مشخصات کتاب

سرشناسه : مسعودی، محمداسحاق، ۱۳۳۷ -

عنوان و نام پدیدآور : آموزش ملی امر به معروف و نهی از منکر/ تالیف محمداسحاق مسعودی؛ با همکاری ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر.

مشخصات نشر : تهران: پیام آزادی، ۱۳۸۷ - .

مشخصات ظاهری : ۳ ج.

شابک : ۱۵۰۰۰ ریال: ج. ۱ ، چاپ چهارم:978-964-302-804-6 ؛ ۱۵۰۰۰ ریال(ج.۱، چاپ سوم) ؛ ۲۰۰۰۰ ریال (ج.۱، چاپ هفتم) ؛ ۲۵۰۰۰ ریال (ج.۱، چاپ هشتم) ؛ ج.۲ 978-964-302-852-7: ؛ ۶۰۰۰۰ ریال (ج.۲، چاپ چهارم) ؛ ۱۲۰۰۰۰ ریال: ج.۳ 978-600-6612-79-9 :

وضعیت فهرست نویسی : فاپا ( ج. ۱ ، چاپ چهارم)

یادداشت : ج. ۱(چاپ چهارم : ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۱(چاپ سوم: آبان ۱۳۸۷).

یادداشت : ج.۱(چاپ هفتم: ۱۳۸۹).

یادداشت : ج.۱ (چاپ هشتم: ۱۳۹۱).

یادداشت : ج.۲(چاپ اول:۱۳۸۷) (فیپا).

یادداشت : ج.۲ (چاپ چهارم: ۱۳۹۱).

یادداشت : ج.۳ (چاپ اول: ۱۳۸۶).

یادداشت : جلد سوم کتاب حاضر تحت عنوان «آموزش امر به معروف و نهی از منکر» به سفارش پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر توسط نشر معروف منتشر شده است.

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.۱ مقدماتی.- ج.۲ تکمیلی.- ج.۳. تخصصی.

موضوع : امر به معروف و نهی از منکر

شناسه افزوده : ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر

شناسه افزوده : ستاد احیاء امر به معروف و نهی از منکر. پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر

رده بندی کنگره : BP۲۲۶/۴/م۵آ۸ ۱۳۸۶

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۳۷۷۵

شماره کتابشناسی ملی : ۱۱۵۱۲۸۷

به سفارش: ستاد احیای امر به معروف و نهی از منکر و پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

فهرست مطالب

مقدمه 11

پیشگفتار 13

فصل اول تعریف امر به معروف و نهی از منکر 15

درس اول

درآمد 17

1-1. امر و نهی 17

2-1. تعریف معروف 19

2 – 1 – 1 .حسن عقلی 20

2 – 1 – 2 .حسن عقلی وشرعی 21

2 – 1 – 3 .فعل حسن دارای وصف مازاد 22

2 – 1 – 4 .مطلوب شرعی 25

2 – 1 – 5 . سازگار فطری 26

2 – 1 – 6 . امور لازم العمل 27

درس دوم

3 – 1. تعریف مُنکر 30

3 – 1 – 1. قبیح عقلی 31

3 – 1 – 2. قبیح عقلی وشرعی 32

3 – 1 – 3. عدم پذیرش از سوی دین 33

3 – 1 – 4. ناسازگار فطری 33

3 – 1 – 5. حرام شرعی 33

2 – 1. وادار کردن و مانع شدن 35

2 – 2. ارشاد به مراشد منجیه و.. 37

2 – 3. ارشاد به منفعت و تحذیر از مفسده 37

2 – 4. امربه موافق شریعت ونهی ازمیل نفسانی 38

2 – 5. نظر نگارنده 40

فصل دوم تفاوت های امر به معروف و نهی از منکر با نظارت اجتماعی 45

درس سوم

درآمد 47

1 – 1. فرآیند آموزشی مطابقت با ارزشها 48

1 – 2. شیوه زندگی جمعی 49

1 – 3. نوعی واکنش سازمان یافته 50

1 – 4. یادگیری الگوهای شایسته 53

درس چهارم

1 – 5. مجموعه ای ازمنابع مادی 55

2 – 1. ازحیث توسعه مخاطب 57

2- 2. ازحیث تاثیرگذاری 58

2 – 3. ازجهت انگیزه 59

2 – 4. تفاوت درمتعلق 60

2 – 5. توجه به ارزشها 60

2 – 6. آرمان جهانی 60

2 – 7. مراتب و مراحل 61

فصل سوم وجوب امر به معروف و نهی از منکر 63

درس پنجم

الف- وجوب شرعی 66

ب- وجوب عقلی 67

1 – ب. حفظ نظم و نظام جامعه 68

2 – ب. لزوم برقراری عدل 68

درس ششم

فصل چهارم راه های شناخت معروف و منکر 89

درس هفتم

درآمد 91

فصل پنجم پیش نیازها در امر به معروف و نهی از منکر 102

درس هشتم

د .موقعیت اجتماعی 117

فصل ششم معیار شناسی 120

درس نهم

فوائد شناخت معیارها 123

الف- تسهیل درفهم مصادیق 123

ب- ایجادوحدت نظروعمل 124

معیارها و اصول 126

1- اموربازدارنده ازحرکت درمسیر الهی 126

واژه شناسی 127

درس دهم

شاخص های شناخت حق از باطل 134

الف – عقل 134

ب- قرآن 135

ج - پیشوایان دینی (ع) 137

2 . صلاح و فساد 139

مصادیق فساد و افساد 142

درس یازدهم

5 . « تقویت»یا « تضعیف» نظام اسلامی 157

عوامل حفظ وتقویت انقلاب و نظام 160

6 . « سلطه» یا « نفی سلطه » 162

درس دوازدهم

سلطه دشمنان و لایه های مختلف آن 170

7 . « عزت » یا « ذلت » 176

حفظ عزت دیگران 179

درس سیزدهم

عوامل« عزت» 181

یک- تقوا 181

دو- بی نیازی ازمردم 182

سه- اخلاق خوب 184

8 . «شکر» یا «کُفر » نعمت 185

برخی از نعمت های الهی 185

درس چهاردهم

9- منافع ملی 191

10- امنیت عمومی وملی 199

درس پانزدهم

سلامت اجتماعی 209

انواع فساد 211

حفظ ارزش ها 214

زمینه های تغییرارزش ها 215

11-« رشد» یا « عقب ماندگی» کشور 222

12- «عدالت اجتماعی» 229

فصل هفتم امر به معروف و نهی از منکر و تساهل و تسامح 234

درس شانزدهم

واژه شناسی 242

معانی اصطلاحی 243

ویژگی های دین اسلام 245

1- دین حنیف 245

2-دین قیم 252

درس هفدهم

3- دین حق 256

4- دین غیر حرجی 258

درس هیجدهم

احادیث مدارا 267

امر به معروف ونهی ازمنکرودین سهله وسمحه 276

فصل هشتم امر به معروف و نهی از منکر و حریم خصوصی 282

درس نوزدهم

تعریف حریم خصوصی 285

حریم خصوصی در اسلام 287

تعریف حریم خصوصی 290

1.داشتن کنترل مطلق در فضای خصوصی 290

محدوده حریم خصوصی 294

درس بیستم

درس بیست و یکم

رابطه امربه معروف ونهی ازمنکر با حریم خصوصی 326

1-هدف از امر به معروف 326

2- معروف ها 326

3- حافظ حریم خصوصی 327

4- نشر اسرار 329

6-دفاع ازحریم خصوصی 334

فصل نهم زمینه های گرایش به معروف یا منکر 341

درس بیست ودوم

زمینه های گرایش به معروف یامنکر 343

درس بیست وسوم

فصل دهم علل بی تفاوتی در برابر معروف ها و منکرات 375

درس بیست و چهارم

1- جهل 379

2- ترس 381

3- اثرناپذیری افراد 391

4- شرم و حیاء 392

5- حبّ و بغض (دوستی و دشمنی) 394

فهرست منابع و مآخذ 398

مقدمه

پیشگفتار

مدتی این مثنوی تاخیر شد

از حدود هفت سال پیش که جلد دوم این مجموعه به پیشگاه خوانندگان خردمند تقدیم گردید، تصور نمی کردم ارائه جلد سوم طولانی شود. هرچند دوست داشتم زودتر این مجموعه آماده و عرضه شود اما مسئولیت ها و اشتغالات دیگر مانع تسریع در این امر مهم گردید، از سویی چون مباحث این مجلد در سطح عالی و تخصصی تدوین می شد از این رو حساسیت و دقت بیشتری را طلب می کرد که این خود نیز زمان بیشتری را لازم داشت، اگرچه ضعف و بی بضاعتی نویسنده نیز در این تاخیر نقش داشته است. به تعبیر مولوی:

موجب تاخیر این جا آمدن فقد استعداد بود و ضعف فن

اینک که به یاری خداوند متعال مطالب این جلد در ده فصل و بیست و چهار درس آماده گردیده است، بیان چند نکته را ضروری می دانم :

1- با عنایت به تخصصی بودن جلدسوم، خوانندگان محترم یا باید در کلاس هایی که با مدیریت معلمان و اساتید محترم تشکیل می گردد

شرکت کنند و یا با یکی از عالمان و کارشناسان دینی ارتباط داشته و پرسش ها و ابهامات خود را از آنان بپرسند.

2- در پایان هر درس چند سوال مطرح شده است. اکثر این سوالات از متن انتخاب نگردیده اما مرتبط با متن است. پس از آن با عنوان "برای مطالعه بیشتر" مطالبی برای مطالعه و بررسی و گفتگو طراحی شده است تا دوستان با نشاط علمی بیشتری به فعالیت ادامه دهند. هدف از این کار فایده بخشی بیشتر به مباحث می باشد.

این چرا گفتن سوال از فایده است جز برای این، چراگفتن بد است

3- وظیفه خود می دانم از همه دوستان عزیزی که در این راه به تشویق نویسنده پرداخته اند به ویژه حجه الاسلام و المسلمین زرگرو نیز همکاران محترم ایشان در معاونت فرهنگی ستاد احیاء و پژوهشکده امر به معروف و نهی از منکر تشکر و قدردانی کنم.

4- از خوانندگان محترم و نیز اساتید گرامی درخواست می کنم نقطه نظرات و پیشنهادهای اصلاحی خود را به عنوان هدیه ای ارزشمند به نویسنده اهداء نمایند تا در رفع کاستی ها وارتقاء محتواها یاریمان کند.

امیدوارم خداوند متعال توفیق دهد تا برخی از طرح های دیگری را که در نظردارم بتوانم تدوین نموده و به پیشگاه والای شما تقدیم کنم.

ان شاء الله. هو المعین.

شهریور 1394 ه ش. محمد اسحاق مسعودی

فصل اول: تعریف امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

درس اول

درآمد

اشاره

پیش از پرداختن به تعریف «امر به معروف و نهی ازمنکر» لازم است معنای واژه های "امر" و "نهی" و "معروف" و "منکر" بررسی شود، سپس به تعریف این فریضه الهی از منظر علماء و دانشمندان اسلامی می پردازیم.

1. واژه شناسی

اشاره

امر به معروف و نهی از منکر دو کلمه ترکیبی اند که نخست جداگانه هر یک از واژه ها توضیح داده می شود:

1-1. امر و نهی

الف-" امر" دارای دو معنی است:

یک. به معنای کار و چیز، که در این معنا جمع آن «امور» بوده و فعل و صفت از آن مشتق نمی گردد.⁽¹⁾

در آیاتی از قرآن به همین معنی استعمال شده است. همانند:

«و شاوِرهم فی الامر».⁽²⁾

«در کارها با آنان مشورت کن».

«الی الله تُرجع الامور».⁽¹⁾

«همه کارها به خدا باز می گردد».

در این بیت نیز به همین معناست :

با اعتقاد و توکل در امور ممکن آید حل مشکل به مرور

دو. به معنای دستور و فرمان، و برانگیختن به چیزی، اگر به این معنا باشد، جمع آن «اوامر» است و فعل (مانند أمَرَ یَأمُرُ ...) و صفت (مانند آمر و مأمور و ...) از آن مشتق می گردد.

در آیاتی از قرآن در این معنی به کار رفته است. مانند:

«قُلْ اَمَرَ ربّی بِالقِسط».⁽²⁾

«بگو پروردگارم به قسط و عدل فرمان داده است».

«اَمَرَ اَلاّ تَعبدوا الاّ ایّاه».⁽³⁾

«خداوند فرمان داده است که جز او را نپرستید».

«انّ الله یأمرکم اَن تُؤدّوا الامانات الی أهلها».⁽⁴⁾

«همانا خداوند به شما فرمان می دهد که امانت ها را به اهل آن بازگردانید».

مولوی نیز در برخی موارد کلمه «امر» را به معنای فرمان آورده است:

چون که غم بینی تو استغفار کن

غم به امر خالق آمد کار کن

مقصود از واژه أمر در امر به معروف، معنای دوم آن است.

ب- «نَهی » به معنی «بازداشتن و منع کردن از چیزی» می باشد⁽¹⁾.

«و اَمّا مَن خاف مقام ربّه و نَهی النَّفس عن الهَوی، فانّ الجنه هی المأوی».⁽²⁾

«آن کس که از مقام پروردگارش بترسد و نفس خود را از هوا و هوس باز دارد، بهشت جایگاه اوست».

«اِنّ الصّلاه تَنهی عن الفحشاء و المُنکر».⁽³⁾

«همانا نماز (انسان نمازگزار را) از زشتی ها و منکرات باز می دارد».

تَناهی از باب تفاعل، به معنای نهی کردن یکدیگر است:

«کانوُا لا یَتناهَون عَن مُنکرٍ فَعَلوُه».⁽⁴⁾

«آنها از اعمال زشتی که انجام می دادند، یکدیگر را نهی نمی کردند».

2-1. تعریف معروف

اشاره

معروف، در لغت به معنای «شناخته شده» آمده و با واژه های معرفت و عرفان هم خانواده است.

راغب اصفهانی می گوید:

«المَعرفه وَ العِرفان، اِدراک الشیء بتفکُّرٍ وَ تَدَبُّرٍ لاَثره».⁽¹⁾

«معرفت و عرفان، شناختن چیزی است از روی تفکر و تدبر به واسطة اثر آن»

به معنای مشهور نیز آمده از این جهت که برای مردم شناخته شده است:

تا که شد در شهر معروف و شهیر کاو ز انبان تهی جوید پنیر اما در تعریف معروف دیدگاههای گوناگونی وجود دارد که به اختصار به بیان آنها می پردازیم:

2 – 1 – 1 .حسن عقلی

اشاره

عده ای، هرکاری را که از نظر عقل دارای حسن باشد، معروف می دانند.⁽²⁾

نقد و بررسی

براساس این دیدگاه، مصادیق معروف بسیار کم خواهد شد زیرا اولا- اموری که عقلاء برحسن آن اتفاق داشته باشند محدود است.

ثانیا- بسیاری از امور در شرع دارای حسن می باشد که در قلمرو این تعریف قرار نمی گیرد. مگر این که باب ملازمه بین حکم عقل و شرع آن چنان موسع باشد که همه موارد طرفین را تحت پوشش قرار دهد.

ثالثا- عقلاء در موارد زیادی درحسن بودن امری اختلاف نظر داشته و با توجه به عوامل زیست محیطی و فرهنگی و شرایط سیاسی، نظرات متفاوتی ارائه می شود.

2 – 1 – 2 .حسن عقلی وشرعی

راغب درباره معروف می گوید:

«وَ المَعروف اِسمٌ لکلِّ فعلٍ یُعْرَفُ بالعقل اَوِ الشرع حُسْنُه وَ المنکرُ ما یُنکَر بِهما».⁽¹⁾

«هر کاری که خوبی آن به واسطة عقل یا دین شناخته شود، معروف نام دارد و مُنکر عبارت است از آن چه که به واسطه عقل یا شرع، مورد انکار و تقبیح قرار گیرد»

سپس مثالی می آورد:

«بر همین اساس، میانه روی در جود و بخشش، معروف شمرده شده است. زیرا این کار نزد عقل و شرع مُسْتَحْسَن (پسندیده) است».⁽²⁾

طریحی مشابه همین تعریف را با افزودن قیدی آورده است:

«المعروف اسم لکل فعل یعرف حسنه بالشرع و العقل من غیر أن ینازع فیه الشرع.»⁽³⁾

مقصود وی از قید «من غیران ینازع فیه الشرع» آن است که درصورتی حکم عقل به خوب بودن چیزی را قبول داریم که شرع خلاف آن را نگفته باشد.

مولف کتاب بیان المعانی نیز همین تعریف را با این بیان پذیرفته است:

و المعروف کل شی ء یعرف بالعقل حسنا و یحسنه الشرع،⁽¹⁾

نتیجه: براساس این تعریف، هر چیزی که حسن عقلی و شرعی داشته باشد، معروف نامیده می شود و شامل واجبات و مستحبات، هر دو می گردد.

2 – 1 – 3 .فعل حسن دارای وصف مازاد

اشاره

مرحوم محقق حلی در «شرائع» در تعریف معروف نوشته اند:

المعروف هو کل فعل حسن اختص بوصف زائد علی حسنه إذا عرف فاعله ذلک أو دل علیه.⁽²⁾

ترجمه: معروف هر کار خوبی است که علاوه بر خوبی، ویژگی مازادی نیز دارد، در صورتی که فاعل آن به این مطلب آگاهی داشته باشد یا به آن راهنمایی شده باشد.

در توضیح مقصود ایشان، به بیان شهید ثانی در ذیل این جمله اکتفاء می کنیم که فرموده است:

منظور از «فعل حسن» «جائز به معنای اعم» است که شامل واجب و مستحب ومباح و مکروه می شود.

اما با قید «اختص بوصف زائد» فعل مباح خارج می شود زیرا دارای وصف مازاد نیست. فعل مکروه هم باید خارج

شود زیرا عنوان «معروف» برآن صدق نمی کند⁽¹⁾.

(بنابراین واجب و مستحب در تحت معروف باقی می ماند زیرا هر دو علاوه بر این که حسن – یعنی جواز - را دارند وصفی مازاد بر آن را هم دارند که همان مصلحت ملزمه در واجب و مصلحت غیر ملزمه در مستحب است.)

نقد و بررسی

در بررسی این نگاه چند نکته تامل برانگیز وجود دارد:

اولاً. در لغت «حسن» به معنای جواز بالمعنی الاعم- که شامل مباح و مکروه باشد- نیامده است. و دیده نشده که حسن به معنای امر مباح یا مکروه باشد.

راغب می گوید:

«حسن، هر چیز بهجت برانگیزی است که مورد میل و رغبت مردم قرار می گیرد. سپس در یک تقسیم بندی امور

دارای حسن را به سه گروه قسمت کرده است: مستحسن از جهت عقل، از جهت هوای انسانی و از جهت حسی.»⁽¹⁾

در کتاب «العین» نیز حسن را به معنای زیبای در جسم و یا صفات خوب گرفته است.⁽²⁾

ثانیاً. در استعمالات قرآن و حدیث نیز چنین کاربردی مشاهده نگردیده است.⁽³⁾

النَّبِیُّ ص لِکُلِّ شَیْ ءٍ حِلْیَةٌ وَ حِلْیَةُ الْقُرْآنِ الصَّوْتُ الْحَسَنُ (الکافی، ج 2، ص 616)

النَّبِیِّ ص(فی قوله تعالی: یَزِیدُ فِی الْخَلْقِ ما یَشاءُ )قَالَ هُوَ الْوَجْهُ الْحَسَنُ وَ الصَّوْتُ الْحَسَنُ وَ الشَّعْرُ الْحَسَنُ. مجلسی، بحار، ج 56، ص 155

بنابراین نمی توان پذیرفت که واژه «حسن» شامل «مباح» و «مکروه» باشد. شهید ثانی به همین مطلب نیز اشاره کرده است:

«و قد یطلق الحسن علی ما له مدخل فی استحقاق المدح، فیتناول الواجب و المندوب خاصة.»⁽⁴⁾

2 – 1 – 4 .مطلوب شرعی

اشاره

گروهی معروف را همان دستورات دینی می دانند و با تعابیر مختلف همین معنا را ابراز کرده­اند.

مثلاً برخی گفته­اند:

«المعروف: هو کل فعل مطلوب شرعا مستحبا کان أو واجبا.» ⁽¹⁾برخی دیگر اظهار داشته­اند: اگر کاری موافق با طاعت الهی باشد، معروف شمرده می شود.⁽²⁾

ابن عاشور هم هر چیزی را که از شئونات دینی محسوب گردد، معروف می داند .⁽³⁾

نتیجه این که براساس این دیدگاه ملاک شناخت معروف "حسن و مطلوبیت شرعی" یک کار است.

نقد و بررسی

این دیدگاه اموری را که دارای حسن عقلی باشد، جزء مصادیق معروف نمی داند ویا حداقل نسبت به آن ساکت است. هرچند ممکن است با اعتقاد به ملازمه بین حکم شرع وعقل بتوان گفت که موارد دارای حسن عقلی نیز مشمول معروف شرعی می شوند. و یا دست کم

گفته شود، آن اموری که حسن عقلی دارند و شرع هم با بیان خود آنها را تایید کرده است در پوشش همان معروف شرعی جای دارند.

بر اساس این تعریف، معروف شامل واجب و مستحب می شود.

5-1-2. سازگار فطری

اشاره

در نگاه دیگری به معنای معروف، برخی اظهار داشته اند :

«والمعروف هو ما عرف الناس بفطرتهم أنه ملائم لهم، فاتجهوا إلیه،»

آن چه را مردم با فطرت خویش سازگار و ملائم با خود بدانند و به آن روی آورند، معروف است .⁽¹⁾

التفسیر القرآنی للقرآن، ج 16، ص 1574

نقد و بررسی

این تعریف اطلاق دارد، هم آن چه را که عقل حسن می داند و هم شرع خوب و مطلوب بداند، شامل می شود.

اما سپردن تشخیص این معنا به مردم که هر چه را ملائم و سازگار خود یافتند، معروف بنامیم یک تشتت و هرج و مرجی را در این زمینه پدید می آورد زیرا :

اولاً. طبایع بشر مختلف و مزاجها متنوع است و بنابراین موارد ملائم با روح وجسم آنان مختلف و در نتیجه معروف نیز مواردی گاه متضاد را در برخواهد گرفت. مثلا ممکن است عده ای شراب را موافق و سازگار با طبع خود بدانند و یا سایر موارد را.

ثانیاً. برخی از احکام شرعی در نگاه نخست با طبیعت انسان ممکن است ملائمتی نداشته باشد و طبق این تعریف برخی از واجبات و مستحبات، از شمول معروف خارج خواهند بود. مثلا پرداخت زکات اموال یا خمس و یا جهاد و یا انجام برخی واجبات چون روزه و...

2 – 1 – 6 . امور لازم العمل

اشاره

فخر رازی در تبیین و تعریف «معروف» نوشته است:

«المعروف هو کل أمر عرف أنه لا بد من الإتیان به، وأن وجوده خیر من عدمه.»

هر امری که معلوم گردد باید انجام شود و وجودش بهتر از عدمش باشد، معروف نام دارد.⁽¹⁾

منظور وی آن است که اگر فهمیدیم که فلان کار خوبست و باید انجام شود و یا این که انجام آن دارای خیری است که از عدم انجام بهتر است، چنین چیزی معروف است و باید درعمل به آن بکوشیم.

نقد و بررسی

بیان فخر، محسنات عقلی و شرعی، هر دو را در بر می گیرد و واجبات و مستحبات را در دل خود جای می دهد. اما تاملاتی نیز در آن وجود دارد:

اولاً. تعریف معروف به «کل امر عرف» تعریف نیست و آن را به خود لفظ تعریف کردن است.

ثانیاً. قسمت اول جمله با ذیل آن ناهمخوان است زیرا تعبیر به «لابد من الاتیان به» تعبیری است که در مورد واجب بکار میرود. اما ادامه آن که گفته «و ان وجوده خیر من عدمه» اگر کلمه «خیر» افعل تفضیل باشد، فقط مستحب را در برمی گیرد، چون انجام مستحب بهتر از عدم انجام است (و الزامی در انجام آن نیست.) نهایتا ممکن است برای این عبارت، معنایی عام در نظر گرفت که شامل واجب و مستحب، هر دو شود. هر یک که باشد با بخش نخست جمله اش (که در واجب ظهور دارد) انطباق ندارد.

نتیجه ای که از مجموع مباحث پیشین گرفته می شود با نگاه نگارنده، این است که «معروف» یعنی آن چه که به عنوان «خوبی» شناخته می شود، شناساننده آن ممکن است عقل باشد و یا شرع. و درجایی که تعارضی پیش آید، در صورت وجود شرایط حجت و اعتبار در گزاره نقلی، نقل شرعی مقدم خواهد بود.

پرسش ها

1- برای هریک از دو معنای واژه امر دو آیه از قرآن با ترجمه و تفسیر اجمالی آن ذکر کنید .

2- برای واژه نهی نیز دو آیه همراه با معنا و تفسیر کوتاهی از آن بیان فرمایید.

3- واژه معروف فقط شامل واجبات می شود یا مستحبات را نیز در بر می گیرد.؟ نتیجه هریک در امر به معروف چه میشود؟

برای مطالعه بیشتر

درباره ملازمه بین حکم عقل و شرع نخست مطالعه و سپس درباره آن گفتگو نمایید.

درس دوم

3 – 1. تعریف مُنکر

اشاره

منکر در لغت از ریشه لغت نکر (به ضم نون) است که کاربردهای مختلفی دارد:

یک. به معنای زیرکی و هوشیاری ⁽¹⁾

دو. عدم پذیرش و ردّ دیگری⁽²⁾

سه. امر قبیح و ناپسند⁽³⁾

چهار. کاری سخت و دشوار⁽⁴⁾

پنج. جهل و عدم معرفت⁽⁵⁾

در تعریف «منکر» نیز شاهد تعاریف متعددی هستیم :

3 – 1 – 1. قبیح عقلی

اشاره

راغب اصفهانی نوشته است:

« وَالمُنکَرُکُلُّ فعلٍ تَحکُمُ العُقولُ الصّحیحهُ بِقُبْحِهِ، او تَتوقّفُ فِی اسْتِقباحِهِ وَ اسْتِحسانه العُقولُ، فتَحکُم بِقُبحِهِ الشَّریعهُ»

«هر عملی که عقل های صحیح و سالم (که گرد و غبار شرک و هواپرستی آن را نپوشانده باشد) به زشتی و قبح آن حکم نماید، مُنکر نامیده می شود، امّا اگر عقل نداند که آن کار خوب است یا بد و مردّد بماند، لیکن شریعت به بدی و ناپسندی آن حکم کند، آن نیز منکر است».⁽¹⁾

نقد و بررسی

دراین تعریف ،حکم عقل به زشتی یک کار، ملاک شناخت منکر قرار گرفته و در مواردی که عقل ازشناخت قبح چیزی ناتوان و یا متحیر باشد شرع را به کمک آورده است.

این که محدوده درک ویا حکم عقل در تشخیص قبیح و حسن چه اندازه است در بین صاحب نظران، اختلاف نظر هست. اما قدر مسلم آن است که عقل در کلیات (مانند حکم به حسن عدل، راست گویی، امانت داری، و حکم به قبح ظلم و خیانت و..) احکامی دارد که هم همین احکام کلی موارد معدودی دارد و هم در بسیاری از جزئیات و مصادیق، ابهام و تحیر رخ می دهد. از این گذشته عقلائی

که باید مبین این احکام عقل باشند با توجه به تفاوت های محیطی و اقلیمی و

فرهنگ ها و سنت ها و...، داوری های مختلف و احیانا متضادی را ارائه خواهند داد.

3 – 1 – 2. قبیح عقلی وشرعی

عده ای «منکر» را فعل یا وصف قبیحی می دانند که از منظر عقل قبح آن ثابت و از سوی شریعت نسبت به آن، نهی وارد شده باشد. در این معنا، تعابیر گوناگونی به کار رفته است .⁽¹⁾

عده ای آن را مختص «حرام شرعی»⁽²⁾

و عده ای علاوه بر حرام، شامل «مکروهات »هم دانسته اند.⁽³⁾خواه این قبح و حرمت راخود فاعل بداند و یا او را نسبت به آن راهنمایی کرده باشند.⁽⁴⁾

3 – 1 – 3. عدم پذیرش از سوی دین

اشاره

عده ای هر چیزی که مورد انکار و عدم پذیرش دین واقع می شود را «منکر» دانسته اند.

نقد و بررسی

این نگاه، وزن دیدگاه خود را برروی اعمالی نهاده که جزء دین نیست اما کسانی قصد دارند آنها را در دین وارد کنند (رد بدعت گذاری در دین).⁽¹⁾این نظریه از این که عنوان کند هر چه در شریعت حرام است، مشمول عنوان منکر می باشد، غفلت ورزیده است .

3 – 1 – 4. ناسازگار فطری

بعضی گفته اند :

«والمنکر، ما أنکره الناس بفطرتهم، و استوحشوه، و نفروا منه، و نأوا بأنفسهم عنه »

هر چیزی که مردم به واسطه فطرت خود از آن گریزان و فراری هستند و از آن دوری می کنند، منکر است.⁽²⁾

موارد ایراد این سخن همان است که در ذیل عنوان «سازگار فطری» پیش از این گذشت و تکرار نمی شود.

3 – 1 – 5. حرام شرعی

اشاره

عده ای هر چه که از سوی شرع، حرام شمرده شده را منکر، محسوب می کنند.⁽³⁾

نقد و بررسی

این دیدگاه ((قبیح عقلی)) را مورد توجه قرار نداده است. ممکن است دلیل عدم توجه ایشان، عدم اعتقاد به درک یا حکم عقل باشد و یا محدود دانستن حوزه درک و حکم عقل و یا باور به آن و اثبات از طریق ملازمه بین حکم شرع و عقل.

میرشریف جرجانی این مطلب را در عنوان «عدم رضای الهی» قرارداده است:

«المُنکَرُ ما لَیس فِیهِ رِضا الله مِن قَولٍ اَو فِعلٍ، و المعروف ضدّه»

«منکر عبارت است از سخن یا کاری که مورد رضایت پروردگار نباشد و معروف نقطه مقابل آن است»..⁽¹⁾

بدیهی است، محرماتی که در شریعت وضع شده است کاشف از عدم رضای الهی نسبت به آنها می باشد. بنابراین، تعریف یاد شده، همان حرام دینی را منکر می داند.

نظرنگارنده

با توجه به آن چه گذشت می توان درتعریف منکر گفت: منکر یعنی چیزی که حسن آن (توسط عقل یا شرع )شناخته نشده⁽²⁾و یا عقل و شرع قبح آن را اعلام داشته اند. بر اساس برداشت نگارنده در تعریف

معروف (که باید معروف دارای حسن باشد) در این جا نیز می گوئیم اگر چیزی حسن نداشت، تحت عنوان منکر قرار می گیرد. زیرا نقطه مقابل معروف، منکر است و طبق این دیدگاه مکروه نیز مشمول عنوان منکر واقع می شود.⁽¹⁾همان گونه که معروف، واجب و مستحب را دربرمی گرفت. لازم به ذکر است که «مباح» به دلیل این که حکمی از احکام به آن تعلق نمی گیرد (غیر از این که فقط در عنوان جواز بالمعنی الاعم قراردارد) از مبحث ما خارج است.

2. تعریف امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

با عنایت به تعاریفی که در «معروف» و «منکر» گذشت می توان همه آنها را به عنوان تعریف امر به معروف و نهی از منکر ساماندهی نموده و ارائه کرد. شاید دلیل عدم ارائه تعریفی جداگانه برای «امر به معروف و نهی از منکر» توسط فقهاء همین بوده است که با وجود تعریف معروف و منکر، نیازی به تعریف «امر به معروف» احساس نمی کرده اند. اما در عین حال برخی برای عنوان «امر

به معروف و..» تعریف جداگانه ای آورده اند که به بیان و بررسی آنها می پردازیم.

2 – 1. وادار کردن و مانع شدن

اشاره

فقیه بزرگ شهید ثانی(ره) در توضیح مفهوم امر به معروف و نهی از منکر فرموده است:

« اَلامرُ بالمعروف هُو الْحَملُ علی الطاعة قولاً او فعلاً وَ النهیُ عن المُنکر هو المنع من فعل المعاصی قولاً او فعلاً».

«امر به معروف، وادار کردن دیگران به پیروی از او امر پروردگار است، به زبان باشد یا به عمل، و نهی از منکر، مانع شدن از انجام گناهان است، آن هم به زبان باشد یا به عمل»⁽¹⁾

نقد و بررسی

در این تعریف، امر و نهی را در معنای خاص بکار برده است. زیرا ((امر)) به معنی طلب فعل و ((نهی)) به معنای طلب ترک آن است اما وادار کردن فرد به کاری با درخواست کردن (طلب) از او متفاوت است. همین طور مانع شدن با درخواست ترک یک عمل نیز فرق می کند. گویا در وادار کردن و یا مانع شدن، مخاطب فاقد اراده و اختیار می شود اما در معنایی که ذکر شد (یعنی طلب) مخاطب با اختیار خود ممکن است به آن خواسته عمل کند و یا نکند.

ضمنا از این تعریف به دست می آید که ایشان مصداق «معروف» را فقط واجبات می داند (اگر بگوئیم که ترک مستحب، مصداق عدم طاعت محسوب نمی شود.) و مصداق «منکر» را فقط حرام های الهی دانسته و مکروه را مشمول آن قرار نداده است. مضافا که به احکام عقل هم در هر دو توجهی نشده است.

2 – 2. ارشاد به مراشد منجیه و..

اشاره

میرشریف جرجانی در تعریف خود از امر به معروف و نهی از منکر می نویسد:

«امر به معروف، ارشاد و راهنمایی به راه های نجات بخش است و نهی از منکر بازداشتن از اموری است که با شریعت سازگاری ندارد⁽¹⁾

بر شما کرد او سلام و داد خواست وز شما چاره و ره ارشاد خواست

نقد و بررسی

همان گونه که گذشت امر به معنای طلب فعل و نهی به معنای طلب ترک است، این که امر به معروف را به ارشاد معنی کنیم خلاف ظاهر است، زیرا ارشاد کارش همان وعظ و پند دادن است و در آن درخواست و طلب وجود ندارد. مانند این که شما به کسی آدرس یک مسیر را می دهید ولی از او نمی خواهید که از آن مسیر برود اما اگر از کسی خواستید از آن مسیر برود معنای طلب فعل تحقق یافته است. البته تعریف یاد شده در برگیرنده احکام عقل هم هست زیرا«راههای نجات بخش» عنوانی عام است که راه عقل و شرع را در خود جای می دهد.

2 – 3. ارشاد به منفعت و تحذیر از مفسده

اشاره

ابو حیان اندلسی در تفسیر خود در این باره نوشته است:

«المقصود من الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر: الإرشاد إلی المنفعة و التحذیرعن المفسدة»

مقصود از امر به معروف و نهی از منکر، ارشاد به منفعت و برحذر داشتن از مفسده است.⁽¹⁾

نقد و بررسی

درباره واژه «ارشاد» همان مطلبی که در تعریف قبلی گذشت در این جا نیز وارد است. اما این که «معروف» به معنای ((منفعت)) آمده باشد، و معلوم نباشد که منفعت مادی یا اخروی منظور است یا هر دو، در منابع دینی مشاهده نشده است. مضافا امر به معروف، امر به چیزهایی است که البته آنها دارای منفعت برای انسان هستند، مثلا امر به نماز، امر به منفعت نیست اما نماز منافعی را برای نمازگزار در پی دارد. (ان الصلاة تنهی عن الفحشاء و المنکر) و همین گونه است سایر واجبات.

2 – 4. امربه موافق شریعت ونهی ازمیل نفسانی

اشاره

برخی در تعریف امر به معروف و نهی از منکر بر این باورند که:

قیل: الامرُ بالمعروف أمرٌ بِما یُوافِقُ الکتابَ و السّنةوَ النّهیُ عَن المنکر نَهیٌ عمّا تَمِیلُ الیه النفسُ وَ الشهوة».

امر به معروف، امر و فرمان است به آن چه مطابق کتاب و سنّت باشد و نهی از منکر بازداشتن از چیزهایی است که نفس و شهوت به آن تمایل دارند».⁽²⁾

آری در شریعت دستوراتی ریز و درشت وجود دارد که برخی به ظاهر و برخی به فکر و اندیشه ناظر است و امر به اینها امر به معروف و نهی از مخالفت با آن نهی ازمنکر است.

درشریعت هم عطا، هم زجرهست

هم درآن پوسته، هم مغز هست.⁽¹⁾

در شریعت هم عطا هم زجر هست شاه را صدر و فرس را درگه است

نقد وبررسی

در بخش اول، تعبیر به «موافقت کتاب وسنت» عام بوده شامل واجب و مستحب می گردد. اما دائره این معنا شامل مواردی که مباح شمرده می شود نیز می گردد. مثلا خوردن انجیر و زیتون و خرما و... اموری هستند که موافق کتاب و سنت است و در کتاب و سنت مورد توجه واقع شده اما کسی امر به خوردن اینها را، امر به معروف به شمار نمی آورد.

در بخش دوم این تعریف، منکر را به چیزهایی که میل نفس و شهوت به آن باشد دانسته و نهی ازآن را، نهی از منکر محسوب کرده است. درحالی که تمایلات نفسانی و شهوانی نیزشامل محرمات، مکروهات و حتی مباحات نیز می شود. و براساس نظریه اکثریت فقهاء، منکر شامل مکروهات نمی شود، چه رسد به مباحات. مضافا ممکن است حتی کسانی از روی شهوت و هوای نفس، زنان متعددی (دائم ویا صیغه ای) برگزینند. آیا اینها منکر محسوب می شود تا از آن نهی شوند؟

2 – 5. نظر نگارنده

اشاره

به نظر نگارنده معنای دقیق امر به معروف و نهی از منکر عبارت است از:

طلب (و درخواست) انجام واجب و طلب ترک (و عدم انجام) حرام.

توضیح:

اولاً. در این تعریف «امر» به همان معنای «طلب فعل» و «نهی» به معنای «طلب ترک» معنا شده و هر دو ظهور در این معنا دارند.

ثانیاً. این که «معروف» به معنای واجب و «منکر» به معنای حرام گرفته شده، با ادله وجوب امر به معروف و نهی از منکر مطابقت دارد و آنان که معنای موسعی را منظور کرده اند (که معروف را شامل واجب و مستحب و منکر را شامل حرام و مکروه گرفته اند)، مسیری خلاف ادله وجوب را پیموده اند. زیرا فقهاء از ادلّه وجوب - که همان

آیات و روایات وارده در امر به معروف ونهی از منکر می باشد. - استفاده کرده اند که امر به معروف و نهی از منکر واجب است. سوال این است که چرا از ادلّه استفاده «وجوب» می شود اما «مستحب » را در ضمن معروف جای داده و کراهت را در ضمن منکر گنجانده و در این دو مورد امر و نهی را مستحب می دانند؟

روش و منطق صحیح بحث اقتضاء می کند ما از لسان دلیل هر چه می فهمیم در مرحله نخست همان را اثبات کنیم. اگر لسان دلیل، وجوب را می رساند دیگر نمی توان گفت امر به مستحب نیز امر به معروف است اما مستحب! زیرا این موضوع از شمول ادله خارج است. آری در مرحله بعد می توان با ادله دیگری اثبات کرد که مستحب از

مصادیق معروف است و امر به آن مستحب می باشد و نیز نهی از مکروه، مستحب است. اما در کتب مربوطه (فقهی و تفسیری) با این روش منطقی بحث نشده است.

ثالثا. برخی از عناوین که در باب امر به معروف و نهی از منکر، وارد شده فقط شامل واجب و حرام است و بس. به عنوان نمونه:

کَمَا رَفَضُوا أَسْمَی الْفَرَائِضِ وَ أَشْرَفَهَا إِنَّ الْأَمْرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ

النَّهْیَ عَنِ الْمُنْکَرِ فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ⁽¹⁾

ونیز فرمود: فَرِیضَةٌ عَظِیمَةٌ بِهَا تُقَامُ الْفَرَائِضُ⁽²⁾

و با تتبع در کتب لغت⁽³⁾

و کاربردهای آن درفقه⁽⁴⁾، معلوم میشود منظور از« فریضه» واجب است.

رحمت مادر اگر چه از خداست

خدمت او هم فریضه ست و سزاست

حتی برخی تعبیر به فریضه را بالاتر از تعبیربه واجب دانسته اند.⁽¹⁾

بنابراین تعابیر یاد شده شامل مستحب یا نهی از مکروه نمی شود.

ص: 56 و نیز در ص 59 از رسول خدا آورده است که: اگر امربه معروف رابه یکدیگر واگذارند و در نتیجه به ترک آن بیانجامد، منتظر عذاب الهی باشند: فلْیَأْذَنُوا بِوِقَاعٍ مِنَ اللَّهِ تَعَالی.

بدیهی است «عذاب» بر ترک یک عمل، «کاشف» از وجوب آن می باشد، زیرا خداوند متعال بر «ترک مستحب» یا «فعل مکروه» عذاب وکیفر مترتب نمی کند. بنابراین چون امر به معروف و نهی از منکر واجب است، اگر ترک شود عقاب دارد نه ترک امر به مستحب و نهی از مکروه.

آری همان گونه که گذشت، اگر با دلیل دیگری اثبات شد که امر به مستحب و نهی از منکر، مستحب است، مانعی برای پذیرش آن نیست اما نباید چنین تصور یا القاء گردد که اگر امر به مستحب یا نهی از مکروه ترک شد، فریضه ای ترک گشته و عذاب الهی نازل خواهد شد.⁽¹⁾

پرسش ها:

1- واژه منکر فقط شامل محرمات می شود یا مکروه را نیز در بر می گیرد؟ نتیجه این مطلب در معنای نهی از منکر چگونه خود را نشان می دهد؟

2- چرا ((عذاب)) بر ترک یک عمل، ((کاشف)) از وجوب آن می باشد؟ با استفاده از آیات و روایات چگونه از این موضوع بر وجوب امر به معروف و نهی از منکر استدلال می شود ؟

برای مطالعه بیشتر

إِنَّ الَّذینَ یُحِبُّونَ أَنْ تَشیعَ الْفاحِشَةُ فِی الَّذینَ آمَنُوا لَهُمْ عَذابٌ أَلیمٌ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ وَ أَنْتُمْ لا تَعْلَمُون. نور: 19 چرا حتی" دوست داشتن اشاعه فحشاء" منکر بزرگی شمرده شده است و بر آن عذاب الهی مترتب گشته است؟ (با توجه به سوال شماره2)

فصل دوم : تفاوت های " امر به معروف و نهی از منکر" با "نظارت اجتماعی "

اشاره

درس سوم

درآمد

اشاره

پیش از پرداختن به تبیین تفاوت ها، یادآوری می شود که آن چه در اسلام برای حفظ ارزش ها و سلامت اجتماعی بر آن تأکید شده، همان عنوان "امر به معروف و نهی از منکر" است. اما مشاهده می کنیم در سالهای گذشته اصطلاح " نظارت اجتماعی " یا "نظارت همگانی "به جای امر به معروف و نهی از منکر رواج یافته و شاید برخی بر این باور باشند که این اصطلاح معنایی جامع و کامل را در بر دارد. درحالی که معادل واژه "نظارت" در انگلیسی کلمه "کنترل" (Control) می باشد و نظارت اجتماعی، همان کنترل اجتماعی (Social Control) است، از این رو تعاریف خود را بر محور اصطلاح "کنترل اجتماعی "متمرکز نموده اند.

اما بین "نظارت یا کنترل اجتماعی" و" امربه معروف ونهی ازمنکر" تفاوت های جدّی و آشکاری وجود دارد. پیش ازپرداختن به تبیین این تفاوت ها، ذکر این نکته خالی از لطف نیست،که میان صاحب نظران مغرب زمین در تعریف کنترل اجتماعی نه تنها اتفاق نظری وجود ندارد

بلکه تعاریف ارائه شده از ابهامات و کاستی های فراوانی رنج می برد و به اعتراف رابرت اف. مایر ⁽¹⁾

در مقاله خود با عنوان دیدگاه هایی پیرامون مفهوم کنترل اجتماعی در صفحه 35 نشریه «نقد سالانه جامعه شناسی» (Annual Review of Sociology) که می نویسد:

حتی یک بررسی سطحی از مفهوم کنترل اجتماعی با یک مشکل ظاهراً لاینحل مواجه خواهد شد. جامعه شناسان بر روی هیچ تعریفی از این اصطلاح اتفاق نظر ندارند. این امرگیج کننده است زیرا نه تنها این اصطلاح در ادبیات جامعه شناسی بسیار پرکاربرد است، بلکه شواهدی از احیای توجه به این موضوع وجود دارد.

پیش از این، دیدگاه های صاحب نظران اسلامی در تعریف "امربه معروف و نهی ازمنکر" بیان گردید، اکنون برای روشن شدن تفاوت ها بین نظارت و کنترل اجتماعی با امر به معروف ونهی ازمنکر، ضروری است، نخست به مهم ترین تعاریف نظارت و کنترل اجتماعی از نگاه اندیشمندان غربی، اشاره ای داشته باشیم .

1. تعاریف نظارت اجتماعی

1 – 1. فرآیند آموزشی مطابقت با ارزشها

اشاره

جوزف روسِک⁽²⁾درتعریف کنترل اجتماعی چنین بیان کرده است:

«... یک واژه عام برای فرآیندهایی - برنامه ریزی شده یا غیر برنامه ریزی شده - که به واسطه آن افراد برای مطابقت با کاربردها و ارزش های زندگی گروهی آموزش می بینند یا مجبور به آن می شوند.»⁽¹⁾

نقد و بررسی

این سخن که افراد آموزش هایی ببینند تا رفتار خود را بر ارزش ها مطابقت دهند، دارای یک مقدم (دیدن آموزش) و یک تالی (تطبیق رفتارها بر ارزش ها) است و تصور شده که تالی نتیجه الزامی و حتمی مقدم است، در حالی که نه منطقاً چنین الزامی وجود دارد و نه در تحقق خارجی چنین حتمیتی مشاهده می شود. ای بسا افراد بزهکاری هستند که آموزش های متعدد و متنوعی می بینند امّا تأثیری در اصلاح رفتار آنها ندارد. مضافاً مفهوم کنترل، مفهومی است که معنای بازدارندگی در آن نهفته است اما آموزش دادن ممکن است برای برخی بازدارنده باشد و برای دیگران نباشد.

1 – 2. شیوه زندگی جمعی

اشاره

هورویتس⁽²⁾بیان داشته:

«کنترل اجتماعی، شیوه های زندگی و رویّه های اجتماعی گروه بوده و برای حفظ این شیوه ها به کار می رود.»⁽³⁾

نقد و بررسی

بسیاری از محققین بر این باورند که توصیفی که در این تعریف و نیز تعریف پیشین و یا مشابه آن می شود بیشتر توصیف هایی هستند مربوط به فرایند اجتماعی سازی(واین که چگونه افراد را اجتماعی وملتزم به هنجارهای آن، باربیاوریم) ونه کنترل اجتماعی.

کوهن (Cohen) به درستی گفته است که این تعاریف غیر دقیق است زیرا آن چنان انعطاف پذیرند که می توان آنها را برای بسیاری از انواع موقعیت ها و رفتارها به کار برد. به عبارتی دیگر تعاریفی از این دست آن چنان عام است که هم شامل موارد مدّ نظر در بحث و هم شامل غیر آن می شود (و مانع اغیار نیست).

1 – 3. نوعی واکنش سازمان یافته

اشاره

الف- مارتین آینس⁽¹⁾در صفحه 5 - 3 کتاب درک کنترل اجتماعی؛ انحراف، جرم و نظم اجتماعی⁽²⁾

می نویسد:

«اصطلاح کنترل اجتماعی امروزه برای اشاره به نوعی واکنش سازمان یافته در برابر رفتار انحرافی به کار می رود.»⁽³⁾

نقد و بررسی

در این تعریف مقصود آقای آینس از "واکنش سازمان یافته" معلوم نشده که چه نوع واکنشی است؟ آیا واکنش هایی از نوع آموزشی است یا تربیتی و یا از نوع واکنش های امنیتی و پلیسی؟ یا همه این موارد منظور است؟ مضافاً این تعریف فقط مواردی را در برمی گیرد که رفتاری بزه و انحرافی رخ داده است و شامل موارد پیش گیرانه نمی شود.

ب - اِستَن کوهن⁽¹⁾کنترل اجتماعی را با توضیح بیشتر از ((آینس)) این گونه تعریف کرده است:

«واکنش های سازمان یافته در برابر جرم و بزه کاری و اَشکال یکپارچه ای از رفتار مشکل آفرین اجتماعی، خواه به صورت واکنشی باشد (پس از وقوع عمل) و خواه به صورت پیشگیرانه باشد (برای پیشگیری از عمل).»⁽²⁾

نقد و بررسی

این تعریف از این جهت که هم موارد پیشگیرانه و هم موارد پس از وقوع عمل را در برمی گیرد از تعریف پیشین کامل تر است امّا در این که منظور خود را از واکنش سازمان یافته معلوم نکرده است، اشکال یادشده بر قوّت خود باقی است.

ج - دونالد بلاک⁽¹⁾نیز تعریفی مشابه دو تعریف گذشته آورده است:

«کنترل اجتماعی عبارت است از جنبه هنجاری زندگی اجتماعی، یا تعریف رفتار انحرافی و واکنش در برابر آن، از قبیل: بازداری، اتهام، تنبیه و تاوان.»⁽²⁾

نقد و بررسی

بر طبق این بیان، کنترل اجتماعی به مکانیسم های هدفمندی اشاره دارد که برای سامان دهی رفتار افراد منحرف، مجرم، نگران کننده و دردسرساز به کار می رود. امّا برای آن که تعریف خالی از اشکال باشد، باید می گفت کنترل اجتماعی عبارت است از: واکنش بازدارنده در برابر رفتار انحرافی،زیرا گنجاندن ((تعریف رفتار انحرافی)) در درون تعریف کنترل اجتماعی امری خارج از عرف علمی است، این گونه اصطلاحات باید در جای دیگر تعریف شود و در این جا به عنوان اصل موضوعه پذیرفته گردد.

مضافاً که این بیان، موارد پیشگیری را در برنمی گیرد زیرا از واژه «رفتار انحرافی» وقوع آن در خارج تبادر می شود و به کاربردن کلمه «واکنش» مؤید آن است، به دلیل آن که واکنش پاسخی است به یک رفتار و کنش ولی در موارد پیشگیرانه تعبیر به واکنش، درست نیست و اصطلاح «برنامه ریزی»صحیح است.

نکته مثبت این تعریف آن است که تکلیف خود را با نوع واکنش معلوم داشته و آن را از قبیل بازدارنده دانسته است.

1 – 4. یادگیری الگوهای شایسته

اشاره

برخی در توضیح نظارت اجتماعی می گویند:

فرد از طریق اجتماعی شدن یاد می گیرد که در موقعیت های گوناگون، چه الگوهای رفتاری پذیرفتنی است و تفاوت میان الگوهای رفتاری شایسته و الگوهای رفتاری ناشایسته چیست؟ نظارت اجتماعی در واقع به بسط فراگرد اجتماعی شدن اطلاق می شود (یعنی این که فرد از طریق اجتماعی شدن و پذیرش الگوهای رفتاری جامعه از رفتار انحراف آمیز پرهیز می کند).⁽¹⁾

نقد و بررسی

در این تعریف، آموزش و یادگیری را محور قرار داده تا افراد از این راه الگوهای رفتاری خوب و بد را بشناسند و با این کار اجتماعی شدن (و تطبیق دادن رفتار خود با جامعه) را یاد می گیرند. اشکالی که در ذیل

تعریف اول شد، در این جا نیز وارد می باشد، لذا از تکرار خودداری می کنیم.

پرسش ها

1- نظریه "جوزف روسِک" در تعریف کنترل اجتماعی را با نقد آن بررسی نمائید.

2- تعاریف "مارتین آینس"و" اِستَن کوهن" را به همراه نقد آن بررسی نموده وتفاوت های این دودیدگاه رابیان کنید.

درس چهارم

1 – 5. مجموعه ای ازمنابع مادی

اشاره

برخی دیگر در تعریف آن گفته اند:

«کنترل اجتماعی مجموعه ای از منابع مادی و نمادین است که یک جامعه برای تضمین هم نوایی رفتاری اعضای خویش در برابر کج روی با مجموعه ای از قواعد و اصول معین و دارای ضمانت اجرا در اختیار دارد.»⁽¹⁾

نقد و بررسی

امتیاز این تعریف از دیگر تعاریف آن است که از جامعیت و اتقان بیشتری برخوردار است، زیرا هم منابع و ابزار کنترل و هم مقررات و ضمانت اجرا را مورد توجه قرار داده است، امّا اشکالی که وجود دارد این است که از صرف در اختیارداشتن مجموعه ای از منابع و مقررات، کنترل اجتماعی پدید نمی آید بلکه از کاربست و استفاده از آنها است که آن نتیجه به دست می آید.

6. هراقدامی برای تغییر

اشاره

نویسندگان معاصر معتقدند که ماهیت کنترل اجتماعی در اواخر دوران مدرنیته آن چنان تغییر یافته که تعریف کوهن دیگر تمام

شیوه های کنترل اجتماعی رادر برنمی گیرد. به طور خلاصه آنها معتقدند که کنترل اجتماعی دیگر منحصر به شیوه های کنترل رفتارهای انحرافی نیست بلکه تقریباً همه ما در زندگی روزمره به نوعی تحت کنترل اجتماعی قرار داریم، چه رفتارمان انحرافی باشد و چه نباشد. لذا آنان معتقدند که این وضعیت نیازمند مفهوم سازی کنترل اجتماعی به شیوه ای بسیار متفاوت از تعریف کوهن است. این امر سبب شده که درک ما از کنترل اجتماعی این گونه تغییر یابد: «هر گونه اقدامی برای تغییر رفتار مردم».⁽¹⁾

نقد و بررسی

دغدغه این دیدگاه برای ارائه تعریفی جامع، مثبت و ارزشمند است، امّا تعریفی که بیان داشته اند، آن قدر جامع است که آنان را از آن سوی بام به سقوط کشانده است! زیرا این که گفته شود "هر گونه اقدام" شامل اموری مانند دعا کردن ( اللهم غیر سوء حالنا بحسن حالک) هم می شود در حالی که دعا امری غیر از کنترل اجتماعی است، هم چنین مواردی شبیه ازدواج کردن یا حبس خانگی توسط افراد و... را هم در برمی گیرد که ممکن است در تغییررفتار مؤثر باشد، امّا هیچ یک از این ها کنترل اجتماعی نیست.

اشکال دیگر این است که هر تغییر رفتاری مطلوب نیست بلکه تغیییر رفتار از بد به خوب، هدف کنترل اجتماعی است. به عبارت دیگر هدف، اصلاح رفتار است نه هر تغییری که حتی شامل تغییر از خوب به بد شود. (هر چند مقصود گوینده این نیست اما عبارت، شامل این گونه موارد هم می شود.)

2. تفاوت های دو اصطلاح

اشاره

بین «امر به معروف ونهی ازمنکر» با «نظارت و کنترل اجتماعی» از زوایا و ابعاد مختلفی، تفاوت هایی وجود دارد که روشنگر و تاثیر گذار است و به اختصار به آن می پردازیم . این تفاوت ها بصیرت را افزون کند عقل را سوی حقیقت رهنمون کند

2 – 1. ازحیث توسعه مخاطب

از حیث شمول و گستردگی مخاطبان، حوزه امر به معروف و نهی از منکر اعم از حوزه نظارت اجتماعی است. زیرا در نظارت اجتماعی، رفتار افراد در جامعه موضوع نظارت قرار می گیرد در حالی که در امر به معروف، رفتار فرد هم در اجتماع و هم در خانه و حریم خصوصی مورد توجه واقع می شود. اعضای یک خانواده همان گونه که در جامعه اگر شرایط امر به معروف و نهی از منکر وجود داشته باشد، وظیفه دارند به این مهم اقدام کنند، در درون خانه نیز

این وظیفه را بر عهده دارند و باید یکدیگر را به انجام معروف فرا خوانده و از منکر نهی

نمایند. دلیل این سخن اطلاق ادلّه امر به معروف و نهی از منکر (آیات و روایات) است.⁽¹⁾

برای دیدن دیگر احادیث به کتاب کافی، ج 5، از ص 56 تا 62، باب امر به معروف و نهی ازمنکر مراجعه شود.

دردرون ودر برون درهر ماجرا تو مخاطب بوده ای ای صنم مرا امّا در نظارت اجتماعی مصطلح، خانه و حریم خصوصی از این نظارت مستثنی شده است.

2- 2. ازحیث تاثیرگذاری

در امر به معروف و نهی ازمنکر "تأثیرگذاری در مخاطب" از شرایط وجوب آن است، از این رو اگر انسان بداند و یا حتی احتمال

قوی دهد که مخاطب به سخن او ترتیب اثری نمی دهد، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نخواهد بود.⁽¹⁾

و نیز: یشترط فی وجوب الأمر بالمعروف الواجب و النهی عن المنکر أمور: ... الثانی: احتمال ائتمار المأمور بالمعروف بالأمر، و انتهاء المنهی عن المنکر بالنهی، فإذا لم یحتمل ذلک، و علم أن الشخص الفاعل لا یبالی بالأمر أو النهی، و لا یکترث بهما لا یجب علیه شی ء علی المشهور، و لکن لا یترک الاحتیاط بإظهار الکراهه فعلًا أو قولًا و لو مع عدم احتمال الارتداع به (سیستانی، سیدعلی حسینی، منهاج الصالحین، ج1، ص 489).

الشرط الثانی - أن یجوّز و یحتمل تأثیر الأمر أو النهی، فلو علم أو اطمأن بعدمه فلا یجب. امام خمینی، تحریر الوسیله، ج1، ص467

گرسخن درجان تاثیری کند آن گه در کار خویش تدبیری کند

امّا در نظارت اجتماعی مصطلح چنین شرطی وجود ندارد و سازمان های مسؤول دولتی و یا نهادهای مردمی و نیز رسانه ها، خود را موظف به پیگیری موضوع می دانند.

2 – 3. ازجهت انگیزه

بر اساس آموزه های اسلامی انگیزه در امر به معروف و نهی از منکر "اصلاح فرد و جامعه" است که این خود ثواب و پاداش اخروی را نیز به دنبال دارد و اگر به قصد قربت انجام گردد، عبادت به شمار رفته و از ثواب افزون تری بهره مند خواهد بود.⁽²⁾

بندگان حق رحیم و بردبار خوی حق دارند در اصلاح کار

در حالی که در نظارت اجتماعی این گونه مسایل مورد توجه نیست.

2 – 4. تفاوت درمتعلق

متعلق امر به معروف ونهی از منکر، براساس نظر مشهور، معروف های عقلی و شرعی (اعم از واجب و مستحب) و محرمات الهی است. درحالی که متعلق در نظارت اجتماعی «هنجارهای اجتماعی» و «ارزش های عرفی» است، خواه این هنجارها با معروف ها و ارزش های دینی منطبق بوده یا مخالف و ضد آن باشند.

2 – 5. توجه به ارزشها

در نظارت اجتماعی (که از آن به کنترل اجتماعی هم یاد می شود،) اهتمام بر پیشگیری از انجام بزه و جرم و در صورت وقوع، برخورد با مجرم و بزهکار است، امّا در امر به معروف و نهی از منکر علاوه بر آن (که نهی ازمنکر نامیده می شود) به معروف ها (واجبات و مستحبات) و ارزش ها و دعوت به آن نیز توجه وتشویق شده است و این موارد در بیشتر تعاریف نظارت اجتماعی مورد غفلت قرار گرفته است.

2 – 6. آرمان جهانی

از جمله مصادیق بزرگ «امر به معروف» تلاش برای برقراری نظام اسلامی است و نیز از مصادیق اعظم «نهی از منکر» مبارزه با نظام سلطه جهانی و حکومت های دست نشانده آنان می باشد امّا «نظارت و کنترل اجتماعی» فاقد توان نظری برای پوشش دادن به چنین مفاهیمی است اما نظارت و کنترل اجتماعی فاقد توان است. و این نکته مهم به روشنی در فرمایش سالار شهیدان امام حسین(ع) آمده است:

«وَ إنِّی لَمْ أَخْرُجْ أَشِراً وَ لَا بَطِراً وَ لَا مُفْسِداً وَ لَا ظَالِماً وَ إِنَّمَا خَرَجْتُ لِطَلَبِ الْإِصْلَاحِ فِی أُمَّه جَدِّی(ص) أُرِیدُ أَنْ آمُرَ بِالْمَعْرُوفِ وَ أَنْهَی عَنِ الْمُنْکَرِ وَ أَسِیرَ بِسِیرَهِ جَدِّی وَ أَبِی».⁽¹⁾

امام حسین «ع»: از روی سرمستی و گردنکشی، و برای فساد و ستمگری دست به این قیام نزدم، بلکه برای اصلاح اوضاع امّت جدّم قیام کردم، می خواهم «امر به معروف» و «نهی از منکر» کنم، و به روش و سیره جدّم و پدرم علی بن ابی طالب رفتار کنم.

2 – 7. مراتب و مراحل

اشاره

برای عملیاتی کردن امر به معروف و نهی از منکر، مراتب و مراحلی ذکر شده است، این که از اعتقاد و انکار قلبی

آغاز و به تذکر زبانی و سپس بازدارندگی از سر قدرت برسد و حتی در هر مرحله از ساده ترین واکنش ها شروع و به برخوردهای تندتر منتهی شود.⁽²⁾

المرتبه الأولی - أن یعمل عملا یظهر منه انزجاره القلبی عن المنکر، و أنه طلب منه بذلک فعل المعروف و ترک المنکر، و له درجات کغمض العین، و العبوس و الانقباض فی الوجه، و کالاعراض بوجهه أو بدنه، و هجره و ترک مراودته و نحو ذلک.

المرتبه الثانیه - الأمر و النهی لسانا.

مسألة 1: لو علم أن المقصود لا یحصل بالمرتبه الأولی یجب الاتنقال إلی الثانیه مع احتمال التأثیر.

مسألة 2: لو احتمل حصول المطلوب بالوعظ و الإرشاد و القول اللیّن یجب ذلک، و لا یجوز التعدی عنه.

المرتبه الثالثه - الإنکار بالید.

مسألة 1: لو علم أو اطمأن بأن المطلوب لا یحصل بالمرتبتین السابقتین وجب الانتقال إلی الثالثه، و هی أعمال القدره مراعیا للأیسر فالأیسر.

مسألة 2: إن أمکنه المنع بالحیلوله بینه و بین المنکر وجب الاقتصار علیها لو کان أقل محذورا من غیرها.

امام خمینی، تحریر الوسیله، ج1، ص 476 تا 482

اینها

همه در امر به معروف و نهی از منکر با دقت و ظرافت خاصی دیده می شود در حالی که در نظارت اجتماعی چنین توجهی وجود ندارد. البته در شرایط وجوب امر به معروف و نهی از منکر نیز تفاوت های جدّی ملاحظه می شود که به همین اندازه اکتفا نموده و این بحث را به پایان می بریم.

پرسش ها

1- چرا اصطلاح"نظارت و کنترل اجتماعی" توان نظری برای پوشش دادن به موضوعاتی مانند: قیام علیه حکومت های ستمگر و نیز تشکیل حکومت عادلانه و اسلامی راندارد؟ چرا امربه معروف و نهی ازمنکر می تواند این موضوعات را تحت پوشش قراردهد؟

2- تعریف نظارت اجتماعی به "هرگونه اقدامی برای تغییر رفتار مردم " را بررسی و نقد کنید.

فصل سوم : وجوب " امر به معروف و نهی از منکر "

اشاره

درس پنجم

وجوب امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

در این که امر به معروف و نهی از منکر واجب است، هیچ یک از علمای اسلام در آن اختلاف نظری ندارند. به عنوان نمونه به تعبیراتی چند، در این باره توجه نمایید:

فقیه و محدث بزرگ شیخ طوسی(ره) (متوفی 460 ﻫ) فرموده است:

«الامرُ بالمعروف وَ النَّهی عن المنکر فرضان عن فرائض الاسلام».⁽¹⁾

«امر به معروف و نهی از منکر، دو واجب از واجبات اسلام است».

مرحوم قاضی ابن برّاج (متوفی 481 ﻫ) فرموده است:

«و اعلم ان من جملة فرائض الاسلام الامر بالمعروف وَ النَّهی عن المنکر».⁽²⁾

«بدان که از جمله واجبات اسلام، امر به معروف و نهی از منکر است».

مرحوم ابن ادریس حلّی (متوفی 598 ﻫ.ق) آورده است:

«الامرُ بالمعروف وَ النَّهی عن المنکر واجبان بلا خلاف بین الاُمّة».⁽¹⁾

و مرحوم سید احمد خوانساری وجوب آن را از ضروریات شمرده است:

«و امّا وجوبهما فی الجملة فهو من الضروریات».⁽²⁾

1. دلیل وجوب

الف- وجوب شرعی

مستند آنان در«قول به وجوب» ادله نقلی یعنی آیات قرآن و روایات است.

مانند آیه مبارکه:

« ولتکن منکم اُمّة یدعون الی الخیر و یأمرون بالمعروف و ینهون عن المنکر اولئک هم المفلحون».⁽³⁾

و آیه: «و کنتم خیر اُمّة اخرجت للناس تأمرون بالمعروف وَ تنهون عن المنکر».⁽⁴⁾

و برخی از روایات مانند:

«عن النّبی(ص) اذا امتی تواکلت الامرُ بالمعروف وَ النَّهی عن المنکر فلیأذنوا بِوِقاع من الله تبارک و تعالی».⁽¹⁾

«هرگاه امت من امر به معروف و نهی از منکر را به یکدیگر واگذارند (و از آن شانه خالی کنند) باید منتظر عذاب و حادثه سختی از سوی خداوند باشند».

و نیز فرمایش حضرت علی(ع): «... فَأمُروا بالمعروف وَ انهَوا عن المنکر ...».⁽²⁾

توضیح: در آیات و روایات ((ماده امر))، بر ((وجوب)) دلالت دارد و در روایاتی که ((وعده عذاب)) بر ترک امر به معروف داده شده است، این وعده عذاب کاشف از وجوب امر به معروف و نهی از منکر است. زیرا خداوند بر ترک مستحب یا انجام مکروه، مؤاخذه و عقاب نمی کند.

ب- وجوب عقلی

اشاره

برخی از فقها مانند شیخ طوسی، فاضل، شهید اول و ثانی به دلیل «عقل» تمسک جسته اند و وجوب امر به معروف و نهی از منکر را از مستقلات عقلیه به شمار آورده اند. یعنی این که عقل خودش مستقلاً (و صرف نظر از آن چه در کتاب و سنت آمده) حکم می کند به این که امر به معروف و نهی از منکر واجب است. در توجیه و توضیح این سخن دو نکته به نظر می رسد:

1 – ب. حفظ نظم و نظام جامعه

از آن جا که عقل حکم می کند حفظ نظام جامعه واجب و پیش گیری از هر چیزی که نظام اجتماعی را مختل کرده و سبب هرج و مرج جامعه می شود لازم است. بنابراین تمام معروف هایی که با انجام آنها نظام اجتماعی برقرار می گردد به حکم عقل واجب است مانند کمک به همنوعان، رسیدگی به محرومان، تقویت بُعد دفاعی کشور، دفاع از مملکت در برابر تهاجم دشمنان و ...

امر به این ارزش ها نیز چون در راستا و جهت حفظ نظام جامعه است، واجب می باشد. از سوی دیگر هر چه که سبب اختلال نظام و زندگی مردم بشود، مانند: ایجاد ناامنی، سرقت، قتل و غارت، آسیب زدن به اموال دیگران و ... مُنکر است و نهی از آن لازم.

2 – ب. لزوم برقراری عدل

از آن جا که عقل انسان، عدل را خوب و لازم دانسته و ظلم را قبیح و رفع آن را واجب می داند، بنابراین معروف ها و ارزش هایی که مصداق عدل هستند (مانند مثال های گذشته) مشمول حکم عقل بوده و امر به آنها واجب عقلی است و هر منکر که مصداق ظلم باشد (مانند مثال هایی که ذکر شد) نهی از آنها واجب عقلی محسوب می گردد.

2. وجوب کفایی یا عینی

در این که وجوب امر به معروف و نهی از منکر، کفایی است یا عینی، بین فقهاء بحث و گفتگو شده است، در این مورد سه نظر وجود دارد:

1- برخی از فقیهان بزرگ مانند سیدمرتضی و حلبی و قاضی و حلّی و فاضل و شهید اوّل و دوّم و خواجه نصیر طوسی در تجرید و محقق اردبیلی و محقق خراسانی و ...، آن را واجب کفایی دانسته اند، به این معنی که با قیام تعداد کافی نسبت به این امر، از بقیه ساقط می شود.⁽¹⁾

2- برخی دیگر مانند شیخ طوسی و ابن حمزه و فخر الاسلام و شهید در غایة المراد و ... آن را واجب عینی دانسته اند.⁽²⁾

3- بعضی مانند قاضی ابن برّاج، مسأله را منوط به «اثرپذیری مخاطب» نموده اند و گفته اند در صورتی که کسی امر به معروف و نهی از منکر بکند و امر و نهی او اثر بگذارد (یعنی معروف انجام گردد و منکر ترک شود) در این فرض «واجب کفایی» است و وجوب آن ازدیگران ساقط می شود. امّا در جایی که فردی یا عدّه ای امر به معروف و نهی از منکر بنمایند و مؤثر واقع نگردد، در این مورد واجب عینی است یعنی بر هر یک از مکلفین واجب است که امر به معروف و نهی از منکر بکنند تا وقتی که معروف اقامه گردد و منکر ترک شود، که در این هنگام، وجوب از همه ساقط می شود.⁽³⁾

به گمان نگارنده، باید دید «هدف از امر به معروف و نهی ازمنکر چیست» اگر هدف از انجام این فریضه الهی اقامه معروف و ترک منکر

باشد (و مفاد برخی از روایات نیز همین است) در موردی که معروفی ترک شده یا منکری انجام می شود (یا بناست انجام شود) باید تا جایی امر به معروف و نهی از منکر شود که به آن هدف برسیم. این مطلب گاهی با تذکر یک فرد حاصل می شود و گاه با تذکر چند نفر و گاه با اقدام وحرکت گروه و جمعیتی. در واقع مصداق های متعدد برای مفهوم «مَن بِهِ الکفایة» است، یعنی هر گاه به تعداد کافی برسند که به هدف مذکور نائل شوند (و تعداد کافی در هر مورد از معروف ها و منکرات و اشخاص و ... فرق می کند یعنی به حدّی برسند که معروف انجام و منکر ترک گردد، از بقیه ساقط می شود) در نهایت این همان معنای کفایی بودن وجوب امر به معروف و نهی از منکر است.⁽¹⁾

3. واجب توصّلی یا تعبّدی

امر به معروف واجب توصلی است یا تعبدی؟

مقصود از واجب توصّلی، واجبی است که غرض، تحقق و انجام آن است و قصد قربت در صحّت آن شرط نیست، مانند پاک کردن لباس یا بدن از نجاست که برای نماز واجب است، و مثل ادای دین، نجات غریق و دفن میّت. اما منظور از واجب تعبّدی، واجبی است که مکلّف آن را باید به قصد تقرّب به خداوند انجام دهد تا امتثال امر خداوند صدق کند و واجب از عهده او ساقط گردد، مانند انجام نماز و روزه.

فقیهان امر به معروف و نهی از منکر را واجب توصّلی شمرده اند و قصد قربت و اخلاص را در آن شرط ندانسته اند.⁽¹⁾زیرا غرض از آن ترک منکر و اقامه واجب است، اگر این غرض حاصل شد هر چند قصد قربتی در کار نباشد، امتثال امر خدا محقق گشته است.

تذکر: شایسته و سزاوار است که مسلمان به همه کارهای خود رنگ عبادت بدهد و امور توصّلی را نیز به قصد قربت و اخلاص به جا آورد تا از آثار این اخلاص در دنیا و آخرت بهره مند گردد.

4. شرایط وجوب

اشاره

فقهای اسلام(ره) وجوب امر به معروف و نهی از منکر را مشروط به چهار شرط دانسته اند⁽²⁾

که در صورت تحقق همه این شروط، امر به معروف و نهی از منکر واجب خواهد شد و در غیر این صورت وجوبی پیدا نمی کند. این چهار شرط عبارت است از:

1- علم (آمر و ناهی) به معروف و منکر.

2- احتمال تأثیر امر و نهی در مخاطب.

3- اصرار بر استمرار گناه از سوی عاصی.

4- عدم ترتب مفسده بر امر و نهی.

اینک به توضیح شرط های چهارگانه می پردازیم:

شرط اوّل . علم آمر و ناهی به معروف و منکر

آمر به معروف باید بداند آن چه را مخاطب وی ترک نموده است «معروف» است تا او را به آن امر کند و آن چه را که دارد انجام می دهد (یا بنای بر انجام آن دارد) «منکر» است تا او را از آن بازدارد.⁽¹⁾

بنابراین بر کسی که معروف و منکر را نمی شناسد یا در موردی خاص نمی داند که منکر است یا نه؟ امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست.مثال :

1- شخصی در مجلسی نوشابه ای می خورد و شما نمی دانید که این نوشیدنی، از نوشیدنی های حلال است یا حرام، در این جا موردی برای نهی از منکر وجود ندارد.

2- شخصی با زنی مشغول صحبت و شوخی و خنده است و شما نمی دانید آیا این زن محرم اوست (همسر، خواهر، مادر و ...) یا محرم او نیست، در این جا نیز جایی برای نهی از منکر نیست.

3- تعدادی مهمان دارید، در این میان برخی خانم ها نماز نمی خوانند و همسر شما نمی داند که ترک نماز به دلیل بی توجهی به نماز است یا به دلیل عذر زنانه، در این جا نه پرس و جو لازم است نه تذکر.

امام خمینی(ره) فرموده است:

«فَلا یجب علی الجاهل بالمعروف و المنکر».⁽¹⁾و العلم شرط «الوجوب» کالاستطاعة فی الحج.

یعنی هر کسی که به معروف و منکر جاهل است، امر به معروف و نهی از منکر بر او واجب نیست و علم به معروف و منکر، شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر است مانند استطاعت که شرط وجوب حج است. (و همان گونه که با نبود استطاعت، حج واجب نیست، با نبودعلم به معروف و منکر، امر به معروف و نهی از منکر واجب نیست).

بیان چند مسأله:⁽²⁾

1- در شناختن معروف و منکر، بین قطع یا طرقی که برحسب اجتهاد معتبر است و یا تقلید فرقی نیست، بنابراین اگر دو نفر از یک مجتهد تقلید نمایند که قائل به وجوب عینی نماز جمعه است و یکی از آنها نماز جمعه را ترک نماید، بر دیگری واجب است که او را به اقامه نماز جمعه امر کند و هم چنین اگر مجتهد آنها آب انگوری را که با آتش

جوش آمده حرام بداند و یکی از آنان مرتکب آن شود، بر دیگری واجب است او را نهی نماید.

2- اگر مسأله مورد اختلاف باشد و احتمال داده شود که نظر فاعل آن کار یا تارک آن و یا تقلیدش مخالف او باشد و آن چه را که او انجام می دهد، نزد خودش جایز باشد، امر و نهی او واجب نیست بلکه جایز هم نیست تا چه رسد به این که علم به این مطلب داشته باشد.

3- اگر فاعل، جاهل به موضوع باشد، نه انکار (نهی کردنش) و نه برطرف کردن جهل او، واجب نیست. مثل این که نماز را از روی غفلت یا فراموشی ترک نماید، یا مایع مست کننده ای را از باب این که موضوع را نمی داند (که مست کننده است) بنوشد. ولی اگر مطلب از چیزهای با اهمیت باشد و مَولا (شارع مقدس) مطلقاً به فعل یا ترک آن رضایت نداشته باشد، واجب است آن را برپا دارد و او را نهی نماید مانند قتل نفس محترمه.

4- اگر آن چه را که ترک نموده، طبق رأی خودش یا رأی کسی که از او تقلید می نماید، واجب باشد یا آن چه را که انجام داده نیز (طبق رأی او یا رأی کسی که از او تقلید می نماید) حرام باشد و رأی غیر او مخالف رأی او باشد، ظاهر آن است که انکار او واجب نیست مگر این که قائل باشیم تجرّی یا کاری که با آن تجرّی می شود، حرام است.

شرط دوّم . احتمال تاثیر

اشاره

این که آمر و ناهی، احتمال تأثیر امر و نهی را بدهد، بنابراین اگرعلم یا اطمینان به عدم تأثیر امر و نهی داشته باشد، امر و نهی واجب نیست.

در توضیح این شرط گفته اند:

1- اگر آمر و ناهی بداند که امر و نهی او تأثیر نمی گذارد مگر این که با درخواست و موعظه همراه باشد، واجب است امر و نهی را به همراه درخواست و موعظه انجام دهد.

به عنوان مثال اگر به کسی که به دیگری اهانت میکند، بگوید: «توهین نکن .» تاثیر نمی گذارد اما اگر بگوید: «آقای محترم توهین به دیگران شخصیت شما را خراب می کند، از شما می خواهم چنین کاری نکنید» تاثیر می گذارد. باید تعبیر دوم را انتخاب کند.

2- اگر بداند یا احتمال دهد که امر و نهیش با تکرار مؤثر خواهد افتاد، تکرار (در امر و نهی) واجب است.

3- اگر بداند یا احتمال دهد که امر و نهیش در حضور جمعی مؤثر واقع می شود و در غیر این صورت تأثیری نمی کند، چنان چه فاعل، متجاهر به فسق باشد (یعنی آشکارا به آن گناه اقدام ورزیده است) امر و نهی او در حضور جمع جایز بلکه واجب است ولی اگر متجاهر به فسق نباشد، در این که امر و نهی او در حضور جمع واجب، بلکه حتی هم جایز باشد، محل اشکال است.

4- اگر بداند که فلان شخص قصد ارتکاب حرامی را دارد و احتمال بدهد که نهی از آن حرام، تأثیر می گذارد واجب است او را نهی کند.

5- اگر بداند یا احتمال دهد که امر و نهی او در تقلیل معصیت (و کم شدن آن) مؤثر است ولی در قَلع (و از بین بردن آن) مؤثر نیست، امر و نهی واجب است.

6- اگر هم احتمال بدهد که امر و نهی او تأثیر خواهد کرد و هم احتمال عدم تأثیر را بدهد، ظاهر آن است که در این صورت، امر و نهی واجب نیست.⁽¹⁾

پرسش ها

1- چگونه عقل بروجوب امر به معروف ونهی ازمنکر دلالت می کند؟

2- معنای واجب عینی و کفایی را بیان کنید و توضیح دهید. در صورتی که امر به معروف و نهی از منکر را واجب عینی بدانیم و یا کفایی چه تفاوتی می کند؟

3- تفاوت واجب توصلی وتعبدی را بیان نموده و برای هر یک دو مثال بزنید.

درس ششم

شرط سوّم . استمرار معصیت

این که شخص معصیت کار اصرار بر استمرار گناه داشته باشد. پس اگر از حال او معلوم شود که گناه را ترک می کند، وجوب امر و نهی ساقط می شود.

توضیح: مراد از استمرار این است که فاعل باز هم مرتکب معصیت خواهد شد، هر چند یک بار دیگر باشد.در این صورت نهی از منکر واجب است، و مقصود از استمرار دوام و انجام همیشگی نیست.⁽¹⁾

چنان چه نشانه ای بر ترک معصیت وگناه از سوی عاصی، ظاهر گردد و برای آمر و ناهی از آن نشانه قطع و یقین به ترک معصیت حاصل گردد، بدون اشکال وجوب امر و نهی در این فرض ساقط می گردد و هم چنین است اگر برای آمر و ناهی، اطمینان به ترک گناه حاصل شود.⁽²⁾

شرط چهارم . عدم مفسده در امر و نهی.

اگر آمر به معروف یا ناهی از منکر عِلم یا ظن پیدا کند که امر و نهی او موجب ضرری جانی یا آبرویی یا مالی (در صورتی که قابل اعتنا و توجه باشد) بر خود او یا یکی از وابستگانش و دوستان و همراهانش می شود، امر و نهی واجب نخواهد بود و از او ساقط می شود. بلکه هم چنین است اگر خوف و ترسِ ضرر (جانی یا مالی یا آبرویی) را هم داشته باشد که منشأ این ترس هم، احتمالِ (ضررِ) مورد توجه عقلا باشد. و ظاهر آن است که دیگر مؤمنین نیز به آن چه ذکر شد (خود شخص و وابستگان و ...) ملحق می شوند (یعنی اگر تشخیص دهد که به خاطر امر و نهی او، ضرری متوجه مؤمنین می گردد، امر و نهیش واجب نخواهد بود) بلکه در فرضی که خوف و ترس ضرر جانی برای خودش یا آبرویش یا جان و آبروی مؤمنین را داشته باشد، امر و نهی حرام خواهد بود.⁽¹⁾

امام رضا(ع) فرمود:

«و الامر بالمعروف و النهی عن المنکر واجبان اذا امکن و لم یکن خیفة علی النفس».⁽²⁾«امر به معروف و نهی از منکر زمانی واجب است که امکان داشته باشد و ترسی بر جان نباشد».

و در روایت دیگری چنین نقل شده است که:

«... و لم یخف علی نفسه و لا علی اصحابه».⁽¹⁾

چند مسأله :⁽²⁾

1- در مورد ضرر، تفاوتی نمی کند بین ضرری که الآن به دنبال امر و نهی پدید آید یا ضرری که در زمان آینده به وقوع بپیوندد.

2- چنان چه اقامه واجبی یا از بین بردن منکری بر بذل مقدار قابل توجهی از مال و ثروت موقوف باشد، این بذل واجب نیست لیکن امر نیکویی است در صورتی که به اندازه ای نباشد که از نظر زندگی در حرج و مشقّت واقع گردد. ولی اگر در حرج واقع شود، بعید نیست که این بذل جایز نباشد. البته اگر موضوع از اموری باشد که شارع مقدس به آن اهتمام می دهد (مثل حفظ جان مؤمن) در این جا بذل مال، واجب است.

3- اگر کسی که مرتکب معصیتی می گردد یا واجبی را ترک می کند، شرعاً یا عقلاً در این کار معذور باشد، امر و نهی واجب نیست بلکه حتی جایز هم نیست (مثل شخصی که به خاطر عذر، روزه نمی گیرد یا فردی مایع نجسی را برای حفظ جان از تلف و تشنگی می نوشد، در جایی که آب و مایع پاکی وجود ندارد).

5. مراتب امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

امر به معروف و نهی از منکر مراتبی دارد که با حاصل شدن مطلوب به وسیله مرتبه پایین تر - اگرچه حتی احتمال این معنی داده شود - تعدّی از آن مرتبه و استفاده از مرتبه بالاتر جایز نیست.⁽¹⁾

یادگیر این مراحل به نام تا بپیمایی آن را گام به گام

این مراتب عبارتند از:

مرتبه اول- انکار قلبی

مرتبه دوم- امر و نهی زبانی

مرتبه سوم- امر و نهی یَدی (و اعمال قدرت)

روایات متعددی در این مورد وارد شده است.

امیرالمؤمنین(ع) فرمود:

«من ترک انکار المنکر بقلبه و لسانه و یده فهو میت بین الاحیاء».⁽²⁾

امام محمد باقر(ع) فرمود:

«فأنکروا بقلوبکم وَ الْفَظوا بألسِنتکم و صکّوا بها جباهم ... فجاهدوهم باَبدانکم ...».⁽³⁾

مرتبه اول . انکار قلبی

مقصود از انکار قلبی آن است که عملی را از خود آشکار سازد که نشان گر انزجار قلبی و درونی او از منکر باشد و با این عمل نشان دهد که خواهان انجام معروف و ترک منکر است.⁽¹⁾

این مرتبه خود دارای درجاتی است مانند: بستن چشم به هنگام مواجه شدن با منکر، در هم کشیدن چهره و روی گرداندن یا ترک رفت و آمد با شخص معصیت کار.⁽²⁾

مرتبه دوم. امر و نهی زبانی

چنان چه آمر به معروف و ناهی از منکر بداند که مقصود (یعنی اقامه معروف و ترک منکر) با مرتبة اول حاصل نمی گردد، واجب است که از مرتبه دوم یعنی امر و نهی زبانی استفاده کند (در صورت احتمال تأثیر).

چند مسأله :⁽³⁾

1- اگر آمر و ناهی احتمال دهد که مطلوب با وعظ و ارشاد و سخن نرم حاصل می شود بر او واجب است که به همین گونه اقدام نماید و تعدّی از آن جایز نیست.

2- اگر رفع منکر و اقامه معروف بر درشتی در سخن و تهدید و ترساندن مخاطب از مخالفت، متوقف باشد جایز بلکه واجب است

منتها از دروغ بایداجتناب کند. (مثلاً از این که به دروغ بگوید من فلان پست و سمت را دارم و می دهم پدرت را دربیاورند! باید پرهیز کند.)

3- اگر بعضی از مراتب گفتار از جهت «اذیّت و اهانت» کمتر از برخی از درجات مرتبه اول باشد، واجب است که به همان اکتفاء شود و بر مرتبه اول مقدم گردد. بنابراین اگر فرض شد که پند و اندرز و راهنمایی با گفتاری نرم و چهره ای باز و منبسط مؤثر واقع می شود یا احتمال تأثیر آن هست و آزار آن از کناره گیری و روی گردانی کمتر است، تعدّی از گفتار نرم به مرتبه اول (ترک رفت و آمد و اعراض) جایز نیست.

به هر حال اشخاص چه آمر و ناهی و چه مخاطب او فرق می کنند، برخی اشخاص، برخورد با چهره گرفته و عبوس را برای خود بدتر از تذکر زبانی می دانند. بنابراین باید آمرین به معروف و ناهین از منکر، ملاحظه مراتب و اشخاص و این که چه مرتبه ای ممکن است اثر مثبت و اثر منفی کمتری داشته باشد را بنمایند و از آن مراتبی که آسان تر است به مراتب بعد، مرحله به مرحله، حرکت کنند.

مرتبه سوم . امر و نهی یَدی

اگر آمر یا ناهی بداند یا اطمینان پیدا کند که مطلوب با دو مرتبه پیشین حاصل نمی شود، واجب است از مرتبه سوم استفاده کند، یعنی امر و نهیِ بِالیَد.

معنای «امر و نهی بِالیَد» چیست؟

دو معنی برای آن گفته شده است:

1- عمل کردن: شیخ الطائفه، محقق طوسی چنین فرموده است:

«امر به معروف و نهی از منکر با "یَد و لِسان" است، امّا با "یَد" به این است که انسان، خودش معروف را انجام دهد و از منکر اجتناب ورزد به گونه ای که مردم به او تأسّی کنند».⁽¹⁾(و او را الگوی خود قرار دهند). انسان با گفتار و رفتار شایسته (مانند جوانمردی- بخشش-جود وسخا –عمل به آن چه باور دارد و...) می تواند نام نیکی به جا گذارد تا دیگران به او افتخار کنند.

سعدیا مرد نکونام نمیرد هرگز مرده آن است که نامش به نکویی نبرند

2- اعمال قدرت: معنای معروف و مشهور «انکار بِالیَد» این است که اگر با زبان به امر و نهی پرداخت و مؤثر واقع نشد، با اِعمال قدرت، جلوی منکر و ترک معروف را بگیرد.

امام خمینی(ره) در توضیح «انکار بالید» فرموده اند:

«وَ هی اِعمال القدرة مراعیاً للایسر فالاَیسر».⁽²⁾

«مرتبه سوم (انکار با یَد) عبارت است از به کاربردن قدرت، در حالی که باید مراعات آسان تر و ساده تر آن را بنماید».

مرحوم شیخ طوسی، چند سطر بعد به همین معنی نیز توجه داده اند:

«و قد یکونُ الامر بالمعروف بالید باَن یَحمِلَ النّاس علی ذلک».⁽¹⁾

«گاهی امر به معروف با یَد به این است که مردم را وادار بر انجام معروف (و ترک منکر) نماید».

خود این مرتبه نیز دارای درجاتی است که باید از آن که محظور کمتری دارد، شروع کند و به درجات شدیدتری پیش رود. مثلاً :

1- بین مُنکَر و فاعل آن حائل شود تا شخص نتواند آن را انجام دهد.

2- دست او را بگیرد و از انجام منکر مانع گردد.

3- آلت و ابزار فعل منکر را از او بگیرد (مثلاً نوار موسیقی مطرب یا شیشه شراب یا آلت قتّاله و ...).

4- وسیله و ابزار منکر را پرتاب کند، یا خراب نماید یا از بین ببرد.

5- مخاطب را مورد ضَرب قرار دهد که خود ضَرب درجاتی دارد و از کمترین آن باید شروع شود تا آسیب کمتری باشد و هدف امر و نهی تأمین گردد.

نکته مهم

در مواردی که اقامه معروف و از بین بردنِ منکر موقوف به ضَرب و جَرح باشد، حتماً باید آن را به عهده حکومت اسلامی و یا حاکم شرع گذاشت، و وظیفه حکومت اسلامی است که در این قبیل امور دخالت

کند و به نحو صحیح و با قاطعیت و صلابت با اشاعه دهندگان فساد و فحشاء برخورد نماید.⁽¹⁾

به: «المقنعة (شیخ مفید)، المراسم (سلار)، مختصر النافع (محقق حلّی)، النهایة (شیخ طوسی)، قواعد الاحکام (علامه حلّی)، السرائر (ابن ادریس)، المهذب (قاضی ابن برّاج) و ... بالاخره: جواهر الکلام، ج 1، جامع المدارک، ج 5 و تحریر الوسیله، ج 1» باب امر به معروف و نهی از منکر کتاب های فوق مراجعه شود.

رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیت الله خامنه ای نیز فرموده اند:

«در جامعه اسلامی تکلیف عامّه مردم امر به معروف و نهی از منکر با لسان است امّا اگر کار به برخورد بکشد، آن دیگر به عهده مسؤولین است».⁽²⁾

آری در صورتی که منکر، امری است که از نظر شارع اهمیت فوق العاده ای دارد، مثلاً حفظ جان مسلمان (یا آن که حفظ جانش محترم باشد،اگرچه مسلمان نباشد) بسیار مهم است، حال اگر کسی به قصد قتل با او گلاویز شده است و شما هم می توانید با مقداری ضرب و جرح مانع از این کارش بشوید، واجب است اقدام

کنید و منتظر رسیدن و اقدام نیروی پلیس نمانید.

6. نهی از «مقدمه حرام»

اشاره

آیا نهی از مقدمه حرام همانند نهی از حرام واجب است؟

مقدمه حرام بر دو قسم است:

الف- یا موصِل به حرام است⁽¹⁾(یعنی با انجام آن، نوبت به ارتکاب حرام می رسد).

ب- یا موصِل به حرام نیست.

مثال: شخصی که می خواهد نوشیدنی حرام بنوشد، مقدماتی تا انجام این منکر وجود دارد:

1- آماده شدن برای خرید آن.

2- حرکت کردن و رفتن به سمت محل فروش.

3- رسیدن به محل فروش.

4- خرید آن.

5- آماده سازی برای نوشیدن.

مقدمه اول تا چهارم، موصِل به حرام نیست، زیرا چه بسا محل فروش تعطیل باشد یا نوشیدنی مذکور را نداشته باشد یا نوشیدنی را خریده امّا بنای نوشیدن را ندارد ولی مقدمه پنجم موصِل به حرام است، چون آماده نوشیدن می شود.

برخی از فقهاء، ارتکاب مقدمه حرام را به طور مطلق (چه موصل باشد یانباشد) حرام دانسته اند. بر طبق این مَبنا، نهی از مقدمه حرام به طور کلّی (موصل باشد یا نباشد) واجب خواهد بود.

امّا برخی از فقهاء فقط مقدمه موصِل را حرام دانسته اند، مطابق این نظر فقط نهی از مقدمه موصِل واجب خواهد بود و نهی از مقدمه غیرموصِل، واجب نیست. البته طبق نظر کسانی که تجرّی [اقدام

شخص بر آن چه را گناه می داند ولی بعد معلوم می شود گناه نبوده است یا اقدام او بر مقدمات گناه] را حرام می دانند نیز مقدمات حرام، حرام می باشد و نهی از آن واجب.

حضرت امام خمینی(ره) فرموده اند:

«اگر شخصی مقدمات فعل حرامی را شروع کند به این قصد که حرام را مرتکب شود، چنان چه معلوم شود که این مقدمه، او را به حرام می رساند (و مقدمه موصِله است) نهی او از حرام⁽¹⁾واجب خواهد بود ولی اگر معلوم شود که مقدمه موصله نیست، نهی از حرام هم واجب نیست، مگر بنا بر قول به حرمت مقدمات یا حرمت تجری».⁽²⁾

پرسش ها

1- چرا بر کسی که معروف ها ومنکرها را نمی شناسد، امر به معروف ونهی از منکر واجب نیست ؟

2- چرا یکی ازشرایط وجوب، استمرار معصیت دانسته شده است؟

3- مراتب امر به معروف را باذکر مثال توضیح دهید.

برای مطالعه بیشتر:

امیرالمؤمنین(ع) فرمود:

«من ترک انکار المنکر بقلبه و لسانه و یده فهو میت بین الاحیاء»

چرا کسی که نهی ازمنکر را ترک میکند مانند مردگان شمرده می شود؟

فصل چهارم: راههای شناخت « معروف » و « منکر»

اشاره

درس هفتم

درآمد

اشاره

یکی از پرسشها این است که آیا راهی برای شناخت معروف ها و منکرها وجود دارد یا این که هر چیزی که در بین مردم به عنوان ((معروف)) رواج دارد و یا با نام ((منکر)) شناخته می شود را باید بپذیریم.

در پاسخ می گوییم با توجه به اینکه پروردگار متعال خواهان سعادت و رستگاری انسانها است، یقینا راههایی را برای شناخت عوامل سازنده در سعادت (یعنی ارزشها و معروف ها) قرار داده است و نیز راههایی را برای شناخت موانع خوشبختی او (یعنی منکرات) تعیین نموده است. برخی از این راهها از درون انسان می گذرد (یعنی فطرت و عقل) و برخی از راه وحی و پیامبر و امام به او شناسانده شده است (دین) بنابراین می توان گفت از سه طریق «معروف» و «منکر» را شناخت:

اکنون به بیان مختصر هر یک می پردازیم:

ص: 92

1. فطرت

اشاره

سرشت و خلقت انسان ها ذاتاً طالب معنویات، جویای زیبایی هاوکمالات بوده و از پَستی ها و زشتی ها متنفر می باشد. بنابراین آن چه را که فطرت سلیم انسانی، خوب و کمال و زیبایی می داند «معروف فطری» و آن چه را از آن نفرت دارد و گریزان است «منکر فطری» می خوانیم.

اصولاً یکی از اهداف بعثت پیامبران الهی، بیدارکردن همین فطرت الهی و پاک سازی آن از گرد و غبار تأثیر محیط و سنت های نادرست است.

ادیان الهی نیز بر اساس همین فطرت، مطابق و هم گون و هماهنگ با آن، پی ریزی شده است، زیرا یکی از ابعاد نهفته در فطرت هر انسانی، خداجویی و خداخواهی است. «دین خواهی» و نیاز به دین نیز یک امر فطری می باشد. در قرآن، آیات متعددی در این باره وجود دارد از آن جمله:

«فَاقِم وَجهَک لِلدّین حَنیفاً، فِطرةَ الله التی فَطَر النّاسَ علیها...».⁽¹⁾

«به سوی آئین خالص (یا پایدار و ریشه دار) روی بیاور، این (روی آوردن به دین و آئین الهی) فطرتی است که خداوند انسان ها را بر اساس آن آفریده است (و این خواسته را در سرشت آنان نهاده است) ...».

زراره می گوید: از امام صادق(ع) درباره این کلام خداوند سؤال کردم :

«فطرة الله التی فَطَر الناس علیها». امام فرمود: «فَطَرهُم جمیعاً علی التوحید».

امام خمینی(ره) در توضیح این حدیث می فرمایند:

... و باید دانست که گرچه در این حدیث شریف و بعضی از احادیث دیگر، فطرت را به توحید تفسیر فرمودند، ولی این از قبیل بیان مصداق است ... و در صحیحه عبدالله بن سنان [فطرت] تفسیر به اسلام شده و در حسنه زراره تفسیر به معرفت شده و در حدیث معروف: «کُلُّ مولودٍ علی الفِطرة» در مقابل تهوّد و تنصّر و تمجّس ذکر شده...، پس از این جمله معلوم شد که فطرت اختصاص به توحید ندارد بلکه جمیع معارف حقّه از اموری است که حق - تعالی شأنه - مفطور فرموده بندگان را بر آن.⁽¹⁾

به عبارت دیگر، خمیرمایه معارف حقیقی الهی در سرشت انسان ها وجود دارد که اگر موانعی برای آنان پیش نیاید، ظهور و بروز یافته و شکوفا می شوند. مولوی نیز امور فطری را به آب تشبیه کرده و گفته است اگر این آب از درون انسان ها بجوشد، مفید و سودمند خواهد بود امّا اگر منتظر

باشیم که آب از ناودان فرو ریزد، نه ماندگار است و نه چندان سودمند:

آب اندر ناودان عاریتی است

آب اندر ابر و دریا فطرتی است

حال که چنین است سعی کن این درون و فطرت خود را شکوفا نموده تا بتوانی سرزمین کویری خود را با آب حیات فطرت سرسبز و آباد سازی:

آسمان شو، ابر شو، باران ببار ناودان بارش کند، نبود بکار

البته روشن است که آن چه بیان گردید درباره افرادی است که سلامت فطری خود را پاس داشته و آن را حفظ کرده اند و گرنه کسانی که یک عمر در جنایت و رذالت و جهالت غوطه ور بوده اند، این مسائل را نه تنها نمی پذیرند بلکه آن را به استهزاء و تمسخر می گیرند.

نکته ها

الف - شاخص و معیار امر فطری «پذیرش عمومی» انسان ها است یعنی امور فطری مورد قبول همگان است. لذا در آیه کریمه فرمود: «فطَرَ الناسَ علیها».

توضیح

در امر و حکم فطری؛ زمان، مکان، مذهب، قومیت و نژاد، و ... تأثیری ندارد. مثلاً نیاز به دین و نیایش، نیاز به آرامش، آرزوی خوشبحتی و سعادت، آرزوی جاودانگی و ماندگاری و... در همه زمان ها (از گذشته تا حال و آینده)، در هر سرزمینی (از شرق تا غرب و از شمال تا جنوب) و در هر قوم و نژادی (با هر گویش و زبانی) وجود دارد.

ب- فطرت انسان، خواهان کمالات و زیبایی ها و چیزهایی است که خود را اشباع کند، امّا کیفیت و چگونگی به دست آوردن و رسیدن به هدف و حدّ و حدود آن را غالباً نمی داند، و تعیین این حدّ و مرزها، مقداری با عقل و بیشتر آن با شرع است.

ج- حقایق دینی و معارف اصیل اسلامی هیچ گاه با فطرت سلیم انسانی تنافی و ناسازگاری ندارد. حال اگر به فرض، در نظر ابتدایی در موردی تنافی و تزاحمی به نظر آید، حکم مسلّم دین بر هر چیز دیگر مقدم است، به ویژه در مسائل مربوط به عبادت ها که توقیفی⁽¹⁾

می باشد و باید در کم و کیف آن شارع مقدس، دستوری را به ما ابلاغ کند.

2. عقل

اشاره

در اینجا از عقل به عنوان یکی از راههای شناخت معروف ها و منکر ها نام می بریم و در درس دهم نیز به عنوان شاخص شناخت حق از باطل از آن یاد خواهیم کرد در هر دو مورد از دو حیث به آن نگاه شده است. از گران بهاترین نعمت هایی که خداوند متعال بر انسان ها ارزانی داشته است، به ودیعه نهادن عقل، این گوهر گران بها، چراغ زندگی،

وسیله خوشبختی وسعادت، ابزارشناخت و معرفت و راه رسیدن به حقیقت، سبب نجات و رستگاری جاودانی در انسان می باشد.

شخصی از امام صادق(ع) می پرسد:

ما العقل؟ قال(ع): «ما عُبِد به الرّحمانُ وَ اکتُسِبَ بِهِ الجَنان...».⁽¹⁾

عقل چیست؟ فرمود: «چیزی است که به واسطه آن خداوند پرستش می شود و بهشت به دست می آید ...».

عقل، حجت خداوند بر بندگان و پیامبر درون است:

عن هِشام بن الحَکَم قال: قال لی ابوالحسن موسی بن جعفر(ع):

«... انّ لِلّهِ عَلَی النّاس حُجَّتَین: حُجَّةً ظاهرةً و حُجَّةً باطِنةً، فامّا الظاهرة فالرُّسُلُ و الانبیاءُ وَ امّا الباطنةُ فالعُقول».⁽²⁾

هشام بن حکم می گوید: امام موسی بن جعفر (ع) به من فرمودند:

«ای هشام خداوند دو حجّت بر مردم دارد؛ حجتی ظاهر و آشکار (و بیرونی) و حجتی باطن و پنهان (و درونی)، امّا حجتی که آشکار است همان پیامبران هستند و حجتی که در باطن است، همان عقول است».

گفت من عقلم رسول ذوالجلال حجة الله ام امانم از ضلال آن چه مسلّم است این که عقل انسان، قدرت و توانایی درک و تمیز خوبی ها وبدی های بسیاری را دارد و دست کم، آن گونه که مشهور است، مستقلات عقلیه ای وجود دارد، یعنی احکامی که عقل به طور مستقل (و بدون انضمام حکم شرعی در مقدمات آن،) عرضه می دارد.

خواه معتقد باشیم که عقل حکمی ندارد و حکم او همان ادراک مصالح و مفاسد و خوب و بد است، یا این که معتقد باشیم حکم به قبح وحسن برخی امور میکند. به هر حال عقل در اموری قدرت درک و تشخیص (یا حکم بر حسن و قبح آن امور) را دارد مانند این که: عدالت خوب و ستم قبیح و ناپسند است.

عقل سلیم انسانی به طور یقین اموری مانند؛ کمک به افتادگان ومظلومان، دفاع از شرافت و حیثیت، تلاش و کوشش،امانت داری، شکر و سپاس گزاری از نعمت دهنده، مهربانی نسبت به دیگران و ... را کارهایی خوب (و معروف) می شمرد و کارهایی مانند تجاوز به حقوق دیگران، تندی و خشونت، تنبلی و بیکاری، جهل و بی سوادی، خیانت، دروغ و ... را بد و منکر می داند. اگر عقل در این حدّ که گفته شد نباشد، معنا ندارد که حجتی از خدا بر مردم باشد، و معنا ندارد که انسان به واسطه وجود عقل، مورد مؤاخذه و بازخواست قرار گیرد.

نسبیت معروف و منکر

گفته شد که عقل هر انسانی، خوب و بد (معروف و منکر) را به طور کلی و اجمال تشخیص می دهد، امکان دارد این پرسش در ذهن پدید آید که معنای این سخن، نسبیّت ارزش ها ( ومعروف و منکر ) نسبت به اشخاص، زمان ها و مکان هاست. زیرا برخی افراد در جایی یا زمانی، چیزی را «خوب» و «معروف» می دانند، امّا همان چیز نزد برخی دیگر در جایی یا زمانی دیگر، «منکر» و «بد» شمرده می شود و نتیجه این می شود که یک چیز نسبت به برخی «معروف» و نسبت به بعضی

«منکر» باشد، مثال: پوشیدن لباس سیاه در عزای عزیزی، نزد مردمی «خوب» است و لازم و در نزد مردمی دیگر «بد» است و منکر و مانند: آزادی دختر و پسر در روابط و معاشرت ها و ...

پاسخ

اولاً - عقل انسان ها هیچ گاه در کلیات احکام خود با یکدیگر اختلاف ندارند، یعنی وقتی که می گوید: «ظلم قبیح است» در این قضیه هیچ کس اختلافی ندارد، ظلم نزد همه «بد و منکر» است و همین طور است حُسن عَدل، این قبیل احکام عقلی، ریشه در عمق جان و فطرت انسان ها دارد، حتی وقتی جنایتکاران بین المللی و قدرتمندان جهانی می خواهند به مقاصد و اهداف ضد بشری خود نایل آیند، به آن آب و رنگ انسانی می دهند و به عنوان «حمایت از حقوق بشر!» و «برطرف کردن ظلم و ستم» وارد میدان می شوند.

ثانیاً - در مواردی که اختلاف به نظر می آید؛ پاره ای از آنها یا اموری قراردادی است که هر جامعه ای برای خود نسبت به یک سلسله از امور آداب و رسومی را وضع می کند و مردم و جامعه دیگر، چیزهایی دیگر را وضع می کنند (این که در مراسم عروسی، یا در مراسم عزاداری باید لباس سیاه پوشید یا سفید، از این قبیل است) آن گاه آن جامعه خویش را پایبند این قراردادها و سنت ها می نمایند که اگر کسی آن را رعایت ننمود، می گویند کار بدی کرده است، در حقیقت این ها معروف و منکر عُرفی هستند نه عقلی، در این گونه موارد، اگر دین و شرع از آن نهی نکرده باشد، پایبندی به آن اشکال ندارد و در مواردی رعایت آن لازم است.

امّا درآن جا که برخی از مردم کاری را خوب پنداشته و خود را به آن پای بند می دانند و در دین از آن نهی شده است، مانند بت پرستی و شرک، احترام به گاو و ... معلوم می شود که این گونه امور ریشه در جهالت انسان دارد، نه عقل. به قول مولانا:

پیش گاوی سجده کردی از خری

گشت عقلت صید سحر ساحری

گاهی از اشتباه در تطبیق و تعیین مصداق آن، اختلاف پدید می آید، مثلاً در قبح ظلم و بد و منکر بودن آن اتفاق نظر وجود دارد ولی در این که آیا زدن یا اعدام کسی که مرتکب قتل یا سرقت و... شده است، ظلم به او محسوب می شود تا بد باشد یا نه؟ یا اگر نسبت به او ظلم هم باشد، آیا این ظلم خالی از اشکال است یا نه؟ در اینجا ممکن است نظرها مختلف باشد. اگرچه با مراجعه به عقل، صرف نظر از تأثیر شرایط اجتماعی و محیط بر آن، روشن می شود که اعدام یک جنایتکار یا زدن او ظلم محسوب نمی شود. ولی این که چه اندازه باید او را زد، یا این که جنایتکار به چه کسی می گویند، و اعدام کدام جنایتکار درست است وکدام یک مستحق اعدام و کدام یک مستحق حبس یا شلاق یا جریمه است و در چه شرایطی؟ و ... این امور از حیطه دخالت مستقل عقل خارج است و نیازمندی به دین در این سلسله از امور به خوبی روشن است.

3. دین

اشاره

سومین راه شناخت و معیار تشخیص «معروف» و «منکر» و کامل ترین و جامع ترین معیارها دین می باشد. از آنجا که هدف از

خلقت انسان، وصول به کمال نهایی است، و از آنجا که عقل به تمام زوایای ابتدا تا انتهای این راه، برای وصول به آن هدف، نمی تواند شناختی داشته باشد و اگر دارد، ناقص و نارسا خواهد بود، لذا پیامبران مبعوث گشتند و راهنمایانی از سوی خداوند و کمال مطلق فرستاده شدند تا هم «راه» را نشان دهند، و هم موانع موجود بر سر راه رشد و کمال انسانی را به گونه ای کامل تبیین سازند و هم

چگونگی مبارزه با این موانع، و نیز راه خیزش به سمت کمال و جهش به سوی تعالی را روشن نمایند.

موانع راه وصول به کمال مطلق، پستی ها و زشتی ها و بدی ها (منکرات) است، انسان آلوده به آن نمی تواند حرکت کند، نمی تواند رشد و ترقی و پیشرفت داشته باشد، باید خود را از آن پالایش نموده و پاکیزه سازد. عوامل سرعت بخش و حرکت آفرین، همان خوبی ها و ارزش ها و فضیلت هاست که انسانِ خواهانِ کمال باید خود را بدان آراسته گرداند. شریعت ها و ادیان، هر یک به مقتضای شرایط زمان خویش، به تبیین «معروف ها» و «منکرها» پرداخته اند. مکتب مقدس اسلام که جامع ترین و کامل ترین آنهاست به گونه ای همه جانبه «معروف ها» و «منکرها» را روشن نموده است که دو منبع مهم و عظیم و اصلی آن عبارت است از: قرآن و سنّت معصومین(ع).

بنابراین با پای بندی به دین، انسان از این قفس مادّی آزاد و رها گشته و به سوی بی نهایت پرواز خواهد کرد.

ما به دین رستیم زین ننگین قفس جز که این ره نیست چارة این قفس

پرسش ها

1- چرادر مواردی که اقامه معروف و از بین بردنِ منکر موقوف به ضَرب و جَرح باشد، وظیفه حکومت اسلامی است که در این قبیل امور ورود پیدا کند؟

2- ویژگی های یک امر فطری را بیان کنید.

برای مطالعه بیشتر

أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ وَ أَنْتُمْ تَتْلُونَ الْکِتابَ أَ فَلا تَعْقِلُون .بقره 44

1- چرا در این آیه شریفه، کسانی که دیگران را به خوبی ها امر می کنند ولی خودشان عمل نمی نمایند ،مورد سرزنش قرار گرفته اند؟

2- مطلب فوق چه ارتباطی با تعقل ویا عدم تعقل این افراد دارد؟

3- آمران به معروف وناهین ازمنکر در این باره چه وظیفه ای ارند؟

چه ارتباطی بین امر به معروف از یک سو وعمل آمر به معروف (به آن چه خود امر ونهی می کند) از سوی دیگروجود دارد؟

فصل پنجم : پیش نیازها در امر به معروف و نهی از منکر

اشاره

درس هشتم

پیش نیازها در امر به معروف ونهی ازمنکر

اشاره

مقصود از آن چه در این فصل مورد بحث قرار گرفته است، این نیست که این موارد شرط وجوب امر به معروف و نهی از منکر است. بلکه منظور آن است که با انجام این موارد، چه بسا نیازی به امر به معروف و نهی از منکر به معنای خاص آن نباشد و بسیاری از معروف ها انجام و برخی از منکرات ترک گردد، بنابراین موارد یاد شده در این فصل، در راستای افزایش گرایش به معروف ها و ارزش ها و دوری از منکرات، مؤثر بوده و نیز زمینه تأثیرگذاری بیشتر امر به معروف و نهی از منکر را فراهم می سازد.

اکنون به این موارد توجه شود:

1. شناساندن «معروف ها و منکرها»

پیش از آن که نوبت به امر به معروف و نهی از منکر برسد، لازم است در جهت شناساندن «معروف ها و منکرها» اقدام مناسب به عمل آید، زیرا امکان دارد افرادی ندانند فلان عمل از نظر اسلام خوب و معروف (واجب یا مستحب) است یا کار دیگر، بد و مُنکر (و حرام)

است،اولین مرحله از مسأله تبلیغ اسلام را همین «شناساندن معروف و منکر» تشکیل می دهد. امری که از ابتدا تا انتهای دعوت پیامبر اکرم(ص)، به روشنی مشاهده می گردد.

اکنون نیز در کشورهایی که از حوزه نشر معارف اسلام دورتر هستند، ضرورت آن به خوبی احساس می گردد. در کشور اسلامی ایران نیز با توجه به هر نقطه از آن، نیازِ به شناساندن «معروف ها و ارزش ها یا منکرات» از شدت و ضعف برخوردار است، زیرا آگاهی های دینی در مناطق مختلف و نیز در اصناف و اقشار مردم متفاوت می باشد و این تفاوت در شناخت، عامل برداشت های متفاوت در ارزش ها نیز می شود.

مولانا تمثیل خوبی دارد⁽¹⁾

عرضه را آورده بودندش هُنود

از برای دیدنش مردم بسی

اندر آن ظلمت همی شد هر کسی

هم چنین هر یک به جزوی که رسید

فهم آن می کرد هرجا می شنید

از نظرگه، گفتشان شد مختلف

آن یکی دالش لقب داد این الف

در کف هر کس اگر شمعی بُدی

اختلاف از گفتشان بیرون شدی

فیلی را از هندوستان آورده بودند به جایی که مردم آن فیل ندیده بودند، چون در تاریکی شب بود و آن را در خانه ای تاریک گذاشته بودند تا در روز آن را به نمایش بگذارند.

شبانگاه عده ای از روی کنجکاوی و در تاریکی به آن خانه

می رفتند تا بدانند فیل چیست؟ اوّلی که رفت، دستش به خرطوم فیل خورد، بیرون که آمد گفت این موجود چیزی شبیه ناودان است. دومی که رفت، دستش بر گوش فیل کشیده شد، او در توصیف آن گفت این چیزی شبیه بادبزن است. سومی که به شناسایی فیل رفت، دستش را بر پای فیل کشید و در معرفی او می گفت موجودی چون ستون است. دیگری که دست بر پشت فیل نهاده بود، در توضیح گفت او چیزی شبیه تخت است و به هر حال هر کسی به میزان شناخت و آگاهی خود به تبیین او می پرداخت. مولوی می گوید:

در کف هر کس اگر شمعی بدی

اختلاف از گفتشان بیرون شدی

اگر هر یک با شمعی وارد می شدند تا در فضای روشن فیل را می دیدند، این اندازه تفاوت واختلاف در معرفی فیل در گفتارشان مشاهده نمی شد.

اگر مردم معروف ها و منکرها را بشناسند، نباید اختلافی در اظهارات آنها نسبت به ارزش ها وجود داشته باشد، این قضاوت های مختلف نشان گر عدم شناخت کافی آنان است.

2. تبیین حدّ و مرز هر یک از «معروف ها و منکرها»

واقعیت این است که هنوز بسیاری از افراد، تصویر روشن و دقیقی، از حد و مرز حلال ها و حرام ها، ندارند و تعریف مشخص و جامعی از هر یک از معروف ها و منکرها نمی توانند ارائه دهند. برای اثبات این

مطلب کافی است، به مصاحبه هایی که گاهی از رادیو و تلویزیون پخش می گردد و مثلاً از، صله ی رحم، کیفیت معاشرت، غیبت و تهمت و ... می پرسند، دقت کنید آن گاه پی می برید که برخی از ساده ترین مسائل دینی خود آگاهی ندارند یا به گونه ای ناقص و نادرست مطالبی را در ذهن خود جای داده اند. راه دیگر این است که یک روز از حد و حدود یکی از منکرها، مثلاً غیبت یا تُهمت، از دوستان و همکاران یا دانشجویان خود سؤال کنید تا به این واقعیت تلخ بیشتر پی ببرید.

به هر حال لازم است، حد و مرز معروف ها و منکرها، برای جامعه تبیین گردد، در هر سطحی از مردم با شیوه خاصی، و برای هر قشر و صنفی از مردم، آن چه را که از نظر شغلی بیشتر با آن سر و کار دارند و به دانستن آن نیازمندند، بیان شود تا به حرام نیفتند و به منکرات آلوده نگردند.

به عبارتی دیگر، معروف ها و منکرهایی هست که عموم مردم نیازمند دانستن حد و مرز دقیق آن هستند مثلاً، اینکه غیبت چیست؟ تهمت چیست؟ فرق این دو با یکدیگر چیست؟ مواردی که غیبت جایز است، چه مواردی است و در چه حدی؟

یا این که دروغ چیست؟ و در چه مواردی دروغ تجویز یا واجب شده است و آن چه به عنوان دروغ مصلحت آمیز بر سر زبان هاست و هر کسی که دروغ می گوید فوراً نام «مصلحت آمیز» بر آن می نهد تا چه حد درست و یا نادرست است؟

موسیقی حرام چه ویژگی هایی دارد؟ و اگر موسیقی مُطرب و مناسب با مجالس لَهوی حرام است، ملاک مطرب بودن موسیقی یا مطرب نبودن آن چیست؟ و یا این که گفته می شود مرجع تشخیص موسیقی مطرب و غیرمطرب «عُرف» است، باید روشن شود که مراد از عُرْف چیست؟ و در مواردی که مردم و عُرف به تفاوت حکم می کنند چه باید کرد؟

ملاحظه می فرمایید که آلوده شدن به این گونه «منکرها» در بسیاری از موارد به خاطر عدم درک و فهمِ حدّ و مرز آنهاست و به تعبیری دیگر برخی افراد که مرتکب بعضی از منکرات می شوند، قبول ندارند که آن چه را که مرتکب شده اند منکر باشد و آن را از موارد «استثناء شده از آن حرام» و از موارد «حلال و مباح» آن مورد می دانند.

برخی از معروف ها و منکرها نیز وجود دارند که دانستن آن برای صنف خاصّی، ضرورت بیشتری از سایر مردم، دارد، مثلاً مسائل مربوط به آداب کسب و کار و تجارت یا مطالب مربوط به «ربا و رباخواری» برای بازاریان، و مسائل مربوط به حفظ امنیت و آبرو و اموال مردم و چگونگی برخورد مناسب با آنها و حفظ احترام و شخصیت افراد و نیز آن چه مربوط به تجسّس و کارِ «کارآگاهی کردن» و یا این که حد و حدود مشروع و نامشروع آن چیست، برای نیروی

انتظامی (و سایر مراجع امنیتی و قضایی، رسانه ها و مطبوعات) دقّت بیشتری را طلب می کند.

بنابراین از دو جهت، تبیین حدّ و مرز «معروف ها و منکرها» لازم به نظر می رسد:

1- از این جهت که بسیاری از مردم در صورت شناخت این حدود، به منکرات روی نمی آورند و خود از آن گریزان خواهند بود و این که در مواردی «آلوده» می شوند به این سبب است که فکر نمی کنند کارشان، «منکر» و نامشروع باشد.

2- دانستن حد و مرز «معروف ها و منکرها» برای آنان که مأمور نظارت و پی گیرِ حاکمیت ارزش های اسلامی در وزارتخانه ها و نهادها و سازمان ها هستند و نیز برای امرکنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر لازم است، تا مبادا موردی که مُنکر نیست را «مُنکر» انگاشته و در پی نهی از آن باشند، یا موردی را که منکر باشد «معروف» پنداشته و به آن سفارش و تأکید و تشویق نمایند.

3. تبیین «اهمیت» هر یک از «معروف ها و منکرها»

برخی از افراد، اگر نسبت به مواردی از «معروف ها» سستی و اهمال از خود نشان می دهند و یا اگر گاهی مرتکب برخی منکرات می گردند، به سبب این است که نسبت به اهمیت آن معروف یا ناپسند بودن آن منکر، در مکتب اسلام و نزدخداوند متعال، آشنایی ندارند و اعتراف می کنند که اگر ما پی به «اهمیت آن» می بردیم، به آن «معروف» اشتیاق بیشتری نشان می دادیم و از آن منکر، دوری می کردیم.

به عنوان مثال، افرادی هستند که از اهمیت و جایگاه «نماز» در پیشگاه خداوند اطلاعی ندارند، از جایگاه و مقام و موقعیت آن در

مکتب آگاهی ندارند. از این که قبولی دیگر اعمال خوب و شایسته وابسته به قبولی نماز است غافل هستند و واقعاً نمی دانند که «روح پاک» و قلبی سالم و «دلی با صفا»داشتن بدون نماز پدید نمی آید، زیرا خداوند فرمود:

«ان الصَّلاة تَنهی عن الفحشاء و المنکر».⁽¹⁾

«به درستی که نماز از اعمال زشت و بد، انسانِ نمازگزار را بازمی دارد».

جوشش و افزونی زر در زکات

عصمت از فحشاء و منکر در صلات

بنابراین، جمله ای که بر سر زبان برخی است که وقتی آنان را دعوت به نماز یا دیگر عبادات می کنید، می گویند؛ آقاجان، دل آدم باید پاک باشد! نیازی به نماز نیست! قطعاً این نوع نگرش و بینش، با مبانی اسلامی و الهی مخالفت دارد، به علاوه که گوینده این سخن، چون با القای این تفکر، موجب انحراف بسیاری از ناآگاهان می گردد، مسؤول کژی های آنان نیز خواهد بود.

بر مبلّغان معارف اسلامی و استادان و معلّمان و مربیان دینی و تربیتی لازم است که اهمیّت معروف ها و منکرها را برای مخاطبان خود بیان کنند، با تبیین این بُعد از اندیشه های اسلامی، روی آوردن به

معروف ها افزایش و گرایش به منکرات کاهش خواهد یافت، و نیازی به امر به معروف و نهی از منکر (به معنای خاص آن)⁽¹⁾نخواهد بود.

4. تبیین «آثار و نتایج» عملِ به «معروف ها و منکرها»

بیان آثار و عواقب کارها نقش مهمی در تشویق به آن کارها یا در اعراض از آن داشته است. مثلاً گاهی یک معلم با تبیین و ترسیم آینده ای خوب و روشن برای دانش آموزی که درس بخواند و تلاش و کوشش نماید، در او حرکتی نیرومندتر برای رسیدن به هدف ایجاد می کند و دانش آموز با در نظرگرفتن آثار شیرین موفقیت، رنج و زحمت درس خواندن را برای خود هموار می سازد، گاهی نیز با بیان آثار شوم بی سوادی، اعتیاد به مواد مخدر و ... آنها را از این قبیل کارها بازمی دارد و افراد علاقمند به آینده ی خود، در جهت بدبختی و فلاکت و نابودی خود گام برنمی دارند. این روش یعنی شیوه ی تشویق به کاری از راه تبیین آثار مثبت و نتایج خوب آن و شیوه بازدارندگی از عمل از راه تبیین آثار منفی آن، در قرآن کریم و روایات، بسیار مورد استفاده واقع گردیده است و نشان گر آن است که این گونه «پذیرش ها» امری فطری و سازگار با طبیعت و نهاد انسان ها می باشد.

البته هر «معروف و منکری» آثاری در دنیا و نتایجی در آخرت دارد، روشن است که بیان هر دوگونه از این آثار، تأثیر بیشتری در شنونده و مخاطب شما ایجاد می کند.

مثلاً صله ی رحم، یکی از «معروف ها»ست که مورد توجه اسلام عزیز است: یک وقت می خواهید شخصی را به صله ی رحم وادار کنید، می گویید: صله ی رحم را فراموش نکنید، حتماً صله ی رحم بکنید. این نحوه ی سفارش در برخی افراد ممکن است اثر کند ولی برای بعضی اثربخش نباشد. اما گاهی «اهمیت صله رحم» را و این که در گفتار پیامبر پس از ایمان به خدا قرار گرفته است، را بیان می کنید (از راه تبیین اهمیت)، گاهی نیز روایتی را می خوانید که:

«صِلةُ الرّحم تَزید فی العُمر».⁽¹⁾

«صله رحم، عمر انسان را زیاد می کند (از راه تبیین آثار)».

این عیادت از برای این صله است

وین صله از صد محبت حامله است

بیان این که اثر این کار چیست؟ برای برخی افراد انگیزه ایجاد می کند که به آن روی آورند.

نمونه ی دیگر در «کمک به برادران دینی» است:

«قال رسول الله(ص): مَن اَغاثَ اخاهُ المُسلِمَ حَتّی یُخرجَه من هَمَّ و کُرْبَةٍ و وَرْطَةٍ کتبَ اللهُ لَه عَشْرَ حَسَناتٍ و رَفَع له عَشْر درجاتٍ وَ اَعْطاهُ ثَوابَ عِتقِ عَشْرَ نَسَماتٍ وَ دَفَع عَنْهٌ عَشَر نَقِماتٍ وَ اَعَدَّ لَهُ یَومَ القیامه عَشْرَ شَفاعاتٍ».⁽²⁾

«پیامبر(ص) فرمود: هر که در ناگواری ها به فریاد برادر مسلمانش برسد تا او را از اندوه و نگرانی و گرفتاری برهاند، خداوند ده حَسَنه برای او بنویسد و ده درجه مقامش را بالا برد و ثواب آزادکردن ده بنده به او بدهد و ده سختی و رنج از او برطرف سازد و ده شفاعت مقبول برای روز قیامت او ذخیره نماید».

ملاحظه می کنید که در این روایت، فقط به بیان آثار آن عمل پرداخته است؛ یا این که در مورد آثار سوء «بی تفاوتی در برابر گناهان و کارهای زشت فرزندان» در روایتی به یک اثرِ وضعی آن اشاره شده است و آن این که نتیجه این کار؛ کمبود و نقص در «روزی و درآمد» است:

«عن ابی عبدالله(ع) قال: اَیُّما ناشٍ نَشَأ فِی قَوْمِه ثُمَّ لَمْ یُؤدَّبْ عَلی مَعْصیته کان اللهُ عزّ و جلّ اَوَّلُ ما یُعاقِبُهم فیه اَن یَنقُصَ مِن اَرْزاقِهُمْ».⁽¹⁾

«امام صادق(ع) فرمود: هر کودک یا جوان نورسی که در میان قومش رشد و پرورش یابد و آنان او را در برابر گناه و معصیتی که از او سر بزند، تأدیب نکنند، خداوند نخستین عقوبتی که از آنان در این باره به عمل آورد، این است که روزی آنها را کاهش دهد».

نتیجه: پیش از آن که به امر به معروف و نهی از منکر بپردازیم، اگر به گونه ای شایسته و گسترده و فراگیر با استفاده از رسانه های جمعی به امور یادشده پرداخته شود، بسیاری از منکرات انجام نخواهد شد و گرایش به معروف ها سیر صعودی خواهد داشت و هدف از امر به معروف و نهی از منکر (که اقامه معروف و رفع منکر است) با همین شیوه محقق خواهد شد، بدون آن که امر به معروف و نهی از منکر (به معنای خاص آن) انجام شده باشد.

5. شناخت موقعیت ها و «شرایط»

اشاره

امرکنندگان به معروف و نهی کنندگان از منکر، پیش از آن که به امر به معروف و نهی از منکر بپردازند، نیازمند شناخت و درک «موقعیت ها» و «شرایط» خود و مخاطبان خود هستند. آن چه به آنان مربوط می شود این که بدانند آیا از «شرایط» امرکردن به معروف و نهی کردن از منکر برخوردار هستند یا نه؟ آیا در «موقعیتی» قرار دارند که امر و نهی آنان مؤثر واقع گردد یا این که ممکن است نتیجه ی معکوس بدهد؟

و از سویی باید «موقعیت های» مخاطب خود را نیز بشناسد، مثلاً:

الف . موقعیت زمانی

آیا امر و نهی شما در زمان مناسبی که مخاطب دارد، صورت می گیرد یا در زمان نامناسب، به عنوان مثال؛ اگر در وقتی که به خواب و استراحت اشتغال دارد، او را بیدار کنید و به پند و اندرز و امر و نهی او بپردازید، این کار نه تنها اثری نخواهد بخشید بلکه ممکن است بر اصرار و عناد او بیفزاید یا حتی مفسده ای به بار آورد.

ب . موقعیت مکانی

اشاره

این که در کجا به وظیفه خود اقدام کنید، در کوچه و خیابان یا منزل و محل کار یا در مسجد و بازار و ... نکته ای است که برخی از مخاطبان شما نسبت به آن حساسیت دارند. ممکن است اگر به بازاری در بازار، به دانشجو در بین دانشجویان و ... تذکری بدهید، تأثیر نکند امّا در جایی که تنها باشدو دیگران شاهد و ناظر نباشند، از تذکر شما استقبال کند.

واکنش سریع

نکته ای که ذکر آن لازم به نظر می رسد این است که «شناخت مقام و موقعیت عملِ» مخاطب نیز اثر زیادی در چگونگی انتخاب راه امر به معروف و نهی از منکر دارد. اگر فردی سخنِ ناپسندی بر زبان جاری کرد و دشنامی به کسی داد، می توان از اولین مرحله از مراحل امر به معروف آغاز کرد و سپس برادرانه به او تذکر داد و او را متوجه عمل زشت و ناپسندش نمود.

اما گاهی شخصی به قصد کشتن دیگری او را مورد «ضَرب و جرح» قرار داده است، در این جا معنا ندارد در گوشه ای بنشینیم و به فکر فرو رویم که با چه شیوه ای و از چه مرحله ای استفاده کنیم، چون تا شما از فکر خود بیرون بیایید، جان آن شخص هم از تنش بیرون آمده است! در این گونه مواقع و موارد باید سریع اقدام کرد و به هر نحو ممکن جلوی وقوع قتل را گرفت. البته معنای این سخن، بی گُدار به آب زدن نیست و عکس العمل باید سنجیده باشد، مقصود سرعت عمل در کار است. مانند مواردی که عده ای آشوب گر برای اختلال در

امنیت مردم یا به اصطلاح مبارزه علیه نظام مقدس جمهوری اسلامی ایران دست به اقدام می زنند، عکس العمل سریع و اقدام عملی به همراه هوشیاری کامل، لازم است. در این موارد نه گفتار کارساز است و نه گفت و گو.

بعد از این دستوری گفتار نیست

بعد از این با گفت وگویم کار نیست

ج . « موقعیت » روحی و روانی

باید سعی شود امر به معروف و نهی از منکر در حالتی انجام پذیرد که از نظر روحی، مخاطب شما توان پذیرش را داشته باشد، مثلاً: شخصی که شراب خورده و مست شده است، در حالت مستی هر چه به او بگویید، چیزی را درک نمی کند، و همچنین کسی که از تعادل روحی، برخوردار نیست. به هر حال شخص مورد نظر در حالت عادی قرار داشته باشد. یا مانند فردی که به اصطلاح روی دنده لج افتاده و از پذیرش حق فراری است، باید زمانی با او گفت وگو کرد که در این حالت نباشد.

طمطراق این عدو مشنو گریز

کاو چو ابلیس است در لجّ و ستیز

یا شخصی را در نظر بگیرید که خشمگین و ناراحت است و بخواهید او را امر به معروف و نهی از منکر کنید، طبیعی است که گفتار شما در او تأثیر مثبتی نخواهد داشت یا بر خشم و ناراحتی او خواهید افزود.

خشم و شهوت مرد را احول کند

ز استقامت روح را مبدّل کند

د .موقعیت اجتماعی

مقام و موقعیت های اجتماعی مخاطب، چنان برخی از آنان را تحت تأثیر خود قرار می دهد که اگر به نظر آنان، کوچکترین خدشه ای به آن وارد آید، تاب تحمل آن را ندارند و آن را به معنای نابودی خود می دانند، لذا با توجه به مقام و موقعیت اجتماعی مخاطب، شیوه ی عمل از حیث اثربخشی، تفاوت می کند.

6. چگونگی امر و نهی

شناخت «چگونگی» امر و نهی و این که کدام شیوه ی آن تأثیر دارد، از دیگر پیش نیازها در امر به معروف و نهی از منکر است. به عنوان مثال: بداند که از کدام مرحله از مراحل امر به معروف و نهی از منکر باید استفاده کند، چگونه شروع کند؟ با زبان یا با قلم یا با واسطه یا تلفن یا ... چه حالتی داشته باشد، مؤثر است؟ حالت دلسوزانه و مهربانانه و متواضعانه یا حالت آمِرانه و ...

7. زمینه های « پذیرش»

اشاره

چنان چه زمینه هایی پدید آید که وجدان و فطرت مردم را شکوفا سازد و آنان را به استعدادهای درون خود متوجه سازد و عقل را رشد بخشد، در این صورت «پذیرش معروف ها و ارزش های» الهی که هماهنگ و هم سو و منطبق با فطرت و عقل انسانهاست، به راحتی

ممکن خواهد بود و در آن هنگام امر به معروف و نهی از منکر اثربخش و ثَمَرده خواهد شد.

از امام محمد باقر(ع) روایت شده که فرمود:

«مَن لم یَجعل الله له من نفسه واعِظاً فانّ مواعظ الناس لن تغنی عنه ابداً».⁽¹⁾

«هر کس از خود (و درون وجودش) پنددهی و اندرزگویی را خدا برایش قرار نداده باشد، پند و اندرزهای مردم هرگز به حالش مفید واقع نمی گردد».

بنابراین باید «نیروی درونی» که همان وجدان و فطرت الهی است، شکوفا گردد تا ظرفی پاکیزه و آماده برای دریافت معارف الهی داشته باشد.

بس وصیت کرد و تخم وعظ کاشت

چون زمین شان شوره بُد سودی نداشت

گر چه ناصح را بُود صد داعیه

پند را اُذنی بباید واعیه

تو به صد تلطیف پندش می دهی

او ز پندت می کند پهلو تهی

پرسش ها

1- چرا تبیین حد ومرز معروف ومنکر در اقامه معروف وواجتناب از منکر موثر است ؟

2- دو آیه از قرآن که در آن به آثار ونتایج اعمال خوب یا بد انسان اشاره کرده باشد را ذکر ودرباره آن گفتگو کنید .

3- اگر مخاطب در موقعیت لجبازی با شما قرارداشته باشد آیا امر به معروف ونهی ازمنکر تاثیرگذار خواهد بود؟

برای مطالعه بیشتر

إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إیتاءِ ذِی الْقُرْبی وَ یَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ الْبَغْیِ یَعِظُکُمْ لَعَلَّکُمْ تَذَکَّرُون. )نحل،آیه 90(

أَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهی عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ وَ لَذِکْرُ اللَّهِ أَکْبَرُ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ ما تَصْنَعُون. )عنکبوت، آیه 45 (

الف - در این دوآیه مبارکه خداوند متعال به عنوان آمر وناهی به چه چیزهایی امر وازچه چیزهایی نهی کرده است؟ درباره موارد آن بررسی نموده وتوضیح دهید.

ب - ارتباط بین این دوآیه رااز حیث مفهومی بیان کنید.

فصل ششم : معیارشناسی

اشاره

درس نهم

معیارشناسی

واژه «معیار » به معنای وسیله وابزار سنجش است که با آن وزن و عیار چیزی را می سنجند.مانند سنجش عیار طلا با ابزار خاص آن .⁽¹⁾

زرقلب و زرنیکو درعیار

بی محک هرگزندانی زاعتبار

هرکه را خدادرجان بنهدمحک هریقین را بازداند او زشک

درروایتی ازامام علی (ع) آمده است: « کِتَابُ الْمَرْءِ مِعْیَارُ فَضْلِهِ»⁽²⁾.

یعنی نوشته انسان (مانند نامه، مقاله،کتاب و...) معیار فضل( وبرتری یا

دانش ) اوست. از نوشته ها وآثار او می توان میزان فضل ودانش او را تشخیص داد.دراین جا «معیار» به معنای وسیله سنجش بکاررفته است.

اما منظور ما ازواژه معیار، همان مقیاس، ملاک، ضابطه وقاعده است. براین باوریم که برای شناخت «معروف و منکر» به جای بیان مصادیق وموارد معروف یامنکر- که فهرستی طولانی را می طلبد. - می توان «ضوابطی کلی» را ارائه کرد که به مثابه معیارهایی در شناخت مصادیق معروف ومنکر به شمار می رود.⁽¹⁾

ناگفته نماند این اصول وضوابط ازمنابع ومتون دینی(قرآن وسنت ) استنتاج واستخراج شده است ومطالبی بی پایه واز روی حدس وگمان نیست .

فوائد شناخت معیارها

اشاره

آگاهی از این اصول فوائد متعددی را در پی دارد که خود دلیل روشنی بر ضرورت این بحث می تواند باشد. این فوائد عبارتند از :

الف- تسهیل درفهم مصادیق

شناخت این اصول، فهم مصادیق معروف ومنکر را آسان تر می کند. زیرا این ضوابط همچون نورافکنی است که جهت اصلی راه را روشن نموده وانسان را از انحراف وخروج ازمسیر درست باز می دارد. مثلا اگر ندانیم خرید ومصرف

فلان کالای غیر ایرانی کار درستی است یانه ؟ باید به این نکته توجه کرد که که آیا خرید چنین کالاهایی به

تولید ملی آسیب وارد نموده وبازار داخل را به تعطیلی کشانده وکار گران را ازکار بیکار می کند؟ اگر پاسخ مثبت باشد، آن روی سکه، معنایش وابستگی به بیگانگان است.دراین صورت خرید کالاهای غیر ایرانی هم با اصل استقلال کشور ونیز اصل نفی سلطه بیگانگان، درتعارض قرار می گیرد. از سویی با اصل حفظ هویت ایرانی نیز ناسازگار است .بنابراین نتیجه می گیریم هر عملی که به استقلال کشور کمک کند واورا ازوابستگی به بیگانه

دورتر کند، آن عمل یکی از معروف های بزرگ در عرصه اجتماعی وسیاسی است.ودرمقابل هر عملی که به سلطه بیگانگان بیانجامد واستقلال کشور رابه خطر انداخته وهویت ملی را مخدوش سازد، یکی ازمنکرات بزرگ شمرده می شود. البته روشن است که کیفیت وقیمت کالاهای داخلی نقش مهمی در گرایش مردم به کالاهای غیر ایرانی دارد، از این رو تولید اجناس نامرغوب نیز ازمنکرات محسوب می شود وتلاش برای تولید کالای خوب جزء مصادیق معروف قرار می گیرد.

ب- ایجادوحدت نظروعمل

اشاره

آشنایی بااین اصول یک نوع نگاه واحد درافراد پدید آورده ودرمقام عمل (یعنی در امر کردن به معروف یا نهی از منکر) سبب می شود تا در آمران وناهیان،وحدت رویه حاصل گردد و از برخوردهای سلیقه ای پیشگیری می نماید. زیرا معرفت به این اصول، آگاهی از استانداردها به شمار می رود. بنابراین از اظهار نظر ها و داوریهای متفاوت و احیانا متعارض اجتناب خواهد شد.

چند تذکر لازم

1- هدف از بحث

دراین کتاب آن چه بیان می شود این است که چه چیزهایی معروف یامنکر است و اصول و ضوابط شناخت آن تبیین می شود. اما این که کدام معروف واجب است یا مستحب وکدام منکر حرام است یا مکروه؟(البته اگرمنکر راشامل مکروه هم بدانیم). در این جا مورد بررسی قرار نمی گیرد. بنابراین اگر در چنین مواردی پرسشی وجود داشته باشد، باید بارجوع به رساله مراجع عظام و یا سوال از آنان و یا از عالمان وارسته، پاسخ دریافت شود.

2- همپوشانی اصول

نکته دیگر این که اصول و ضوابطی که آورده شده است، ممکن است برخی در برخی دیگر داخل باشد و به تعبیری دیگرامکان دارد؛ برخی اصول عامّ بوده باشد به طوری که شامل برخی دیگر هم بشود، به لحاظ اهمیت تفکیک شده است. مثلا اصل «تقویت ارزشهای دینی» شامل اصل «تعاون و کمک به یکدیگر» می شود. اما برای توجه بیشتر جداگانه ذکرگردیده است.

3- مصادیق مشترک

برخی از اصول ممکن است مصادیق مشترکی داشته باشند. بنابراین نباید چنین تصور شود که اگر یکی از مصادیق معروف زیر یکی از اصول قرار گرفته است، نمی تواند تحت عنوانی دیگر بیاید .زیرا امکان دارد یک عمل ابعاد وحیثیت های مختلفی داشته باشد که باتوجه به هر یک از آنها دریکی ازاصول قرار گیرد. مانند مثالی که گذشت، یعنی خرید کالای غیر ایرانی، که هم خلاف «اصل استقلال»

کشور است وهم خلاف «اصل نفی سلطه بیگانگان». ومانند تشکیل باند های قاچاق مواد مخدر یا فساد اخلاقی که از سویی مصداق فساد وازسویی دیگر مصداق قانون شکنی و از طرفی ازمصادیق تضعیف دین و ارزش های دینی به شمار می رود.

4- مهم ترین اصول

دراین فصل، برخی ازمهمترین اصول ومعیارها تبیین می شود. بنابراین بیان چندین اصل، به معنای این نیست که معیارها واصول در این زمینه، منحصردرهمین تعداد است.

5- رجوع به کارشناس دین

درتشخیص کامل معیارهاو نیز انطباق آنها برمصادیق، درجایی که ابهام وتردیدی وجود دارد باید به عالمان فرهیخته مراجعه ودرتبیین مساله ازآنان بهره گرفته شود.

معیارها و اصول

اشاره

معیارها واصولی که ازآن یادشد عبارتند از:

1- اموربازدارنده ازحرکت درمسیر الهی

منظور ازاین اصل آن است که هرچیزی انسان را از مسیر رشد وکمال بازدارد، ازمصادیق منکرمحسوب می شود.⁽¹⁾در قرآن کریم، آیاتی در باره برخی از موضوعات به کار رفته است که این اصل را از آن

می توان برداشت کرد. مانند آیاتی که نسبت به « لهو ولعب » و « لغو وباطل » بیان گردیده است.

واژه شناسی

اشاره

از این رونخست لازم است به توضیح فشرده این واژه ها و ذکر آیات وروایاتی در این زمینه، بپردازیم.

واژه « لهو»

در کتاب مفردات در توضیح « لهو» چنین آمده است: «اللّهوُ ما یَشغُلُ الانسانَ عَمّا یَعنِیه و یَهِمُّهُ».⁽¹⁾

«هر چه که انسان را از مقصود و کارهای مهمّش بازدارد، لهو است».

واژه «لعب»

در تعریف « لعب » آمده است:

«اصلُ الکلمةِ اللُّعاب و هو البُزاق السائل، و قد لَعِب یَلعَبُ لَعباً؛ سال لُعابُه و لَعِبَ فُلانٌ اذا کان فِعلُه غیرَ قاصِدٍ به مَقصدا صحیحاً».⁽²⁾

«ریشه کلمه لَعب، از لُعاب است و لعاب یعنی آب دهانی که آویزان و جاری است. و وقتی که شخصی کاری انجام دهد که هدف و مقصود صحیحی را به دنبال نداشته باشد می گویند: لَعِبَ فُلانٌ. بنابراین می توان گفت: کارهایی که

«هدف درستی» در پی ندارد، لَعب و سرگرمی و بازیچه شمرده می شود، «بازی های به اصطلاح سرگرم کننده با آلات قمار» یکی از مصادیق «لَعب» به حساب می آید».

در قرآن می خوانیم:

«انّما الحیاة الدّنیا لَعِبٌ وَ لَهوٌ».⁽¹⁾یا «و مَا الحیاة الدّنیا الاّ لَعِبٌ وَ لَهوٌ».⁽²⁾

یعنی زندگانی دنیا سرگرمی و بازدارنده انسان است ازرسیدن به هدف و مقصد، زیرا انسان برای هدفی برتر (یعنی تقرب به کمال مطلق)آفریده شده است. دراین آیات آن دنیایی که انسان را از رسیدن به هدف بازدارد واو را

به خود سرگرم سازد، لهو و لعب نامیده شده است.

بنابراین «دنیاگرایی» یکی از مصادیق لهو است، و از مصادیق «لَعِب» نیز می باشد، زیرا سرگرم شدن به چنین دنیایی همچون سرگرمی کودک با اسباب بازیها، فرد را از زندگی حقیقی دورنموده واز گرایش به هدف غافل می سازد. از این رو «دنیاگرایان» هرگز به مقصد و مقصود حقیقی نایل نمی شوند

گفت دنیا لعب و لهو است وشما کودکید و راست فرماید خدا

منظور ازدنیاگرایی این است که انسان هدف اصلی وهمت خود را رسیدن به مظاهر دنیوی مانند ثروت، قدرت و...قرارداده وبرای دستیابی به آن ازهروسیله ای- هرچند نامشروع - استفاده کند. بدیهی است این نوع نگاه به زندگی، از آخرت(ودین ومعنویت) نه تنها غفلت بلکه نفرت پدید می آورد. اما اگر از کاروتلاش و کوششی که در دنیا صورت می گیرد، دنیا را وسیله رسیدن به هدف قرار دهد، واز دنیا پلی برای آخرت بسازد ودنیا را مزرعه ای از نیکی و خیر و کمک به همنوعان و رسیدن به خودکفایی ورهایی از وابستگی به بیگانگان و ... قرار دهد، این نه تنها «بد ومذموم» نیست بلکه «معروف و پسندیده» و مطلوب است و به آن تشویق و ترغیب شده وبه عنوان عبادت ازآن یادشده است .پس دنیا گرایی به معنای مذموم آن، یکی از مصادیق « لهو ولعب » می باشد.

ما به لغو و لهو فربه گشته ایم در نصیحت خویش را نسرشته ایم

یکی دیگر از مصادیق «لهو ولعب» که درروایات متعددی به آن اشاره شده، غناء و موسیقی و اشتغال به آلات موسیقی است.

بیشتر این روایات در ذیل این آیه مبارکه آمده است:

« وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَشْتَری لَهْوَ الْحَدیثِ لِیُضِلَّ عَنْ سَبیلِ اللَّهِ بِغَیْرِ عِلْمٍ وَ یَتَّخِذَها هُزُواً أُولئِکَ لَهُمْ عَذابٌ مُهین» .⁽¹⁾

« بعضی از مردم سخنان باطل و بیهوده خریداری می کنند تا مردم را از روی جهل و نادانی گمراه سازند، و آیات الهی را به استهزا و سخریه گیرند، برای آنها عذاب خوار کننده است.»

غناء وموسیقی دو مقوله اند، اولی به خواندن انسان مربوط میشود که نوع خاصی از آن است و دومی به آهنگ ها وصداهایی که از ابزار موسیقی تولید می گردد. هریک از آنها به حلال وحرام تقسیم شده است. بر اساس فتوای فقهاء در صورتی که خواندن مناسب مجالس لهو ولعب باشد حرام خواهد بود. موسیقی نیز اگر طرب انگیز باشد حرام است.

واژه «لَغو»

در توضیح این کلمه گفته اند: «اللّغوُ من الکلام ما لا یُعتدّ به و هو الّذی یوُرَد لا عنَ رَویّةٍ و فِکرٍ».⁽¹⁾

«کلام لغو،کلامی را گویند که درخور توجه و اعتبار نباشد وآن کلامی است که بدون اندیشه و فکر به زبان آید».

یکی از صفات مؤمنین «روی گردانی و اِعراض از لَغو» دانسته شده است.

«و الّذین هُم عن اللّغو مُعرِضون».⁽²⁾«مؤمنان کسانی هستند که از لغو روی می گردانند».

لغو، بر کارهای باطل و دشنام و دروغ و لهو و غناء نیزگفته می شود.⁽¹⁾و گاهی بر هر سخن زشتی و کار بیهوده و بی فایده ای نیز لغو می گویند. یکی از ویژگی های بهشتیان این است:

«لا یَسمَعون فیها لغواً و لا کِذّاباً».⁽²⁾«پرهیزکاران در بهشت، سخن لغو و دروغ نمی شنوند (و به گوش آنها نمی خورد)».

واژه « باطل»

اشاره

کلمه « باطل» معنایی نقیض «حقّ » دارد،چیزی را که ثبات وواقعیت نداشته باشد، باطل می گویند .⁽³⁾

«ذلک بأنّ الله هو الحقّ و أنّ ما یدعون من دونِه الباطل».⁽⁴⁾

و اِبطال چیزی،یعنی روشن ساختن نادرست بودن چیزی را که درست پنداشته اند و نیز به معنی بی اعتبارساختن چیزی می باشد. درباره باطل نیز آیات بسیاری در قرآن آمده است.⁽⁵⁾

«باطل» گاهی در رفتار ( وفعل ) است وگاهی درگفتار (وقول). رفتار باطل مانند پرستیدن بتها، که درآیه فوق به آن اشاره شده است. اما گفتار باطل مانند دروغ گفتن، تهمت زدن. گوش دادن به سخنان

باطل یعنی دروغ، تهمت وشایعه و.. نیز از مصادیق کار باطل شمرده می شود.

در حدیثی از امام علی (ع) آمده است:

بین حق وباطل چهار انگشت فاصله است « لَیْسَ بَیْنَ الْحَقِ وَ الْبَاطِلِ إِلَّا أَرْبَعُ أَصَابِع » پرسیدند چگونه؟ حضرت انگشتان دستش را جمع کرد ووروی صورت بین گوش ودهانش قرار داد وفرمود: باطل این است که بگویی: شنیده ام. وحق آن است که بگویی دیده ام.« الْبَاطِلُ أَنْ تَقُولَ سَمِعْتُ وَ الْحَقُّ أَنْ تَقُولَ رَأَیْتُ» منظور این است که نباید به شنیده ها یی که در بدگویی ازدیگران به کار می رود، اعتماد کرد.⁽¹⁾

مولوی این سخن را به نظم درآورده وگفته است :

کرد مردی از سخن دانی سؤال حق و باطل چیست ای نیکو مقال

گوش را بگرفت وگفت این باطل است چشم حق است و یقینش حاصل است

پرسش ها

1- شناخت معیارها چه اهمیتی داشته ودر فهم ودرک درست مصادیق معروف ومنکر چه تاثیری دارد؟

2- قُلْ إِنْ کانَ آباؤُکُمْ وَ أَبْناؤُکُمْ وَ إِخْوانُکُمْ وَ أَزْواجُکُمْ وَ عَشیرَتُکُمْ وَ أَمْوالٌ اقْتَرَفْتُمُوها وَ تِجارَةٌ تَخْشَوْنَ کَسادَها وَ مَساکِنُ تَرْضَوْنَها أَحَبَّ إِلَیْکُمْ مِنَ اللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ جِهادٍ فی سَبیلِهِ فَتَرَبَّصُوا حَتَّی یَأْتِیَ اللَّهُ بِأَمْرِهِ وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفاسِقین. توبه، آیه 22

الف - در این آیه شریفه به چه موانعی در مسیر حرکت الهی اشاره کرده است ؟

ب- چگونه با امر به معروف ونهی ازمنکر می توان از این موانع عبورکرد؟

برای مطالعه بیشتر

وَ مَنْ یَرْغَبُ عَنْ مِلَّةِ إِبْراهیمَ إِلاَّ مَنْ سَفِهَ نَفْسَهُ وَ لَقَدِ اصْطَفَیْناهُ فِی الدُّنْیا وَ إِنَّهُ فِی الْآخِرَةِ لَمِنَ الصَّالِحین. بقره، آیه 130

الف – دوآیه که بیان می کند اسلام دینی ابراهیمی است را ذکر ومعنای آن را مورد بررسی قرار دهید.

ب- چرا کسی که ازپذیرش اسلام ومعارف آن روی گردان باشد، انسانی کم خرد خوانده می شود؟

درس دهم

شاخص های شناخت حق از باطل

اشاره

چندوسیله و شاخص برای شناخت حق از باطل وجود دارد :

الف – عقل

اگر عقل قربانی هوا وهوسها نشده باشد⁽¹⁾

نتیجه این که هنگامی که از عقل سخن می گوییم چنین عقلی منظور است. بنا براین گفته نشود این همه انسان هستند که کارهای دیگری می کنند مگر این ها عقل ندارند .زیرا آنها هرچند دارای عقل هستند اما عقل آنان اسیر هوا وهوس شده است. از این رو نمی تواند داوری درستی انجام داده ورستگاری وسعادت آنان را نشان دهد.

وگرد وغبار شرک وگناه برآن ننشسته باشد، می تواند در موارد مهمی حق را از باطل باز شناسد.

مثلا در پذیرش اصل دین و دعوت انبیاء به توحید. یا در شناخت بسیاری از اصول بنیادین اخلاقی. مانند خوب دانستن

صداقت، عدل، امانتداری وکمک به همنوعان و.. ودرنقطه مقابل بد شمردن دروغ، ظلم، خیانت و... از این رو درقرآن به عده ای که حق را نمی پذیرند خطاب می شود: چرا تعقل نمی کنید؟ ( أَ فَلا تَعْقِلُون - لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُون - لِقَوْمٍ یَعْقِلُون - لا یَعْقِلُونَ شَیْئا - )⁽¹⁾

یعنی اگر عقل خودرا به کارمی بردید حتما راه باطل از حق را تشخیص می دادید. درروایات

نیزاز عقل به عنوان حجت خداوندی یاد شده ⁽²⁾وآمده است که خداوند انسانهارا چون عقل دارند مکلف نموده ومورد مؤاخذه قرار می دهد. ⁽³⁾

رسول خدا (ص) می فرمایند: « الْعَقْلُ نُورٌ فِی الْقَلْبِ یُفَرَّقُ بِهِ بَیْنَ الْحَقِ وَ الْبَاطِل »⁽⁴⁾عقل نوری در دل انسان است که با آن، حق وباطل از یکدیگر جدا و شناخته می شوند.

ب- قرآن

ازآنجا که انسان موجودی پیچیده ودارای نیازهای متنوع وگوناگونی است که برای رفع نیازهایش باید تلاش کند. دراین راه و مسیر

همواره با تاریکی ها، مشکلات، نا امیدی ها، و بن بست ها روبرو می شود. گاه درحیرت انتخاب راه فرو می رود و گاه درحسرت انتخاب های نادرست وفرصت های ازدست رفته، خودرا با نغمه « ای کاش » و « اگر» سرزنش می کند.دردل یا به زبان می گوید: ای کاش این کار را نکرده بودم.یا این که: اگر این راه را نمی رفتم چه می شد؟ (وَ یَوْمَ یَعَضُّ الظَّالِمُ عَلی یَدَیْهِ یَقُولُ یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبیلاً - یا وَیْلَتی لَیْتَنی لَمْ أَتَّخِذْ فُلاناً خَلیلا.⁽¹⁾)

بدیهی است تا یک برنامه جامع وراهگشا در زندگی انسان وجود نداشته باشد، این حیرت وحسرت در جان انسان لانه کرده وناله او را به آوازی آشنا واندوه اورا به اشکی روان تبدیل می سازد. حال اگر خدای آفریننده بگوید چون من تورا آفریده ام و به تمام حالات ونیازهای تو آگاهم وراه درست آن را نیز می دانم، برای توکتابی (قرآن ) فرستاده ام که نسخه شفابخش زندگی توست. کتاب حیات است وتورا از تاریکی به روشنایی واز جهالت به بصیرت واز نومیدی به امید می کشاند. آیا هیچ خردمندی از پذیرش آن سر باز می زند ؟ از این رو نام کتابش را « فرقان »⁽²⁾

نهاد تا راه حق و باطل را جدا کند وبه تو بشناساند. و آن را موجب « هدایت »⁽³⁾انسان ها خواند تا به باطل روی نیاورد ومسیر سعادت را از شقاوت باز شناسد وبا تلاوت قرآن به