُ اخْرُجُوا بِنَا إِلَیْهِ حَتَّی نَنْظُرَ مَنْ هُوَ وَ مَا یُرِیدُ وَ هُوَ وَ اللَّهِ یَعْلَمُ أَنَّهُ الْمَهْدِیُّ وَ إِنَّهُ لَیَعْرِفُهُ وَ لَمْ یُرِدْ بِذَلِکَ الْأَمْرِ إِلَّا لِیُعَرِّفَ أَصْحَابَهُ مَنْ هُوَ فَیَخْرُجُ الْحَسَنِیُّ فَیَقُولُ إِنْ کُنْتَ مَهْدِی آلِ مُحَمَّدٍ فَأَیْنَ هِرَاوَةً جَدِّکَ رَسُولِ الله (صلی الله علیه و آله) وَخَاتَمُهُ وَ)بُرْدَتُهُ وَ دِرْعُهُ الْفَاضِلُ وَ عِمَامَتُهُ السَّحَابُ وَ فَرَسُهُ الْیَرْبُوعُ وَ نَاقَتُهُ الْعَضْبَاءُ وَ بَغْلَتُهُ الدُّلْدِّلُ وَ حِمَارُهُ الْیَعْفُورُ وَ نَجِیبُهُ الْبُرَاقُ وَ مُصْحَفُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام فَیَخْرُجُ لَهُ ذَلِکَ ثُمَّ یَأْخُذُ الْهِرَاوَةَ فَیَغْرِسُهَا فِی الْحَجَرِ الصَّلْدِ وَ تُورِقُ وَ لَمْ یُرِدْ ذَلِکَ إِلَّا أَنْ یُرِی أَصْحَابَهُ فَضْلَ الْمَهْدِیٍّ (علیه السلام) حَتَّی یُبَایِعُوهُ فَیَقُولُ الْحَسَنِیُّ اللَّهُ أَکْبَرُ مُدَّ یَدَکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّی نُبَایِعَکَ فَیَمُدُّ یَدَهُ فَیُبَایِعُهُ وَ یُبَایِعُهُ سَائِرُ الْعَسْکَرِ الَّذِی مَعَ الْحَسَنِی إِلَّا أَرْبَعِینَ أَلْفاً أَصْحَابُ الْمَصَاحِفِ الْمَعْرُوفُونَ بِالزِّیدِیَّةِ فَإِنَّهُمْ یَقُولُونَ مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ عَظِیمٌ فَیَخْتَلِطُ الْعَسْکَرَانِ فَیُقْبِلُ الْمَهْدِئُ (علیه السلام) عَلَی الطَّائِفَةِ الْمُنْحَرِفَةِ فَیَعِظُهُمْ وَ یَدْعُوهُمْ ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ فَلَا یَزْدَادُونَ إِلَّا طُغْیَاناً وَ کَفْراً فَیَأْمُرُ بِقَتْلِهِمْ فَیُقْتَلُونَ جَمِیعاً ثُمَّ)

یَقُولُ لِأَصْحَابِهِ لَا تَأْخُذُوا الْمَصَاحِفَ وَ دَعُوهَا تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً کَمَا بَدَّلُوهَا وَ غَیَّرُوهَا وَ حَرَّفُوهَا وَ لَمْ یَعْمَلُوا بِمَا فِیهَا. ⁽¹⁾ «آن گاه (سیّد حسنی) آن جوان مرد زیبا روی و خوش سیما که از طرف سرزمین دیلم، پیدا می شود، قیام می کند و به آواز بلند و صدای رسا که همه مردم بشنوند فریاد بر می آورد که ای آل احمد محزون و منادی از حول ضریح را که از شما یاری می طلبد اجابت کنید.

پس گنج های خدا از طالقان او را اجابت خواهند نمود، آن ها گنج هائی هستند و چه گنج هائی!!! این گنج ها از نقره و طلا نیست!! بلکه مردانی هستند که مانند پاره های آهن هستند، بر مرکب های جنگی بسیار سخت تیره رنگ سوار، و همه اسلحه ها در دست دارند و پی در پی ستمگران را می کشند تا آن که وارد کوفه می شوند، و بیشتر سطح زمین را از وجود ظالمان پاک خواهد نمود، تا آن که «کوفه» را محلّ اقامت و پایگاه نظامی خویش قرار خواهد داد.

پس خبر ظهور حضرت مهدی (علیه السلام) به حَسَنی و اصحاب او می رسد: در این وقت اصحابش به او عرضه می دارند یا بن رسول الله این چه کسی است که در قلمرو ما فرود آمده است؟ سیّد حسنی، در جواب اصحاب خود می گوید: بیائید با هم برویم و ببینیم که این مرد کیست و چه می خواهد. به خدا قسم که خود او می داند که او مهدی آل محمّد (علیهم السلام) است و به خوبی او را می شناسد ولی مقصودش از این حرف آن است که حقیقت آن حضرت را بر اصحاب خود آشکار ساخته و حضرتش را به پیروان خود بشناساند که او چه کسی است.

آن گاه امام صادق (علیه السلام) فرمود: پس سیّد حسنی بیرون می آید و به آن حضرت می گوید:

اگر تو راست می گوئی که مهدی آل محمّد (علیهم السلام) هستی پس عصای جدّت پیغمبر، و انگشتر، و برد، و زره او که موسوم به «فاضل» است، و عم،امه مبارکش که آن را «سحاب» می نامیدند، و اسبش که (یربوع) نام داشت، و شترش که آن را (عضباء) می گفتند، و قاطرش که نام او (دلدل) بود، و حمارش که آن را (یعفور) می نامیدند، و اسب اصیلش که به نام (براق) بود و هم چنین (مصحف) و «قرآنی» که امیر المؤمنین (علیه السلام) آن را جمع آوری کرده بود، کجاست؟

پس حضرت مهدی (علیه السلام) همه آن ها را می آورد و به سید حسنی نشان می دهد و آن گاه عصای پیغمبر را می گیرد و در سنگ سخت می کارد و (عصا مانند درخت برگ می دهد و سبز می شود، و مقصود سیّد حسنی از این درخواست آنست که بزرگواری مهدی (علیه السلام) را به اصحاب خود نشان دهد تا حاضر شوند با آن حضرت بیعت نمایند.

سپس سیّد حسنی وقتی که آن کرامت و بزرگواری را از مهدی (علیه السلام) دید می گوید: الله اکبر، یابن رسول الله دست مبارکتان را بدهید تا با شما بیعت کنیم، پس مهدی (علیه السلام) دست خود را دراز کرده و نخست سیّد حسنی، و

سپس سایر لشکریانی که با حسنی هستند با حضرت، بیعت می کنند مگر چهل هزار نفر اصحاب مصاحف که به (زیدیّه) معروفند که از بیعت نمودن با حضرت خودداری می ورزند و می گویند: این کار جز یک جادو و سحر بزرگ چیز دیگری نیست.

و با این حرف دو لشکر با هم درگیر می شوند، و حضرت مهدی (علیه السلام) به طرف گروه منحرف (زیدیّه) می آید و آن ها را موعظه و نصیحت می نماید و ایشان را تا سه روز دعوت به پذیرش حق می نماید ولی موعظه و نصیحت آن حضرت در آن ها اثر نمی کند و بر سرکشی و کفر خود می افزایند، و حضرت مهدی (علیه السلام) هم به ناچار فرمان قتل همه را صادر می کند و همگی آن ها کشته می شوند.

سپس مهدی (علیه السلام) به اصحاب خود می گوید: قرآن های آنان را نگیرید، بگذارید مایه حسرتشان گردد، همان گونه که آن را تبدیل کرده و تغییر داده و تحریف نموده بودند و مطابق آن عمل نکردند.»

سند روایت طبق نقل مرحوم مجلسی:

أَقُولُ رُوِیَ فِی بَعْضٍ مُؤلَّفَاتِ أَصْحَابِنَا عَنِ الْحُسَیْنِ بْنِ حَمْدَانَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ وَ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنِیِّ عَنْ أَبِی شُعَیْبٍ وَ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنْ عَمْرِو بْنِ الْفُرَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ سَأَلْتُ سَیِّدِئَ الصَّادِقَ (علیه السلام) سند روایت طبق نقل مختصر البصائر:

حَدَّثَنِی الْأَخُ الصَّالِحُ الرَّشِیدُ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَسِّنِ الْمَطَارَ آبَادِی أَنَّهُ وَجَدَ بِخَطّ أَبِیهِ الرَّجُلِ الصَّالِحِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَسِّنٍ هَذَا الْحَدِیثَ الْآتِیَ ذِکْرَهُ وَ أرَانِی خَطَهُ وَ کَتَبْتُهُ مِنْهُ، وَ صُورَتُهُ:الْحُسَیْنُ بْنُ حَمْدَانَ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ وَ عَلِیِّ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنِیَّیْنِ، عَنْ أَبِی شُعَیْبٍ مُحَمَّدِ بْنِ نَصْرٍ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْفُرَاتِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُفَضَّلِ، عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ، قَالَ: سَأَلْتُ سَیْدِیَ الصَّادِقَ (علیه السلام) ⁽¹⁾ مرحوم مجلسی بعد از نقل این روایت به این کتاب اشاره می کند:

أَقُولُ رَوَی الشَّیْخُ حَسَنُ بْنُ سُلَیْمَانَ فِی کِتَابٍ مُنْتَخَب الْبَصَائِرِ هَذَا الْخَبَرَ هَکَذَا حَدَّثَنِی الْأَخُ الرُّشَیْدُ مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَسِّنِ الطَّارَآبَادِیُّ أَنَّهُ وَجَدَ بِخَطِّ أَبِیهِ الرَّجُلِ الصَّالِحِ إِبْرَاهِیمَ بْنِ مُحَسِّنٍ هَذَا الْحَدِیثَ الْآتِیَ ذِکْرَهُ وَ أَرَانِی خَطَّهُ وَ کَتَبْتُهُ مِنْهُ. ⁽²⁾ سند روایت طبق نقل کتاب الهدایة الکبری:

وَ عَنْهُ قَالَ الْحُسَیْنُ بْنُ حَمْدَانَ الْحُصَیْبِیُّ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ إِسْمَاعِیلَ وَ عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْحَسَنِیَّانِ عَنْ أَبِی شُعَیْ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَیْرٍ عَنِ ابْنِ الْفُرَاتِ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ الْمُفَضَّلِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: سَأَلْتُ سَیِّدِی أَبَا عَبْدِ اللَّهِ الصَّادِقَ (علیه السلام) ⁽¹⁾ مرحوم مجلسی در جلد اول بحار الانوار فهرست منابعی که از آن نقل روایت کرده را ذکر می کند و در بین آن ها از کتاب الهدایة الکبری نام می برد. سپس در مقدمه دوم به ارزیابی کتب پرداخته و در مورد این کتاب می فرماید: بعضی از اصحاب فن رجال به این کتاب ایراد گرفتند.

پس این که مرحوم مجلسی در نقل این روایت می فرماید رُوِیَ فِی بَعْضٍ مُؤَلَّفَاتِ أَصْحَابِنَا ممکن است مراد ایشان کتاب مختصر البصائر باشد و ممکن است مراد ایشان کتاب الهدایة الکبری باشد.

متن روایت طبق نقل الهدایة الکبری:

قَالَ الْمُفَضَّلُ: ثُمَّ مَا ذَا یَا سَیِّدِی قَالَ: ثُمَّ یَخْرُجُ الْحَسَنِیُّ الْفَتَی الصَّبِیحُ مِنْ نَحْوِ الدَّیْلَمِ یَصِیحُ بِصَوْتٍ فَصِیحٍ یَا آلَ أَحْمَدَ أَجِیبُوا الْمَلْهُوفَ وَالْمُنَادِی مِنْ حَوْلِ الصَّرِیحِ فَتَجِیبُهُ کُنُورُ اللهِ بِالطَّاقَاتِ کُنُوراً وَ أَیُّ کُنُوزِ لَیْسَتْ مِنْ فِضَّةٍ وَ لَا مِنْ ذَهَبٍ بَلْ هِیَ رِجَالٌ کَرْبَرِ الْحَدِیدِ کَأَنَّی أَنْظُرُ إِلَیْهِمْ عَلَی الْبَرَاذِینِ الشُّهْبِ فِی أَیْدِیهِمُ الْحِرَابُ یَتَعَاوَوْنَ شَوْقاً لِلْحَرْبِ کَمَا تَتَعَاوَی الذَّتَابُ أَمِیرُهُمْ رَجُلٌ مِنْ تَمِیمٍ یُقَالُ لَهُ شُعَیْبُ بْنُ صَالِحٍ فَیُقْبِلُ الْحَسَنِیُّ إِلَیْهِمْ وَجْهُهُ کَدَارَةِ الْبَدْرِ یُرَبِّعُ النَّاسَ جَمَانًا أنیقاً فَیُعَفِّی عَلَی أَثَرِ الظُّلَمَةِ فَیَأْخُذُ بِسَیْفِهِ الْکَبِیرَ وَ الصَّغِیرَ وَ الْعَظِیمَ وَ الرَّضِیعَ ثُمَّ یَسِیرُ بِتِلْکَ الرَّایَاتِ کُلَّهَا حَتَّی یَرِدَ الْکُوفَةَ وَ قَدْ صَفَا أَکْثَرُ الْأَرْضِ فَیَجْعَلُهَا مَعْقِلًا وَ یَتَّصِلُ بِهِ وَ بِأَصْحَابِهِ خَبَرُ الْمَهْدِی (علیه السلام فَیَقُولُونَ یَا ابْنَ)رَسُولِ اللَّهِ مَنْ هَذَا الَّذِی نَزَلَ بِسَاحَتِنَا فَیَقُولُ اخْرُجُوا بِنَا إِلَیْهِ حَتَّی نَنْظُرَهُ مَنْ هُوَ وَ مَا یُرِیدُ وَ اللَّهِ وَ یَعْلَمُ أَنَّهُ الْمَهْدِئُ وَ أَنَّهُ یَعْرِفُهُ وَ أَنَّهُ لَمْ یُرِدْ بِذَلِکَ الْأَمْرِ إِنَّا لَهُ فَیَخْرُجُ الْحَسَنِیُّ فِی أَمْرٍ عَظِیمٍ بَیْنَ یَدَیْهِ أَرْبَعَةُ آلَافِ رَجُلٍ وَ فِی أَعْنَاقِهِمُ الْمَصَاحِفُ وَ عَلَی ظُهُورِهِمُ الْمُسُوحُ الشَّعَرُ یُقَالُ لَهُمُ الزَّیْدِیَّةُ فَیُقْبِلُ الْحَسَنِیُّ حَتَّی یَنْزِلَ بِالْقُرْبِ مِنَ الْمَهْدِئَ ثُمَّ یَقُولُ الرَّجُلُ لِأَصْحَابِهِ اسْأَلُوا عَنْ هَذَا الرَّجُلِ مَنْ هُوَ وَ مَا یُرِیدُ فَیَخْرُجُ بَعْضُ أَصْحَابِ الْحَسَنِی إِلَی عَسْکَرِ الْمَهْدِئَ وَ یَقُولُ یَا أَیُّهَا الْعَسْکَرُ الْجَمِیلُ مَنْ أَنْتُمْ حَیَّاکُمُ اللَّهُ وَ مَنْ صَاحِبُکُمْ هَذَا وَ مَا تُرِیدُونَ فَیَقُولُ لَهُ أَصْحَابُ الْمَهْدِیٍّ هَذَا وَلِیُّ اللَّهِ مَهْدِیُّ آلِ مُحَمَّدٍ وَ نَحْنُ أَنْصَارُهُ مِنَ الْمَلَائِکَةَ وَ الْإِنْسِ وَ الْجِنِّ فَیَقُولُ أَصْحَابُ الْحَسَنِیٍّ یَا سَیِّدَنَا مَا تَسْمَعْ مَا یَقُولُهَؤُلَاءِ فِی صَاحِبِهِمْ.فَیَقُولُ الْحَسَنِیُّ خَلُّوا بَیْنِی وَبَیْنَ الْقَوْمِ فَأَنَا هَلْ أَتَیْتُ عَلَی هَذَا حَتَّی أَنْظُرَ وَ یَنْظُرُوا فَیَخْرُجُ الْحَسَنِیُّ مِنْ عَسْکَرِهِ وَ یَخْرُجُ الْمَهْدِیُّ (علیه السلام وَ یَقِفَانِ بَیْنَ الْعَسْکَرَیْنِ فَیَقُولُ لَهُ الْحَسَنِیُّ إِنْ کُنْتَ مَهْدِئَ آلِ مُحَمَّدٍ فَأَیْنَ هِرَاوَةً جَدِّکَ رَسُولِ الله (صلی الله علیه و آله) وَخَاتَمُهُ وَ بُرْدَتُهُ وَ دِرْعُهُ الْفَاضِلُ وَ عِمَامَتُهُ السَّحَابُ وَ فَرَسَهُ الْمُرْقُوعُ وَ نَاقَتُهُ الْعَصْبَاءُ وَ بَغْلَتُهُ الدِّلدل و حِمَارُهُ الْیَعْفُورُ وَ نَجِیبُهُ الْبَرَاقُ وَ تَاجَهُ السَّنِیُّ وَ الْمُصْحَفِ الَّذِی جَمَعَهُ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ (علیه السلام) بِغَیْرِ تَبْدِیلٍ وَ لَا تَغْیِیرٍ.)

قَالَ الْمُفَضَّلُ: یَا سَیِّدِی فَهَذَا کُلُّهُ فِی السَّفَطِ قَالَ: یَا مُفَضَّلُ وَ تَرِکَاتُ جَمِیعِ النَّبِیِّینَ حَتَّی عَصَاةُ آدَمَ وَ آلَةً نُوحٍ وَ تَرِکَةً هُودٍ وَ صَالِحٍ وَ مَجْمَعُ إِبْرَاهِیمَ وَ صَاحٌ یُوسُفَ وَ مَکَائِیلُ شُعَیْبٍ وَ مِیرَاثَهُ وَ عَصَا مُوسَی وَ تَابُوتُ الَّذِی فِیهِ بَقِیَّةٌ مِمَّا تَرَکَ آلُ مُوسی وَ آلَ هَارُونَ تَحْمِلُهُ الْمَلائِکَةُ وَ دِرْعُ دَاوُدَ وَ عَصَاتُهُ وَخَاتَمُ سُلَیْمَانَ وَ تَاجُهُ وَإِنْجِیلُ عِیسَی وَ مِیرَاثُ النَّبِیِّینَ وَ الْمُرْسَلِینَ فِی ذَلِکَ السَّفَطِ فَیَقُولُ الْحَسَنِیُّ هَذَا بَعْضُ مَا قَدْ رَأَیْتُ وَ أَنَا أَسْأَلُکَ أَنْ تَغْرِسَ هِرَاوَةَ جَدِّکَ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله فِی هَذَا الْحَجَرِ الصَّفَا وَ تَسْأَلَ اللَّهَ أَنْ یُنْبِتَهَا فِیهَا وَ هُوَ لَا یُرِیدُ بِذَلِکَ إِلَّا أَنْ یُرِیَ أَصْحَابَهُ فَضْلَ الْمَهْدِئَ إِلَیْهِ التَّسْلِیمَ حَتَّی یُطِیعُوهُ وَیُبَایِعُوهُ فَیَأْخُذُ الْمَهْدِیُّ الْهِرَاوَةَ بِیَدِهِ وَ یَغْرِسُهَا فِی الْحَجَرِ فَتَنْبُتُ فِیهِ وَ تَعْلُو وَ تفرغ [تَفَرَّعُ] وَ تُورِقُ حَتَّی)تُظِلَّ عَسْکَرَ الْمَهْدِیٍّ وَ الْحَسَنِی فَیَقُولُ الْحَسَنِیُّ اللَّهُ أَکْبَرُ مُدَّ یَدَکَ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ حَتَّی أَبَایِعَکَ فَیَمُدُّ یَدَهُ فَیُبَایِعُهُ وَ یُبَایِعُهُ سَائِرُ عَسْکَرِ الْحَسَنِیِّ إِلَّا الْأَرْبَعَةَ آلَافٍ أَصْحَابِ الْمَصَاحِفِ وَ الْمُسُوحِ الشَّعَرِ الْمَعْرُوفِینَ بِالزَّیْدِیَّةِ فَیَقُولُونَ مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ عَظِیمٌ فَتَخْتَلِطُ الْعَسْکَرَانِ وَ یُقْبِلُ الْمَهْدِئُ عَلَی الطَّائِفَةِ الْمُنْحَرِفَةِ فَیَعِظُهُمْ وَ یدعیهم [یَدْعُوهُمْ] ثَلَاثَةَ أَیَّامٍ فَلَمْ یَزْدَادُوا إِلَّا طَغْیَاناً وَکُفْراً فَیَأْمُرُ بِقَتْلِهِمْ کَأَنَّی أَنْظُرُ إِلَیْهِمْ وَ قَدْ ذُبِحُوا عَلَی مَصَاحِفِهِمْ وَ تَمَرَّغُوا بِدِمَائِهِمْ فَیُقْبِلُ بَعْضُ أَصْحَابِ الْمَهْدِئَ لِأَخْذِ تِلْکَ الْمَصَاحِفِ فَیَقُولُ لَهُمُ الْمَهْدِیُّ دَعُوهَا تَکُنْ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً کَمَا بَدَّلُوهَا وَ غَیَّرُوهَا وَ لَمْ یَعْمَلُوا بِمَا فِیهَا. ⁽¹⁾ روایتی هم که در مختصر البصائر نقل شده نیز به همین مضمون است:

فَیَقُولُ الْحَسَنِیُّ: اللَّهُ أَکْبَرُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللهِ مُدَّ یَدَکَ حَتَّی أَبَایِعَکَ، فَیُبَایِعُهُ الْحَسَنِیُّ وَ سَائِرُ عَسْکَرِهِ، إِلَّا أَرْبَعَةَ آلَافٍ مِنْ أَصْحَابِ الْمَصَاحِفِ وَ مُسْوحِ الشَّعْرِ الْمَعْرُوفُونَ بِالزَّیْدِیَّةِ - فَإِنَّهُمْ یَقُولُونَ: مَا هَذَا إِلَّا سِحْرٌ عَظِیمٌ.فَیَخْتَلِطُ الْعَسْکَرَانِ، وَ یُقْبِلُ الْمَهْدِیُّ (علیه السلام عَلَی الطَّائِفَةِ الْمُنْحَرِفَةِ فَیَعِظُهُمْ وَ یُؤَخِّرُهُمْ إِلَی ثَلَاثَةِ أَیَّامٍ فَلَا یَزْدَادُونَ إِلَّا طَغْیَاناً وَ کَفْراً، فَیَأْمُرُ الْمَهْدِیُّ (علیه السلام) بِقَتْلِهِمْ، فَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَیْهِمْ قَدْ ذُبِحُوا عَلَی مَصَاحِفِهِمْ کُلِّهِمْ، یَتَمَرَّغُونَ فِی دِمَائِهِمْ وَ تَتَمَرَّغُ الْمَصَاحِفُ، فَیُقْبلُ بَعْضُ أَصْحَاب الْمَهْدِئَ (علیه السلام) فَیَأْخُذُوا تِلْکَ الْمَصَاحِفَ، فَیَقُولُ الْمَهْدِیُّ (علیه السلام): دَعُوهَا تَکُونُ عَلَیْهِمْ حَسْرَةً کَمَا بَدَّلُوهَا وَ غَیَّرُوهَا وَحَرَّفُوهَا وَ لَمْ یَعْمَلُوا بِمَا حَکَمَ اللَّهُ فِیهَا.) ⁽²⁾ مراد مرحوم مجلسی از «بعض مؤلفات اصحابنا» چه کسی است؟

اگر مراد ایشان کتاب حسن بن سلیمان است که بعد از نقل روایت به آن اشاره می کند و این نشان می دهد که این روایت از کتاب حسن بن سلیمان نیست و اگر منظور ایشان کتاب الهدایة الکبری باشد که این کتاب را هم خود مرحوم مجلسی تضعیف کردند و فرمودند: به این کتاب اعتماد نمی کنم.

سند و محتوای این روایت در سه مصدر یکی است.

جلسه ی هشتم - 98/7/6

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بحث ما پیرامون نقش علمای شیعه در دوران ظهور بود، بعضی مدعی هستند که علمای شیعه در هنگام ظهور تمرد دارند و ما عرض کردیم که حتی یک روایت در مورد تمرد علمای شیعه در برابر امام عصر (علیه السلام) نمی توان ارائه داد. ما به بررسی روایاتی پرداختیم که ممکن است مورد استناد مدعیان باشد. روایت اول رواتی بود که از دلائل الامامهٔ مرحوم طبری نقل کردیم که هم از جهت سند ضعیف بود و هم از جهت دلالت مربوط به زیدیه بود و ربطی به علمای شیعه نداشت. روایت دوم روایتی بود که از کتاب شریف بحار الانوار علامه مجلسی نقل کردیم که اصل روایت از کتاب الهدایة الکبری می باشد. روایت از مفضل بن عمر نقل شده و مورد بحث در آن مخالفت جماعتی از حسنی ها است، حسنی ⁽¹⁾دلائل و نشانه هائی از امام می خواهد و امام (علیه السلام) هم معجزات را به او نشان می دهند لذا همه ی آن ها تسلیم حضرت می شوند مگر چهار هزار نفر که با امام (علیه السلام) مخالفت می کنند و امام (علیه السلام) دستور اعدام آن ها را می دهد و همه کشته می شوند و چنان چه روایت تصریح دارد آن ها طائفه ای از زیدیه هستند لذا این روایت هم ربطی به مخالفت علمای شیعه ندارد.

در ادامه به بررسی سند این روایت می - پردازیم.

بررسی سند روایت دوم:

کتاب الهدایة الکبری:

مرحوم مجلسی در مقدمه کتاب شریف بحار الانوار ابتدا منابع و کتبی که از آنها نقل روایت کرده را بیان می کند و در بین مصادر از کتاب الهدایة الکبری نام می برد سپس در مقدمه دوم به ارزیابی کتب پرداخته، در مورد کتاب الهدایة الکبری می نویسد:

وَ کِتَابِ الْحُسَیْنِ بْنُ حَمْدَانَ مُشْتَمِلُ عَلَی أَخْبَارُ کَثِیرَةُ فِی الْفَضَائِلِ لَکِنْ غَمَزَ عَلَیْهِ بَعْضِ أَصْحَابِ الرِّجَالِ. ⁽²⁾«کتاب حسین بن حمدان مشتمل بر روایات زیادی در فضائل است لکن بعضی از اصحاب رجال به آن ایراد گرفتند.»

حسین بن حمدان مؤلف کتاب الهدایة الکبری:

مرحوم مامقانی می فرماید:

عَدَّهُ الشَّیْخُ رَحِمَهُ اللَّهُ فِی رِجَالِهِ مِمَّنْ لَمْ یَرْوِ عَنْهُمْ (علیهم السلام) قَائِلًا: الْحُسَیْنُ بْنُ حَمْدَانَ الْحُضَیْنِیُّ الجنبلائی، یُکَنَّی: أَبَا عبدالله، روی عَنْهُ التلعکبری. انْتَهَی. وَ قَالَ فِی محکی الْفِهْرِسْتِ: الْحُسَیْنُ بْنُ حَمْدَانَ بْنِ خَصِیبٍ، لَهُ کِتَابَ أَسْمَاءُ النَّبِیُّ وَ الْأَئِمَّةِ صَلَوَاتُ اللَّهِ عَلَیْهِ وَ عَلَیْهِمْ. انْتَهَی. ⁽¹⁾

«شیخ طوسی در رجالش او را از کسانی که از ائمه (علیهم السلام) روایت نکرده شمرده است و گفته است: حسین بن حمدان حضینی جنبلائی، تلعکبری از او روایت کرده است. و چنان چه حکایت شده در فهرست گفته است: حسین بن حمدان بن خصیب، کتاب اسماء نبی و ائمه (علیهم السلام) از او است.»

نظر مرحوم نجاشی:

کَانَ فَاسِدُ الْمَذْهَبِ لَهُ کَتَبَ مِنْهَا کُتَّابُ الاخوان وَ کِتَابِ الْمَسَائِلِ. یعنی از نظر اعتقادی فاسد بود.

نظر ابن غضائری:

کَذَّابُ، فَاسِدُ الْمَذْهَبِ، صَاحِبُ الْمَقَالَةَ الْمَلْعُونَةُ لَا یُلْتَفَتُ الیه.

یعنی او دارای عقیدهای فاسد و ملعون است. البته ما به کتاب ابن الغضائری توجه نمی کنیم.

علامه حلی، ابن داود، علامه مجلسی در وجیزه و الحاوی؛ ایشان را تضعیف کرده اند.

نظر مرحوم بهبهانی:

ایشان در تعلیقه در تایید ایشان می فرماید: إِنَّ کونه مِنْ مشایخ االجازه یشیر الی الْوَثَاقَةِ. «از مشایخ اجازه بودن ایشان دلیل بر وثاقت او است.»

مرحوم مامقانی چنین مبنائی دارند که مشایخ اجازه بودن دلیل بر وثاقت است امّا آن را به عنوان اصل قبول دارندّ نه دلیل (الاصل دلیل حیث دلیل) لذا می فرمایند:

شیخوخة الاجازة کالاصل فِی الْکَشْفِ عَنِ الْوَثَاقَةِ وَ لَا یُقَاوِمُ الدلیل وَ افساد مِثْلَ النَّجَاشِیُّ لِمَذْهَبِ الرَّجُلِ دَلِیلُ فالاصل ضَعُفَ الرَّجُلِ. «شیخوخیت اجازه مانند اصل است در کشف از وثاقت و در برابر دلیل مقاومت ندارد و افساد نجاشی مذهب این مرد را دلیل است پس اصل ضعف ایشان می باشد.»

نظر فرزند مرحوم مامقانی:

بَعْدَ تَصْرِیحَ النَّجَاشِیُّ بِأَنّ الْمُتَرْجَمِ فَاسِدُ الْمَذْهَبِ وَ کتابه وَ رساله تخلیط وَ عَدَمِ قیام دَلِیلُ عَلَی خِلَافُهُ لَا بُدَّ مِنِ الْحُکْمُ عَلَیْهِ بِالضِّعْفِ وَ عَدَّ روایاته ضعیفه وَ مَتْرُوکَةُ مِنْ جِهَتِهِ.

«بعد تصریح نجاشی به این که مترجم فساد اعتقادی دارد و کتاب و رساله ی او در هم است و دلیلی هم بر خلاف این وجود ندارد پس چاره ای جز حکم به ضعف ایشان و شمردن روایات او از روایات ضعیف و متروک نداریم.»

نظر مرحوم شوشتری:

وَ الظَّاهِرُ أَنَّهُ الْحُسَیْنُ بْنُ حَمْدَانَ مِنْ قُوَّادُ العباسیة الَّذِینَ اجْتَمَعُوا فِی سَنَةِ 296 لخلع الْمُقْتَدِرُ وَ استخلاف ابْنِ المعتزّ، فَلَمْ یَتَیَسَّرْ لَهُمْ. قَالَ الجزری: کَانَ فِی هَذِهِ الْحَادِثَةَ عَجَائِبَ، مِنْهَا: أَنَّ ابْنَ حَمْدَانَ علی شُدَّهُ تشیّعه وَ میله إِلَی عَلَی (علیه السلام) وَ أَهْلُ بَیْتِهِ یَسْعَی فِی الْبَیْعَةَ لِابْنِ المعتزّ عَلَی انحرافه عَنْ علی (علیه السلام) وَ غلوه فِی النَّصَبِ. قَالَ یَحْیَی بْنُ عَلِیٍّ: فِی مبایعی ابْنِ المعتزّ رافضیّون بَایَعُوا أَنْصِبَ الامّة! هَذَا لَعَمْرِی التَّخْلِیطُ. ⁽¹⁾

«ایشان در سال 296 در کودتای علیه مقتدر عباسی و برکناری او و روی کار آوردن ابن المعتز نقش داشت.

جزری گفت: این از حوادث عجیب است که ابن حمدانی که شیعه است و میل به امیر المومنین (علیه السلام) و اهل بیت پیامبر (علیهم السلام) دارد، سعی کند در روی کار آوردن ابن معتز که از امیر المومنین (علیه السلام) منحرف است و در نصبش او غلو دارد. (حاضر است با یک ناصبی کنار بیاید و او را روی کار بیاورد)

یحیی بن علی گفته است: جزو بیعت کنندگان با ابن المعتز بدترین نواصب و عده ای از روافض هم بودند.»

مرحوم خوئی هم تنها کلمات شیخ و ابن غضائری و دیگران را نقل می کند. در مورد ایشان تنها ابن غضائری گفته است: او کذاب است. البته مرحوم خوئی کتاب منسوب به ابن غضائری را قبول ندارد. پس تنها مرحوم نجاشی فساد عقیده ایشان را نقل کرده است؛ که طبق مبنای مرحوم خوئی فساد در عقیده ضرری به وثاقت شخص نمی زند؛ البته اگر صدق راوی ثابت باشد.

پس ایشان ثقه نیستند و مجهول الحال است.

محمد بن نصیر: ایشان هم از جهت اعتقاد و هم از جهت اخلاق فاسد بود.

نظر مرحوم کشی:

وَ قَالَتْ فِرْقَةُ بِنُبُوَّةِ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَیْرِ الْفِهْرِیِّ النُّمَیْرِیِّ، وَ ذَلِکَ أَنَّهُ ادَّعَی أَنَّهُ نَبِیٍّ رَسُولٍ وَ أَنَّ عَلَی بْنِ مُحَمَّدٍ العسکری (علیه السلام) أَرْسَلَهُ، وَ کَانَ یَقُولُ بِالتَّنَاسُخِ وَ الْغُلُوِّ فِی أَبِی الْحَسَنِ (علیه السلام) وَ یَقُولُ فِیهِ بِالرُّبُوبِیَّةِ، وَ یَقُولُ بِإِبَاحَةِ الْمَحَارِمِ، وَ یُحَلِّلُ نِکَاحِ الرِّجَالِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً فِی أَدْبارَهُمْ، وَ یَقُولُ: إِنَّهُ مِنِ الْفَاعِلُ وَ الْمَفْعُولُ بِهِ، أَحَدُ الشَّهَوَاتِ وَ الطَّیِّبَاتِ، وَ إِنَّ اللَّهَ لَمْ یُحَرِّمْ شَیْئاً مِنْ ذلک، وَ کان مُحَمَّدِ بْنِ مُوسَی بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فُرَاتٍ یَقْوَی أَسْبَابِهِ وَ یَعْضُدُهُ، وَ ذَکَرَ أَنَّهُ رَأَی بَعْضُ النَّاسِ مُحَمَّدِ بْنِ نصیر عیانا، وَ غُلَامُ لَهُ عَلَی ظَهْرِهِ فَرَآهُ عَلَی ذَلِکَ فَقَالَ إِنَّ هَذَا مِنِ اللَّذَّاتِ وَ هُوَ مِنَ التَّوَاضُعِ لِلَّهِ وَ ترک التَّجَبُّرِ، وَ افْتَرَقَ النَّاسُ فِیهِ بَعْدَهُ فَرَقُ. ⁽¹⁾

«فرقه ای قائل به نبوت محمد بن نصیر نمیری بوده، و آن این که ادعا کرده که نبی مرسل هستم و علی بن محمد عسگری (علیه السلام) مرا فرستاده است، و قائل به تناسخ بود و در مورد ابو الحسن (علیه السلام) غلو می کرد و قائل به ربوبیت امام (علیه السلام) بود، و قائل به مباح بودن محارم بود، نکاح مردان با مردان را حلال می دانست و ...»

پس این روایت از جهت سند ضعیف است.

ترجمه جزوه ای را برای ما آورده بودند که نواصب در پاکستان برای تحریک مردم علیه شیعه جلسه ای برقرار کرده بودند و در آن جلسه کتاب کشی را آورده و نشان می داد و می گفت یکی از بزرگترین علمای رافضه محمد بن نصیر است که در مورد او چنین نقل کرده اند.

جلسه ی نهم - 98/7/7

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

ادامه ی بررسی سند روایت دوم (محمد بن نصیر):

ایشان هم از جهت اعتقاد و هم از جهت اخلاق فاسد بود.

مرحوم شیخ طوسی می فرماید:

قَالَ ابْنُ نُوحٍ أَخْبَرَنَا أَبُو نَصْرٍ هِبَةِ اللَّهِ بْنِ مُحَمَّدِ، قَالَ: کَانَ مُحَمَّدُ بْنِ نُصَیْرٍ النمیری مِنْ أَصْحَابِ أَبِی مُحَمَّدِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ (علیه السلام)، فَلَمَّا تُوَفَّی أَبُو مُحَمَّدِ (علیه السلام)، ادَّعَی مَقَامَ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ أَنَّهُ صَاحِبُ إِمَامُ الزَّمَانِ (علیه السلام)، وَ ادَّعَی لَهُ البابیة، وَ فَضَحَهُ اللَّهُ تَعَالَی بِمَا ظَهَرَ مِنْهُ مِنِ الْإِلْحَادِ، وَ لَعَنَ أَبِی جَعْفَرٍ مُحَمَّدِ بْنِ عُثْمَانَ لَهُ، وَ تبریه مِنْهُ وَ احتجابه عَنْهُ، وَ ادَّعَی ذَلِکَ الْأَمْرِ بَعْدَ الشَّرِیعِیِّ، قَالَ أَبُو طَالِبِ الْأَنْبَارِیُّ: لَمَّا ظَهَرَ مُحَمَّدِ بْنِ نُصَیْرٍ بِمَا ظَهَرَ، لَعَنَهُ أَبُو جَعْفَرٍ (رضی اللَّهُ عَنْهُ)، وَ تَبْرَأَ مِنْهُ، فَبَلَغَهُ ذَلِکَ، فَقَصَدَ أَبَا جَعْفَرٍ (رضی اللَّهُ عَنْهُ)، لیعطف بِقَلْبِهِ عَلَیْهِ أَوْ یَعْتَذِرُ إِلَیْهِ، فَلَمْ یَأْذَنْ لَهُ وَ حُجُبُهُ وَ رَدَّهُ خَائِباً. وَ قَالَ سَعْدُ بْنِ عَبْدِاللَّهِ: کَانَ مُحَمَّدُ بْنِ نُصَیْرٍ النمیری یُدَّعَی أَنَّهُ رَسُولُ نَبِیٍّ،

وَ أَنَّ عَلِیُّ بْنِ مُحَمَّدٍ أَرْسَلَهُ، وَ کَانَ یَقُولُ بِالتَّنَاسُخِ، وَ یَغْلُوَ فِی أَبِی الْحَسَنِ (علیه السلام)، وَ یَقُولُ فِیهِ بِالرُّبُوبِیَّةِ، وَ یَقُولُ بالإباحة لِلْمَحَارِمِ، وَ تحلیل نِکَاحِ الرِّجَالِ بَعْضِهِمْ بَعْضاً فِی أَدْبارَهُمْ، وَ یَزْعُمَ أَنَّ ذَلِکَ مِنَ التَّوَاضُعِ وَ الْإِخْبَاتِ وَ التَّذَلُّلِ فِی الْمَفْعُولِ بِهِ، وَ أَنَّهُ مَنِ الْفَاعِلِ إِحْدَی الشَّهَوَاتِ وَ الطَّیِّبَاتِ، وَ أَنَّ اللَّهَ عَزَّ وَجَلٍ لَا یُحَرِّمُ شَیْئاً مِنْ ذَلِکَ، وَ کَانَ مُحَمَّدُ بْنُ موسی بْنِ الْحَسَنِ بْنِ فُرَاتٍ یَقْوَی أَسْبَابِهِ وَ یَعْضُدُهُ. ⁽¹⁾

«ابن نوح گفت: ابو نصر هبة الله بن محمد گفت: محمد بن نصیر نمیری از اصحاب امام حسن عسگری (علیه السلام) بود، هنگامی که امام (علیه السلام) به شهادت رسیدند، او ادعای مقام ابو جعفر محمد بن عثمان و نائب امام زمان بودن را کرد و ادعای بابیت کرد و خداوند او را به واسطه آن چه از الحاد از او ظاهر شد و لعن ابو جعفر محمد بن عثمان او را و تبری جستن از او و اذن ملاقات ندادن به او، مفتضح کرد و او این امر را بعد از شریعی ادعا کرد.

انباری گفت: چون محمد بن نصیر آن گونه ظهور کرد و اظهارات فاسدی را مطرح کرد، ابو جعفر او را لعن کرد و از او تبری جست. پس خبر آن به محمد بن نصیر رسید و قصد ملاقات ابو جعفر را کرد تا قلب او را معطوف خود کند یا عذری بیاورد. اما ابو جعفر به او اذن نداد و او را رد کرد.

سعد بن عبدالله گفت: محمد بن نصیر نمیری ادعا می کرد که نبی مرسل هستم و علی بن محمد (علیه السلام) مرا فرستاده است، و قائل به تناسخ بود و در مورد ابوالحسن (علیه السلام) غلو می کرد و قائل به ربوبیت امام (علیه السلام) بود. و قائل به مباح بودن محارم بود، نکاح مردان با مردان را حلال می دانست.

و محمد بن موسی بن حسن بن فرات اسباب کار او را تقویت می کرد و او را کمک می کرد.»

مرحوم طبرسی بعد از ذکر ابا محمد حسن تسریعی می فرماید:

وَ کذلک کان مُحَمَّدِ بْنِ نصیر النمیری، مِنْ أَصْحَابِ أَبِی مُحَمَّدِ الْحَسَنِ (علیه السلام)، فَلَمَّا تُوَفَّی ادَّعَی البابیة لِصَاحِبِ الزَّمَانِ (علیه السلام)، ففضحه اللَّهُ بِمَا ظَهَرَ مِنْهُ مِنِ الْإِلْحَادِ وَ الْغُلُوِّ وَ التناسخ، وَ کَانَ یُدْعَی أَنَّهُ رَسُولُ نَبِیٍّ أَرْسَلَهُ عَلِیُّ بْنُ محمد (علیه السلام)، وَ یَقُولُ بالإباحة لِلْمَحَارِمِ. ⁽¹⁾

«حال محمد بن نصیر نمیری، از اصحاب امام عسکری (علیه السلام) همین طور (ملحد و منحرف) بود. هنگامی که حضرت وفات کرد، ادعای بابیت امام زمان (علیه السلام) را نمود؛ ولی خداوند تعالی او را با ادعاهایی که در الحاد و غلو و تناسخ نمود، مفتضح ساخت. ادعا داشت که فرستاده پیامبری است که امام هادی (علیه السلام) فرستاده است و قائل به حلیت محارم بود.»

ابن شهر آشوب بعد از ذکر عبدالله بن سبأ می فرماید:

ثُمَّ أَحْیَا ذَلِکَ رَجُلُ اسْمُهُ مُحَمَّدُ بْنِ نُصَیْرٍ النمیری البصری، زَعَمَ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَی لَمْ یُظْهِرْهُ إِلَّا فِی هَذَا الْعَصْرَ، وَ أَنَّهُ عَلی وَحْدَهُ، فالشرذمة النصیریة ینتمون إِلَیْهِ، وَ هُمْ قَوْمُ إباحیة تَرَکُوا الْعِبَادَاتِ، وَ الشرعیات، وَ اسْتَحَلُّوا المنهیات، وَ الْمُحَرَّمَاتِ، وَ مَنْ مقالهم أَنَّ الْیَهُودَ عَلَی الْحَقِّ وَ لَسْنَا مِنْهُمْ، وَ أَنَّ النَّصَارَی عَلَی الْحَقِّ وَ لَسْنَا مِنْهُمْ. ⁽²⁾

«سپس جریان عبدالله بن سبإ را محمد بن نصیر نمیری بصری زنده کرد و گمان کرد که خداوند او را در این عصر فرستاده است، و آن ها قوم اباحیه هستند که عبادات را ترک کردند و منهی و محرمات را حلال شمردند و از کلام آن ها است که یهود بر حق است و ما از آن ها نیستیم و نصارا بر حق هستند و ما از آن ها نیستیم.»

پس محمد بن نصر ضعیف است.

محمد بن مفضل:

مرحوم مامقانی می فرماید:

عَدَّهُ الشَّیْخُ ره فِی رِجَالِهِ مِنْ أَصْحَابِ الْکَاظِمِ (علیه السلام) وَ ظاهِرُهُ کونه امامیّا الَّا انَّ حَالِهِ مَجْهُولٍ. ⁽¹⁾«شیخ او را در رجالش از اصحاب امام کاظم (علیه السلام) شمرده است و ظاهر آن این باشد که او امامی است الا این که حال او مجهول است.»

پس سند این روایت ضعیف است.

دلالت روایت:

این روایت مربوط به سید حسنی است، برای ارائه چهره ای مثبت از حسنی نیز نمی توان به این روایت استناد کرد زیرا از جهت سند ضعیف است، در مورد حسنی تنها یک روایت صحیح السند در کتاب شریف کافی هست که بیان گر این است که حسنی قبل از قیام حضرت مهدی (علیه السلام) خروج می کند و در مکه هم کشته می شود و روایت دلالتی بر حسن او ندارد.

امّا از جهت بیان نقش علمای شیعه در دوران ظهور، این روایت نمی تواند مستند مدعیان نقش تخریبی علمای شیعه در دوران ظهور باشد چون هم از جهت دلالت ربطی به علمای شیعه ندارد و هم از جهت سند ضعیف است البته برای تقویت شخصیت حسنی به عنوان مؤید می توان این روایت را مطرح کرد ولی مؤید بودن این روایت در تقویت شخصیت حسنی هم مخدوش است چون روایت بیان گر این است که یاران و پیروان حسنی اعتقاد به امامت حسنی دارند که این نشان می دهد که حسنی خود منحرف و مدعی امامت و مهدویت بوده است.

جلسه ی دهم - 98/7/8

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بحث ما پیرامون نقش علما و فقهای شیعه در دوران ظهور و دفع شبهه ی مخالفت علمای شیعه با امام عصر (علیه السلام) بود، دو روایت در این زمینه مطرح کردیم و بررسی سندی و دلالی کردیم که هر دو اولا از جهت دلالی ربطی به علمای شیعه نداشت و ثانیا از حیث سند ضعیف بودند.

روایت سوم:

وَ بِإِسْنَادِهِ إِلَی کِتَابِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ رَفَعَهُ إِلَی عَبْدِاللَّهِ بْنِ سِنَانٍ عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام قَالَ: یَقْتُلُ الْقَائِمُ (علیه السلام) حَتَّی یَبْلُغَ السُّوقَ قَالَ فَیَقُولُ لَهُ رَجُلٌ مِنْ وَلْدِ أَبِیهِ إِنَّکَ لَتُجْفِلُ النَّاسَ إِجْفَالَ النَّعَمِ فَبِعَهْدٍ مِنْ رَسُولِ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) أَوْ بِمَا ذَا قَالَ وَ لَیْسَ فِی النَّاسِ رَجُلٌ أَشَدَّ مِنْهُ بَأْساً فَیَقُومُ إِلَیْهِ رَجُلٌ مِنَ الْمَوَالِی فَیَقُولُ لَهُ لَتَسْکُتَنَّ أَوْ لَأَضْرِبَنَّ عُنُقَکَ فَعِنْدَ ذَلِکَ یُخْرِجُ الْقَائِمُ (علیه السلام) عَهْداً مِنْ رَسُولِ اللهِ (صلی الله علیه و آله).) ⁽¹⁾ «حضرت صادق (علیه السلام) می فرماید: حضرت قائم (عجل الله تعالی فرجه الشریف) از مخالفین می کشد تا به سوق می رسد. شخصی از فرزندان پدرش به حضرت اعتراض شدید می کند و می گوید: مردم را از خود دور می کنی؛ هم چنان که گوسفندان را رم می دهند! آیا این روش، طبق دستور رسول خدا (صلی لله علیه و آله) است؟ یکی از یاران حضرت از جای برمی خیزد و می گوید: سکوت می کنی یا گردنت را بزنم!؟ حضرت عهد و پیمانی را که از رسول خدا (صلی الله علیه و آله) همراه دارد، بیرون می آورد ارائه می کند».

فَیَقُولُ لَهُ رَجُلٌ مِنْ وَلْدِ أبِیهِ: یکی از خویشاوندان حضرت به ایشان اعتراض می کند. مخالفت خویشاوندان ائمه (علیهم السلام) با ایشان وجود داشته است؛ مانند: برادر امام کاظم (علیه السلام)، و عمر فرزند امیر مؤمنان (علیه السلام)، و جعفر کذاب. در هنگام ظهور هم معترضان و مخالفانی از خویشاوندان امام هستند؛ زیرا نمی دانند که امام عصر (علیه السلام) مأمور به عمل به ظاهر نیستند؛ بلکه باید طبق واقع حکم عمل کنند. امیر مؤمنان (علیه السلام) در جنگ جمل حق عمل بر طبق واقع و کشتن اسیران و مجروحان فتنه را داشتند؛ لکن به جهت عاقبتی که در انتظار شیعیان بود و می دانستند که حکومت بعد از ایشان در دست دشمنان است، طبق ظاهر عمل می کردند. اما در دوران ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

دیگر حکومت به دشمنان نمی رسد و خود حضرت تا چهل روز قبل از قیامت حکومت می کنند؛ از این رو دیگر نیاز به ملاحظه کاری و عمل به ظاهر نمی باشد و ایشان طبق واقع حکم و عمل می کنند.

مراد از «ولد أبیه» در روایت: اگر «أب» بدون واسطه مراد باشد، یعنی فرزند برادر امام زمان (علیه السلام). در کتاب جنات الخلود نام سه نفر را به عنوان برادران امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می برد و در روایت علی بن مهزیار اسم برادر امام عصر (موسی) را می برد و اگر «أب» با واسطه مراد باشد یعنی یکی از پسر عموهای امام به ایشان اعتراض می کند.

وَلَیْسَ فِی النَّاسِ رَجُلٌ أَشَدَّ مِنْهُ بَأْساً: مراد از «ناس» در روایات اهل سنت می باشد.

اعتراض معترض در این حد است و معترض از فرزندان پدر امام عصر (علیه السلام) است و جزو ناس (اهل سنت) است.

پس این روایت هم ربطی به علمای شیعه ندارد.

منابع روایت:

بررسی سند روایت

کتاب الغیبه سید علی بن عبدالحمید:

مرحوم آقابزرگ تهرانی می فرماید:

کِتَابُ الْغَیْبَةِ الْحِجَّةِ لِلسَّیِّدِ النسابه بَهَاءُ الدَّیْنُ عَلِیُّ بْنُ غِیَاثِ الدِّینِ عَبْدِالْکَرِیمِ بْنِ عَبْدِالْحَمِیدِ النِّیلِیُّ النَّجَفِیُّ الحسینی وَ هُوَ استاذ ابی الْعَبَّاسِ ابْنُ فَهْدِ الْحَلْیَ، الَّذِی تُوَفَّی 841 وَ صَاحِبُ الانوار المضیئه فِی الْحِکْمَةِ الشرعیه وَ احْتَمِلِ فِی الرَّوْضَاتِ اتحاده مَعَ کِتَابِ سُرُورٍ أَهْلِ الایمان لَکِنَّا ذَکَرْنَا فِی مَحَلِّهِ انْهَ مُنْتَخَبِ مِنْ کِتَابِ الْغَیْبَةِ هَذِهِ لِلسَّیِّدِ الْمَذْکُورِ، انتخبه مِنْهُ بَعْضُ الْعُلَمَاءِ کَمَا صَرَّحَ بِهِ فِی خُطْبَتِهِ وَ أَمَّا الْغَیْبَةِ هَذِهِ هِیَ الَّتِی انتخبها السَّیِّدُ الْمَذْکُورِ مِنْ کِتَابِ الانوار المضیئه فِی أَحْوَالِ المهدی الَّذِی مَرَّ انْهَ تَصْنِیفِ السَّیِّدُ عِلْمَ الدِّینِ الْمُرْتَضَی عَلِیُّ بْنِ عَبْدِالْحَمِیدِ

بْنِ فَخار بنِ معد الموسوی اَلْمَذْکُورُ فی أَمَلِ اَلْآمِلِ وَ یُرْوَی عَنْهُ اِبْنُ مَعِیهِ کَمَا ذُکِرَ فِیهِ وَ هُوَ اَلسَّیِّدُ تَاجُ اَلدِّینِ اِبْو عَبْدِاَللَّهِ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْقَاسِمِ بْنِ مَعِیهِ الْحُسَیْنَی اَلدیباجی اَلَّذِی هُوَ مِنْ مَشَایِخِ اَلشَّهِیدِ الاول وَ اَلْغَیْبَةِ هَذِهِ مَرَتَّبُهُ کَأَصْلِهَا عَلَی اِثْنَی عَشَرَ فَصْلاً.

«کتاب الغیبة سید بهاء الدین علی بن غیاث الدین عبدالکریم بن عبدالحمید نیلی نجفی حسینی و ایشان استاد ابن فهد حلی بود، سال 841 وفات یافت و هم چنین صاحب انوار المضیئه است و در روضات احتمال داده شده که این کتاب همان کتاب سرور اهل ایمان است لکن ذکر کردیم که سرور اهل ایمان منتخب از کتاب الغیبه سید مذکور است، بعضی از علما از آن منتخب کردند هم چنان که به این مطلب در خطبه تصریح می کند و اما کتاب الغیبه را سید مذکور از کتاب انوار المضیئه در احوال مهدی (علیه السلام) تألیف سید علم الدین المرتضی علی بن عبد الحمید بن فخار بن معد موسوی منتخب کرده است.»

ما این روایت را از الغیبه یا خلاصه ی الغیبه (سرور اهل ایمان) یا از انوار المضیئه نقل نکردیم؛ بلکه از دو کتاب بحار الانوار و اثبات الهداه نقل کردیم؛ ولی مشکلی به وجود نمی آید، زیرا متن آن را قبول داریم و شواهدی هم بر آن وجود دارد که هنگام ظهور مخالفت هائی با حضرت می شود امّا ارتباط این مخالفت ها با فقها و علما ثابت نیست.

دلالت روایت:

سوق: نام محله ای در کوفه است. و اساسا سوق جمع ساق نیست؛ بلکه نام محله می باشد به عنوان نمونه:

سُوقُ حَکَمَةَ: بالتحریک: مَوْضِعٌ بِنَوَاحِی اَلْکُوفَةِ؛

سُوقُ الذَّنائب: قَرْیَةٍ دُونَ زُبَیْدٍ مِنْ أَرْضِ الیمن؛

سُوقُ السَّلاح: مَحَلُّهُ کَانَتْ بِبَغْدَادَ؛

سُوقُ عَبدالواحد: کَانَ بِبَغْدَادَ بِالْجَانِبِ اَلْغَرْبِیِّ عِنْدَ بَابِ اَلْکُوفَةِ قَرُبَ بَابُ اَلْبَصْرَةِ؛

سُوقُ العَطش: کَانَ مِنْ أَکْبَرِ مَحَلَّةٍ بِبَغْدَادَ بالجانب الشرقی؛

سُوقُ وَرْدان: بِفُسْطَاطِ مِصْرَ؛

سُوقُ یحیی: بِبَغْدَادَ بِالْجَانِبِ الشَّرْقِیِّ؛

سُوقِ یُوسُفَ: بِالْکُوفَةِ مَنْسُوبَةٌ إِلَی یوسفَ بن عُمَرَ اِبْنِ مُحَمَّدِ بْنِ اَلْحَکَمِ بْنِ أَبِی عَقِیلٍ اَلثَّقْفَی. ⁽¹⁾

حَتَّی یَبْلُغَ اَلسُّوقَ: ممکن است «أل» در السوق «أل «عهد» باشد و اشاره به محله ای در کوفه داشته باشد لذا این روایت نمی تواند مستند کسانی باشد که قائل اند امام (علیه السلام) آن قدر می کشد تا زانوها را خون فرا می گیرد چون سوق در روایت نام محله ای در کوفه است که ممکن است آن محله محل اجتماع منافقین و فتنه گران باشد.

جلسه یازدهم - 98/7/9

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

روایت چهارم:

أَخْبَرَنَا أَبُو الْعَبَّاسِ أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ عُقْدَةَ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْمُفَضَّلِ بْنِ إِبْرَاهِیمَ قَالَ حَدَّثَنِی مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِاللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ مَرْوَانَ عَنِ الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام یَقُولُ إِنْ قَائِمَنَا إِذَا قَامَ اسْتَقْبَلَ مِنْ جَهْلِ النَّاسِ أَشَدَّ مِمَّا اسْتَقْبَلَهُ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله) مِنْ جُهَالِ الْجَاهِلِیَّهِ قُلْتُ وَ کَیْفَ ذَاکَ قَالَ إِنَّ رَسُولَ اللهِ (صلی الله علیه و آله) أتَی النَّاسَ وَ هُمْ یَعْبُدُونَ الْحِجَارَةَ وَ الصُّخُورَ وَ الْعِیدَانَ وَ الْخُشْبَ الْمَنْحُوتَةَ وَإِن قَائِمَنَا إِذَا قَامَ أتَی النَّاسَ وَکُلُّهُمْ یَتَأَوَّلُ عَلَیْهِ کِتَابَ اللَّهِ یَحْتَجُ عَلَیْهِ بِهِ ثُمَّ قَالَ أَمَا وَ اللَّهِ لَیَدْخُلَنَّ عَلَیْهِمْ عَدْلُهُ جَوْفَ بُیُوتِهِمْ کَمَا یَدْخُلُ الْحَرُّ وَ الْقُر.) ⁽¹⁾ «فضیل بن یسار گوید: شنیدم امام صادق (علیه السلام) می فرمود: «قائم ما چون قیام کند از جهل مردم شدیدتر از آن چه رسول خدا (صلی الله علیه و آله) با آن از سوی نادانان جاهلیّت روبرو شد برخورد می کند، عرض کردم: این چگونه ممکن است؟ فرمود: همانا رسول خدا در حالی به سوی مردم آمد که آنان سنگ و کلوخ و چوب های تراشیده و مجسّمه های چوبین را می پرستیدند، و قائم ما چون قیام کند در حالی به سوی مردم می آید که جملگی کتاب خدا را علیه او تأویل می کنند و بر او به آن احتجاج می نمایند، سپس فرمود: بدانید به خدا سوگند که موج دادخواهی و گستره آن همان گونه که گرما و سرما نفوذ می کند تا درون خانه های آنان راه خواهد یافت.»

کُلُّهُمْ یَتَأَوَّلُ عَلَیْهِ کِتَابَ اللَّهِ یَحْتَجُّ عَلَیْهِ بِهِ: مستندین به این روایت گویند طبق این روایت کسانی که با امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) مخالفت می کنند، انسان های عادی نیستند بلکه علمائی هستند که عالم به علم تأویل قرآن هستند گوئیم: اولا این روایت صحبت از فقها ندارد بلکه عالمان به علوم قرآنی مورد روایت است ثانیا بر فرض که مراد فقها باشد ربطی به فقهای شیعه ندارد بلکه در جهان دانشگاه ها و مراکز علمی بسیاری وجود دارد که عهده دار آن وهابی ها هستند و به خیال خودشان آموزش های آن ها طبق قرآن است. هنگام ظهور اولین مخالفین علنی با امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) همین تکفیری ها هستند، سفیر حضرت را در مسجد الحرام کنار حجر اسماعیل در ماه ذی الحجه سر می برند و به مبارزه با امام می پردازند پس این روایت محل تطبیق بر علمای شیعه نیست.

منابع روایت:

وَ ص 308 ب 17 ح 3- أَخْبَرَنَا مُحَمَّدُ بْنُ هَمَّامٍ قَالَ: حَدَّثَنَا حُمَیْدُ بْنُ زِیَادٍ الکوفی قَالَ: حَدَّثَنَا الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَمَاعَةَ قَالَ: حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ الْحَسَنِ الْمِیثَمِیِّ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ، عَنْ بَعْضِ أَصْحَابِهِ عَنْ أَبِی عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) قال: سَمِعْتُهُ یَقُولُ: «الْقَائِمُ (علیه السلام) یُلْقَی فِی حَرْبِهِ مَا لَمْ یُلْقِ رَسُولُ اللَّهِ (صلی الله علیه و آله)، إِنَّ رَسُولَ اللَّهُ (صلی الله علیه و آله) أَتَاهُمْ وَ هُمْ یَعْبُدُونَ حِجَارَةٍ مَنْقُورَةٍ وَ خَشَباً منحوتة. وَ إِنَّ الْقَائِمَ یَخْرُجُونَ عَلَیْهِ فیتأوّلون عَلَیْهِ کِتَابُ اللَّهِ وَ یقاتلونه عَلَیْهِ».

«محمّد بن أبی حمزه به واسطه یکی از اصحاب خود از امام صادق (علیه السلام) روایت کرده گفت: شنیدم آن حضرت فرمود: «قائم (علیه السلام) در پیکار خود با چنان چیزی مواجه خواهد شد که رسول خدا (صلی الله علیه و آله) با آن مواجه نگردید، همانا رسول خدا (صلی الله علیه و آله) در حالی به سوی مردم می آمد که آنان بت های سنگی و چوب های تراشیده را پرستش می کردند، ولی قائم چنان است که علیه او خروج می کنند و کتاب خدا را علیه او تأویل می کنند و به استناد همان تأویل با او به جنگ بر می خیزند.»

و ص 328 ح 3 - از روایت دوم غیبه نعمانی.

بررسی سند روایت:

فضیل بن یسار

مرحوم نجاشی می فرماید: عَرَبِیٌ بَصَرِی ثِقَهٌ

مرحوم شیخ طوسی هم ایشان را توثیق کرده است. روایات زیادی هم در مدح ایشان نقل شده است.

جلسه ی دوازدهم - 98/7/13

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

ادامه ی بررسی سند روایت چهارم (فضیل بن یسار):

ابن عقده: ایشان زیدی است ولی ثقه و معتبر است، مرحوم شیخ طوسی او را توثیق می کند و مرحوم نعمانی هم در مقدمه از او تجلیل می کند.

محمد بن مفضل بن ابراهیم: ایشان هم ثقه است.

مرحوم نجاشی می فرماید: ثقه مِنْ أَصْحَابِنَا الْکُوفِیِّینَ.

محمد بن عبدالله بن زراره:

مرحوم مامقانی می فرماید: الْقَوْلُ بوثاقة الرَّجُلِ مَتِینُ. ⁽¹⁾

مرحوم خوئی می فرماید:

وَ تَقَدَّمَ عَنِ النَّجَاشِیُّ فِی تَرْجَمَةِ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ بْنِ فَضَّالٍ، قَوْلِ عَلِیُّ بْنِ الرَّیَّانِ: «وَ کَانَ وَ اللَّهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَبْدِاللَّهِ (بْنِ زُرَارَةَ) أَصْدَقُ عِنْدِی لَهْجَةً مِنْ أَحْمَدَ بْنِ الْحَسَنَ فَإِنَّهُ رَجُلُ فَاضِلِ، دَیْنُ. وَقَعَ بِهَذَا الْعُنْوَانِ فِی أَسِنَادُ کَثِیرٍ مِنَ الرِّوَایَاتِ، تَبْلُغَ خُمُسَهُ وَ ستین موردا. ⁽²⁾

«از نجاشی در ترجمه حسن بن علی بن فضال قول علی بن ریان بیان شد: به خدا سوگند محمد بن عبدالله بن زراره نزد من از احمد بن حسن صادق تر است. او مردی فاضل و متدین است. به این عنوان در اسناد روایات زیادی (65 مورد) واقع شده است.»

به نظر ما تعبیر به «فاضل و دین» برای اعتبار شخص کفایت می کند، مرحوم بهبهانی 45 راه برای استفاده توثیق یا حسن شخص ارائه می دهند که تصریح به «ثقه» یکی از راه ها می باشد. هم چنین نقل 65 روایت از ایشان در کتب اربعه نیز امارهی بر وثاقت ایشان است و روایت زیر نیز دلالت بر ولایتمداری او می کند:

رَوَی الشَّیْخُ، عَنِ عَلِیُّ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ فَضَّالٍ، أَنَّ مُحَمَّدَ بْنَ عَبْدِاللَّهِ بْنِ زُرَارَةَ أَوْصَی فِی جَمِیعِ تَرِکَتِهِ أَنْ تُبَاعَ وَ یُحْمَلَ ثَمَنُهَا إِلَی أَبَی الْحَسَنِ (علیه السلام). ⁽¹⁾«شیخ طوسی روایت کرده از علی بن حسن بن فضال که محمد بن عبدالله بن زراره وصیت کرد که تمام ترکه ی او را فروخته و ثمن آن را نزد ابو الحسن (علیه السلام) بفرستند.»

محمد بن مروان:

به این عنوان در اسناد 83 روایت از کتب اربعه ذکر شده است. ایشان بین ثقات و مجاهیل مشترک است:

محمد بن مروان ابو عیسی، محمد بن مروان البصری، محمد بن مروان الانباری، محمد بن مروان بن زیاد، محمد بن مروان بن عثمان، محمد بن مروان بن مسلم، محمد بن مروان الجلاب، محمد بن مروان الحناط، محمد بن مروان الخطاب، محمد بن مروان الذهلی، محمد بن مروان السدی، محمد بن مروان الشعیری، محمد بن مروان العجلی، محمد بن مروان الکلبی.

کسانی که محمد بن مروان از آن ها نقل روایت کرده است:

عن أبی جعفر (علیه السلام)، و أبی عبدالله (علیه السلام)، و عن أبی یحیی، و ابن أبی یعفور، و أبان بن عثمان، و زیدالشحام، و سعد بن طریف، و الفضیل، و الفضیل بن یسار، و الولید بن عقبة الهجری. ⁽²⁾

کسانی که از او نقل روایت کردند (شاگردان):

أبو جمیلة، و ابن مسکان، و أبان، و أبان بن عثمان، و إبراهیم بن محمد الثقفی، و أحمد بن النضر، و بدر، و جمیل، و جمیل بن دراج، و جمیل بن صالح، و الحسن بن حماد، و الحسین بن عبدالله الأرجانی، و الحکم بن مسکین، و خالد بن نافع البجلی، و ربیع بن محمد المسلی، و سیف بن عمیره، و صفوان بن یحیی، و علی بن الحکم، و علی بن رئاب، و علی بن شجره، و علی بن النعمان، و عمرو بن أبی المقدام، و عمرو بن ثابت، و عمران بن إسحاق الزعفرانی، و عمران الزعفرانی، و محمد بن زیاد، و محمد بن سماعه، و محمد بن سنان، و المفضل بن صالح، و منصور بن یونس، و الهیثم، و یحیی بن عمران الحلبی، و یحیی الحلبی. ⁽³⁾

نام هیچ یک از این دو گروه (کسانی که از آنان نقل روایت کرده و کسانی که از او نقل روایت کردند) در سند این روایت نمی باشد پس ایشان مجهول است.

فضیل بن یسار:

هیچ بحثی در اعتبار ایشان نیست. مرحوم نجاشی فرموده است: ثقه.

فضیل بنِ یسار نقل می کند: أَخْبَرَنَا عَلِیُّ بْنِ بِلَالٍ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَمْرٍو، عَنْ عَبْدِالْعَزِیزِ بْنِ مُحَمَّدٍ، عَنْ عِصْمَةَ بْنِ عبیدالله السَّدُوسِیِّ، قَالَ: حَدَّثَنَا الْحَسَنِ بْنِ إِسْمَاعِیلَ بْنِ صَبِیحٍ، قَالَ: حَدَّثَنَا هَارُونُ بْنُ عِیسَی، عَنْ أَبِی مسور الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ، قَالَ: قَالَ لِی جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ (علیه السلام): (ارضاع الْیَهُودِیَّةِ وَ النَّصْرَانِیَّةِ خَیْرُ مِنْ رَضَاعِ النَّاصِبِیَّةِ). ⁽¹⁾

«فضیل بن یسار گفت: جعفر بن محمد (علیه السلام) به من گفت: رضاع یهودی و نصرانی بهتر از رضاع ناصبی است.»

مرحوم شیخ طوسی هم ایشان را در رجالشان ذکر کرده و توثیق می کند:

وَ عُدْهُ الشَّیْخُ فِی رِجَالِهِ (تَارَةً) فِی أَصْحَابِ الْبَاقِرِ (علیه السلام) (1)، قَائِلًا: «فضیل بْنِ یسار بُصْرَی، ثقه»، وَ (أُخْرَی) فِی أَصْحَابِ الصَّادِقِ (علیه السلام) (15)، قَائِلًا: «الْفُضَیْلُ بْنِ یَسَارٍ النهدی، مولی، وَ أَصْلِهِ کوفی، نَزَلَ الْبَصْرَةِ، مَاتَ فِی حَیَاةِ أَبِی عبدالله (علیه السلام)» ⁽²⁾

«شیخ در رجالش گاهی او را از اصحاب امام باقر (علیه السلام) شمرده و فرموده: فضیل بن یسار بصری ثقه است و گاهی در اصحاب امام صادق (علیه السلام) شمرده و فرموده: فضیل بن یسار نهدی اصل او کوفی است و به بصره آمد و در حیات امام صادق (علیه السلام) از دنیا رفت.»

نظر مرحوم شیخ مفید:

وَ عُدْهُ الشَّیْخُ الْمُفِیدُ فِی رِسَالَتِهِ الْعَدَدِیَّةِ مِنَ الْفُقَهَاءِ الْأَعْلَامُ وَ الرُّؤَسَاءِ الْمَأْخُوذُ مِنْهُمْ الْحَلَالِ وَ الْحَرَامِ، وَ الْفُتْیَا وَ الْأَحْکَامِ، الَّذِینَ لَا یَطْعُنُ عَلَیْهِمْ، وَ لَا طَرِیقٍ لذم وَاحِدٍ مِنْهُمْ. ⁽³⁾

«شیخ مفید در رساله ی عددیه او را از فقهای بزرگ و پیشوایانی که حلال و حرام و فتوا و احکام از آن ها اخذ می شد می شمارد. کسانی که هیچ طعنی بر آن ها و راهی برای دم یکی از آن ها نبود.»

روایت در مدح فضیل بن یسار:

حَدَّثَنَا حَمْدَوَیْهِ وَ إِبْرَاهِیمَ، قَالَا: حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عِیسَی، عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِاللَّهِ، قَالَ: کَانَ أَبُو عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام) إذا رَأَی الْفُضَیْلِ بْنِ یَسَارٍ، قَالَ: بَشِّرِ المُخبِتِینَ، مَنْ أَحَبَّ أَنْ یَنْظُرَ [یَرَی] رَجُلًا مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَلْیَنْظُرْ إِلَی هَذَا. ⁽⁴⁾

«ابراهیم بن عبدالله گفت: امام صادق (علیه السلام) هنگامی که فضیل بن یسار را می دیدند، می فرمودند: بشارت باد فروتنان و اهل یقین را، کسی که دوست دارد به فردی از اهل بهشت نظر کند، به این مرد نظر کند.»

پس تنها یک نفر در سند این روایت مجهول است. البته به جهت قوت متن روایت را می پذیریم امّا روایت ربطی به علمای شیعه ندارد.

جلسه ی سیزدهم - 98/7/14

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بحث ما پیرامون نقش علمای شیعه در دوران ظهور بود، بعضی قائل اند که فقهای شیعه در هنگام ظهور با امام عصر (علیه السلام) مخالفت می کنند لذا ما به بررسی روایاتی پرداختیم که ممکن است مورد استناد مدعیان باشد.

روایت پنجم:

حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ سَعِیدِ بْنِ عُقْدَةَ قَالَ حَدَّثَنَا حُمَیْدُ بْنُ زِیَادٍ عَنْ عَلِیٍّ بْنِ الصَّبَّاحِ قَالَ حَدَّثَنَا أَبُو عَلِیٍّ الْحَسَنُ بْنُ مُحَمَّدٍ الْحَضْرَمِیُّ قَالَ حَدَّثَنِی جَعْفَرُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ إِبْرَاهِیمَ بْنِ عَبْدِ الْحَمِیدِ قَالَ أَخْبَرَنِی مَنْ سَمِعَ أَبَا عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام یَقُولُ إِذَا خَرَجَ الْقَائِمُ (علیه السلام) خَرَجَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْ کَانَ یَرَی أَنَّهُ مِنْ أَهْلِهِ وَ دَخَلَ فِیهِ شِبْهُ عَبَدَةِ الشَّمْسِ وَالْقَمَر.) ⁽¹⁾ «ابراهیم بن عبدالحمید گوید: کسی که خود از امام صادق (علیه السلام) شنیده برای من بازگو کرد که آن حضرت می فرمود: هنگامی که قائم (علیه السلام) خروج کند کسی که خود را از اهل این امر می پنداشته از این امر خارج خواهد شد و (به عکس) افرادی چون خورشید پرستان و ماه پرستان داخل در آن می گردند.»

این روایت هم ربطی به فقهای شیعه ندارد زیرا اهل سنت هم از معتقدین به امر امامت مهدی (علیه السلام) هستند؛ بلکه اکثر آن ها حضرت مهدی (علیه السلام) و امامت و حکومت ایشان در آخر الزمان را قبول دارند.

منابع روایت:

بررسی سند روایت:

من سمع ابا عبدالله: این روایت مرسل است.

حمید بن زیاد کوفی یا نینوی: ایشان مشکلی ندارد.

نظر شیخ طوسی در رجال:

مِنْ أَهْلِ نَیْنَوَی قَرْیَةٍ بِجَنْبِ الْحَائِرِ عَلَی سَاکِنِهِ السَّلَامُ عَالِمُ جَلِیلُ وَاسِعُ الْعِلْمِ کَثِیرُ التصانیف قَدْ ذَکَرْنَا طَرَفاً مِنْ کَتَبَهُ فِی الْفِهْرِسْتِ. ⁽¹⁾«ایشان در رجال در مورد حمید بن زیاد می فرماید: عالم و جلیل و تالیف بسیاری دارد که به نظر ما همین تعبیر عالم و جلیل در توثیق ایشان کفایت می کند اگر چه در فهرست از تعبیر ثقه نیز در مورد ایشان استفاده کردند.»

نظر شیخ طوسی در فهرست:

مِنْ أَهْلِ نَیْنَوَی قَرْیَةٍ إِلَی جَانِبِ الْحَائِرِ عَلَی سَاکِنِهِ السَّلَامُ ثِقَةُ کَثِیرٍ التصانیف رَوَی الْأُصُولِ أَکْثَرِهَا. لَهُ کَتَبَ کَثِیرَةُ عَلَی عَدَدِ کُتُبِ الْأُصُولِ. ⁽²⁾«از اهل نینوا که روستائی در نزدیکی کربلا است می باشد و ایشان ثقه اند و دارای تالیفات بسیار و اکثر اصول را ایشان نقل کرده است و 400 کتاب دارد.»

نظر مرحوم نجاشی:

بْنُ حَمَّادِ بْنِ زِیَادٍ هوار الدِّهْقَانِ أَبُو الْقَاسِمِ کوفی سکن سُوَراً وَ انْتَقَلَ إِلَی نَیْنَوَی قَرْیَةٍ عَلَی العلقمی إِلَی جَنْبِ الْحَائِرِ عَلَی صَاحِبِهِ السَّلَامُ کَانَ ثقه وَاقِفاً وَجْهاً فِیهِمْ. ⁽³⁾«ایشان ثقه است و واقفی می باشد. (مشکل اعتقادی داشته)»

مرحوم مامقانی می فرماید:

وَ لَا یَخْفَی مَا بَیْنَ کَلَامِ الشَّیْخُ رَحِمَهُ اللَّهُ وَ النَّجَاشِیِّ مَنِ التنافی؛ لِأَنَّ ظَاهِرَ الشَّیْخُ فِی الْفِهْرِسْتِ وَ الرِّجَالِ - مِنْ جِهَةِ عَدَمِ غَمَزَ فِی مَذْهَبِهِ - کَوْنِهِ إمامیّا، ثِقَةً. وَ صریح النجاشی کونه وَاقِفِیّاً، ثقه. ⁽⁴⁾«مخفی نیست که بین کلام مرحوم شیخ و مرحوم نجاشی تنافی است زیرا ظاهر کلام شیخ در فهرست و رجال از این که ایرادی به مذهب او نگرفت این است که او امامی ثقه است اما نجاشی تصریح کرده که او واقفی ثقه است.»

مرحوم ابن شهر آشوب هم ایشان را توثیق می کند لذا این شخص مشکلی ندارد.

جلسه چهاردهم - 98/7/15

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بحث ما پیرامون نقش علمای شیعه در دوران ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بود، روایاتی که بحث از مخالفین حضرت در هنگام ظهور دارد را مطرح کردیم و به بررسی این مطلب پرداختیم که آیا علمای شیعه نیز جزء مخالفین حضرت هستند و بیان کردیم که حتی یک روایت هم وجود ندارد که بیان گر مخالفت علمای شیعه با حضرت ولی عصر (علیه السلام) باشد بلکه عناوینی مانند خوارج، حسنی ها، بتریه و فقهای عامه جزء مخالفین حضرت شمرده شده اند.

ادامه بررسی سند روایت پنجم:

ابن عقده: ایشان ثقه است.

حمید بن زیاد: ایشان ثقه است.

علی بن الصباح:

نام ایشان در کتب رجالی ذکر نشده است، مرحوم نمازی می فرماید: لم یذکروه پس ایشان مهمل است. ⁽¹⁾

حسن بن محمد حضرمی: ایشان ثقه است.

مرحوم مامقانی می فرماید:

وَ قَدْ قَالَ النجاشی: الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ الْحَضْرَمِیِّ، ابْنِ أُخْتِ أَبِی مالک الحضرمی، ثقه، لَهُ کَتَبَ. وَ فِی الْقِسْمِ الْأَوَّلِ مِنْ رِجَالِ ابْنُ دَاوُدَ: الْحَسَنِ بْنِ مُحَمَّدِ الْحَضْرَمِیِّ، ابْنِ أُخْتِ أَبِی مالک الحضرمی، لَمْ یَرْوِ عَنْهُمْ عَلَیْهِمُ السَّلَامُ، ثِقَةُ. انْتَهَی. وَ وَثَّقَهُ فِی الوجیزة، وَ الْبُلْغَةِ أَیْضاً، وَ عُدْهُ فِی الحاوی فِی قَسَمَ الثِّقَاتِ. وَ قَدْ سَقَطَ مَنْ قَلَّمَ الْعَلَّامَةُ رَحْمَةُ اللَّهِ فِی الْخُلَاصَةِ کَمَا سَقَطَ لَفْظَ (ثِقَةً) مِنْ نُسْخَةِ النَّجَاشِیُّ الَّتِی عِنْدَ الْمِیرْزَا بَعْدَ قَوْلِهِ: ابْنِ مالک الحضرمی. ⁽²⁾

«نجاشی گفت: حسن بن محمد حضر می فرزند خواهر ابو مالک حضرمی ثقه است. و در قسم اول رجال ابن داود: حسن بن محمد حضرمی فرزند خواهر ابو مالک حضرمی از ائمه رواین نقل نکرده است، او ثقه است. هم چنین در وجیزه و بلغه او را توثیق کردند، و در حاوی او را در قسم ثقات شمرده است. ایشان از قلم مرحوم علامه در خلاصه افتاده هم چنان که لفظ ثقه از نسخه نجاشی که نزد میرزا است ساقط شده است.»

فرزند مرحوم مامقانی می فرماید:

لَا یَنْبَغِی التَّأَمُّلِ فِی وثاقة الْمُتَرْجَمِ، فَهُوَ ثِقَةً، وَ الرِّوَایَةُ مِنْ جِهَتِهِ صَحِیحَةُ. ⁽¹⁾

«تامل در وثاقت مترجم شایسته نیست، پس ایشان ثقه است و روایت از جهت او صحیح است.»

جعفر بن محمد:

ایشان مشترک است بین جعفر بن محمد بن ابی الصباح و جعفر بن محمد بن حکیم.

اگر جعفر بن محمد بن ابی الصباح باشد:

مرحوم مامقانی نام ایشان را ذکر نکرده است امّا فرزند مرحوم مامقانی او را ذکر کرده و روایات او در تهذیب، استبصار و کافی را نقل می کند و در پایان می فرماید: لَیْسَ لَهُ ذِکْرُ فِی المعاجم الرجالیة فَهُوَ مُهْمَلُ الَّا انَّ روایاته لَا یَبْعُدُ حُسْنِهِ. «ذکری از ایشان در معاجم رجالی نشده است پس او مهمل است الا این که روایات محکمی دارد و حسن او بعید نیست.»

پس اگر جعفر بن محمد بن ابی صباح باشد حسن است.

امّا اگر جعفر بن محمد بن حکیم باشد، در مورد او بحث است و مورد قدح واقع شده است.

کشی نقل می کند: سَمِعْتُ حَمْدَوَیْهِ یَقُولُ: کُنْتُ عِنْدَ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی أَکْتُبُ عَنْهُ أَحَادِیثِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ إِذْ لَقِیَنِی رَجُلُ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ - سَمَّاهُ لِی حَمْدَوَیْهِ -. وَ فِی یَدَیَّ کِتَابُ فِیهِ أَحَادِیثُ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ. فَقَالَ: هَذَا کِتَابُ مِنْ؟ فَقُلْتُ: کِتَابِ الْحَسَنِ بْنِ مُوسَی، عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ. فَقَالَ: أَمَّا الْحَسَنِ، فَقُلْ لَهُ مَا شِئْتَ. وَ أَمَّا جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ حَکِیمٍ فَلَیْسَ بِشَیْ ءٍ. ⁽²⁾

«شنیدم حمدویه می گفت: نزد حسن بن موسی بودم و از او احادیث جعفر بن محمد بن حکیم را می نوشتم که مردی از اهل کوفه مرا ملاقات کرد و در دست من کتابی بود که در آن احادیث جعفر بن محمد بن حکیم بود پس گفت: این کتاب از چه کسی است؟ گفتم: کتاب حسن بن موسی از جعفر بن محمد بن حکیم پس گفت: اما حسن آن چه می خواهی از او بگو، و اما جعفر بن محمد بن حکیم او چیزی نیست.»

رَجُلُ مِنْ أَهْلِ الکوفه: پس جارح جعفر بن محمد بن حکیم خود مجهول است البته هیچ مدحی هم در مورد ایشان وارد نشده است. مرحوم شیخ طوسی هم ایشان را ذکر کرده ولی اشاره ای به فساد مذهب او نکرده است. مرحوم مجلسی او را تضعیف کرده است ولی مرحوم وحید بهبهانی به مرحوم مجلسی اشکال می کند که تضعیف این راوی توسط جارح مجهول صحیح نمی باشد.

مرحوم مامقانی می فرماید:

قُلْتُ: لَیْسَ تَضْعِیفِ المجلسی، وَ صَاحِبُ الْمَدَارِکِ .. وَ غَیْرُهُمَا مَبْنِیّاً عَلَی مَا فِی الْکَشِّیُّ، بَلْ عَلَی عَدَمِ وُرُودِ مَدَحَ یَلْحَقُهُ بالحسان، فیندرج فِی الضُّعَفَاءِ لَا مَحَالَةَ. نَعَمْ؛ کَانَ التَّعْبِیرَ عَنْهُ ب: المجهولیة أَوْلَی مِنَ التَّضْعِیفُ. لَکِنَّهُ غَیْرُ مُتَعَیَّنُ بَعْدَ کَوْنِ الْمَجْهُولِ ضَعِیفاً اصطلاحا. وَ لَکِنِ الْإِنْصَافِ بَعْدَ ذَلِکَ کُلَّهُ، هُوَ عَدَّ الرَّجُلُ مِنِ الْحَسَّانِ؛ لِأَنَّ إمامیته تستفاد مِنْ رِجَالِ الشَّیْخُ رَحِمَهُ اللَّهِ کَمَا ذَکَرْنَا. وَ یُمْکِنُ استفاده مَدَحَهُ مِمَّا أَفَادَهُ الْحَائِرِیُّ. ⁽¹⁾

«تضعیف مرحوم مجلسی و صاحب مدارک و غیر این دو مبنی بر آن چه در کشی است نمی باشد بلکه مبنی بر عدم ورود مدح تا او را به حسان ملحق کند پس به ناچار در ضعفا قرار می گیرد. بله تعبیر به مجهول برای او از ضعیف بهتر است لکن تعبیر به مجهول هم متعین نیست چون مجهول هم در اصطلاح ضعیف است. لکن انصاف این است که او از حسان شمرده شود چون امامی بودن او از رجال شیخ استفاده می شود و مدح او از آن چه مرحوم حائری افاده کرده استفاده می شود.»

فرزند مرحوم مامقانی می فرماید:

إِنَّ الْقَرَائِنُ الَّتِی ذَکَرَهَا الْمُؤَلِّفُ قُدِّسَ سِرُّهُ کَافِیَةُ فِی الْحُکْمِ عَلَی الْمُتَرْجَمِ بِالْحَسَنِ، فَهُوَ حَسَنُ، وَ الرِّوَایَةُ مِنْ جِهَتِهِ حُسْنِهِ. ⁽²⁾

«به درستی که قرائنی که مؤلف ذکر کردند در حکم به حسن بودن مترجم کافی است پس ایشان حسن و روایت از جهت او حسن است.»

پس این راوی چه جعفر بن محمد بن ابی صباح باشد و چه جعفر بن محمد بن حکیم، حسن است.

ابراهیم بن عبدالحمید:

ایشان مشترک بین صنعانی، اسدی و بزاز است، اگر صنعانی باشد از جهت مذهب واقفی است ولی طبق بیان ابن شهر اشوب ثقه است و اگر اسدی بزاز باشد هم مشکلی ندارد.

پس این روایت از جهت سند دو اشکال دارد: 1. مرسل است 2. علی بن صباح مهمل است. البته این روایت کنار گذاشته نمی شود؛ زیرا در اصل وجود مخالفت هائی در هنگام ظهور مؤیدات دارد.

دلالت روایت پنجم:

خَرَجَ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ مَنْ کَانَ یَرَی أَنَّهُ مِنْ أَهْلِهِ: از کلمه ی «یری » استفاده می شود که خروج کنندگان از امر ولایت واقعا ولایت مدار نبودند بلکه کسانی بودند که تظاهر به ایمان می کردند و از اول دچار مشکل بودند و مردم هم گمان می کردند که آن ها تابع ولایت و امامت هستند. پس این روایت ربطی به فقهای شیعه ندارد بلکه مراد روایت گروهی از مردم است که به حسب ظاهر شیعه بودند اما در اثر دیدن اموری که از درک آن عاجز هستند به مخالفت برمی خیزند و مرتد می شوند. نکته دیگری که باید به آن اشاره کنیم این که در این روایت بیان نشده که این عده قیام می کنند بلکه آنان دست از اعتقادات شان بر می دارند لذا این روایت تنها اشاره به جریان نفاق دارد.

روایت ششم:

حَدَّثَنَا عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ مُحَمَّدِ العبدوس [بْنِ عُبْدُوسِ] الْعَطَّارُ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ النَّیْسَابُورِیُّ قَالَ حَدَّثَنَا حَمْدَانُ بْنُ سُلَیْمَانَ قَالَ حَدَّثَنَا الصَّقْرُ بْنُ أَبِی دَلَفَ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا جَعْفَرٍ مُحَمَّدَ بْنَ عَلِیٍّ الرِّضَا (علیه السلام یَقُولُ إِنَّ الْإِمَامَ بَعْدِی ابْنِی عَلِیٍّ أَمْرُهُ أَمْرِی وَ قَوْلُهُ قَوْلِی وَ طَاعَتُهُ طَاعَتِی وَ الْإِمَامُ بَعْدَهُ ابْنُهُ الْحَسَنُ أَمْرَهُ أَمْرُ أَبِیهِ وَ قَوْلُهُ قَوْلُ أَبِیهِ وَ طَاعَتُهُ طَاعَةُ أَبِیهِ ثُمَّ سَکَتَ فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَنِ الْإِمَامُ بَعْدَ الْحَسَنِ فَبَکَی (علیه السلام) بُکَاءً شَدِیداً ثُمَّ قَالَ إِنَّ مِنْ بَعْدِ الْحَسَنِ ابْنَهُ الْقَائِمَ بِالْحَقِّ الْمُنْتَظَرَ فَقُلْتُ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ لِمَ سُمِّیَ الْقَائِمَ قَالَ لِأَنَّهُ یَقُومُ بَعْدَ مَوْتِ ذِکْرِهِ وَ ارْتِدَادِ أَکْثَرِ الْقَائِلِینَ بِإِمَامَتِهِ فَقُلْتُ لَهُ وَ لِمَ سُمِّیَ الْمُنْتَظَرَ قَالَ لِأَنَّ لَهُ غَیْبَةً یَکْثُرُ)أیَّامُهَا وَ یَطُولُ أَمَدَهَا فَیَنْتَظِرُ خُرُوجَهُ الْمُخْلِصُونَ وَ یُنْکِرُهُ الْمُرْتَابُونَ وَ یَسْتَهْزِئُ بِذِکْرِهِ الْجَاحِدُونَ وَ یَکْذِبُ فِیهَا الْوَقَاتُونَ وَ یَهْلِکَ فِیهَا الْمُسْتَعْجِلُونَ وَ یَنْجُو فِیهَا الْمُسْلِمُونَ. ⁽¹⁾ «شخصی به نام صقر بن ابی دلف می گوید: شنیدم از امام نهم حضرت جواد (علیه السلام) که فرمود:

امام بعد از من، فرزندم علی است، امر او امر من است و سخن او، سخن من است و اطاعت از او اطاعت از من است و امام بعد از وی، فرزند حسن می باشد، آمر او امر پدرش می باشد و سخن او سخن پدرش و اطاعت از او اطاعت از پدرش، آن گاه ساکت شد، پس خدمت آن حضرت عرضه داشتم: ای فرزند رسول خدا، امام و پیشوای بعد از امام حسن کیست؟ پس امام شدیدا گریه کرد و آن گاه فرمود: همانا بعد از امام حسن فرزندش قائم بالحقّ و منتظر می باشد.

خدمت حضرت عرضه داشتم: ای فرزند رسول خدا، چرا قائم نامیده شده است؟ فرمود: زیرا بعد از آن که نام او مدّتی فراموش شد، قیام می کند و در آخر زمان که اکثر قائلین به امامت وی مرتدّ می شوند. عرض کردم چرا به او منتظر می گویند؟ فرمود: همانا برای او غیبتی است که روزهای آن زیاد و مدّتش طولانی خواهد بود. پس در

انتظار خروج آن حضرت هستند انسان های مخلص، و افرادی که در شکّ هستند منکر او می شوند و انسان های منکر او، با یاد او استهزاء کنند و تعیین کنندگان وقت درباره او دروغگویانند، و شتاب زدگان درباره او هلاک گردند و تسلیم شوندگان نسبت به او نجات یابند.»

این روایت هم ربطی به علمای شیعه ندارد، زیرا روایت بیان گر این مطلب است که اکثر قائلین به امامت حضرت مهدی (علیه السلام) مرتد می شوند که می تواند مصداق آن علمای وهابی باشد.

جلسه پانزدهم - 98/8/11

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بحث ما پیرامون نقش علمای شیعه در دوران ظهور بود، عرض کردیم که حتی یک روایت دال بر مخالفت علمای شیعه در دوران ظهور نداریم، روایاتی را در این زمینه بیان و بررسی کردیم.

روایت هفتم:

أَخْبَرَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَیْدِاللَّهِ بْنِ مُوسَی وَ أَحْمَدَ بْنِ عَلِیٍّ الْأَعْلَمِ قَالا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الصَّیْرَفِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَدَقَةَ وَ ابْنِ أَذَیْنَةَ الْعَبْدِئَ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ جَمِیعاً عَنْ یَعْقُوبَ السَّرَّاحِ قَالَ سَمِعْتُ أَبَا عَبْدِاللَّهِ (علیه السلام یَقُولُ ثَلَاثَ عَشْرَةَ مَدِینَةً وَ طَائِفَةً یُحَارِبُ الْقَائِمُ أَهْلَهَا وَ یُحَارِبُونَهُ أَهْلُ مَکَّةَ وَ أَهْلُ الْمَدِینَةِ وَ أَهْلُ الشَّامِ وَ بَنُو أُمَیَّةَ وَ أَهْلُ الْبَصْرَةِ وَ أَهْلَ دَسْتُمِیسَانَ وَ الْأَکْرَادُ وَ الْأَعْرَابُ وَضَبَّةٌ وَ غَنِیٌّ وَ بَاهِلَةً وَ أَزْدَ وَ أَهْلُ الرَّی.) ⁽¹⁾ یعقوب سرّاج گفت: «شنیدم امام صادق (علیه السلام) می فرمود: سیزده شهر و طائفه است که قائم (علیه السلام) با اهل آن شهرها می جنگد و آنان با او می جنگند: اهل مکّه و اهل مدینه و اهل شام و بنی امیّه و اهل بصره و اهل دست میسان و کردها و عرب های بادیه نشین و ضبّه و غنی و باهله و ازد و اهل ری.»

به نظر ما یک چنین روایاتی مجعول دشمنان اهل بیت (علیه السلام) می باشد برای این که قومیت ها را در مقابل اهل بیت (علیهم السلام) قرار دهند و الا خوب و بد در همه ی اقوام وجود دارد.

دلالت روایت:

أَهْلُ مَکَّةَ: اهل مکه با پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و امیر مومنان (علیه السلام) هم سر ناسازگاری و مخالفت داشتند، تنها پنج نفر از اهل مکه امیر مومنان (علیه السلام) را برای رفتن به عراق همراهی کردند که سه نفر آن ها از خویشاوندان حضرت بودند امّا در فتنه جمل هزاران نفر از اهل مکه همراه فتنه گران جمل شدند و تعداد زیادی از مومنان را به شهادت رساندند. در جنگ جمل به هر فتنه گر سی سکه طلا می دادند که پول آن را از اختلاس از بیت المال چهار استان مکه، بصره، کوفه و فارس فراهم کرده بودند. امّا در واقعه کربلا حتی یک نفر هم از اهل مکه همراه امام حسین (علیه السلام) نشد. امام زین العابدین (علیه السلام) فرمودند: به خدا قسم بیست نفر که ما را دوست داشته باشند در مکه

وجود ندارد ⁽¹⁾، علت آن هم این بود که امیر مومنان (علیه السلام) با آنان قاطعانه برخورد کرده بودند و اکثر بزرگان آنان به دست امیر مومنان (علیه السلام) به هلاکت رسیده بودند، این در حالی است که دیگر مسلمانان جرات چنین برخوردهائی را نداشتند ابن ابی الحدید در مورد ابو بکر می گوید: لَمْ یرم قَطُّ بِسَهْمٍ وَ لَا سَلْ سَیْفاً وَ لَا أَرَاقَ دَماً. ⁽²⁾امّا امیر مومنان (علیه السلام) به دستور خداوند و برای از بین بردن کفر و جاهلیت و تثبیت اسلام با کفار و مشرکین جهاد کردند.

در روایات نقل شده که اهل مکه روی خوش به اهل بیت پیامبر (علیهم السلام) یا نشان نمی دادند و در زمان ظهور هم جزء اولین مخالفان حضرت هستند و نماینده امام عصر (علیه السلام) را سر می برند. قریش هیچ گاه با پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) و اهل بیت او (علیهم السلام) خوب نبودند و همیشه کارشکنی می کردند تا جائی که امیر مومنان (علیه السلام) دعا کرده و فرمودند: خداوندا به فریاد من برس و مرا بر آن ها پیروز بگردان ⁽³⁾؛ پیامبر اکرم (صلی الله علیه و آله) هم هم پس از فتح مکه در مکه نماندند و بعد از انجام عمره به مدینه برگشتند.

أَهْلُ الْمَدِینَةَ: اهل مدینه هم امام حسین (علیه السلام) را تنها گذاشته و به ندای ایشان پاسخ ندادند و پس از حادثه ی عظیم عاشورا و شهادت امام حسین (علیه السلام) دچار جنایات بی سابقه و سنگین واقعه حره شدند. در روایت نقل شده که هنگامی که امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ظهور می کنند زندانیان از بنی هاشم را در مدینه آزاد می کنند.

اهل شام: در روایات چنین نقل شده که هنگامی که امام حسین (علیه السلام) به شهادت رسیدند همه ی آسمانی ها و اهل زمین برای امام (علیه السلام) گریه کردند مگر اهل شام که اظهار سرور و خوشحالی می کردند ⁽⁴⁾. شام هم در آن زمان لبنان، فلسطین، اردن و تا حدود ترکیه را شامل می شده است امّا این روایت شامل همه ی شام نمی شود زیرا حزب الله لبنان شهدای بسیاری را در دفاع از حرم حضرت زینب (علیها السلام) تقدیم کردند و شیعه هائی با عقائد محکمی هستند.

بنو امیه: آیا بنی امیه در آن زمان هستند؟ آیا مراد ذریه و نسل آنان است؟ در روایت است: وقتی امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ظهور می کنند از ذریه ی قاتلین امام حسین (علیه السلام) شروع می کنند و آن ها را می کشد، راوی از امام سوال کرد: چنین روایتی از جد شما صادر گشته؟ فرمودند: بله.

راوی سوال کرد: گناه ذریه ی آنان چیست؟ فرمودند: آنان به آن چه پدران شان انجام دادند، راضی هستند. طرفداران بنی امیّه (وهابی ها) الآن هم جنایت یزید را توجیه می کنند، بن باز در مصاحبه ای که با او انجام شد،

یزید را محکوم نمی کرد و از او با عنوان خلیفه ی مسلمین یاد می کرد. یکی از نویسندگان عامه ⁽¹⁾در مورد شهادت امام حسین (علیه السلام) نوشته است: الحسین قتل بسیف جده یعنی: امام حسین (علیه السلام) به وسیله قوانین جدش کشته شد، جد او (علیه السلام) فرمود: علیه حاکمیت قیام نکنید اما امام حسین (علیه السلام) قیام کرد و کشته شد، آن ها چنین جنایت یزید را توجیه می کنند در حالی که یزید به عنوان حاکم اسلامی یک انسان سگ باز، شراب خوار و میمون باز و رذل و پست بود.

پس مراد از بنو امیه در این روایت یا خود شجره ملعونه است یا طرفداران آن ها می باشد. بنی امیه سال ها علیه امیر مومنان (علیه السلام) تبلیغ می کردند و حضرت را در خطبه ها لعن می کردند و به ایشان ناسزا می گفتند لذا در هنگام ظهور نمی توانند تحمل کنند که فرزند امیر مومنان (علیه السلام) حاکم بر تمام جهان هستند لذا با امام (علیه السلام) می جنگند و امام (علیه السلام) هم با آنان می جنگد.

اهل بصره: اهل بصره الآن تقریبا همه شیعه هستند و نمی توان نسبت به وضعیت فعلی آنان پذیرفت که اهل بصره با امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) می جنگند، در مورد کوفه هم روایاتی نقل شده که در آن چهار مسجد به شکرانه ی قتل امام حسین (علیه السلام) ساخته شد که هنگامی که حضرت ولی عصر (علیه السلام) ظهور کنند آن چهار مسجد را تخریب می - کنند و حال این که الآن اثری از آن مساجد نمی باشد البته بعضی گفته اند: ممکن است در آینده آن مساجد تجدید بنا شود.

سران فتنه جمل آن قدر تبلیغات سوء و دروغ و جوسازی علیه امیر مومنان (علیه السلام) راه انداختند که تعداد زیادی همراه آنان شدند به گمان این که بساط حکومت امیر مومنان (علیه السلام) را جمع کرده ولی این بساط خودشان بود که در کم تر از نیم روز جمع شد و بیست هزار نفر از آن ها به هلاکت رسیدند و پس از این واقعه تا مدت ها اهل بصره نسبت به امیر مومنان (علیه السلام) موضعی منفی داشتند.

اهل دستمیسان: مرحوم مجلسی می فرماید:

لَعَلَّ الدمیسان مُصْحَفُ دِیسَانَ وَ هُوَ بِالْکَسْرِ قریه بهراة ذَکَرَهُ الفیروزآبادی وَ قَالَ دومیس بِالضَّمِّ نَاحِیَةِ بِأرَّانَ. ⁽²⁾

این کلمه تصحیف از (دیسان) است که شهری است در هرات فیروز آبادی آن را ذکر کرده و گفته است که - دومیس - ناحیه ای است در آران. تفصیل آن در درس های بعد خواهد آمد.

اکراد: چنان چه اشاره شد روایاتی که گسل قومی را تحریک می کند، از مجعولات امویون است مثلا نقل شده که چند گروه نجیب نیستند و خوزستانی ها را جزء گروه هائی که نجیب نیستند می شمارد در حالی که دروازه ی

تشیع از خوزستان و اهواز است، امام رضا (علیه السلام) خودشان دستور دادند مسیر حرکتشان از اهواز باشد و در حالی که بیمار بودند و تب شدیدی داشتند اصرار داشتند که به اهواز بروند. هم چنین بزرگان و محترمین بسیاری از خوزستان هستند، در مورد اکراد هم همین طور است، راه زنانی که اموال دعبل خزاعی را گرفتند و چون او را شناختند که شاعر اهل بیت (علیهم السلام) است، به احترام امام رضا (علیه السلام) اموال او را به او برگرداندند از اکراد بودند. روایات عجیبی در مورد اکراد نقل شده که باید بررسی شود.

اعراب: در مرد اعراب گفته شده است: «اعراب اشد کفرا و نفاقا»، اعراب یعنی کسی که فهم دینی ندارد.

پس این روایت شهرها و قومیت هائی را به عنوان مخالفین امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) نام می برد امّا هیچ اشاره ای به فقهای شیعه ندارد.

جلسه ی شانزدهم - 98/08/12

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

بحث ما پیرامون نقش علمای شیعه در دوران ظهور بود، به بررسی روایات پرداختیم که بعضی به استناد این روایات مدعی هستند که علما و فقهای شیعه با امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) مخالفت می کنند و حضرت هم با آنان جنگ کرده و آنان را به قتل می رساند.

منشأ این تهمت و شبهه این حرف محیی الدین عربی است:

اذا خَرَجَ هَذَا الامام فَلَیْسَ لَهُ عَدُوُّ مُبِینُ الَّا الْفُقَهَاءِ فَإِنَّهُمْ لَا تَبْقَی لَهُمْ الرِّیَاسَةِ وَ لَا تَمَیَّزَ عَنِ الْعَامَّةِ وَ لَا یَبْقَی لَهُمْ عِلْمٍ وَ اذا خَرَجَ هَذَا الامام المهدی فَلَیْسَ لَهُ عَدُوُّ مُبِینُ الَّا الْفُقَهَاءِ خَاصَّةً فانهم لَا تَبْقَی لَهُمْ ریاسة وَ لَا تَمْیِیزُ عَنِ الْعَامَّةِ وَ لَا یَبْقَی لَهُمْ عِلْمُ بِحُکْمِ الَّا قَلِیلُو یَرْتَفِعُ الْخِلَافُ مِنَ الْعَالِمِ فِی الاحکام بِوُجُودِ هَذَا الامام وَ لَوْ لَا أَنَّ السَّیْفَ بِیَدِ المهدی لَا فَتَی الْفُقَهَاءِ بِقَتْلِهِ وَ لَکِنَّ اللَّهَ یُظْهِرُهُ بِالسَّیْفِ وَ الْکَرَمِ فیطمعون وَ یَخافُونَ فیقبلون حُکْمَهُ مِنْ غَیْرِ ایمان بَلْ یضمرون خِلَافُهُ. ⁽¹⁾

«هنگامی که حضرت مهدی (علیه السلام) خروج کند، برای او دشمن آشکاری به جز فقها نمی باشد. ریاستی برای آن ها باقی نمی ماند و تمیزی از عامه مردم ندارند و جز اندکی علم به حکم برای آنان باقی نمی ماند و اختلاف آنان در مورد وجود امام بالا گرفته و اگر شمشیر به دست مبارک مهدی (علیه السلام) نبود هر آینه فتوا به قتل او می دادند و لکن خداوند ایشان را به سیف و کرم ظاهر می کند. پس آن ها طمع می کنند و می ترسند. پس حکم امام (علیه السلام) را بدون این که به آن ایمان داشته باشند، قبول می کنند؛ اما در نهان به خلاف آن معتقد هستند؛ همان گونه که حنفی ها و شافعی ها انجام دادند؛ در آن چه اختلاف کردند. به ما چنین خبر رسیده که آنان در بلاد عجم اصحاب مذاهب را می کشتند.»

محیی الدین عربی چقدر اعتبار دارد؟

او یک متخصص در عرفان است. البته غیر شیعه هم در عرفان، مانند دیگر علوم، می تواند تخصص پیدا کند. مرحوم سید جعفر مرتضی در مورد محیی الدین عربی کتابی تألیف کرده، به عنوان «ابن العربی سنّی متعصب».

در آن کتاب می فرماید: «او یک سنی متعصب بود.» و مرحوم امام خمینی هم به توهین های او به شیعه پاسخ قاطع داده است. ⁽¹⁾

بر فرض صحت حرف محیی الدین عربی، حرف او در مورد فقهای خود اهل سنت است و الا فقهای شیعه همیشه از مبلغین و مروجین فرهنگ مهدویت و دعوت کننده ی به آن بودند. پس ریشه اتهام به علمای شیعه حرف محیی الدین عربی است. او می گوید: علما در دوران غیبت منافق می شوند و حضرت با منافقین برخورد مسالمت - آمیزی دارد. لذا تمام حرف های محیی الدین مورد نقد است.

دلالت روایت هفتم: در این روایت بیان می کند که سیزده شهر و طائفه با امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) مخالفت می کنند و امام (علیه السلام) هم با آنان می جنگد. امّا در این روایت هیچ نامی از فقهای شیعه برده نشده است؛ بلکه تنها نام شهرها و طوائفی به عنوان مخالفین امام (علیه السلام) برده شده است.

منابع روایت هفتم:

بررسی سند روایت:

أَخْبَرَنَا عَلِیُّ بْنُ أَحْمَدَ عَنْ عُبَیْدِاللَّهِ بْن مُوسَی وَ أَحْمَدَ بْن عَلِیٍّ الْأَعْلَم قَالا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ الصَّیْرَفِیُّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ صَدَقَةَ وَ ابْنِ أَذَیْنَةَ الْعَبْدِی وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ جَمِیعاً عَنْ یَعْقُوبَ السَّرَّاجِ

علی بن احمد بندنیجی:

نظر ابن غضائری:

سَکَنَ الرملة، ضَعِیفُ متهافت لَا یلتفت الیه. «او در نزدیکی حلب در منطقه ای به نام رمله ساکن بود. او ضعیف و روایات او متناقض است و به کلام او اعتنائی نمی شود.»

البته منسوب بودن این کتاب به غضائری ثابت نیست. برای همین مرحوم خوئی می فرماید: این کتاب را قبول نداریم و آقا بزرگ تهرانی می فرماید: این کتاب مجعول دشمنان ما است البته نظر مرحوم مامقانی و مرحوم تستری در مورد این کتاب متفاوت است.

علامه حلی ایشان را در خلاصه الاقوال در باب دوم (باب ضعفاء) آورده است. البته علامه حلی و ابن داود نقلی که در مورد علی بن احمد بندنیجی کرده اند همان نص ابن غضائری است امّا بیان نکرده اند که از ابن غضائری نقل کرده اند.

پس علی بن احمد بندنیجی از ابن غضائری تضعیف دارد که در صورت پذیرش کتاب ابن غضائری ایشان ضعیف است و در صورت عدم قبول کتاب ابن غضائری، ایشان توثیق ندارد و مجهول است.

عبیدالله بن موسی عبسی: ایشان مورد غضب علمای اهل سنت است.

موضع احمد بن حنبل نسبت به عبیدالله بن موسی عبسی:

وَ مَرَّ فِی عَبْدِ الرَّزَّاقِ إِنْکَارِ أَحْمَدَ بْنِ حَنْبَلٍ عَلَی یَحْیَی بْنِ مُعِینٍ فِی رِوَایَتِهِ عَنْهُ مَعَ سَمَاعِهِ عَنْهُ سَبَّ مُعَاوِیَةَ!

«احمد بن حنبل به یحیی بن معین پیام می دهد، از او احادیث در درس نقل نکن چون شنیدم به معاویه توهین می کند.»

مبنای احمد بن حنبل برای ما روشن می شود که مبنای او در گزینش اخبار بر اساس حب و بغض معاویه بوده است.

مرحوم شیخ طوسی ایشان را جز اصحاب امام صادق (علیه السلام) نقل کرده اند.

مرحوم مامقانی می فرماید:

وَ ظاهِرُهُ کونه امامیا وَ عَنْ مُخْتَصَرُ الذهبی عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی أَبُو مُحَمَّدٍ العبسی الْحَافِظِ أَحَدُ الاعلام عَلَی تُشَیِّعُهُ وَ بِدْعَتُهُ سَمِعَ هِشَامِ بْنِ عُرْوَةَ ثقه مَاتَ فِی ذِی الْقَعْدَةِ سَنَةٍ ثُلُثَ عَشَرَ وَ مأتین مَاتَ مُحْدَثِ الْکُوفَةِ انْتَهَی وَ عَنْ أَخَّرَ مِنْهُمْ عُبَیْدِ اللَّهِ بْنِ مُوسَی العبسی الْحَافِظِ الْمُتَعَبِّدِ لَکِنَّهُ شیعی وَ عَنْ کِتَابِ الانساب لِابْنِ الْأَثِیرِ والسمعانی انْهَ

کَانَ یَتَشَیَّعُ وَ عَنْ جَامِعِ الاصول انْهَ اشْتَهَرَ عَنْهُ الْغُلُوِّ انْتَهَی وَ أَقُولُ هَذِهِ مِنَ الْمَوَارِدِ الَّتِی یُورِثُ کَلِمَاتِ الْعَامَّةِ الاطمینان بوثاقة الرَّجُلِ لَانَ الْفَضْلِ مَا شَهِدْتُ بِهِ الاعداء فالأقوی عِنْدِی وثاقة الرَّجُلِ. ⁽¹⁾

«ظاهرا ایشان امامی است و ذهبی در مختصر می گوید: عبیدالله بن موسی ابو محمد حافظ ⁽²⁾و یکی از علما و شیعه و بدعت گذار است، از هشام بن عروه روایت شنیده که او ثقه است، در ذی القعده سال 213 فوت شده است و از یکی دیگر از علمای عامه عبیدالله بن موسی عبسی حافظ و متعبد بود لکن او شیعه است و از کتاب انساب ابن اثیر و سمعانی او را شیعه می دانند و از جامع الاصول این که او مشهور به غلو بوده است.

البته کلمات عامه در مورد او موجب اطمینان به وثاقت ایشان می شود چون فضل آن است که دشمنان به آن شهادت دهند پس اقوی نزد من وثاقت ایشان است.»

پس مرحوم مامقانی در مورد عبیدالله بن موسی عبسی تعبیر ثقه دارد؛ ولی از دیگران نسبت به ایشان چنین مطلبی استفاده نکردیم. البته از سنخ روایاتی که ایشان نقل می کند، نیز می توان وثاقت او را استفاده کرد:

نقل این سه روایت مهم از عبیدالله بن موسی دال بر حسن و وثاقت ایشان است.

جلسه هفدهم - 98/08/14

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

ادامه ی بررسی سند روایت هفتم:

احمد بن علی اعلم: ایشان مهمل است.

محمد بن علی صیرفی:

نظر مرحوم نجاشی:

وَ کَانَ یُلَقَّبُ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ أَبَا سمینه، ضَعِیفُ جِدّاً، فَاسِدُ الِاعْتِقَادِ، لَا یَعْتَمِدِ فِی شَیْ ءٍ. وَ کَانَ وَرَدَ قُمَّ - وَ قَدْ اشْتَهَرَ بِالْکَذِبِ بِالْکُوفَةِ - وَ نَزَلَ عَلَی أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی مَدَّهُ، ثُمَّ تَشْهَرْ بِالْغُلُوِّ، فجفا، وَ أَخْرَجَهُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عیسی عَنْ قُمَّ، وَ لَهُ قِصَّةُ. لَهُ مِنَ الْکُتُبِ: کِتَابِ الدَّلَائِلِ، وَ کِتَابُ الْوَصَایَا، وَ کِتَابُ الْعِتْقِ. ⁽¹⁾

«او ملقب به ابو سمینه بود، شخصی ضعیف و فاسد الاعتقاد که در چیزی بر او اعتماد نمی شود. او وارد قم شد در حالی که در کوفه به کذب مشهور بود و بر علی بن احمد بن محمد بن عیسی وارد شد و مشهور به غلو شد. پس به او جفا شد احمد بن محمد بن عیسی او را از قم بیرون کرد و برای او قصه ای است.»

فضل بن شاذان می گوید:

وَ ذکر علی بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ قُتَیْبَةَ النَّیْسَابُورِیِّ، عَنِ الْفَضْلِ بْنِ شَاذَانَ أَنَّهُ قَالَ: کِدْتُ أَنْ أَقْنُتَ عَلَی أَبِی سَمِینَةً مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ الصَّیْرَفِیِّ قَالَ: قُلْتُ لَهُ وَ لِمَ أَسْتَوْجِبُ الْقُنُوتِ مِنْ بَیْنِ أَمْثَالِهِ؟ قَالَ: إِنِّی (لِأَنِّی أَعْرِفُ) لَأَعْرِفُ مِنْهُ مَا لَا تَعْرِفُهُ. وَ ذَکَرَ الْفَضْلُ فِی بَعْضِ کُتُبِهِ: مِنَ الْکَذَّابِینَ المشهورین أَبُو الْخَطَّابِ وَ یُونُسُ بْنُ ظَبْیَانَ وَ یزید الصَّائِغِ وَ مُحَمَّدِ بْنِ سِنَانٍ وَ أَبُو سُمَیْنَةَ أَشَهْرُهُمْ. ⁽²⁾

«نزدیک بود در قنوتم او را نفرین کنم چون چیزهایی در مورد ایشان می دانم که شما نمی دانید. و ابن شاذان در برخی از کتاب هایش که اسم دروغ گویان مشهور را می آورد، یکی از آن ها و مشهورترین آن ها ابو سمینه است.»

نظر ابن غضائری:

وَ قَالَ ابْنُ الغضائری: مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیٍّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الصیرفی، ابْنِ خَلَّادٍ المقری أَبُو جَعْفَرِ الْمُلَقَّبِ بِأَبِی سمینه، کوفی، کذاب، غَالٍ، دَخَلَ قُمَّ وَ اشْتَهَرَ أَمْرُهُ بِهَا وَ نَفَاهُ أَحْمَدَ بْنِ مُحَمَّدِ بْنِ عِیسَی الْأَشْعَرِیِّ رَحِمَهُ اللَّهُ عَنْهَا، وَ کَانَ شهیرا فِی الِارْتِفَاعِ (علیه السلام) ⁽¹⁾لَا یُلْتَفَتُ إِلَیْهِ وَ لَا یُکْتَبُ حَدِیثَهُ. ⁽²⁾

«او کوفی، کذاب و غالی و در غلو مشهور بود، به او اعتنائی نمی شود و حدیث او نوشته نمی شود.»

مرحوم خوئی می فرماید:

بَقِیَ هُنَا أَمْرَانِ: الْأَوَّلِ: أَنَّ مُحَمَّدَ بْنُ عَلِیٍّ بْنِ إِبْرَاهِیمَ الْمُلَقَّبِ بِأَبِی سمینه لَا یَنْبَغِی الشَّکِّ فِی ضَعْفِهِ لِمَا عَرَفَت، وَ قَدْ اسْتَثْنَی ابْنِ الْوَلِیدِ مِنْ رِوَایَاتِ مُحَمَّدِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ یَحْیَی مَا یَرْوِیهِ عَنْ أَبِی سُمَیْنَةَ. وَ قَدْ وَقَعَ فِی إِسْنَادٍ کَامِلِ الزِّیَارَاتِ، وَ الْمَذْکُورُ فِیهِ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ الْقُرَشِیِّ، فَقَدْ رَوَی عَنْ عُبَیْدِ بْنِ یَحْیَی الثَّوْرِیِّ، وَ رَوَی عَنْهُ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی الْقَاسِمِ مَاجِیلَوَیْهِ. وَ یُمْکِنُ أَنْ یُقَالَ: إِنَّ مُحَمَّدَ بْنُ عَلِیِّ الْقُرَشِیِّ الْوَاقِعِ فِی سَنَدَ کَامِلِ الزِّیَارَاتِ لَمْ یَعْلَمْ أَنَّهُ أَبُو سمینه، وَقَدْ الْتَزَمَ الصَّدُوقُ - قُدِّسَ سَرَّهُ - أَنْ لَا یَذْکُرَ فِی کِتَابِهِ إِلَّا مَا یَعْتَمِدُ عَلَیْهِ، وَ یَحْکُمْ بِصِحَّتِهِ، فَکَیْفَ یُمْکِنُ أَنْ یَذْکُرُ فِیهِ رِوَایَاتٍ مَنْ هُوَ مَعْرُوفُ بِالْکَذِبِ وَ الْوَضْعِ، إِذَا فَمُحَمَّدُ بْنُ عَلَی الْقُرَشِیِّ الْکُوفِیِّ رَجُلٍ آخَرُ غَیْرُ أَبی سَمِینَةً، الْمَشْهُورُ بِالْکَذِبِ.

⁽³⁾ «دو امر باقی ماند: اول: محمد بن علی بن ابراهیم ملقب به ابو سمینه، شک در ضعیف بودن او شایسته نیست به جهت آن چه شناختی، و به تحقیق ابن ولید از روایات محمد بن احمد بن یحیی آن چه از ابو سمینه روایت کرده را استثناء کرده است. و به تحقیق او در اسناد کامل الزیارات واقع شده است، و ممکن است گفته شود: محمد بن علی قرشی که در اسناد کامل الزیارات است معلوم نیست که ابو سمینه باشد. و به تحقیق که مرحوم صدوق ملتزم شده که در کتابش غیر آن چه بر آن اعتماد دارد را ذکر نکند، و حکم به صحت آن ها کرده پس چطور ممکن است در آن روایاتی را از کسی که معروف به کذب و وضع است، نقل کند، بنابراین محمد بن علی قرشی کوفی شخص دیگری غیر از ابو سمینه مشهور به کذب است.»

پس این روایت هم از جهت سند ضعیف است و از جهت دلالت هم در مقام تحریک و تقابل قومیت ها در برابر اهل بیت (علیهم السلام) می باشد.

دلالت روایت هفتم:

غَنِیٌّ وَ بَاهِلَةً: باهله طایفه ای منسوب به باهله بن أعصر می باشد. عرب ها در آن روزگار از پیوند با این قبیله خودداری می ورزیدند؛ زیرا افراد شرافتمند و محترمی در میان آنان نبود و طایفه باهله مردمی پست بودند. حضرت علی (علیه السلام) پیش از حرکت به صفین به آنان فرمود: «خدا را گواه می گیرم که من از شما و شما از من خشمگین هستید، پس بیایید، حقوق خود را دریافت کنید و از کوفه به دیلم کوچ کنید. ⁽¹⁾

روایات امیر مومنان (علیه السلام) در ذم غنی و باهله:

«ای گروه غنّی و باهله عطایای خویش برگردانید تا در مقام محمود گواهی دهم که شما مرا دوست نمی دارید و من هرگز شما را دوست نمی دارم. غنیّ را آن چنان به بازخواست کشم که باهله از بیم مدهوش شود. سپس از اموال منحرفان و فاسدان، که به بیت المال آمده بود، بین این دو طائفه قسمت کرد.»

«سعید اشعری گوید: هنگامی که علی (علیه السلام) آهنگ جنگ نهروان کرد، مردی از قبیله نخع را که هانی بن هوذه نامیده می شد به جای خود نهاد. روزی نامه ای به علی (علیه السلام) نوشت که غنّی و باهله فتنه بر می انگیزند و دست به دعا برداشته اند که دشمنت بر تو پیروز شود. علی (علیه السلام) در پاسخ نوشت که آنان را از کوفه بیرون کن و حتی یک تن از آنان را هم در کوفه مگذار.»

جلسه ی هجدهم - 98/8/18

نقش علما در عصر ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

رد ادعای مخالفت علمای شیعه با حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

ادامه بررسی دلالت روایت هفتم:

ضبّه: بِفَتْحِ الضَّادِ الْمُعْجَمَةِ وَ الْبَاءُ الْمَکْسُورَةُ المشددة المنقوطة بِوَاحِدَةٍ، هَذِهِ النِّسْبَةِ إِلَی ضبه، وَ هُمْ جِمَاعُهُ، وَ فی مُضَرَ ضَبَّةَ ابْنِ أَدِّ بْنِ طابخة بْنِ الیاس بْنِ مُضِرٍّ. وَ فِی قُرَیْشٍ ضَبَّةَ بْنِ الْحَارِثِ بْنِ فهر ابْنِ مالک. وَ فی هذیل ضبه بْنُ عَمْرِو بْنُ الْحَارِثِ بْنِ تمیم بْنِ سَعْدِ بْنِ هُذَیْلٍ، وَ جَمَاعَةٍ ینسبون إِلَی کُلِّ وَاحِدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ.

وَ أَبُو سَلَمَةَ نُعَیْمِ بْنِ جذلم الضَّبِّیِّ مِنْ أَهْلِ الْکُوفَةِ، وَ ضَبَّةَ قَرْیَةٍ بِالْحِجَازِ عَلَی سَاحِلِ الْبَحْرِ عَلَی طَرِیقِ الشَّامِ، وَ بِحِذَائِهَا قَرْیَةٍ یُقَالُ لَهَا بَدَا [أَوْ هِیَ قَرْیَةُ یَعْقُوبَ (علیه السلام)، بِهَا نَهَرٍ جَارٍ وَ زَرْعُ وَ نخیل وَ مَسْجِدٍ جَامِعٍ وَ سُوقُ، وَ الْعَرَبِ تَقُولُ: مِنْ ضَبَّةَ إِلَی بَدَا سَبْعُونَ مِیلًا عَدَداً، وَ مِنْهَا قَدِمَ یَعْقُوبَ عَلَی یُوسُفَ صَلَاةُ اللَّهِ عَلَیْهِمَا وَ عَلَی جَمِیعِ أَنْبِیَائِهِ وَ رُسُلِهِ.

«ضبه نام روستایی در حجاز است که در راه شام در ساحل دریا قرار گرفته است. در کنار آن، روستای حضرت یعقوب به نام «بدا» قرار دارد. بنی ضبّه قبیله ای است که در جنگ جمل به پشتیبانی از دشمنان علی (علیه السلام) برخاستند و بیش تر اشعار و رجزهایی که در جنگ جمل خوانده شد، متعلّق به قبیله ضبه و ازد بود. آنان در آن جنگ گرداگرد شتر عایشه را گرفتند و از او حمایت کردند.» ⁽¹⁾

طریحی می گوید: وَ ضَبَّةُ الکوفه وَ ضَبَّةَ الْبَصْرَةِ قبیلتان. ⁽²⁾«این ها دو قبیله و طائفه هستند که در بصره ساکنند.»

یکی از مواردی که در این روایت به عنوان مخالفین حضرت ولی عصر (علیه السلام) از آن نام برده شده ضبه است، طبق تفسیرات بیان شده از انساب الاشراف و مجمع البحرین ممکن است ضبه نام روستا و منطقه ای باشد و ممکن است نام قبیله ای باشد که از معترضان و دشمنان امام علی (علیه السلام) بودند و حضرت امیر (علیه السلام) آنان را از کوفه اخراج کرد و امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و هم اجازه ی حضور در مرکز حکومت به آنان نمی دهند.

ازد: هَذِهِ النِّسْبَةِ الَیَّ أَزِدْ شنوءة بِفَتْحِ الْأَلْفَ وَ سُکُونٍ الزای وَ کَسْرِ الدَّالُّ الْمُهْمَلَةِ، وَ هُوَ أَزِدْ بْنِ الْغَوْثَ بْنِ نَبَتَ بْنِ مالک بْنِ زید بْنِ کهلان بْنِ سَبَا.