مشخصات کتاب

سرشناسه : وطن دوست، رضا، ۱۳۳۹ -

عنوان و نام پدیدآور : وحدت و همگرایی در اندیشه اسلامی / رضا وطن دوست.

مشخصات نشر : مشهد: دانشگاه علوم اسلامی رضوی، ۱۳۸۸.

مشخصات ظاهری : ۱۵۰ ص.

شابک : ۲۰۰۰۰ ریال : 978-964-7673-63-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه: ص. [۱۴۵]- ۱۵۰؛ همچنین به صورت زیرنویس.

موضوع : وحدت اسلامی

موضوع : همبستگی -- جنبه های مذهبی -- اسلام

شناسه افزوده : دانشگاه علوم اسلامی رضوی

رده بندی کنگره : BP۲۳۳/۵/و۶و۳ ۱۳۸۸

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۴۸۲

شماره کتابشناسی ملی : ۱۶۴۷۰۴۱

اشاره

نام کتاب: وحدت و همگرایی در اندیشه اسلامی

نویسنده: رضا وطن دوست

ویراستار: محمود نظری پور

نمونه خوان: مهدی بوژمهرانی

طراح جلد: جواد سعیدی

چاپ اوّل: فروردین 1388

چاپ دوم: خرداد 1389

شمارگان: 1000 نسخه

قیمت: 20000 ریال

مدیر اجرایی پژوهش و ناظر چاپ: علی اصغریار

حروفچینی و صفحه آرایی: واحد نشر دانشگاه علوم اسلامی رضوی

چاپ و صحافی: مؤسسه فرهنگی قدس

مرکز توزیع

مشهد مقدس: حرم مطهر، انتشارات دانشگاه علوم اسلامی رضوی

صندوق پستی: 1193- 91735 تلفن و دورنگار: 2236817-0511

www.razavi.ac.ir

حق چاپ محفوظ است

فهرست مطالب

سخن ناشر............................ 9

مقدمه.............................. 11

فصل اول: کلّیات (13-20)

مفهوم وحدت................................................... 13

گستره وحدت........................................ 17

فصل دوم: ضرورت و اهمیت همگرایی (21-33)

الف) ضرورت عقلانی.......................... 21

ب) ضرورت وحیانی.......................................... 23

1-1) همگرایی نعمتی الهی.......................... 24

2-1) وحدت، فلسفه بعثت پیامبران....................... 25

3-1) وحدت گرایی، نمادی از تولی و تبری............ 26

4-1) وحدت گرایی، محبوب خدا...................... 28

1- 5) سازش با گوساله پرستی به پاس وحدت........ 29

1-2) تفرقه، انحراف از راه فطرت................... 30

2-2) تفرقه، عذابی الهی................................ 31

3-2) تفرقه، نغمه ای شیطانی.......................... 31

4-2) بیزاری پیامبر از گروه گرایی.......... 32

2- 5) ضرورت دوری از فرقه گرایان.............. 33

6-2) وحدت شکنی، بغی و ستمگری.................... 33

فصل سوم: حاکمیت وحدت در نظام تکوین و تشریع

(35-44)

الف) وحدت در نظام تکوین............................ 35

ب) وحدت در امر دین........................ 36

ج) وحدت در نظام اجتماعی اسلام........................ 40

وحدت، تداوم زندگی اجتماعی............................. 41

فصل چهارم: تلاش پیشوایان در امر تحقق وحدت

(45- 68)

1- تلاش پیشوایان معصوم(علیهم السّلام) Œ.............. 45

الف) وحدت در گفتار............................................. 45

ب) وحدت در رفتار............................................. 47

1-1) اخذ بیعت...................................... 48

2-2) انعقاد پیمان............................... 49

3-1) تشکیل حکومت...................... 49

4-1) عقد اخوت.................................................. 51

1- 5) محو عوامل تفرقه......................... 52

6-1) نماز جماعت.................................... 52

7-1) بنای مسجد......................................... 54

1- 8) برقراری ارتباط عاطفی.......................... 54

1- 9) ازدواجهای جهت دار............................. 55

حفظ وحدت در رفتار سیاسی امام علی‰.......... 57

الف) رفتار امام با خلیفه اول................. 57

ب) رفتار امام با خلیفه دوم............... 59

ج) رفتار امام با خلیفه سوم............................ 60

حفظ وحدت در رفتار دیگر امامان................... 62

2- تلاش علمای دینی................................................ 63

الف) اندیشمندان شیعه..................................... 63

ب) اندیشمندان اهل سنت................................ 65

فصل پنجم: جانمایه های وحدت (69 -102)

الف) زمینه های وحدت (هستها)................ 70

1-1) خدا و پیامبر............................................ 72

2-2) قرآن و سنت.................................... 73

6 . اجتهاد........................................... 80

8 . وحدت عمل در احکام.......... 82

ب) راهکارهای وحدت آفرین (بایدها)................ 86

6 . نقد دور از توهین................................... 93

8 . پیراستگی................................................... 96

فصل ششم: ریشه های تفرقه و پراکندگی

(103- 128)

الف) آسیبهای درونی........................................ 104

6 . پیمان شکنی....................................... 110

8 . نفاق و دورویی......................................... 112

ب) آسیبهای بیرونی.......................... 115

5 . تقویت اقلیتهای دینی........................... 121

6 . تحریک ملیت پرستی....................................... 123

8 . نقشه استعمار در مبارزه با زبان عربی..........128

فصل هفتم: آثار و پیامدها (129-143)

الف) آثار وحدت گرایی.......................................... 129

ب) پیامدهای وحدت گریزی................................. 134

6 . نابودی................................................. 138

جمع بندی و چکیده............................................ 139

کتابنامه................ 145

سخن ناشر

اکنون که دشمنان برای سرنگونی اسلام و سرکوبی مسلمانان تمام توان خویش را به کار گرفته اند و با زور، تهدید و به کار بستن انواع نقشه ها در پی صد پاره نمودن جامعه اسلامی هستند، بایسته است مسلمانان با تمام گرایشها و سلیقه ها به خود آیند و پیشینه عزتمند خویش را به یاد آورند و عوامل فاصله گرفتن از آن را مورد مطالعه قرار دهند و با عبرت گیری از آن، سلیقه های فردی و برتربینیهای مذهبی و قومی خویش را کنار نهند و از واگرایی و چنددستگی دست بردارند و به عزت اسلامی خود که یادآور خاطرات شیرین خندق، خیبر، فتح اندلس و قسطنطنیه است، بازگردند و با وحدت و همگرایی که برخاسته از اندیشه اسلام است، برای تحقق آرمانهای جهانی اسلام بکوشند.

امامان معصومŒ (علیهم السّلام) و پیروان راستینشان از دیرباز در پی اتّحاد امت اسلامی و تقریب مذاهب بوده و در این مسیر تلاشها نموده اند. در همین راستا و با درک نیاز زمان، مقام معظم رهبری سال 1386 ه .ش را «سال اتحاد ملی و انسجام اسلامی» نامیدند تا این خود زمینه ای گردد برای نگاه دوباره به این اصل اساسی و تلاش مداوم برای تحقق آن. پوشیده نیست که دست

یافتن به اتحاد و انسجام و تعمیق آن، نیازمند بسترسازی، ارائه راهکارهای مناسب و آسیب شناسی عالمانه است. این امور در قدم نخست، نیازمند مطالعه و پژوهش در ابعاد گوناگون وحدت است. از این رو، در پاسخ به ندای رهبر انقلاب، مرکز پژوهش دانشگاه علوم اسلامی رضوی مطالعه درباره راهها و آسیبهای وحدت و همگرایی را در دستور کار خود قرا داد. حاصل این تلاش کتابی است به قلم فاضل ارجمند حجی الاسلام و المسلمین رضا وطن دوست. امید است نظرها و پیشنهادهای خویش را درباره کتاب حاضر به این مرکز ارسال فرمایید.

در پایان لازم است از تمام کسانی که برای به ثمر نشستن این اثر تلاش کردند، به ویژه اساتید بزرگوار راهنما و ارزیاب، حضرت آیی الله واعظ زاده خراسانی و حجج اسلام محمدباقر فرزانه، دکتر جواد ایروانی، سیدجعفر علوی و علی جلائیان اکبرنیا تشکر و قدردانی نماییم.

مرکز پژوهش دانشگاه علوم اسلامی رضوی

مقدمه

وحدت و همگرایی در جامعه توحیدی، پیش از آنکه دستوری وحیانی باشد، امری عقلانی است و بیش از آنکه مطلوبی دینی باشد، ضرورتی عینی است؛ چرا که وحدت در نظام اجتماعی اسلام، تداوم حاکمیت وحدت در نظام تکوین و تشریع است. وحدت نه تنها ریشه در عقاید و شریعت اسلام دارد که حیات امت اسلامی و تاریخ این امت بر آن استوار است.

وحدت و همگرایی هدفی عالی و آرمانی است که اگر به خوبی تبیین شود و در جامعه اسلامی تحقق یابد، گذشته عزتمندانه اسلام و مسلمانان و تاریخ درخشان فتح خندق و خیبر را تداعی می کند و خاطرات شیرین فرو ریختن کاخهای شام و مدائن و تسلیم امپراتوریهای بزرگ روم و ایران در برابر فرهنگ عزتمند اسلام را به یاد می آورد؛ اما باید دانست که تحقق این هدف، نه با اعجاز که با تدبیر آگاهانه، تصمیم دلسوزانه و تلاش مسئولانه تمامی عالمان و حاکمان و نیز با همکاری عموم مسلمانان امکان پذیر است. از این رو، لازم است برای رسیدن به این هدف عالی، کاری بنیادین و تلاشی دوباره صورت گیرد و برای تحقق آن در جامعه، راهکارهایی وحدت آفرین ارائه گردد؛ چرا که بدون تحقیق و درنگ در این باره، نه

می توان به مبانی و عوامل وحدت آفرین آن پی برد و نه می توان شاهد تحقق و گسترش آن در جامعه بود.

این جستار که نگاهی گذرا به وحدت در اندیشه سیاسی اسلام دارد، به منظور آشنایی جامعه با ضرورت وحیانی و عقلانی وحدت، توجه به پیوند عمیق وحدت در نظام اجتماعی اسلام با نظام تکوین و تشریع و نیز زمینه سازی برای تحقق همگرایی و گسترش آن در جامعه، سامان یافته است.

فصل اول: کلیّات

مفهوم وحدت

بحث از وحدت و همدلی بدون ارزیابی و شناخت درست مفهوم «وحدت»، محکوم به جزئی نگری است. از این رو، پیش از گفت وگو درباره چگونگی وحدت و دیگر مباحث مربوط به آن، نگاهی گذرا به مفهوم وحدت، امری بایسته است.

وحدت در مباحث فلسفی به این معناست که دو شیء از خصوصیات فردی خود خالی شده و در قالب شیئی واحد تجلی کنند: «الاتّحاد صیروری شیئین شیئاً واحداً من غیر زیادی و لا نقصان»⁽¹⁾بدیهی است که بر اثر این به هم پیوستگی، دوگانگی از میان می رود و آن دو یکی شده، به صورت شیء سومی در می آیند؛ اما آن گاه که در مسائل اجتماعی، از وحدت و یگانگی سخن به میان می آید، مقصود این نیست که یکی از دو شیء «الف» و «ب» از بین برود و یا یکی از آن دو به دیگری تبدیل گردد و

نیز منظور

این نیست که آن دو از میان رفته، شیء سومی پدید آید،⁽¹⁾چرا که در عمل، وحدت به این معنا نه معقول است و نه ممکن، بلکه معنای اتحاد این است که چند شیء در عین کثرتشان مشترک باشند و به لحاظ اشتراکشان نوعی وحدت حاصل کنند. هرگاه سخن از اتحاد است، هم جهت کثرت ملحوظ است و هم جهت وحدت. شیء واحد از آن رو که واحد است، اتحادش امری نامعقول و تحصیل حاصل است و اشیاء متعدد نیز از آن رو که متعددند، امکان ندارد متحد باشند، زیرا محال است که دو چیز به لحاظ کثرتشان وحدت یابند و به لحاظ آنکه دو چیزند، یکی شوند، بلکه اتحاد در مسائل اجتماعی تنها در جایی متصور است که اشیاء متعدد وجه اشتراک داشته باشند و به لحاظ همان وجه اشتراک، اتحاد یابند؛ درست مانند «عام و خاص من وجه» که در عین داشتن وجه افتراق، وجه مشترک نیز دارند. به دیگر سخن، وحدتی که در این مقوله مد نظر است، «صیروری شیئین شیئاً واحداً» نیست، بلکه منظور «انضمام الآحاد معاً» است.

بنابراین، آن گاه که سخن از وحدت جامعه اسلامی به میان می آید، تصور ما این نیست که مسلمانان نباید در هیچ امری اختلاف داشته باشند و یا اینکه تمامی مسلمانان تحت حکومت و قانونی واحد زندگی کنند و با کثرت زبان و تنوع نژادی که دارند، همه پذیرای یک نژاد و یک لهجه باشند و از نژاد و لهجه شان دست بردارند؛ چرا که این وحدت برخلاف سنت الهی و طبیعت بشر است و هرگز محقق نشده و نخواهد شد. آنچه به نظر درست می آید، اتحاد و همدلی مسلمانان با وجود ایده ها و عقاید مختلف است؛ یعنی تمامی فِرَق اسلامی با آنکه به لحاظ زبانی، نژادی، سرزمینی و عقیدتی متفاوت اند و هر کدام مشخصات و ممیّزات ویژه خود

را دارند، به یک هماهنگی برسند و با حفظ ممیّزات خود، حول مشترکات خویش به اتحاد و اتفاق دست یابند.

به دیگر سخن، منظور از وحدت، وحدت مذهبی نیست تا فِرَق اسلامی به منظور دست یافتن به آن، معتقدات خویش را کنار نهند و در عقاید و اصول مورد پذیرش خویش مصالحه نمایند؛ همچنان که مقصود این نیست که در هیچ یک از اصول و فروع، اختلاف نظر نداشته باشند و یا از ممیّزات خود سخن نگویند. امام خمینی در این باره می گوید:

وحدت اسلامی به این معنا نیست که همه به طور اجبار از یک مذهبی پیروی کنند، بلکه به معنای اتحاد و انسجام برای تحقق آرمانهای جهانی و عمیق اسلام و بیرون راندن دشمنان متجاوز و ضد اسلام است.⁽¹⁾

رهبر معظم انقلاب آیی الله خامنه ای نیز نزدیک به همین مضمون می گوید:

آیا مقصود این است که مسلمانان از مذهب خود دست بردارند و به مذهب دیگری اعتقاد پیدا کنند و عمل نمایند؟ نه، مقصود این نیست... . می خواهیم به همه مسلمانان از شیعه و سنی بگوییم و تذکر دهیم که شما یک نقاط مشترک و یک نقاط اختلاف و افتراق دارید... و آن نقاط اشتراک بیش از نقاط افتراق است.

اما مخالفان اتحاد و همدلی در جوامع اسلامی، با تفسیری نادرست و غیر منطقی از وحدت در میان مسلمانان، آن را وحدت مذهبی قلمداد می کنند تا از این طریق، آن را ناممکن و تحقق نیافتنی جلوه دهند. شهید مطهری در ردّ این توجیه نادرست می گوید:

مخالفین اتحاد اسلامی، برای اینکه از وحدت اسلامی مفهومی غیر

منطقی و غیر عملی بسازند، آن را به نام وحدت مذهبی توجیه می کنند تا در قدم اول با شکست مواجه گردد. بدیهی است که منظور علمای روشن فکر اسلامی از وحدت اسلامی، حصر مذاهب به یک مذهب و یا اخذ مشترکات مذاهب و طرد مفترقات آنها نیست که نه معقول و منطقی است و نه مطلوب و عملی. منظور این دانشمندان، متشکل شدن مسلمین است در یک صف در برابر دشمنان مشترکشان.⁽¹⁾

بنابراین، وحدت اسلامی از نوع اقل و اکثر ارتباطی نیست تا با از میان رفتن برخی، همه از میان بروند و گفته شود: «یا همه یا هیچ»، بلکه این موضوع جای قاعده «المیسور لایسقط إلا بالمعسور» است؛ زیرا هرچند اتحاد کامل در میان فِرَق اسلامی امکان پذیر نیست، ولی نباید از حدّاقلها غفلت کرد.⁽²⁾

توضیح آنکه وحدت چند نوع است:

چون این اتحاد و هماهنگی، معلول عوامل جبری خارج از متن دین

است، با از بین رفتن آن عوامل، این اتحاد نیز منتفی می شود و به تناسب کاهش یا افزایش نیروی آن عوامل، میزان این اتحاد موقت و مصلحتی نیز کاهش یا افزایش می یابد.⁽¹⁾

گستره وحدت

اشاره

با مراجعه به آیات قرآن درخواهیم یافت که تأکید قرآن بر ضرورت وحدت و همگرایی در جوامع بشری، منحصر به موردی خاص نیست و آن گاه که قرآن از این گوهر گران بها سخن به میان آورده است، آن را در سطح جامعه جهانی، ادیان آسمانی و جامعه ایمانی مطرح ساخته است.

1. همگرایی در جامعه جهانی

همگرایی انسانها در تمام گیتی و در طول تاریخ، با صرف نظر از زبان، زمان، نژاد، رنگ، ملیت و دین، مورد حمایت و تشویق قرآن قرار گرفته است. آن گاه که قرآن از این نوع همگرایی سخن به میان می آورد، محور

آن را انسانیت انسانها معرفی می کند. حتی می توان گفت آنچه در تفسیر واژه «امت» آمده است تأییدی بر این مطلب است که گفته اند: منظور از امت، جماعتی بزرگ است که خدا برای هدایت آن جماعت، پیامبری را فرستاده باشد، اعمّ از آنکه مردم به آن پیامبر ایمان بیاورند و یا او و آیین وی را انکار نمایند. آیاتی مانند:  «قُلْ یَا أَیُّهَا النَّاسُ إِنِّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ جَمِیعًا »€⁽¹⁾ «وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعَالَمِینَ (107)» €⁽²⁾مؤید این است که جوامع بشری در اقصا نقاط عالم، همه امت محمدی هستند، هرچند برخی دین اسلام را انکار کرده و به آن حضرت ایمان نیاورده باشند. از این روست که امت محمدی را به دو گروه «امّة الاجابه» و «امّة الدعوه» تقسیم کرده اند. منظور از گروه نخست کسانی اند که دعوت پیامبر اسلام را لبیک گفته و به آیین او ایمان آورده اند. این گروه را «امت اسلامی» می خوانند. مقصود از گروه دوم نیز افرادی اند که به آیین اسلام دعوت شده اند، اما تاکنون به این آیین ایمان نیاورده اند.⁽³⁾

اینکه قرآن کریم انسان را از هر رنگ و نژادی که باشد، آفریده شده از گوهری واحد⁽⁴⁾و از یک پدر و مادر معرفی کرده است،⁽⁵⁾دلیلی بر مطلب بالاست. اگر خداوند انسانها را دارای طایفه های گوناگونی قرار داده است، نه به این دلیل است که آنان به چندگرایی دچار شوند، بلکه برای آن است که شناخت آنان میسر باشد:  « وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا»؛⁽⁶⁾همان طور

که برخورداری آنان از چندزبانی و چندنژادی نه به این خاطر است که به امتیازخواهی و برتری جویی آنان بینجامد، بلکه از آن روست که نشانی از آیات الهی و قدرت خداوندی باشد: «وَمِنْ آیَاتِهِ ... وَاخْتِلَافُ أَلْسِنَتِکُمْ وَأَلْوَانِکُمْ »⁽¹⁾.

به استناد همین دست از آیات قرآن است که امام علی‰ در عهدنامه خود به مالک اشتر، مردم را به دو دسته «همسان در آفرینش» و «همانند در عقیده» تقسیم نمود: «فإنّهم صنفان: إمّا أخ لک فی الدین أو نظیر لک فی الخلق».⁽²⁾

2. همگرایی در میان پیروان ادیان آسمانی

قرآن کریم حقیقت ادیان آسمانی را امری واحد دانسته و همه را به تسلیم شدن در برابر خداوند بزرگ معرفی کرده است: «إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ »€⁽³⁾. همچنین قرآن سه اصل بنیادین توحید، نبوت و معاد را از اصول مشترک این دین شمرده است که همه ادیان

آسمانی بر آن اتفاق نظر دارند؛⁽⁴⁾چنان که انکار هر یک از این اصول را مایه گمراهی و بیرون شدن از دین دانسته است:  « وَمَنْ یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِیدًا » ؛ هر کس که خدا، فرشتگان، کتابها و پیامبران الهی و روز واپسین را انکار کند، در گمراهی دور و درازی افتاده است.⁽⁵⁾

با توجه به همین مشترکات است که قرآن وقتی از اتحاد پیروان ادیان آسمانی سخن به میان می آورد، همه را به اصول مشترک و از جمله به

توحید فرا خوانده، می گوید: «« یَا أَهْلَ الْکِتَابِ تَعَالَوْا إِلَی کَلِمَةٍ سَوَاءٍ بَیْنَنَا وَبَیْنَکُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلَا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئًا » € ؛ ای اهل کتاب، به سخنی روی آورید که میان ما و شما یکسان است و آن اینکه جز خداوند را نپرستیم و چیزی را همتای او قرار ندهیم.⁽¹⁾

3. همگرایی در جامعه اسلامی

آیه  «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ »€⁽²⁾فرهنگ برادری و همگرایی ایمانی را در جامعه توحیدی پی ریخت و پیوندی عمیق با محوریت ایمان در میان یگانه پرستان پدید آورد. این پیوند با روایاتی همچون «المؤمن أخو المؤمن»⁽³⁾و «المسلم أخو المسلم»⁽⁴⁾تأکیدی مضاعف یافت.

روشن است که قرآن کریم این پیوند را پیوندی صوری و تشریفاتی نمی داند، بلکه پیوندی عمیق و مسئولیت آفرین می داند و از این رو، همگان را موظف کرده است تا هر تازه واردی را که توبه کرده و می خواهد به جامعه ایمانی درآید، در جمع برادرانه خود بپذیرند⁽⁵⁾و دیگر برادران ایمانی را در پارسایی و کارهای نیک یاری دهند.⁽⁶⁾

موضوع نوشتار حاضر، همین نوع سوم همگرایی است.

فصل دوم: ضرورت و اهمیت همگرایی

اشاره

وحدت، عنصری از عناصر سازنده زندگی اجتماعی بشر و اصلی از اصول طبیعت و جهان آفرینش است و در زمره مهم ترین ایده ها و آرمانهای جوامع بشری قرار دارد.

در این فصل، ضرورت و اهمیت این حقیقت انکارناپذیر را از دیدگاه عقل و نقل بررسی می کنیم.

الف) ضرورت عقلانی

وحدت همچون نخی که دانه های تسبیح را گرد می آورد، آحاد جامعه را در کنار هم نگه می دارد و در میان آنان ارتباطی عمیق و استوار برقرار می سازد و جامعه را از هرگونه پراکندگی مصون می دارد. از این رو، همان طور که خردمندان در انجام امور مهم، راه وحدت و تفاهم را در پیش می گیرند و برای دست یابی به اهداف عالی خود از هیچ کوششی دریغ نمی ورزند، شریعت اسلام نیز که بر مبنایی عقلانی استوار است، با توجه به

رسالت خطیر مسلمانان، اساس جامعه ایمانی را بر اصلی محکم و استوار بنا نهاده و تمامی مسلمانان را امتی واحد خوانده است تا فارغ از وابستگیهای قومی، نژادی و سرزمینی، در برابر معبودی واحد سر فرود آورند و با هدایت رهبری واحد، به سوی مقصد واحد حرکت خود را سرعت بخشند. مگر نه این است که وقتی انسانها دست در دست هم نهند، گرمی و محبت به وجود می آید؟ و مگر نه این است که از جمع شدن قطره ها جویبارها پدید می آیند و از به هم پیوستن جویبارها رودخانه ها شکل می گیرند و از تجمع رودخانه ها دریایی خروشان به وجود می آید؟

وحدت است که عاملی مهم و حرکت آفرین برای جنبشها و انقلابها به شمار می آید، ناممکن ها را ممکن و دشواریها را آسان می کند و جوامع بشری را در پیشرفت به سوی تعالی و بالندگی، از گردنه های سخت عبور می دهد.

بی تردید آنان که نمی خواهند از من و تو «ما» شکل گیرد، بدخواه اسلام و جامعه اسلامی اند. پس ای برادر مسلمان، اگر بدخواهان و دشمنان دیرینه اسلام و مسلمانان برای تفرقه و پراکندگی جامعه اسلامی نقشه می کشند و برای به ذلت کشاندن ما طرحها می ریزند، چرا ما به اختلافاتمان دامن بزنیم؟ مگر نه این است که جامعه ما در فراز و نشیبی که تاکنون داشته است، هم طعم تلخ اختلاف و پراکندگی را چشیده است و هم شیرینی آشتی و همگرایی را؟

اینجاست که انسان به یاد سخن دردمندانه آن پیشوای پرهیزگاران می افتد که در نیایش با پروردگارش، از اینکه دشمنی ها در میان مردم آشکار شده و پراکندگی جامعه را به تباهی کشیده است، به خدایش شکایت کرده، می فرماید: «اللّهمّ إنّا نشکو إلیک غیبی نبیّنا و کثری عدوّنا و تشتّت أهوائنا»؛ خدایا از اینکه پیامبرمان در میان ما نیست و دشمن ما بسیار و

خواسته های ما پراکنده است، به تو شکایت می آوریم.⁽¹⁾

ب) ضرورت وحیانی

اشاره

هرچند در دو قرن اخیر، اصطلاح «اتحاد اسلام» که می شود گفت ترجمه «پان اسلامیسم» است، فراوان به کار رفته و در آثار غربی و شرقی تجلی خاصی یافته است،⁽²⁾اما در حقیقت، این مفهوم سابقه ای طولانی دارد و شالوده آن در زمان نزول قرآن و حیات پیامبر اکرم‹(صلّی الله علیه و آله وسلّم ) شکل گرفته است؛ چرا که قرآن زیربنای اصلی این اتحاد را دستور مؤکد «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ » €⁽³⁾قرار داده و اخوت ایمانی را نخستین و مهم ترین نهاد جامعه اسلامی معرفی کرده است و در یک دستور عمومی، آحاد جامعه ایمانی را موظف کرده تا دلهای خویش را به یکدیگر نزدیک سازند و همه به ریسمان الهی چنگ زنند و هرگز از یکدیگر جدا نگردند.⁽⁴⁾

قرآن کریم به موضوع وحدت و همدلی که امری حیاتی و استراتژیک است، نگاهی دوسویه دارد: از یک سو همگرایی در جامعه اسلامی را ستایش کرده و برای تحکیم آن، راهکارهای کارآمد و دستورالعملهای سازنده ارائه داده است و از سوی دیگر، واگرایی و وحدت گریزی را نکوهش نموده و برای پیش گیری از تفرقه، هشدارهایی روشنگرانه داده است.

اکنون برای آشنایی با نظرگاه قرآن در این باره، برخی نکات را که در

تحکیم وحدت نقشی به سزا دارند، به تفکیک در دو بخش مطرح می گردد:

1. ارزش وحدت در قرآن

اشاره

قرآن کریم با تعابیری مختلف، وحدت و همگرایی را ستایش کرده که تنها به چند مورد بسنده می شود:

1-1) همگرایی نعمتی الهی

همگرایی به گفته قرآن کریم نعمتی الهی است:

«وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعًا وَلَا تَفَرَّقُوا وَاذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْدَاءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْوَانًا وَکُنْتُمْ عَلَی شَفَا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ فَأَنْقَذَکُمْ مِنْهَا » ؛ همه به ریسمان خدا چنگ زنید و پراکند نشوید، و نعمت خدا را بر خود یاد کنید آن گاه که با هم دشمن بودید و او میان دلهای شما الفت انداخت تا به لطف او برادر یکدیگر شدید؛ و بر پرتگاهی از آتش بودید و او شما را از آن رهانید.⁽¹⁾

در این آیه نکاتی وجود دارد که ضرورت وحدت و همدلی در جامعه اسلامی را نمایان می سازد: نخست آنکه خداوند بزرگ در این آیه به وحدت و همدلی فرمان داده و از تفرقه و پراکندگی نهی نموده است.

بدیهی است که امتثال امر و نهی خدا امری لازم و بایسته است، همان طور که نافرمانی او گناهی بزرگ به شمار می آید. در اینجا به این نکته باید توجه کرد که قرآن به جای آنکه بگوید: به اسلام و قرآن چنگ بزنید، فرموده است: به ریسمان خدا چنگ زنید. روشن است که اگر انسانی در چاه سقوط کند، راه نجاتش در این است که طنابی به درون چاه بفرستند تا او به طناب چنگ زند و نجات یابد و در غیر این صورت، مرگش قطعی است. گویی ملتی که به تشتّت و پراکندگی مبتلا گشته است، بسان فردی است که درون

چاه افتاده و مرگش قطعی است.

نکته دوم که در این آیه اهمیت همگرایی را نشان می دهد، این است که وحدت و رهایی از آتش تفرقه و دشمنی، هم نعمتی بزرگ به شمار آمده و هم در ادامه آیه، آیتی از آیات خدا محسوب گشته است.

2-1) وحدت، فلسفه بعثت پیامبران

از قرآن و دیگر آموزه های اسلامی استفاده می شود که نخستین چیزی که انسان به پرستش آن پرداخته، آفریدگار یکتا بوده است. این پرستش بر حسب همان فطرت پاک اوست، چنان که آمده: «ما من مولود فی بنی آدم إلا یولَد علی الفطری...»⁽¹⁾. بت پرستی، دوگانه پرستی و اختلاف در دین، زاییده وهم و خیال انسان است که پس از یکتاپرستی، در میان بشر رخ نموده است. دلیل بر این مطلب، آیه زیر است که قرآن کریم فلسفه تشریع دین و بعثت پیامبران را پیش گیری از هرگونه تفرقه و پراکندگی معرفی کرده است:

«کَانَ النَّاسُ أُمَّةً وَاحِدَةً فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ » ؛ مردم امتی یگانه بودند. سپس خداوند پیامبران را مژده رسان و بیم دهنده برانگیخت و به همراه آنان، کتاب را به حق نازل کرد تا میان مردم در آنچه اختلاف داشتند، داوری کنند.⁽²⁾

قرآن در این آیه، بعثت پیامبران را چشمه ای حیات آفرین معرفی کرده است که از منبع حیات، نشئت گرفته و برای هدایت و تأمین نیازهای معنوی بشر، در جوامع انسانی گسترش یافته است، از جمله این نیازها برخورداری انسان از وحدت و همدلی در زندگی اجتماعی است.

دلالت این آیه بر اهمیت وحدت در جامعه بشری از این جهت است که قرآن، نزول کتابهای آسمانی و بعثت پیامبران را برای فرو نشاندن اختلافات و برقراری وحدت در جامعه معرفی کرده است.

قرآن در جای دیگری می گوید که وقتی حضرت عیسی(علیه السّلام)‰ به رسالت مبعوث گشت، درباره علت رسالت خود، انگشت روی مسئله حلّ اختلافات و ایجاد وحدت گذاشت و فرمود:  « قَدْ جِئْتُکُمْ بِالْحِکْمَةِ وَلِأُبَیِّنَ لَکُمْ بَعْضَ الَّذِی تَخْتَلِفُونَ فِیهِ » ؛ من برای شما حکمت آورده ام و آمده ام تا برخی از چیزهایی را که در آنها اختلاف دارید، روشن کنم. او سپس درباره این مطلب که چگونه باید به وحدت دست یافت، ضرورت پروا داشتن از خداوند و پیروی از آیین خود را مطرح کرده است که پس از ایمان به خدا می آید:  «فَاتَّقُوا اللَّهَ وَأَطِیعُونِ »⁽¹⁾

امام علی(علیه السّلام)‰ نیز وحدت را از جمله فلسفه بعثت پیامبران شمرده است:

در آن روزگار، زمینیان ملتهایی پراکنده بودند که با گرایشهای ناهمسو و روشهای پراکنده به سر می بردند. در یک سو گروهی بودند که برای شناخت خدا به قیاس توسل می جستند و در دیگرسو قومی زندگی می کردند که در نام خدا به وادی الحاد فرو غلتیده بودند و دیگر آنکه برخی بت پرستان پرستش غیر او را پیشه خود ساخته بودند. در چنین فضایی بود که خداوند پیامبرش را برانگیخت تا آنان را از گمراهی برهاند و از نادانی نجات دهد.⁽²⁾

3-1) وحدت گرایی، نمادی از تولی و تبری

دو اصل تولی و تبری از جمله اصول مهم در سیاست داخلی و خارجی اسلام است. این دو اصل که نقش بسزا و تعیین کننده ای در نظام سیاسی

اسلام دارند، مسلمانان را از هر نوع تفرقه و پراکندگی بازمی دارند، همان طور که جامعه ایمانی را از دل بستن به بیگانگان و ناهمکیشان منع می کنند.

آن دسته از آیات قرآن که مسلمانان را به مودت،⁽¹⁾اخوت، اصلاح ذات البین،⁽²⁾سِلْم،⁽³⁾مرابطه⁽⁴⁾و تعاون⁽⁵⁾با دیگر برادران ایمانی فرا خوانده اند و یا آنان را از هر نوع تنازع،⁽⁶⁾تفرقه،⁽⁷⁾اِفساد⁽⁸⁾و بغی⁽⁹⁾برحذر داشته اند، همه حاکی از اصل تولی اند که اصلی بایسته در سیاست داخلی اسلام است. در کنار این آیات، بخش دیگری از آیات قرآن که مسلمانان را از دوستی با بیگانگان برحذر داشته⁽¹⁰⁾و یا آنان را به جهاد با دشمن معاند مانند آیات:  « فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ » ،⁽¹¹⁾ «قَاتِلُوا الْمُشْرِکِینَ»€ ،⁽¹²⁾ « فَقَاتِلُوا أَوْلِیَاءَ الشَّیْطَانِ » €⁽¹³⁾و  «قَاتِلُوا الَّذِینَ لَا یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ » ،⁽¹⁴⁾فرمان داده اند، همه حاکی از اصلی دیگر به نام تبرّی اند که اصلی بایسته در سیاست خارجی اسلام است.

روشن تر از همه، این آیه است که دو اصل تولی و تبری را در کنار هم آورده، می گوید:  «مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ

بَیْنَهُمْ»€ ؛ محمد فرستاده خداست، و آنان که با او

همراه اند، در برابر کفار سرسخت و در میان خود مهربان اند.⁽¹⁾

4-1) وحدت گرایی، محبوب خدا

یکی از عواملی که موجب می شود خدا آدمیان را دوست بدارد، همدلی و وحدت گرایی است؛ چنان که قرآن در این باره فرموده:  «إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الَّذِینَ یُقَاتِلُونَ فِی سَبِیلِهِ صَفًّا کَأَنَّهُمْ بُنْیَانٌ مَرْصُوصٌ » €؛ خداوند کسانی را که در صفی واحد همچون بنایی آهنین قرار دارند و در راه خدا پیکار می کنند، دوست دارد.⁽²⁾

همان طور که ملاحظه می شود، این آیه اعلام می کند که خداوند جهادگران را دوست دارد، اما باید توجه داشت که این دوستی، تنها به سبب حضور فیزیکی در معرکه جنگ نیست، بلکه از آن جهت نیز هست که جهادگران در صفی واحد و فشرده مانند سدی محکم قرار می گیرند و هرگونه هجمه زیانبار دشمن را دفع می کنند؛⁽³⁾چرا که در هر بنای استوار، هرچند هر یک از اجزاء نقشی دارد، ولی ناگفته روشن است که این نقش در صورتی مؤثر واقع می شود که تمام آن اجزا به هم بپیوندند و چنان متحد گردند که هیچ شکاف و راه نفوذی در میان آنان نباشد. تعبیر  «بُنْیَانٌ مَرْصُوصٌ »€ در این آیه، جالب ترین و گویا ترین تعبیری است که در این باره به کار رفته است.

بنابراین، آنچه پیروزی را به ارمغان می آورد، صفوف درهم فشرده مجاهدان است که در این صورت، نه تنها در معرکه های نظامی، که در

عرصه های سیاسی، اقتصادی و فرهنگی نیز پیروز خواهند شد.⁽¹⁾اما صد افسوس که این دستور قرآن در جامعه کنونی ما مغفول مانده است و نه تنها جامعه ای محکم و استوار به نام «بنیان مرصوص» وجود ندارد، که هرکسی هوایی در سر و هوسی در دل دارد و مسلمانان برخلاف دستور صریح قرآن که باید صفی واحد باشند، در مقابل یکدیگر قرار دارند. مفهوم مخالف آیه یادشده این است که خداوند نه تنها جمعیت پراکنده را دوست ندارد، که آنان را دشمن می دارد.

1- 5) سازش با گوساله پرستی به پاس وحدت

قرآن کریم به رویدادی تاریخی که میان حضرت موسی، برادرش هارون و قوم بنی اسرائیل رخ داده، اشاره کرده است. طبق نقل قرآن قوم بنی اسرائیل از غیبت حضرت موسی سوء استفاده کردند و در نبود آن حضرت، مجسمه ای از طلا ساختند و به پرستش آن پرداختند.

وقتی آن حضرت به میان قومش برگشت و متوجه انحراف آنان شد، برادرش هارون را توبیخ کرد و فرمود: چرا کوتاهی کردی و گذاشتی مردم به چنین انحرافی کشیده شوند؟ او در جواب گفت: هرچند گوساله پرستی کار زشتی است، تفرقه و پراکندگی زشت تر است؛ ترسیدم اگر آنان را از این کار باز دارم، به تفرقه و چنددستگی دچار شوند که کمتر از گوساله پرستی نیست: « إِنِّی خَشِیتُ أَنْ تَقُولَ فَرَّقْتَ بَیْنَ بَنِی إِسْرَائِیلَ وَلَمْ تَرْقُبْ قَوْلِی »€؛ از آن ترسیدم که بگویی: میان بنی اسرائیل تفرقه افکندی و توصیه مرا عمل نکردی.⁽²⁾

از اینکه جناب هارون، دلیل عدم ممانعت از گوساله پرستی را حفظ وحدت و پیش گیری از احتمال بروز اختلاف در میان بنی اسرائیل دانسته است، میزان ارزش وحدت و زشتی تفرقه و چندگرایی روشن می گردد.

2. زشتی تفرقه در قرآن

اشاره

قرآن کریم افزون بر آنکه با تعابیری زیبا، ارزش وحدت و همدلی را گوش زد کرده است، زشتی پراکندگی را نیز از نظر دور نداشته و در این باره اشاراتی چند کرده است:

1-2) تفرقه، انحراف از راه فطرت

مطابق آموزه های اسلامی، انسانها از آغاز شکل گیری جامعه، همدل و همگرا بودند و به صورت امتی واحد می زیستند، اما دیری نپایید که بر اثر افکار انحرافی و گرایشهای شیطانی، وحدت جامعه دستخوش دگرگونی شد و جای خود را به تفرقه و چندگرایی داد:  «وَمَا کَانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً وَاحِدَةً فَاخْتَلَفُوا وَلَوْلَا کَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّکَ لَقُضِیَ بَیْنَهُمْ فِیمَا فِیهِ یَخْتَلِفُونَ »؛ در آغاز، همه مردم امتی واحد بودند، اما پس از آن اختلاف کردند. اگر فرمانی از طرف خدا [دایر بر عدم مجازات سریع آنان] نبود، در آنچه اختلاف داشتند، داوری می کردیم.⁽¹⁾

این آیه مجازات وحدت شکنان را امری ضروری می داند، اما به دلیل اینکه خداوند اراده کرده است انسان در انتخاب راه درست آزاد باشد، مجازات آنان را به جهانی دیگر وانهاده است؛ چرا که اگر منحرفان وحدت شکن بی درنگ مجازات شوند، ایمان و وحدت پذیری انسان جنبه اجباری پیدا کرده و از روی ترس و وحشت تلقی می گردد و پیداست که

چنین ایمانی نه مایه افتخار و نه دلیل بر تکامل آدمی است.

2-2) تفرقه، عذابی الهی

قرآن کریم تفرقه را یکی از عذابهای الهی شمرده، می فرماید:

«قُلْ هُوَ الْقَادِرُ عَلَی أَنْ یَبْعَثَ عَلَیْکُمْ عَذَابًا مِنْ فَوْقِکُمْ أَوْ مِنْ تَحْتِ أَرْجُلِکُمْ أَوْ یَلْبِسَکُمْ شِیَعًا وَیُذِیقَ بَعْضَکُمْ بَأْسَ بَعْضٍ »€ ؛ بگو او قادر است عذابی از بالا یا از زیر پایتان بر شما فروفرستد و یا شما را به صورت دسته های پراکنده به هم بیامیزد و طعم جنگ را به هر یک از شما به وسیله دیگری بچشاند.⁽¹⁾

همان طور که ملاحظه می شود، خداوند عالمیان به پیامبرش دستور داده است تا مجرمان و گردن کشان را به سه نوع مجازات تهدید کند: نخست عذابهایی مانند صاعقه، صیحه آسمانی و رگبارهای زیانبار که از آسمان فرود می آیند؛ دوم عذابهایی مانند زلزله، فرو رفتن در زمین، طغیان رودخانه ها و سونامی دریاها که از درون زمین نشئت می گیرند؛ سوم که شاهد ما در این است، اختلاف کلمه و بروز جنگ و خون ریزی در میان مردم می باشد.

اختلاف کلمه و پراکندگی به قدری خطرناک است که در این آیه، در ردیف عذابهای آسمانی و زمینی قرار گرفته است و حتی گاه آثار زیانبار اختلاف و پراکندگی به مراتب از ویرانیهای ناشی از صاعقه ها و زلزله ها مخرب تر است؛ چرا که گروه گروه شدن، زمینه درگیری و خون ریزی را فراهم می آورد.

3-2) تفرقه، نغمه ای شیطانی

تفرقه و پراکندگی با پیروی از شیطان رخ می نماید و جامعه را به تباهی

می کشاند. از این رو، خداوند بزرگ اهل ایمان را از پیروی شیطان برحذر داشته، می گوید: «یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ادْخُلُوا فِی السِّلْمِ کَافَّةً وَلَا تَتَّبِعُوا خُطُوَاتِ الشَّیْطَانِ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ »€ ؛ ای کسانی که ایمان آورده اید، همگی به صلح و آرامش درآیید و گامهای شیطان را پیروی نکنید که او برای شما دشمنی آشکار است.⁽¹⁾

این آیه، هم ایمان را عاملی سودبخش برای صلح و آرامش دانسته و هم پیروی از شیطان را بستری مناسب برای تفرقه و پراکندگی معرفی کرده است. بنابراین، تفرقه و چندگانگی در جامعه اسلامی نغمه ای شیطانی است که وحدت و آرامش جامعه را تهدید می کند.

4-2) بیزاری پیامبر از گروه گرایی

گروه گرایی امری ناپسند است که خداوند بزرگ پیامبرش را از آن مبرّا دانسته، می فرماید: «إِنَّ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَکَانُوا شِیَعًا لَسْتَ مِنْهُمْ فِی شَیْءٍ إِنَّمَا أَمْرُهُمْ إِلَی اللَّهِ ثُمَّ یُنَبِّئُهُمْ بِمَا کَانُوا یَفْعَلُونَ » ؛ تو را با کسانی که دینشان را پاره پاره کرده و گروه گروه شدند، کاری نیست. کار آنان تنها با خداوند است و او آنان را از آنچه می کردند، آگاه می سازد.⁽²⁾

خداوند عالمیان در این آیه، با تأکید بر این واقعیت که اسلام آیین وحدت و یگانگی است و از هرگونه تفرقه و پراکندگی بیزار است، ابتدا اعلام می دارد که پیامبرش از هرگونه فرقه گرایی بیزار و دامان مطهرش از هرگونه شائبه تحزب گرایی پاک است و سپس گروه گرایان را تهدید کرده، می فرماید: کار آنها با خداست و اوست که آنان را از کار ناپسندشان آگاه خواهد ساخت.

2- 5) ضرورت دوری از فرقه گرایان

تفرقه و پراکندگی طبق آیات قرآن، گاه از شرک نشئت می گیرد. از این رو، خداوند بزرگ برای پیش گیری از پراکندگی و جدایی صفوف اهل ایمان، آنان را از تمایل به مشرکان برحذر داشته، می فرماید:  « وَلَا تَکُونُوا مِنَ الْمُشْرِکِینَ (31)»€«مِنَ الَّذِینَ فَرَّقُوا دِینَهُمْ وَکَانُوا شِیَعًا کُلُّ حِزْبٍ بِمَا لَدَیْهِمْ فَرِحُونَ » ؛ از مشرکان نباشید؛ از کسانی که دینشان را پراکنده ساختند و به گروهها تقسیم شدند و هر گروهی به آنچه نزد آنهاست، خوشحال اند.⁽¹⁾

بنابراین، همان گونه که شرک به پراکندگی می انجامد، می توان نتیجه گرفت که هر کجا اختلاف و پراکندگی باشد، ریشه در نوعی شرک دارد؛ زیرا شرک است که جمع را می پراکند و دوستی را به دشمنی مبدل می سازد.

6-2) وحدت شکنی، بغی و ستمگری

وحدت شکنی در نگاه قرآن چندان زشت است که از آن به بغی و ستمگری تعبیر شده است:  « وَمَا اخْتَلَفَ فِیهِ إِلَّا الَّذِینَ أُوتُوهُ مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَیِّنَاتُ بَغْیًا بَیْنَهُمْ » € ؛ و جز کسانی که به آنان کتابی داده شده بود، در آن اختلاف نکردند، [آن هم] پس از آنکه دلایل روشنی برای آنان آمد و این به دلیل وجود بغی و ستمگری در میان آنان بود.⁽²⁾

فصل سوم: حاکمیت وحدت در نظام تکوین و تشریع

اشاره

مکتب توحیدی اسلام، در مقام دعوت، نه تنها به یگانه پرستی دعوت کرده است که نظام حاکم بر زندگی اجتماعی انسان و حتی نظام حاکم بر عالم تکوین را نیز امری واحد می داند.

الف) وحدت در نظام تکوین

مبنای عالم آفرینش بر اتحاد و یگانگی استوار است؛ چرا که ذره ذره عالم آفرینش تحت حاکمیت آفریدگاری واحد است و تنها با اراده و مشیت حکیمانه اوست که هر چه در عالم تکوین ایجاد می گردد، با نظامی واحد و هماهنگ، به سوی هدفی واحد در حرکت است و این، حاکی از آن است که عالم آفرینش، ماهیت از اویی  « إِنَّ للَّهَ » € و به سوی اویی  «إِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ » €⁽¹⁾دارد. بدیهی است که برقرای حاکمیت واحد در عالم تکوین، نظم و پیوستگی اجزای آن را در پی دارد؛ درست به همین دلیل است که در آن

قاعده معروف فلسفی آمده است: «الواحد لایصدر منه إلا الواحد»؛ آنکه واحد است، چیزی جز واحد از او صادر نمی شود.⁽¹⁾

گفتنی است، هرچند برخی اسباب مانند فرشتگان، در عالم تکوین تأثیر دارند، دقت در آیات قرآن و روایات، این مسئله را روشن می کند که سببیت هر سببی در دنیای آفرینش به اراده و مشیت یگانه معمار هستی منتهی می گردد و تا او نخواهد، هیچ کاری از هیچ سببی ساخته نیست.

دلیل بر این مطلب، آن دسته از آیاتی است که تمام ذرات عالم و موجودات دنیای آفرینش را مجموعه ای واحد می دانند که با اراده صانعی واحد پدید آمده و نظم یافته اند:  « وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِیَّاتٌ بِیَمِینِهِ » € ؛⁽²⁾«قَالَ رَبُّنَا الَّذِی أَعْطَی کُلَّ شَیْءٍ خَلْقَهُ »€ ؛⁽³⁾«مَا تَرَی فِی خَلْقِ الرَّحْمَنِ مِنْ تَفَاوُتٍ » ؛⁽⁴⁾«لَوْ کَانَ فِیهِمَا آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتَا » € .⁽⁵⁾

ب) وحدت در امر دین

مکتب توحیدی اسلام، همان گونه که آدمیان را به توحید ذاتی فرامی خواند و عالم تکوین را تحت حاکمیت خداوند یگانه می داند، بر وحدت دین در طول تاریخ نیز تأکید فراوان دارد و با این دعوت، هرگونه چندگانه پرستی را مانند ثنویت مجوسان، تثلیث مسیحیان و تعدد معبودهای

بت پرستان⁽¹⁾مردود دانسته است.

از آیات قرآن استفاده می شود که دین الهی در اصل ماهیت خود، یکی است و هرگز تعدد را برنمی تابد، آنچه متعدد است، شرایع است که بر حسب نیاز بشر و به اقتضای حال و زمان تشریع گشته است. آیاتی مانند  ¨«إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ » €⁽²⁾و  «وَمَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلَامِ دِینًا فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْهُ » €⁽³⁾ناظر بر وحدت دین است؛ از این رو، آن گاه که قرآن سخن از دین به میان می آورد، از هر نوع تفرقه و دوگانگی منع می کند:  « أَنْ أَقِیمُوا الدِّینَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ » ؛⁽⁴⁾اما وقتی از شرایع سخن می گوید، آن را امری تعددپذیر می شمارد: « لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا » €⁽⁵⁾و «لِکُلِّ أُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَکًا هُمْ نَاسِکُوهُ » €⁽⁶⁾چنان که در جای دیگری نیز می فرماید:  «ثُمَّ جَعَلْنَاکَ عَلَی شَرِیعَةٍ مِنَ الْأَمْرِ فَاتَّبِعْهَا ».⁽⁷⁾

از آنجا که پروردگار عالمیان تفرقه و پراکندگی را در اردوگاه ادیان توحیدی، امری ناپسند و مردود می داند، به پیامبرش(صلّی الله علیه و آله وسلّم )‹ دستور داده تا به اهل کتاب بگوید، اگر به دین جدید که دین حق و ناسخ ادیان دیگر است، نمی گروید، دست کم بیایید در عقاید مشترکمان، یک دل و هم نوا باشیم.⁽⁸⁾

قرآن در تأکید بر این مطلب که دین امری واحد است و تمامی پیامبران، آن را از منبعی واحد دریافت کرده و موظّف به تبلیغ آن بوده اند، به پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله وسلّم )‹ دستور داده است تا در برابر پندار نادرست یهودیان و نصرانیان که آیین خود را جدا از دیگر آیینها می دانستند و تنها آن را آیین حق می شمردند، چنین بگوید:

بگو: از آیین خالص ابراهیم پیروی می کنم و او هرگز از مشرکان نبود. بگو: ما به خدا و به آنچه بر ما و ابراهیم، اسماعیل، اسحاق، یعقوب و اسباط نازل شده و به آنچه به موسی و عیسی دادند و به آنچه انبیا از پروردگارشان دریافت کردند، ایمان آورده ایم و میان هیچ یک از پیامبران فرق نمی گذاریم و در برابر او سر تسلیم فرود می آوریم.⁽¹⁾

قرآن در جای دیگر در تصریح به این مطلب می فرماید:

آیینی را که برای شما تشریع کرد، همان است که به نوح توصیه نموده است، آنچه بر تو وحی فرستادیم و به ابراهیم و موسی و عیسی سفارش نمودیم، این است که دین را برپا دارید و از تفرقه در آن پرهیزکنید.⁽²⁾

بدینسان، قرآن کریم دین خدا را جریانی واحد و پیوسته معرفی کرده و تنها یک نام بر آن نهاده است و آن «اسلام» است که به معنای تسلیم بودن در برابر حق و حقیقت است؛ در حالی که شرایع راههای متعدد و متنوعی هستند که به لحاظ اختلاف زمان، مکان، رشد فکری جوامع بشری، کثرت اجتماع، تنوع نیازها و مانند آن، امری اجتناب ناپذیرند؛ زیرا ناگفته روشن است که وحدت شریعت با تکامل تدریجی و مراحل مختلف تربیتی انسان سازگار نیست. اگر غیر از این بود، خداوند می توانست برای تمام انسانها در

طول تاریخ، تنها یک شریعت وضع کند و تمام مردم را امتی واحد قرار دهد و حال آنکه خود فرمود: «ِ لِکُلٍّ جَعَلْنَا مِنْکُمْ شِرْعَةً وَمِنْهَاجًا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً»؛ برای هر یک از شما شرع و راهی قرار دادیم و اگر خدا می خواست، همه شما را امتی واحد قرار می داد.⁽¹⁾بنابراین، می توان گفت وحی حقیقتی واحد است که از سرچشمه ای واحد نشئت می گیرد و در بسترهای متفاوت به لحاظ زمان و مکان، یعنی شرایع، جریان می یابد.

دلیل بر وحدت ادیان که وحدتی متعالی است، وجود مؤلفه های مشابه در میان ادیان مختلف است که از آن میان می توان به خوف، عشق، معرفت و... اشاره کرد.

در آیین یهود، پایه رابطه انسان با خدا بر ترس نهاده شده و روی این مؤلفه تأکید بیشتری شده است، همچنان که این رابطه در مسیحیت بر عشق و محبت و در اسلام بر شناخت و معرفت مبتنی گشته است. در عین حال، این مؤلفه ها عناصر مشترکی هستند که در تمام ادیان وجود دارند و این حاکی از وحدت ریشه ادیان است.⁽²⁾

بر این اساس، می توان گفت تفاوت دین و شریعت این است که دین نه تعددبردار است و نه نسخ پذیر، اما شریعت هم تعددبردار است و هم نسخ پذیر.

نسبت شرایع به دین همچون نسبت احکام فرعی و جزئی اسلام به اصل دین است؛ یعنی همان طور که ممکن است برخلاف اصل دین، در متن شریعت اسلام، نسخی صورت پذیر، ممکن است شریعتی جدید نیز شریعت پیش از خود را نسخ کند، حال آنکه اصل دین هرگز نسخ را برنمی تابد.⁽³⁾

در تأیید این مطلب که دین الهی امری واحد است، می توان گفت در قرآن هم به اصولی مشترک برخورد می کنیم که می باید تمامی افراد آن اصول را بپذیرند و بدانها ایمان آورند. ایمان به خدا، فرشتگان، پیامبران، کتابهای آسمانی و معاد از جمله این اصول است. جالب این است که قرآن کریم ابتدا تمامی اصول یادشده را در یک آیه جمع کرده، می فرماید: «وَلَکِنَّ الْبِرَّ مَنْ آمَنَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ وَالْمَلَائِکَةِ وَالْکِتَابِ وَالنَّبِیِّینَ »؛ بلکه نیک آن کسی است که به خداوند، روز بازپسین، فرشتگان، کتابهای آسمانی و پیامبران ایمان آورد.⁽¹⁾سپس در جای دیگر، انکار هر یک از اصول مذکور را مایه گمراهی و خروج از دین الهی می داند: «وَمَنْ یَکْفُرْ بِاللَّهِ وَمَلَائِکَتِهِ وَکُتُبِهِ وَرُسُلِهِ وَالْیَوْمِ الْآخِرِ فَقَدْ ضَلَّ ضَلَالًا بَعِیدًا »؛ و هر کس به خدا، فرشتگان او، کتابهای آسمانی او، پیامبرانش و به روز واپسین کفر ورزد، به یقین سر از گمراهی ژرف در آورده است.⁽²⁾

ج) وحدت در نظام اجتماعی اسلام

اشاره

وحدت در جامعه اسلامی تنها یک تاکتیک نیست، که امری استراتژیک است؛ چرا که زیربنای وحدت در اندیشه سیاسی اسلام، توحید است. بی گمان اگر توحید که بنیادی ترین اصل در تمام ادیان الهی است، به درستی فهمیده شود، وحدت امت نیز قابل فهم خواهد بود؛ چرا که وحدت در نظام اجتماعی اسلام با جهان بینی توحیدی توأم گشته و با حاکمیت وحدت در نظام توحیدی اسلام گره خورده است. به همین دلیل است که قرآن کریم دعوت به توحید و اتحاد را در هم آمیخته و هر دو را در کنار هم آورده است:

-«إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً وَأَنَا رَبُّکُمْ فَاعْبُدُونِ »€ ؛ به راستی که این امت شما امتی یگانه است و من پروردگار شمایم؛ پس مرا بپرستید.⁽¹⁾

دستورهای اجتماعی در نظام توحیدی اسلام نیز به طور مستقیم یا غیر مستقیم، وحدت در جامعه را به مسئله توحید در نظام تکوین پیوند می دهد. تشریع احکامی مانند نماز جمعه، نماز جماعت، حج و مانند آن از جمله این دستورهاست. حتی در برخی عبادات فردی مانند نماز، ذکرهایی همچون  «إِیَّاکَ نَعْبُدُ وَإِیَّاکَ نَسْتَعِینُ » € ،«اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِیمَ » «السلام علینا و علی عباد الله الصالحین» و مانند آن آمده است که فرد را از فردیت و جزئیت بیرون می برد و به جمع و کل پیوند می دهد. این به آن معناست که در نظام توحیدی اسلام، آن گاه که فرد بخواهد با معبود خویش خلوت و نیایش کند، باید نخست خود را در قالب جمع قرار دهد و از زبان جمع، با او به راز و نیاز بنشیند، تا این خواست اسلام که هرگز وحدت جامعه را از توحید و نظام تکوین، جدا نمی داند تحقق یابد.

وحدت، تداوم زندگی اجتماعی

در اینکه انسان موجودی اجتماعی بوده، ناگزیر از زندگی در کنار دیگران است، بحثی نیست؛ زیرا این موضوع از دیرباز در میان اندیشمندان مطرح بوده

است. تاریخ بشر و آثار باستان نیز این مطلب را تأیید می کنند. حال، ناگزیر از طرح این سؤالیم که آیا ترکیب اجتماع، ترکیبی حقیقی است یا غیر آن؟

قرآن کریم که انسان را موجودی اجتماعی می داند، اجتماعی بودن او را امری حقیقی شمرده است.⁽¹⁾آیات زیر، گواهی بر این مطلب است:

«تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَهَا مَا کَسَبَتْ وَلَکُمْ مَا کَسَبْتُمْ وَلَا تُسْأَلُونَ عَمَّا کَانُوا یَعْمَلُونَ »€ ؛ آن جماعت روزگارش به سر آمد. دستاورد آنان برای آنان و دستاورد شما برای خودتان است و از آنچه آنان می کردند، شما بازخواست نمی شوید.⁽²⁾

بنابراین، به استناد به این آیات می توان گفت آن سان که جمع گرایی انسان امری طبیعی و حالتی فطری است، تمایل او به وحدت نیز امری طبیعی است، نه تحمیلی و عارضی؛ زیرا وحدت که به معنای همگرایی است، تأکیدی مضاعف بر جمع گرایی است. بنابراین، حرکت اجتماع به سوی وحدت، حرکتی طبیعی و فطری است. آن دسته از آیات قرآن که به وحدت سفارش می کنند - مانند: «إِنَّ هَذِهِ أُمَّتُکُمْ أُمَّةً وَاحِدَةً » ،⁽⁴⁾ «إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ »⁽⁵⁾،«وَأَطِیعُوا اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَلَا تَنَازَعُوا » ⁽⁶⁾و « أَقِیمُوا الدِّینَ وَلَا تَتَفَرَّقُوا فِیهِ » € €⁽⁷⁾به حفظ

وحدت توصیه می نمایند، نه به ایجاد وحدت.

شهید مطهری به نقل از علامه طباطبایی می گوید: چه از نظر طبیعی و چه از نظر قرآنی، جامعه انسانی باید به سوی وحدت کلی برود و می رود و نهایت امر، جامعه یک جامعه وحدانی انسانی است. سپس ایشان در ترسیم حرکت جامعه که به تدریج به سمت وحدت می رود، می گوید:

همین طور که ماده در مراحل اوّلی خود به سوی تکامل که حرکت می کند، ابتدا به صورت عنصر در می آید، بعد عناصر با یکدیگر ترکیب می شوند و به صورت یک مرکب جمادی در می آیند، و بعد مرکبهای جمادی به صورت مرکب نباتی کامل تر در می آیند، بعد به صورت حیوان، بعد به صورت انسان و در نهایت، به صورت جامعه انسانی در می آیند و این سیر به سوی وحدت است، جامعه های انسانی هم در نهایت امر، به یک وحدت می انجامند.⁽¹⁾

بنابراین، انسان هویت واحدی دارد که در عمق فطرتش نهفته است و مکتب اسلام که منادی وحدت در جامعه است، از این حرکت تدریجی بشر خبر داده و همگان را به همسویی با این حرکت و پیوستن به آن که سرانجامش هویت واحد است، فراخوانده است. آیات زیر، حاکی از تحقق این هویت واحد در فرجام تاریخ بشر است:

هست، برتری دهد.⁽¹⁾

-«وَلَقَدْ کَتَبْنَا فِی الزَّبُورِ مِنْ بَعْدِ الذِّکْرِ أَنَّ الْأَرْضَ یَرِثُهَا عِبَادِیَ الصَّالِحُونَ » € ؛ البته که در زبور پس از تورات نوشتیم که زمین را بندگان شایسته ما به ارث خواهند برد.⁽²⁾

از این آیات در خصوص حرکت طبیعی و تدریجی انسان به سوی وحدت و همگرایی، نکاتی چند را می توان استنباط کرد:

5 . توحید ربوبی اساس و معیار هر وحدتی است؛

6 . سرانجام در پایان زندگی اجتماعی بشر، حکومت واحد جهانی شکل خواهد گرفت؛

فصل چهارم: تلاش پیشوایان در امر تحقق وحدت

1- تلاش پیشوایان معصومŒ(علیهم السّلام)

اشاره

پیشوایان ما با تعابیری زیبا و گویا ضرورت وحدت و همدلی در جامعه اسلامی را گوشزد کرده و با رفتار وحدت آفرینشان بر این نکته صحه گذاشته اند. در اینجا، برای آگاهی از اهمیت وحدت در سیره پیشوایان معصوم، ابتدا نمونه هایی چند از گفتار و سپس نمونه هایی از رفتارشان را یاد خواهیم کرد:

الف) وحدت در گفتار

در اهمیت وحدت، احادیث فراوانی رسیده است که تنها به چند مورد بسنده می شود:

پیامبر اکرم‹(صلّی الله علیه و آله وسلّم ) با تعریفی که از شخص مسلمان ارائه داده، تکلیف همگان را روشن ساخته است: «من استقبل قبلتنا و شهد شهادتنا و أحلّ ذبیحتنا فهو المسلم، له ما لنا و علیه ما علینا»؛ هر کس به قبله ما روی کند و به شهادت ما شهادت دهد و ذبح ما را حلال بداند، مسلمان است و برای او همان است که برای ماست و علیه او همان است که علیه ماست.⁽²⁾

آن حضرت در جای دیگر در ردّ برخی افراط گراییها فرمود: «من قال لأخیه یا کافر فقد باء به أحدهما، إن کان کما قال و إلا رجعت علیه»؛ هر کس برادرش را کافر خواند، کفر یکی از آن دو ثابت می شود؛ اگر آن طور باشد که او را کافر خوانده است (پس او کافر است) و در غیر این صورت، خود وی کافر است.⁽³⁾

پس از رحلت پیامبر اکرم، کوشش امام علی(علیه السّلام)‰ در حفظ وحدت جامعه مدینه، بی نظیر بود، چنان که خود آن حضرت فرمود: «و لیس رجلٌ - فاعلم- أحرص علی جماعة أمّی محمّد(صلّی الله علیه و آله وسلّم )‹ و أُلفَتها منّی»؛ بدان، هیچ کس نیست که برای انتظام امر امت محمد‹(صلّی الله علیه و آله وسلّم ) و الفت و دوستی میان آنان از من حریص تر باشد.⁽⁴⁾

هدف امام از حفظ وحدت، حفظ اسلام و پیش گیری از هرگونه تحریف آن در بین امت اسلامی و دنیای شرک آلود آن روز بود. در آن

شرایط حساس که دشمنان اسلام، یعنی یهودیان، بت پرستان و مسیحیان انتظار می کشیدند تا با وفات پیامبر‹(صلّی الله علیه و آله وسلّم ) ، اسلام نیز از میان برود، اگر عظمت اسلام و ابهت مسلمانان با تفرقه و پراکندگی از میان می رفت، به یقین اثری از اسلام و قرآن باقی نمی ماند. سخن خود آن حضرت گویای این حقیقت است:

الزموا السواد الأعظم، فإن ّ ید الله علی الجماعة. و إیّاکم و الفرقی، فإن ّ الشاذّ من الناس للشیطان، کما أن ّ الشاذّ من الغنم للذئب. ألا من دعا إلی هذا الشعار فاقتلوه و لو کان تحت عمامتی هذه؛ همواره با جماعت باشید که دست خدا با جماعت است. از تفرقه بپرهیزید که فرد بریده از مردم بهره شیطان است، چونان گوسفند دور از گله که طعمه گرگ است. به هوش باشید که هر کس مردم را به این شعار (فرقه گرایی) دعوت کند، او را بکشید، هرچند عمامه مرا به سر داشته باشد.⁽¹⁾

آن حضرت در وصیتی به فرزندان گرامی خود فرمود:

إیّاکم و التلوُّن فی دین الله، فإن ّ جماعة فیما تکرهون من الحقّ خیرٌ من فُرقی فیما تحبّون من الباطل و إن ّ الله لم یُعْطِ أحداً بفرقی خیراً ممّن مضی و لا ممّن بقی؛ مبادا در دین خدا دو رنگی و اختلاف از خود نشان دهید، چرا که وحدت در حقی که آن را خوش نمی انگارید، بهتر است از تفرقه به خاطر باطلی که آن را دوست می دارید، زیرا خداوند نه به گذشتگان و نه به آیندگان هیچ چیزی را با تفرقه عطا نکرده است.⁽²⁾

ب) وحدت در رفتار

اشاره

پیشوایان ما افزون بر اینکه به وحدت توصیه های فراوان کرده اند، در عمل

نیز اقداماتی مؤثر انجام داده اند که در برقراری وحدت، نقشی بسزا دارد. از این رو، یادآوری عملکرد آنان در این باره امری شایسته و سودمند به نظر می رسد.

1. اقدامات عملی پیامبر(صلّی الله علیه و آله وسلّم )‹

اشاره

پیامبر اکرم‹(صلّی الله علیه و آله وسلّم ) از آغاز رسالت خویش، همواره در اندیشه ایجاد وحدت در میان تمامی مسلمانان بود. از این رو، پیش از هجرت و پس از آن، از هیچ اقدام و کوششی برای تحکیم وحدت در جامعه اسلامی دریغ نورزید.

1-1) اخذ بیعت

بیعت نوعی قرارداد و معاهده میان بیعت کننده و بیعت پذیر است که بر اساس شرایطی خاص و اهدافی مانند همدلی، همراهی و همیاری در عرصه های مختلفی که دو طرف بیعت بر سر آن به توافق می رسند، صورت می گیرد که از جمله این اهداف، برقراری وحدت و انسجام لازم در فرایند این معاهده است.

بیعت که در ایجاد وحدت، نقش بسزایی دارد، از نگاه پیامبر اکرم‹ (صلّی الله علیه و آله وسلّم )دور نماند. از این رو، آن حضرت برای وفادار ماندن مسلمانان به وی و جامعه ای که بنیاد نهاده بود، در چندین نوبت اقدام به اخذ بیعت کرد. بیعت با نمایندگان تازه مسلمان اهل یثرب در سالهای دوازدهم⁽¹⁾و سیزدهم بعثت⁽²⁾و نیز بیعت رضوان که در جریان صلح حدیبیه با هدف تحکیم وحدت و انسجام هر چه بیشتر میان یاران پیامبر صورت گرفت، از جمله این بیعتهاست.

2-1) انعقاد پیمان

پیمان نیز مانند بیعت، عاملی مؤثر در ایجاد وحدت و حفظ آن در میان گروههای هم پیمان است. پیامبر اکرم‹(صلّی الله علیه و آله وسلّم ) در طول دوران رسالت خود، پیمانهای زیادی را منعقد ساخت که معروف ترین آنها در روزهای نخست ورود به مدینه منعقد گردید.

در آغاز هجرت، یثرب شاهد سه گروه متمایز انصار، مهاجران و یهودیان بود. پیامبر‹(صلّی الله علیه و آله وسلّم ) که این گروهها را خوب می شناخت، برای آنکه میان آنها اختلافی عمیق پدید نیاید و وحدت جامعه نوپای مدینه را با خطری جدی مواجه نسازد، تلاشی وافر کرد تا در چارچوب سیاسی و نظامی معینی، پیمانی فراگیر در میان تمامی گروههای یادشده در دو بخش منعقد سازد: بخش نخست، پیمانی داخلی بود که میان اهل ایمان، یعنی انصار و مهاجران، انعقاد یافت و بخش دوم، معاهده ای بود که در حقیقت، میان اسلام و گروههایی از یهودیان، مانند بنی قریظه، بنی نظیر و بنی قینقاع، بسته شد.

جالب این است که خود پیامبر اکرم(صلّی الله علیه و آله وسلّم )‹ در آغاز این پیمان، به نقش آن در ایجاد وحدت اشاره کرده و در بند دوم آن، تمامی هم پیمانان، اعم از انصار و مهاجران و نیز قبایل ساکن در مدینه را یک امت معرفی نموده است: «إنّهم أمّة واحدة من دون الناس»؛ تمامی آنان در برابر دیگر مردمان یک امت اند.⁽¹⁾

3-1) تشکیل حکومت

تاریخ بشر، حتی روزگاری که انسان در غارها و جنگلها زندگی می کرد،

حاکی از آن است که برای حفظ وحدت و نظم لازم در جامعه، تشکیل حکومت امری ضروری و حیاتی است. با پشتوانه این قدرت است که می توان با سرکشان وحدت ستیز مبارزه کرد و کسانی را که تهدیدی جدّی برای وحدت جامعه به شمار می آیند، از دامن زدن به تفرقه باز داشت. وجود حکومت برای جلوگیری از هرج و مرج و پیش گیری از هرگونه تشتّت و تفرقه، به اندازه ای مهم است که در نگاه امام علی(علیه السّلام)‰ حتی حکومت فرمان روایان ستمگر از بی نظمی و تفرقه بهتر است: «والٍ ظلوم غشوم خیر من فتنی تدوم»؛ زمامدار ستم پیشه از فتنه ای که در جامعه رواج داشته باشد، بهتر است.⁽¹⁾

در ضرورت سازمان دهی دولت در جامعه و نقش آن در ایجاد و حفظ وحدت، همین بس که قرآن کریم حل اختلافات مردم را از جمله اهداف نبوت پیام آوران الهی دانسته است: « فَبَعَثَ اللَّهُ النَّبِیِّینَ مُبَشِّرِینَ وَمُنْذِرِینَ وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْکِتَابَ بِالْحَقِّ لِیَحْکُمَ بَیْنَ النَّاسِ فِیمَا اخْتَلَفُوا فِیهِ »€ ؛ پس خداوند پیامبران را نویدآور و بیم دهنده برانگیخت و با آنان کتاب را به حق فرو فرستاد تا میان مردم در آنچه اختلاف دارند، داوری کنند.⁽²⁾

درست به همین دلیل بود که پیامبر اکرم‹(صلّی الله علیه و آله وسلّم ) همواره در اندیشه تشکیل دولت بود تا در سایه آن، به اهداف بلند خود و از جمله ایجاد وحدت در جامعه نایل آید؛ اما به دلیل نبودِ شرایط لازم پیش از هجرت، آن حضرت موفق به این کار نشد و همین که این فرصت پس از هجرت در مدینه فراهم آمد، بی درنگ اقدام به سازمان دهی دولت و حکومت کرد تا بتواند جامعه