مشخصات کتاب
سرشناسه : افشاری اصل، ابراهیم، ۱۳۳۷ -
عنوان و نام پدیدآور : آسیدحسن دست بالا: بر اساس زندگی پهلوان سیدحسن رزار [کتاب]/ نویسنده ابراهیم افشاری؛ ویراستار محمد غلامی؛ [به سفارش کنگره شهدای ورزش کشور٬ قهرمانان المپیک عشق و ایثار].
مشخصات نشر : تهران: فاتحان ٬ ۱۳۹۵.
مشخصات ظاهری : ۱۱۸ ص.؛ ۱۴×۲۰/۵ س م.
فروست : شهدای ورزشکار بسیجی.پهلوان سیدحسن رزاز/ دبیر مجموعه مصطفی خرامان.
شابک : ۸۰۰۰۰ ریال: 978-600-7496-74-9
وضعیت فهرست نویسی : فاپا
یادداشت : کتاب حاضر با حمایت وزرات ورزش و جوانان و کمیته ی ملی المپیک منتشر شده است.
موضوع : شجاعت، سیدحسن، ۱۲۵۷ - ۱۳۲۰.
موضوع : پهلوانان ایرانی -- سرگذشتنامه
موضوع : Heroes-- Iran -- Biography
شناسه افزوده : کنگره شهدای ورزش کشور "قهرمانان المپیک عشق و ایثار" ( نخستین : ۱۳۹۵ : تهران)
شناسه افزوده : ایران. وزارت ورزش و جوانان
شناسه افزوده : ایران. کمیته ملی المپیک
رده بندی کنگره : GV۶۵۸ /ش۳ الف۷ ۱۳۹۵
رده بندی دیویی : ۷۹۶/۰۹۲
شماره کتابشناسی ملی : ۴۱۱۸۷۳۳
اشاره
شهدای ورزشکار بسیجی پهلوان سیدحسن رزاز
آسید حسن دست بالا
نویسنده: ابراهیم افشاری
براساس زندگی پهلوان سیدحسن رزاز
سرشناسه : افشاری، ابراهیم، ۱۳۳۷ -
عنوان و نام پدیدآور : آسید حسن دست بالا/ ابراهیم افشاری؛ [به سفارش] بسیج ورزش کشور.
مشخصات نشر : تهران: فاتحان، ۱۳۹۴.
مشخصات ظاهری : 120 ص.: مصور (بخشی رنگی) ؛ ۱۴×۲۱ سم.
شابک : 978-600-7496-74-9
وضعیت فهرست نویسی : فیپا
موضوع : شجاعت، سیدحسن، ۱۲۵۷ - ۱۳۲۰.
موضوع : پهلوانان ایرانی -- سرگذشتنامه
شناسه افزوده : بسیج ورزش کشور
رده بندی کنگره : GV۶۵۸ /ش۳الف۷ ۱۳۹۴
رده بندی دیویی : ۷۹۶/۰۹۲
شماره کتابشناسی ملی : ۴۱۱۸۷۳۳
این کتاب با حمایت وزارت ورزش و جوانان و کمیته ی ملی المپیک منتشر شده است.
عنوان: آسید حسن دست بالا (پهلوان سیدحسن رزاز)
نویسنده: ابراهیم افشاری
دبیر مجموعه: مصطفی خرامان
مدیر هنری: کمال طباطبایی
تصویرگر: مرجان ثابتی
ویراستار: محمد غلامی
ناشر: نشر فاتحان
چاپ اول: ۱۳۹۵
شمارگان: ۳۰۰۰ نسخه
قیمت: ۸۰۰۰ تومان
تهران، خیابان نوفل لوشاتو، خیابان هانری کوربن، پلاک ۳،
انتشارات فاتحان. تلفن: ۶۶۷۲۳۵۲۱ - ۶۶۷۲۲۷۹۹
پیش درآمد
سیدحسن رزاز، معروف به شجاعت یا آسیدحسن دست بالا بیش از هشتاد سال عمر کرد و او یکی از معروفترین پهلوانان ایران بود. او که یار و یاور مردمان فقیر و ضعیف بود، پس از به حکومت رسیدن رضاخان سرانجام خوبی نداشت. برای روایت زندگی او نه تنها بیش از سی سال تلاش در حوزهی تاریخ شفاهی کشتی ایران به دادم رسید، بلکه تیم مؤلفان نیز با دهها مرشد، کهنهسوار، تاریخدان و آشنا به تاریخ مکتوب پهلوانی ایران به گفتوگو پرداختند. البته هیچکدام از اینها به اندازهی پیدا کردن نوه و نتیجههای سیدحسن مفید نبودند.
در حالی که برای نگارش زندگی پر افت و خیز پهلوان رزاز که گاه از واقعیت به فرا واقعیت و گاه از حقیقت به تخیل می رسد، بسیار سرگشته بودم - به ویژه برای فصل پایانی که نمیدانستم رخدادهای یک قرن پیش را چگونه به امروز بدوزم - که ناگهان ابوالفضل جوهرچی، نوهی جهان پهلوان گلبدن، پیدایش شد. او که فرزند خلف این پهلوان است در جبهههای نبرد بوده و سر انجام زندگی پهلوان را ختم به خیر کرده است.
در این کتاب زندگی سیدحسن روایت میشود و در بعضی بخشها خاطراتی از ابوالفضل جوهرچی نقل میشود. باشد که سرنوشت نسلها در امتداد هم بیانگر تاریخ پهلوانیها در سالهای دور - مشروطه - و سالهای نزدیک، هشت سال دفاعمقدس باشد.
۱. تقی اف سورچی
حاج معصوم قدارهاش را گرفته بود دستش و داشت جیگرش را جلا میداد. از خدا پنهان نیست از شما چه پنهان، زیر چشمانش هم کمی خیس بود؛ شبنمی از غمی و نمی. هر وقت آن لاکردار را صیقل میداد، همین شکلی میشد. بالأخره هر چه باشد، او با قدارهش«ندار» بود؛ دلدار و ندار. میتوانست پیش او زمزمه کند، میتوانست پیش او زیرخاکیترین رازهاش را هم برملا کند. اما از زنش حیا داشت. نوچههاش میگفتند اشکهای معصوم را حتی بهترین رفقایش - پهلوانان - هم ندیدهاند، ولی همان پهلوانان اشکهای آقای طباطبایی را دوست داشتند؛ مخصوصاً وقتی غیرتش از بیسر و سامانی مملکت و اوضاع فقرا سرریز میشد. مرد میخواست که آن چند قطره شبنم روی محاسن سفیدش را ببیند. جگر میخواست ببیند و دم نزند. حالا اگر پیش سیدحسن هم متغیر میشد، احوالاتش که دیگر هیچ، آنوقت میدیدی که رنگ سید عینهو شاه بلوط شده؛ سیاه متمایل به کبود. مادر نزاییده بود کسی اشکش را ببیند.
حاج معصوم توی خودش بود و قدارهاش را صیقل میداد و ترانهای از حلبی نشین ها
می خواند که از بی اعتباری دنیا دم میزد، اما نمیدانم چرا اشک این دفعهای حاج معصوم را دزدکی زنش دید. داشت توی پنجدری برایش تنباکوی خوانسار خیس کرده میآورد که دید. دید که واویلاست حال حاج معصوم. دید که دارد قدارهاش را برق میاندازد و بفهمی نفهمی پلکهایش هم خیس است. دلش هُری ریخت پایین.
زن گفت: «ها؟ معصوم چی شده امشب؟ میباری ببار، نمیباری آسمون غرمبه نیا. نذار تو دلم باز رخت بشورن. یه چیزیت شده امشب تو که داری ازم پنهون می کنی، ولی این بار دیگه قضیه فرق می کنه. اگه پرنده بشی و بری تو جنگلها گم شی، اگه شاه ماهی بشی و بری تو اقیانوسها تهنشین شی، من این دفعه از کارت سر در میآرم معصوم. من این دفعه سر در میآرم. تو رو قسم به این سوی چراغ.»
معصوم گفت: « نذار بشورن خب. نذار رخت بشورن.»
زن گفت:« تو هر وقت این لاکردار رو جلا دادی، فرداش کسی به عزای مادرش نشست. این دفعه قضیه چیه معصوم؟»
حاج معصوم سرش توی لاک خودش بود. اوقاتش زهرمار بود. کوفت بود. زهر هلاهل بود. پوووف کرد که یعنی برو. که یعنی برو زن و تنهام بگذار. حال و حوصلهات را ندارم، اما خاتون برو نبود. معصوم تا گفت:« س...س...» خاتون فهمید که معصوم امشب غم سیدحسن را دارد. فهمید که نباید به پر و پایش بپیچد. فهمید که حال و روزش آنقد خوش نیست که اصوات از دهانش کامل در بیاید. آمد بگوید« س ..س ...» خاتون تیز بود. فهمید که ف یعنی فرحزاد. بالأخره میدانست که معصوم و سیدحسن، سر و سری دارند. رفیق روزهای گرمابه و گلستانند، رفیق روزهای مرگ و زندگی، عروسی و عزا، غم و نم .... توی سرچشمه و بازار و پاقاپق و سرپولک، بر و بیایی دارند واسهی خودشان. به گوش خاتون هم رسیده بود که حاج معصوم وقتی با آن هیکل رعنایش از خیابان رد میشود، بچههای سرچشمه و سنگلج برایش دم میگیرند:
«حاج معصوم، وای حاج معصوم ... برق قدارهات قلبم رو لرزوند حاج معصوم ...»
زن فهمید که هر چی هست زیر سر سیدحسن است؛ همان سیدحسنی که همه چیز معصوم بیک بود. نفسش، همه کسش، تنها پهلوان شهر با آن شمایل بی همتا، با آن چشمهای نرگسی مهربانش، با آن قلب گنجشکیاش، با آن وفایش؛ مخصوصاً با آن سر تراشیدهاش که فقط یک کاکل وسط سرش باقی میگذاشت و شال سبز به کمر میبست و یک پیراهن یقهباز سفید هم تنش می کرد که از سفیدی برق میزد. آستینهایش را هم تا ساعد میزد بالا. برای همین مردم بهش میگفتند: «سید دست بالا» و آدم برای آن همه مردانگیاش، آن همه جلال و جبروتش، آن همه افتادگیاش که نمیگذاشت هیچکس زودتر از خودش سلام بدهد، دلش هُری می ریخت پایین.. بسکه متین و موقر و موجه بود. بسکه آقا بود. بسکه مسلمان بود. بسکه گلبرگهای گل محمدی ریخته بودند روی سرش توی زورخانه کاشی پزها، انگار همیشه بازوهایش بوی گل میداد.
حاج معصوم دید زنش برو نیست. نمیخواهد این نصف شبی او را تنها بگذارد که کار دست خودش بدهد. همچنان قدارهاش را گرفته بود دستش و صیقلش میداد. اشک شوری هم بفمی نفهمی از لای جنگل مژگانهای مردانهاش می ریخت پایین. شب بود. گرفتگی آسمان جان میداد برای جانبازی. معصوم داشت صحنههای امروز را توی ذهنش مرور می کرد.
سید پا به پا شد که بیشتر از این در دریای شرم غرقه نشود. میدانست که آقا دوستش دارد، ولی اینکه دل آقا اینقدر پر باشد برایش تازگی داشت. سیدحسن غافلگیر شده بود.
رنگش شده بود عین آلوی سیاه. از صبح که آقا خدمتکارش را فرستاده بود دنبالش، فهمیده بود که تو دل مرجعشان خبری هست. فهمیده بود که آقا دیگر رسماً به تنگ آمده است. تحمل این همه هقهق او را نداشت. وسط هقهق آقا که چند ثانیه سکوت برقرار شد، سیدحسن به حرف آمد.
محاسن سفید آقا از اشک خیس شده بود. بغض راه گلویش را بسته بود. فقط توانست بگوید: «تق تق... تقی...»
تا اسم تقی آمد، سیدحسن پا شد. دیگر درنگ جایز نبود. میدانست اشک آقا و اسم تقیاف حرمله چه بار سنگینی دارد. نشستنش به منزلهی بیغیرتی بود. اسپند روی آتش بود. آلوی سیاه. شاه بلوط مشکی. پا شد، با خشم، با دژم. حاج معصوم و سیدحسن، آن شب را فقط با کابوس تقی خوابیدند. تقی، معروف به تقیاف. کالسکهچی ارشد سفارت فخیمهی روسیه. حاج معصوم با دندان های به هم فشرده، صدبار بلکه هزاربار تقی لاکردار را مجسم کرد با چکمهی قرمزش و کلاهی که از پوست هشترخان بر سر میگذاشت و آن ششلول روسی و قدارهی تیغه پهنش، با آن سیبیل های کلفت شاه عباسیاش و ریش بلند دو تیغهی مدل رستمش. سوار بر کالسکهی چهار اسبه از پامنار و سرچشمه و میدان مشق و باب همایون میتازد و تازیانهاش را میگیرد دستش و هر کس را که دمپرش ببیند، تار و مار می کند. خودش بارها به چشم دیده بود که از کسبهی تهران باج و خراج میگیرد. مردم را زیر پای اسبهای کالسکهی قرمزش زخم و زیلی می کند و بارها دیده بود که عمامه از سرطلاب و معجر از سر زن مسلمان می دزدد و قهقهه سر میدهد.
آقا که بغضش ترکید، سیدحسن هم پریشان احوال از اندرونی زد بیرون و رفت که تمام آن مدالها، نشانها، تنکه های پهلوانی و جواز ضرب زورخانه های تهران را که هر جا می رفت، برایش به صدا در میآورند، قلفتی بگذارد توی کوزه و آبش را بخورد. هیچکس تا حالا سیدحسن را این همه عصیانگر و لاعلاج و مغموم ندیده بود. همان سید دست بالا
که وقتی وارد هر زورخان های میشد، همهی پهلوانها به احترامش از گود میپریدند بالا، همان سید دست بالا که از حکم اعدامش نترسیده بود و در وانفسای جنگ تن به تن مسلحانه با مستبدان، از فرط خونسردی، چپقش را چاق می کرد و گلوله میانداخت و باروت را به هیچ میگرفت.
اما امروز دیگر دلش مال خودش نبود. از لحظه ای که از اندرونی آقای طباطبایی زد بیرون، یک لحظه حسکرد پاهایش مال خودش نیست. همان پاهای قدرتمندی که وقتی توی زورخانهی سرچشمه دستش را لب گود میگذاشت و به پهلوانها میگفت: «بیاین پاهای من رو از زمین بلند کنید.»
و چند نفر به چند نفر می ریختند سرش و توان تکاندادن پایش را نداشتند، حالا حس می کرد بفهمی نفهمی میلرزند؛ از عصبانیت میلرزند. آقای طباطبایی امروز بدجایی انگشت گذاشته بود. به رگ حساس غیرت او. به رگ غیرتی که اهالی عودلاجان برایش اسپند دود می کردند و قربان صدقهاش می رفتند. حاضر بود بمی رد، اما اشکه ای آقا را نبیند. عین حاج معصومبک که داشت نصف شبی قدارهش را برق میانداخت و بفهمی نفهمی اشکی هم زیر چشمش میپلاسید و میدانست که سیدحسن برای فردا نقشهها دارد. با رفقا و لوطیها قرار گذاشته بودند که هوای سیدحسن را در معرکهی فردا داشته باشند. معصومبک برق به قداره میانداخت و یک جمله از آقا توی سرش وول میخورد که: «اگه پهلوونهامون غیرت ندارند، ما پیرمردها کفن بپوشیم و با عصا برویم توی خیابان که جلوی شرارت های این ملعون را بگیریم؟»
این جمله که از زبان آقا درآمد شیخ ابوطالب، خدمتکار آقا، نگاهی انداخت به سیدحسن، نگاهی هم به حاج معصوم. دید که جفتشان از فرط غضب، در پیراهنشان نمیگنجند. قطرهی اشک حاج معصوم در آن نصف شبی می ریخت روی تیغهی قداره و بفهمی نفهمی یاد حرف سید افتاده بود که در اندرونی خطاب به آقا گفت: «این یک قاشق خون گندیده در رگ های ما چه ارزشی دارد آقا؟»
خاتون دید حاج معصوم حال غریبی دارد. خودش هم بیخواب شده بود.
پس چی میشه فردا معصوم؟
فکرم پیش سیدحسن مونده. گفته فردا جلوی کالسکهی قونسول روس رو میگیره و نمیذاره اسباش جم بخورن.
باز خاتون، دل نگران پرسید: «پس چی میشه فردا معصوم؟»
معصوم با صدایی که از خشم و نابردباری خش برداشته بود، گفت: «یا همانجا جواز قتلش را صادر می کنند یا تبعیدش می کنند به سیبری یا زیر اسب های کالسکه له و لورده میشه. مگه کسی میتونه چهار تا اسب لندهور در حال تاخت رو مهار کنه؟ اگه دست سیدحسن به مال بند کالسکه برسه، واویلاست یا مجبوره پا به پای اسبها بدوه یا روی زمین کشیده میشه. زبونم لال زبونم لال، مرگ داره امشب به سیدحسن چشمک میزنه.»
حاج معصوم سبیل هایش را جوید:
زن ماتش برده بود. یک نگاه کرد به برق قدارهی معصومبک و یک نگاه به چشمهاش که آتش و خون ازش فواره میزد. آخرین حربهی زن، بازدارندگی بود. این بود که گفت:
حاج معصوم پوزخند زد.
تنهاش نگذاشتند. صبح پامنار غلغله بود. مردم عین مور و ملخ بیشمار بودند. از سرچشمه تا پامنار، سوزن میانداختی روی زمین نمیافتاد. سیدحسن با همان شال سبزی که به کمر بسته بود، کلاه یشمی رنگی که بر سر داشت، پیرهن یقه بازی که تنش بود و آستین هایش را که تا آرنج زده بود بالا، آفتابی شد. جماعت نگاه می کردند به قد و بالاش. بدن ساخته و پرداختهاش. چشم های خون گرفتهاش. پاهای مصممش و تواضعش که به هر کی می رسید، زودتر میگفت«پسر سلام» که پیشدستی کند و هیچ کس زودتر به او سلام ندهد.
همه زیر چشمی سید رزاز را میپاییدند؛ با آن چشم و ابروی مشکی که حتی اخم و تَخم هم بهش میآمد. یک لحظه سرجماعت به طرف تقیاف چرخید که وقتی با کالسکهاش از در بزرگ سفارت فخیمه روسیه آمد بیرون، شلاق را کشید به گردهی اسبها و تاخت. تاخت و تاخت. همیشه همین طور بود. با آن کلاه هشترخان و چکمهی قرمز و ششلول روسی و سبیل های شاه عباسی. تازیانه را که به پشت اسبها زد، گرد و خاک در گرفت.
کار هر روزش همین بود. از سرچشمه تا ناصریه را که میتاخت، چند زخمی به جا میگذاشت؛ کلی لوطی هم هواخواهش بودند. آن روز هم مثل بقیهی روزهای خدا اولین تازیانه را زد. دومی را زد. سومی را زد. چهارمی را که زد، دید اسبها تکان نمیخورند. باز تازیانهی محکم دیگری بر سر و صورت و پهلوی اسبها زد و یک نعره هم روش که: « هوی ی ی!»
اما دید اسبها نمی رمند. جنب نمیخورند. تقی باورش نشد. یک نگاه کرد به اسبها. دید کپ کردهاند. انگار با صدمن سریش چسبیدهاند به کف خیابان. دید که یک مرد رشید چشم و ابرو مشکی«یا علی مدد» میگوید و مالبند کالسکه را گرفته دستش،
مردم هم صلوات پشت صلوات میفرستند. قونسول روس که معطل شد، گفت: «چه خبر شده تقیاف؟»
تقی پیاده شد و رفت عقب کالسکه، دید مردی که چشم هایش را خون گرفته، کالسکه را جوری نگه داشته که با هی کردن به هزار اسب و قدرت هزار اسب بخار هم یک قدم پیش نمی رود. تقی سیدحسن را که دید خون چشم هایش را گرفت و قداره را کشید. خیز برداشت سمت سیدحسن تا دست هایی را که مانعش بودند قطع کند. معصوم پرید پشت کالسکه تا نعر های بزند و کاری کند که دید سیدحسن، مال بند کالسکه را ول کرده و با یک دست، مچ تقیاف را گرفته و دست دیگرش را انداخته توی کمربند تقی.... یک یا علی مدد گفت و کالسکهچی را با آن یال و کوپالش که به فیلی وحشی میماند، از زمین کند و برد آسمون ...
خیلیها گفتتند، الان جوری زمین میزند که دل و رودهاش می ریزد توی خیابان، اما سیدحسن در عمرش هیچکس را زمین نکوبیده بود؛ حتی در اوج خشم؛ حتی در اوج عصیان؛ حتی حریف گبر؛ حتی دشمن شیراوژن. معصومبیک، تقی را که روی دست های همچون شمشاد سیدحسن دید که دارد پرپر میشود، یاد بغض آقای طباطبایی افتاد. یاد صحنهی خیس شدن محاسن او که از دیشب حتی یک لحظه هم فراموش نکرده بود. سید، هیکل وارفتهی تقی را از اوج آسمان، آرام گذاشت کف خیابان. بالأخره او هر کس که بود، با اکبر خراسانی فرق می کرد. او با ابراهیم یزدی فرق داشت. یا جعفر جنی. آقاسیدعلی مسجدحوضی گفته بود نکوب. هرگز حریفت را چنان برزمین نکوب که صدای شکستن استخوان هایش را بشنوی؛ این شکستن تابوت توست. حاج معصوم داشت قدارهاش را در مشت میفشرد و آماده بود که بپرد وسط معرکه و پشت سیدحسن در بیاید. شب قبل پیمانش را بسته بود: «چه تبعید به سیبری، چه مرگ، من باهاتم.»
دید که سیدحسن، آن معجونی از رنگها را در چشم برهم زدنی برداشت روی سرش، اما زمین گذاشتن جنازه، سالها در نظرش طول کشید. حاج معصوم دید که قدارهی تقی
افتاده روی زمین، چند متری آنورتر، کنار لاشه صاحبش. معصوم جستی زد و خیز برداشت که برود با لگد پرتش کند آنسوتر که تقی دستش به قدارهی دسته عاجش نرسد که دید سیدحسن رو هوا زد و پرتش کرد سمت دکان ذغالیها. سرش را برگرداند سمت کالسکه. دید که قونسول روس سرش را از پنجره آورده بیرون و با سگرمه های درهم و اخم و تخم به آن معرکه نگاه می کند.
معصوم دوید جلو که اگر قونسول به سرباز های ارتش روس که در رکابش بودند، دستور تیرانداری داد، جانش را سپر کند برای رفیق سیدش. سرش دوباره چرخید به سمت تقی که هنوز قونسول چشم هایش در سقوط او بر کف خیابان توقف کرده بود. دید که تقی کف خیابان ماتش برده است. باور نمی کرد هیچ کسی را یارای توقف آن کالسکهی چهار اسبه باشد، چه رسد به اینکه کالسکهچی را هم ناکار کند.
تقی دستش را برد سمت ششلولش. همهمهی مردم برخاست، اما سیدحسن چنان خونسرد ایستاده بود که انگار دارد شلتوکه ای مغازهی برنج کوبیاش را پاک می کند. معصوم که دید تقی دست به ششلولش برده، قداره را در مشتش فشرد و نزدیکتر شد. معصوم چند قدم تند برداشت به سمت تقی، اما دید که ششلول تقی در آسمان میچرخد. ایستاد. سیدحسن را دید که با لگد زد زیر دست تقی و ششلوش رفت به آسمان و در همان حال، خود تقی هم عین اسب هایش کپ کرده بود. معصوم رد اسلحه را گرفت که برود جیم فنگش کند که دید آن را هم، رندها روی هوا زدند.
همهمهی مردم که برخاست. معصوم رفت سمت سیدحسن که از لای جمعیت فراریاش دهد یا دعوای ساختگیایی راه بیاندازد تا او جان به در ببرد، اما مردم قهقهه را قاطی همهمه کرده بودند. سیدحسن دو انگشت اصلی دست راستش را برد سمت سیبیل های شاه عباسی تقی. یک لنگه از سبیل بناگوش در رفتهی او را کشید و کند و انداخت روی خیابان. مردم فریاد زدند که:« آهای آهای سبیل های تقی، یه ورش جسته یه ورش نجسته ... آهای ... آهای...»
قونسول وقتی وضع ناجور تقیاف را دید سرش را با حرص برگرداند داخل کالسکه. معصوم نگاه به سیدش کرد که انگار داشت به هوای هواخوری سوت بلبلی میزد. انگار این ضربالمثل را برای او ساختهاند؛ نه خانی آمده، نه خانی رفته! پهلوان تهیدستان، خونسرد با آن پیراهن یقه بازش که آستینهایش را تا ساعد داده بود بالا، راه افتاد سمت مغازهاش در سرچشمه. مثل همهی روزها که قدمهای شمرده شمرده برمیداشت و به هرکس که می رسید، میگفت:« پسر سلام.» اگر کسی هم در سلام دادن پیشدستی می کرد، خلقش تنگ میشد. «پسر سلام» را با تشدید میگفت که یعنی چرا پیشدستی کردهای؟
تقی مثل گنجشک آب کشیده، با سیبیل یک وریاش، در میان جماعت لغزگو راهش را کشید سمت کالسکه. حتی دیگر جرأت نکرد به اسبهایش تازیانه بزند. هی کرد به سمت اسبها و آنها به آرامی راه افتادند. قونسول توی فکر بود. معصوم قدارهاش را گذاشت لای شال کمرش و راهش را کج کرد سمت سرچشمه که برود پیشانی سید دست بالا را ببوسد. خبر به آقای طباطبایی رسید. شیخ ابوطالب را باز فرستاد سراغ سیدحسن که بگو بیاید، دلم آرام گرفت.
سید وارد اندرونی آقا که شد، باز محاسن ایشان خیس بود، اما این بار از شادی. باز مثل همیشه که او از کشتیهایش پیروز بازمیگشت، یک گونی گلبرگ گلمحمدی به او هدیه داد و شیخ ابوطالب برد گذاشتش توی زورخانهی سید. باز فردا که سید خواست بپرد توی گود، دید که داخل گود پر از گلبرگ گلمحمدی است. مرشد ضرب گرفت: اول و آخر مردان صلوات، و سیدحسن خواست ورزش را شروع کند، اما با دیدن گلبرگهای تر و تازه دلش نیامد غنچهها را له کند. یک مشت داد به آقا سیدممدعلی تختحوضی، یک مشت داد به حاج ممصادق، یک مشت داد به مرشد سیاه، یه مشت به ابول قهوه چی، یک مشت به میرزا باقر اندرونی و ... آن شب، جیب «ارخالق» و پوستین همه پر از گلبرگ گلمحمدی بود. شهر بوی گلسرخ میداد.
۲. مغازه های سوسنگرد
ابوالفضل هروقت میآمد تهران مرخصی، برای داداش مرتضی خاطره تعریف می کرد و شاه بیت خاطرههایش، مصطفی است و غاده. مصطفی فرماندهشان است و غاده شیر زنی سوسنگردی که شهر را ترک نکرده و آنجا مانده بود. ابوالفضل جوهرچی، نوهی دختری سیدحسن رزاز یا همان سیدحسن دست بالاست. خاطراتش در امتداد خاطرات پدربزرگش معنی دارد. ابوالفضل جوهرچی باعث شد من بتوانم داستانها شجاعت سید حسن رزاز را وصل کنم به شجاعتهای رزمندگان که هر دو برای آسایش مردم آمادهی فداکاری بودند. خاطرات ابوالفضل کوتاه و شنیدنی است.
عرق میریختیم. پرسیدم: «شما آب نمیخواهید آقای دکتر؟»
او قدمهای بلندش را کوتاه کرد تا جوابم را بدهد. عرق پیشانیاش را پاک می کرد و گفت: «نه عزیز، دستت درد نکند.»
من تعجب می کردم که خدایا او چقدر آدم مقاومی است که حتی تشنهاش هم نمیشود، اما من انگار آبهای دریای عمان را سر کشیدهام و سیر نشدهام. نزدیک غروب که برمیگشتیم قرارگاه. اذان که میگفتند، میدیدم دکتر با چه عطشی آب میخورد. آنجا تازه میفهمیدم روح او چنان مقاوم است که تشنگی را از رو میبرد.
یه بار غاده، مصطفی را میبیند که سرنماز شب، عین ابر بهار گریه می کند. بهش میگوید: «تو مگر معصیتی کردی که این طوری زار می زنی؟»
مصطفی میگوید: «نه فقط با دیدن این جوونها یاد جوونی خودم میافتم.»
من گفتم: «مدیونید اگر فهرست چیزهایی را که برداشتید، تو دکون نذارین. خواهشاً دو نسخه هم بنویسین. یه نسخهشو برای اطلاع صاحب مغازه بذارین کنار دخل، یک نسخهشو هم بیارین برای من.»
یکی از بچه ها پرسید:« واسه شما دیگه چرا؟»
گفتم:« واسه اینکه فردا روزی پولش رو بدیم.»
مصطفی گفت: «حقا که نوهی سیدحسن رزاز هستی!»
۳. پهلوان هندی
روزی که سیدحسن و کاکوتای هندی لخت شدند و آمدند میدان، صدای همهمهی مردم بلند شد؛ عینهو فیل و فنجان بودند. عینهو رستم و برزو. صدای هیاهوی جماعت که بلند شد، میرزا محمدعلیخان دوید سمتشان که: «چه می کنید نامسلمونها؟ روحیهی پهلوون ایرانی رو خراب می کنید دستیدستی؟»
کاکوتا غول کشتی هندوستان بود. هفده مدال طلا از پیروزی بر هفده پهلوان در هفده کشور دنیا را به دست آورده بود و سیدحسن در روزهای پاییزیاش بود که کشتی را بوسیده و رفته بود سراغ سیر و سلوک و برنجکوبی و مردمداری و موسیقی. هنوز بدن نازک، اما ساخته و پرداختهای داشت. مردم در باغ سهمالدوله قشقرق می کردند. باغ سهمالدوله را روی سرشان گذاشته بودند. از سراسر تهران، دسته دسته آمده بودند آنجا، آرام و قرار نداشتند. بدن کوه پیکر کاکوتا را که دیدند، حیرت کردند. مردی که وزنههای سنگین صد منی را جابهجا می کرد و خم به ابرو نمیآورد. حالا توی باغ سهمالدوله نمایش میداد.
از لاله زار که میرفتی بالا، دست چپ، کوچهی اول، وسطهای کوچه، باغ سهمالدوله بود. او دستور داده بود درختهای باغ را ببرند و کفَش، خاک رس بریزند و یک میدان وسیع کشتی درست کنند. بس که عاشق سیدحسن بود.
آن روزها تهران، صدها پهلوان قدر داشت که خود را از سهراب یل و رستم دستان پایینتر نمیدانستند. وقتی اعلامیهی انجمن ورزش ایران در روزنامهی فخیمهی ایران چاپ شد که جایزهی کشتی سید حسن و کاکوتا، عایدات کشتی به علاوه پانصد تومان پاداش نقد است. در زورخانهها قیامت شد. شوخی نبود؛ قیمت گوسفند چاق، حداکثر شش قران بود یا بهای یک سکهی پنج گرمی طلا، هفت قران یا خانهی هجده اتاقهی دو طبقه و مشجر هزار و ششصد متری حاج میرزا یوسف در محلهی اعیانی سنگلج، صد و هفت تومان میارزید. با درآمد این کشتی میشد چندتا از این خانههای اعیانی خرید.
زورخانهها قیامت بود. اعلامیههای انجمن ورزش دست به دست میگشت و پهلوانان را قلقلک میداد، اما کاکوتا غولی نبود که زیردست هرکس پرپر بشود. آقا سیدمحمدعلی تخت حوضی و میرزایوسفخان نقیب و چندتایی از ریشسفیدها توی زورخانهی پاتوق در محلهی کاشیپزی جمع شدند و فتوا دادند که اول بهتر است یک مسابقهی انتخابی بین تمام پهلوانان ایران برگزار شود و برنده برود به مصاف کاکوتا.
آن روز، پاتوق قیامت بود. بالای مجلس، آسیدممدلی نشسته بود و کنارش میرزا یوسفخان، عطار محلهی سرپولک از رؤسای حزب عدالت و از جانشینان آقا صفیعلیشاه. کنارشان هم به ترتیب پیشکِسوتان کشتی و پهلوانان نشسته کرده بودند. البته شازدهها هم بودند؛ شازدههایی که زورخانهی خانگی دایر کرده بودند و هر کس پهلوان مورد علاقهاش را برده بود زیر دستش. نان و آبش را میداد و شهرتش را میبرد. دیگر زورخانهها پشم و پیلشان ریخته بود و ورزش پهلوانی در سیطرهی شازدههابود. اکنون که تَقی به توقی خورده بود و پای پانصد تومان پاداش و شهرت و محبوبیت وسط بود، شازدهها آمده بودند برای پهلوان خانگیشان چک و چانه بزنند.
تهران حال و هوای دیگری به خود گرفته بود.
در چهارراهها تابلوهای سیدکاکوتا نصب شده بود و هندیهای مقیم تهران، افسانههای باورنکردنی از او نقل می کردند. حتی بریدهی روزنامه های خارجی را هم به تابلوها چسبانده بودند که ببینید کاکوتا چه شکلی جگر همه را خام خام درآورده و خورده است. انگار که بخواهند چشم و دل پهلوانان ایرانی را بترسانند.
سیدممدلی تخت حوضی آن روز هر چه به جایگاه پاتوق نگاه کرد، سیدحسن را در میان جمع ندید، اما به وضوح دید که رنگ پهلوانها زعفرانی شده است. آسیدممدلی، بزرگ سیدحسن بود و سرسلسلهی سادات ورزشکار. پاتوق را که پر از همهمه و کبکبه دید، پا شد ایستاد که سخنرانی کوتاهی کند. از آبروی ایرانیها گفت که در گروی این نبرد است، اما هر چه منتظر شد کسی داوطلب کشتی با کاکوتا نشد. سه جلسه برای اعلام آمادگی گذاشت، باز کسی پیشقدم نشد.
آسیدممدلی، میرزا باقر، حسین سیاه و اصغر نجار که کسوت پهلوانی را به سیدحسن بخشیده بود، راه افتادند سمت سرچشمه که بروند خدمت سید و بگویند که آبروی ایرانی و ایرانیها در خطر است. مگر سیدحسن میتوانست توی چشمهای سیدممدلی نگاه کند و بگوید نه؟ مستخدم بیت سیدحسن آمد دم در و خبر داد که سید رفته زیارت مشهد نذر ادا کند. آسیدممدلی تلگرام زد مشهد و پیعام پسغام داد به پهلوان رزاز که: «برگرد تهران که قیامت است. آبروی مسلمانان به همت جنابعالی بند است.»
باغ سهمالدوله قیامت بود. عدهای با مقایسهی هیکل این دو پهلوان نگران بودند. عدهای روی درختهای اطراف رفته بودند و راز و نیاز با خدای قادر متعال می کردند که زیبنده نیست سید دست بالا خوار و خفیف گردد. سفیرکبیر بریتانیا، وزیرمختار اسپانیا، فرانسه و عثمانی با جمعی از رجال کشوری و لشگری در جایگاه جلوس کرده بودند آسید ممدلی که داور وسط بود، وارد میدان شد. باغ سهمالدوله جای سوزن انداختن نداشت. بلیتهای ده شاهی و یک قرانی که فروخته شد، مردم حتی روی درختهای اطراف
لاله زار هم نشسته و نذرگویان دست به درگاه خدا برداشته بودند.
خدایا سیدحسن ببره، من به شکرانهی پیروزیاش تا کربلا و مشهد پیاده میرم!
خدایا سیدحسن این نره غول رو ببره، من شتر قربونی می کنم!
خدایا آبروی سیدحسن رو نبر، من به شکرانهی پیروزیش چند شب روضهی باب الحوائج راه میاندازم!
خدایا من هیچی برای نذرم ندارم، صد تا صلوات خالی میفرستم!
خدایا سه روز، روزه میگیرم. ختم قرآن می کنم. این سید آبروی تمام ایران است.
باغ سهمالدوله صاف و صوف شده بود. زمینی دایرهوار که دورش را با چوب، نرده کشیده بودند. کاکوتا با زیر جامهی گشادی از چرم وارد شد و با حرکت سر به مردم تعارف زد و رفت گوشهی میدان ایستادکه حریف بیاید. سید که با آن اندام نازک و شلوارک چرمین و لنگ به دوش آمد، مردم قیامت کردند. اول ورود به میدان، خم شد. دست به خاک مالید و آنگاه دست را به دهان برد و بوسید و خاک میدان را طوطیای چشم کرد.
مردم میدان را روی سرشان گذاشتند؛ مردانی که رنگ مهتابی و زعفرانی بر صورت داشتند و در مقایسهی هیکل این دو رقیب، شکست را از پیش پذیرفته بودند. سیدحسن آرام رو به جمعیت کرد و گفت: «حضرات، این آقا مهمان ماست. تمنا دارم وقتی او را زمین زدم قیل و قال نکنید.»
باز قیل و قال بلند شد. جماعت، دل نگران و رمیده بودند. سیدحسن که از زمین زدن حریف گفت، کمی قوت قلب به دلشان برگشت، اما هنوز همهمه و هلهله بود. سیدحسن از در دیگری وارد شد: «آقاجان اینها خارجیاند. اینها رسمشون اینه که برای پهلوان پیروز دست بزنند. ما هم رسممون صلوات فرستادن است. خواهش دارم اگر خواستین صلوات بفرستین، تو قلبتون بفرستین. بالاغیرتاً کاری نکنید که آبروی ایرون بره. اگه اون من رو زمین زد، شما حق ندارید کاری کنید. اگه من اونو زمین زدم، باز کاری نداشته باشید.»
تازه با همین سخنها که هیچ شباهتی هم به رجز نداشت، قرار به دل تماشاچیهای سینه چاک برگشت. «ببین سید چقدر از پیروزیش مطمئنه. دست مریزاد آقا دست بالا!»
همینکه آسیدممدلی آغاز کشتی را اعلام کرد، کاکوتا با حریف ایرانی سینه به سینه شد. اما ناگهان دست از کشتی کشید. سیدممدلی گفت:« فرمایش؟ »کاکوتا اشاره کرد به انگشتر سیدحسن. انگشتری عقیقی که در انگشت کوچک سیدحسن بود. آسیدممدلی گفت: «اعتراض داره به انگشترت سید.»
مترجم هندی گفت:« طلسم فتح و ظفره این انگشتر؟!»
سیدحسن تبسم کرد و گفت: «ما را با خرافات کاری نیست، اما چون محل اعتراض حریفه، چشم باباجون چشم.»
انگشتر یادگار استادش و مرادش آیتالله آخوند خراسانی را در آورد و داد به رفقاش که نگه دارند و بهانهای برای شکوهی رقیب باقی نماند. بعد هم به آسیدممدلی که خود خبرهی کشتی بود، اعلام کرد تن و بدن حریف، چرب و چیل است. دستم به بدنش بند نمیشود. قاضی دستور داد کاکوتا تنش را پاک کند و با بالا بردن دست راست فرمان به آغاز دوبارهی کشتی داد.
در میدان سهمالدوله سکوتی وحشتناک برقرار بود. نفس از جنبندهای در نمیآمد. ثانیه به ثانیه، سینه به سینه، نگاه به نگاه، خشم در مقابل خشم، دژم در مقابل دژم، ناگهان سیدحسن حریف را از زمین کند. برد بالای دستهاش. ناگهان قیامت، ناگهان محشر، ناگهان صلوات و ناگهان همهمه شد. مردم روی پای خود بند نبودند و میگفتند: «یا علی خودت کمک کن. یا علی خودت به داد به سیدحسن برس.»
جوش و خروش وحشتناک و تظاهرات بینظیر مردم، هیاهو، هلهله، محشر کبری. حواس سیدحسن را پرت کرد وکاکوتا فرصت پیدا کرد و از قفل بازوان بیرون جست. آخخخ... صدای آخ و افسوس مردم بلند شد. دوباره فروکوبیدن، دوباره سینه به سینه، شانه به شانه، نفس به نفس. ده دقیقهای از کشتی میگذشت که ناگهان ... پهلوان شجاعت،
شاهکار فنی اش را رو کرد. پیش قبض حریف را گرفت، پس انداخت و پشت بندش کندهی کاکوتا را کشید و انداخت. دوباره هلهله، هیاهو، اشک، نذر، استغاثه، شادی و پایکوبی. مردم صلوات پشت صلوات میفرستادند. اما هندیها اعتراض داشتند. آسیدممدلی گفت کاکوتا اعتراض دارد. سیدحسن نگاه کرد به جماعت، دید اعتراض مردم به جرقهای بند است. دید دو طرف خون به پا می کنند. دید که هندیهای مقیم ایران تنگ هم نشسته و فریاد دوباره دوباره سر میدهند. دیدکه تمام پهلوانها و لوتیهای اسم و رسمدار تهرون به هواداری از او بلند شدهاند و خون جلوی چشمشان را گرفته است. کبریت بکشی دریای خون راه می افتد. سید رو کرد به مردم و سینهچاکهاش که کشتی را تمام شده میدانستند.
«بابا جون، این خورده زمین، حالا حاشا می کنه. خب بذار حاشا بکنه. شما هیچی نگین. من دوباره میندازمش.»
آسیدممدلی به مترجم کاکوتا گفت که حریف حاضر است کشتی را ادامه دهد. دوباره دو پهلوان فروکوبیدند. دوباره چشم در برابر چشم، بازو در بازو، نفس به نفس، جگر به جگر، نبرد ده دقیقهی دیگر ادامه یافت. سیدحسن نمنم حریف را کشاند سمت هیئت ژوری و باز پیشقبض حریف را گرفت توی دستش. باز سکوت، نفسها در سینه حبس شده بود. دوباره همان فنون. پیش انداخت. کنده کشید، اما این بار حریف را طاقباز گذاشت روی زمین. حالا دیگر کاکوتا از پس سر تا پاشنه پا نقش خاک شده بود. مردم خودشان را می کشتند. هرکی هرکی را می دید می بوسید و به حساب سیدحسن مینوشت که حالتش بعد از این پیروزی سترگ با یکساعت پیش توفیر نمی کرد. فتو تهامی پرید توی میدون و چلقچلق عکس انداخت. آن عکسی که سیدحسن، کاکوتا را سرچنگ علم کرد، کلی در تهران فروش رفت.
باغ سهامالدوله قیامت بود. مردم اشک میریختند. کاکوتا با مترجمش آمد سمت هیئت ژوری. فکر کردند باز اعتراض دارد، اما دیدند چشمهایش به مغلوبیت اعتراف داشت. مترجمش گفت: «به آقای رزار بگویید بیایند.پهلوان کاکوتا میخواهند تمام نشانهایی را
که از کشورهای مختلف دنیا گرفته، تقدیم ایشان کنند.»
سیدحسن روی دوش مردم عین پرکاه به اینسو و آنسو میرفت که آسیدممدلی آدم فرستاد بیاورندش جلوی ژوری. سیدحسن داشت انگشتر عقیق آقای خراسانی را از رفیقش میگرفت که توی دستش کند. مترجم کاکوتا گفت: «ایشان اصرار دارند تمام هفده مدالش را ببخشند به شما.»
سید گفت: «باباجون من نمیگیرم. اینها همه یادگاری است. زیبندهی خودشان است.»
هر چه کاکوتا اصرار کرد، سیدحسن قبول نکرد. دست آخر کاکوتا اعلاترین مدال افتخارش را با دست خود به سینهی سیدحسن آویخت و مترجمش گفت:« این مدال زیبندهی آقای شجاعت است!»
مردم سیدحسن را روی دوش به خانهاش بردند. محلهی سرچشمه تا کوچهی میرزا محمود را آذین بسته و چراغانی کرده بودند. از توپخونه تا جلوخان مسجدشاه هم چراغانی بود. تا یک هفته به مردم شربت و شیرینی میدادند. تهران هرگز و هرگز مردمش را این همه شیرینکام نکرده بود.
آقا سیدممدلی حساب کرد عایدات کشتی را. جمعش زد با آن پانصد تومانی که قرار بود جایزهی فرد پیروز کشتی باشد وگفت: « جمعاً شده چهارهزار تومن سیدجان.»
سیدحسن گفت:« همهاش را بدهید به مهمان.»
مردم هر چه طاقهی شال کشمیری و سکه و هدیه آورده بودند، دادند به کاکوتا. حالا دیگر کاکوتا داشت با چشمهای اشکبار از تهران میرفت. کوچه و خیابانهای تهران پر از سینی شربت و شیرینی بود. از همان شب اول پیروزی، تجار بازار، شبانه در یتیمچهی حاجبالدوله را باز کرده و چلچراغ نفتی برداشته و تمام بازار را چراغانی کردند. کام همه شیرین بود؛ حتی کام هندیهای طرفدار پهلوان شکست خورده. آنها میدیدند که کاکوتا چطور با عزت و احترام و جیب پر از پول و هدیههای بسیار به کلکته برمیگردد و تا آخر عمرش یاد سیدحسن را گرامی میدارد. هدیههایی که بوی گل محمدی میداد و کلکته را عطرآگین می کرد.
۴. شکارچیان تانک
ابوالفضل سرکیف بود. مرتضی با نون خامهایهای قنادی سر لالهزار آمد که دوتایی مثلاً الواتی کنند. پای راست ابوالفضل چرک کرده و امانش را بریده بود. رفته بود برگهی اعزامش را بگیرد. دو تا برادر سر ظهری دل داده و قلوه گرفته بودند. ابوالفضل هرچی میتوانست از خاطرات جبههاش میگفت. مرتضی هم آنقدر علاقه نشان میداد که ابوالفضل سر ذوق میآمد.
مهندس پرسید:« شما اینجا چه می کنید؟»
گفتند:« اومدیم بجنگیم.»
مهندس گفت:« جنگ؟ چه کسی به شما اجازه داده بیایین اینجا؟»
یکیشون که انگار فرماندهشون بود زل زد تو چشم مهندس و گفت: « خود آقای دکتر گفته.»
آن روز گذشت. یک روز دیدم باز موتورهاشان به صف شده بودند. مرتب و منظم. انگار یک گردان آماده به خدمتند. همانهایی که روز اول از اومدنشان کف کرده و خندیده بودیم و تو دلمان تیکه بارشان کرده بودیم، حالا هر کدام نقش مهمی توی جنگ به عهده داشتند.
هر کدامشان یک آرپیجیزن سوار می کردن پشتشون و از راههای صعبالعبور، عین باقلوا میرفتند جلو. بالای سر دشمن. از روی راهآبها و کانالها میپریدند. کارشان شکار تانک بود. تانکهای دشمن را غافلگیر می کردند. من با یکیشان رفتم. اسمش حسن بود. بهش گفتم: «اسم پدر بزرگ من هم حسن بوده. سیدحسن.»
اونم گفت: «من هم سیدم.»
من گفتم: « پدربزرگ من کشتیگیر بوده! سیدحسن رزاز.»
گفت: «اِ... من هم کشتی گیرم. اسم پدربزرگت رو شنیدم. پهلوون رزاز!»
من خیلی خوشحال شده بودم. رفتیم با هم از پشت سر یک تانک در آمدیم. رفته بودیم تو خط عراقیها. در حال حرکت پاشدم وایسادم. هی میگفت: «خودت رو محکم بگیر.»
برجک تانک رو زدم. عراقیها گیج شده بودند. به من گفت: « حقا که نوهی پهلوون رزازی!»
۵. سال سیاه، سال کور
سال قحطی بود. صبح زود سیدحسن از کنار مغازهی خواجهمیناس میگذشت که گفت:«پسر سلام». تکه کلام همیشگیاش بود. برایش پیر و جوان فرق نمی کرد. همه را پسر سلام میگفت. عادتش پیشدستی کردن در سلام بود. میناس، پکر گفت سلام. جوابش معنی«چه سلامی چه علیکی؟» میداد. سیدحسن رند بود و عارف. سرد و گرم چشیده بود. سرشکشتگی و غرور را می فهمید. دقت که کرد، دید انگار امروز همه در شهر پکرند. یک لحظه خودش را شماتت کرد که چرا در این روزهای قحطی، ارمنی جماعت را بیپناه گذاشته است؟
قحطی تهران، مرد و نامرد را رو کرده بود. نه نان پیدا میشد، نه گوشت. شکل سلام دادن خواجهمیناس، اوقات سیدحسن را تلخ کرد. به خودش نهیب زد که تو از بس به فکر مسلمان جماعت بودی، از بقیهی همشهریهایت غافل شدی مرد؟ سردی میناس دلش را به درد آورد؛ عین سردی تمام بیپناهان که ابواب جمعی او بودند و سرشان را برایشان میداد. به خواجهمیناس گفت:« آقاجون کموکسری ندارین؟»
میناس با غم و عتابی نامحسوس در چشمانش گفت:« شهر را نمیبینی پهلوون؟ نمیبینی همهی خوکدانیهای ما رو غارت کردن؟»
سید تلختر شد، کبودتر شد. نه از جواب خواجه و نه از خبر تلخ اوباشان که در شهر پیچیده بود، بلکه از خودش ملول بود. ملول از اینکه چرا همهی فکر و ذکرش این روزها شده بود صنف قصابان و نانوایان و آتشداران؟ چرا از میناس و میناسیهای بیپناه غفلت کرده بود؟
روزهای اول قحطی نه نان پیدا میشد، نه گوشت. قصابها در پاچالها و پاچوبها گوشت گیر نمیآوردند. سیدحسن از چوبدارها پرسید: «چرا گوسفندهاتون رو تهران نمیآرید؟»
چوبدارها گفتند:« قصابها طلبمون رو نمیدن.»
سیدحسن پرسوجو کرد، دید چوبدارها گلهی گوسفندهای پرواریشان را تا نزدیک خندقهای تهران میآورند، اما به آدمهای کامران میرزا میفروشند. چوبدار گندهبک گفته بود:« آقا درسته که ارزون میخره، ولی نقد میخره، جیرینگی.»
گوشتی که یک چارکش هفت شاهی قیمت داشت، حتی به بهای سی شاهی هم به دست مردم نمیرسید. رجال و اربابان و گندهبکان گندمهایشان را در انبارها پنهان کرده بودند و به ده برابر قیمت هم نمیفروختند. سیدحسن رفت سمت شاطرخان و گفت: «چرا نان نامرغوب دست مردم میدید؟ چرا برکت خدا رو از دهنها میاندازید؟ چرا قوت لایموت مردم رو گرون دست مردم میدید؟ عرش خدا به لرزه درمیآد شاطر!»
شاطر عباس گفت: «آقا بوته نداریم. آقا بوته برای سوختمون نداریم.»
همه جای خدا بوتهست. بوتهها مگه دست و پا درآورده و از این مملکت رفتهاند؟
نه نرفتهاند. این نایبالسلطنهی فلان فلان شده، بریدن بوتهزارها رو تو اطراف تهرون واسه سوختکشها قدغن کرده. مگه نمیدونی آسیدحسن؟»
واسه چی قدغن کرده؟
آخه نایب طرفدار خرگوشها و کبکها شده!
خرگوش؟ شوخیت گرفته پسر؟ مردم از گرسنگی جون میدن، نایبالسلطنه به فکر خرگوش و کبکه؟
درست بگو ببینم چه مرگتونه؟
آره والله. میگه با بریدن بوتهها، خرگوشهایی که لای اونا لونه کردن، ویلون و سرگردون میشن .
پدرت خوب، مادرت خوب، مطمئنی داستان خرگوش و کبک درسته؟
آقاجون، نایب گفته سوختکشها تا شش فرسخی تهرون حق بریدن بوتهها رو ندارن.
سیدحسن عصبانی شد و رفت سراغ حسینعلی سوختکش، سالار سوختکشها. گفت:« چه می کنید آقا جون؟»
حسینعلی گفت:« ما میریم جون می کنیم، بوتهها رو از ده فرسخی تهرون خرکش می کنیم میآریم، ولی بارهامونو گردنه بگیرها چپاول می کنن آقا.»
سیدحسن از سرچشمه پیچید سمت بازار، دید تمام نانواییها تنورشان را خاموش کرده و شاطرها و خمیرگیرها جلوی مغازههایشان زانوی غم بغل کردهاند. از بازار پیچید سمت عودلاجان، دید بر قنارهی خالی قصابها مگس هم پرواز نمی کند. آمد جلوی مغازهی خواجهمیناس، دید که صدیقالدوله، حاکم تهران، چادر زده است. صدیقالدوله را که دید، خندهاش گرفت. با مأمورهایش راست راست اینور و آنور میرفتند و ریچار بار نانواها و قصابها می کردند. همهشان را سکهی پول می کردند.
اما کی حرف او را گوش می کرد؟
سیدحسن توی مغازه ایستاده بود و شلتوک برنجهایش را تمیز می کرد. خون خونش را میخورد که شیخابوطالب و حاج معصوم جدا جدا وارد شدند. سیدحسن به ابوطالب
گفت:« برو خاطر آقا را جمع کن. میدونم قضیه چیه.»
ابوطالب دلیل آمدنش را توضیح داد.
سیدحسن غم داشت. برافروخته بود. سکوتش آمیخته به خشم بود. جواب ابوطالب را به کلام خالی نداد. یک دست روی سینهاش گذاشت و یک دست روی چشم راستش، به نشانهی اطاعت و رو کرد به حاج معصوم که برود لوتیهایش را جمع کند. اول رفتند جلوی خانهی امام جمعه و بعد پیچیدند سمت دولتسرای اعیون و اشراف و ارباب . سیدحسن مؤدبانه، اما با تحکم گفت:« در این انبارهایتان را باز کنید و گندمها را به قیمت عادلانه بفروشید.» اما معصوم شاکیتر بود. راحت زل زد تو چشمشان و با تحکم گفت: «یا خودتون به دست خودتون انبارها رو باز کنین یا ما به زور دگنک باز می کنیم!»
سیدحسن از آنجا هم با اعوان و انصارش رفت سراغ ریش سفیدهای صنف نانوا و شاطر و خمیرگیر که آقا جون قیمت منصفانه تعیین کنید. باز معصوم با تهدید گفت: «یا آرد رو به زبان خوش میدن یا به زور میگیریم.»
سیدحسن از پیش شاطران که برگشت، لوتیهایش را یکی یکی و گله گله فرستاد سمت بوتهزارهای حاشیهی تهران که مواظب سوختکشها باشند و به آنها گفت:« امنیت کامل میخوام. اگر امنیت کامل برقرار کنید و سوختکشها بوتههایشان را به شهر برسونند، باز تنور نانواییها روشن میشه. باز چشمهای مردم میخنده حاج معصوم.»
خودش را موظف کرده بود که صبح علیالطلوع راه بیفتد سمت دهات اطراف تهران. به چوبدارها میگفت آقا جون امنیت راهتون با ما. با زبان خوش مالتونو بیارید توی شهر بفروشین، اما معصوم همیشه تک مضراب تهدید کنندهاش را رو می کرد که اگه زبون خوش اثر نکرد، مردم را میفرستیم با زور بگیرن. فردا در شهر جنب و جوشی عجیب بود. اولین نفر، امام جمعه بود که درهای انبارش را باز کرد. از ترس اینکه غلهاش لوطیخور
نشود، گندمش را به قیمت منصفانه به شاطرها فروخت. سید که ناظر اوضاع بود، به حاج معصوم گفت: «نگاه کن. اون قدر گندم داشت که اگه تا دو سال از روسیه گندم نمیرسید، باز کفاف مردم تهران را میداد.»
گندم های امام جمعه که دست به دست شد، بقیه هم دست جنباندند که اجناسشان مفتخور نشود. روزی که چوبدارها در سایهی امنیت مردان سیدحسن، رمههایشان را هی هی کردند و به تهران آوردند، غارتگرها و گردنهبگیرها هرکدام به سوراخی خزیده بودند و لوطیهای سیدحسن هر جنبدهای را زیر نظر داشتند. دیگر تنور شاطران، شبانهروزی روشن بود و بر قنارهی قصابان گوشت پروری میدرخشید؛ بره و قوچ و شتر و گاومیش. مردم دوباره بوی بزباش و قورمه را زیر دندانهایشان مزهمزه می کردند. تازه شهر آرامشی گرفته بود که سید از کنار مغازهی میناس گذشت و« سلام پسر» گفت، اما سلامش روی هوا ماسید. میناس خلقش تنگ بود. سیدحسن گفت:« آقاجون، کم و کسری ندارید که؟»
میناس گفت: «چشمتان روز بد نبیند پهلوون. تموم خوکدونیهای ما رو غارت کردن اوباش.»
سیدحسن تازه فهمید که ای دل غافل، اینقدر سرگرم گرفتاری برادران مسلمانش بوده که از همشهریهایش غافل مانده.
گفت:« چطور یعنی؟ غارت؟ چی میگی مسیو؟»
میناس مغموم گفت: «ها، غارت. اوباش شهر به بهونهی اینکه گوشت خوک حرومه، رفتن خوکدونیهامونو غارت کردند، اما خودشون همون گوشت رو احتکار کردن و به قیمت خون باباشون میفروشن. بعضیهاشون هم با اون گوشتها دُمی هم به خمره میزنن و سگ مستی راه میاندازن. خبر دارم پهلوون. واسه ما حرومه، واسه اینا آزاد؟ اگه واسه ما نون نشد، واسه اینا که پول شد!»
سیدحسن پریشون برگشت سمت سرچشمه. حاج معصوم را خبر کرد. چشم معصوم اگر سرخ میشد، از فرط غضب، اراذل جا میدادند و منزل عوض می کردند. سیدگفت:
«ببین معصومبک، تموم ارامنه در این مملکت زیر بیرق اسلام زندگی می کنن. نباس زن و بچههاشون از گشنگی تلف شن.»
معصوم گفت:«البت البت.»
سیدحسن نشونی اوباش را داد و معصوم رو فرستاد.
معصوم که اوباش را تاراند، میناس به سیدحسن خبر داد که ناز شستت. سیدحسن معصوم را بوسید که ایولله! دست مریزاد لوطی! میناس که شاد شد، منم صورتم خندید. ناگهان شیخ ابوطالب از در دکون برنج فروشی رزاز آمد تو که آقا کارتون داره. سیدحسن باز مسیر مغازه تا منزل آقا را با قندرههای تازهاش گزکرد و به هر کی رسید، گفت: «سلام پسر، پسر سلام!» آقا که پیشونی سید را بوسید، در حق جوانمردیاش دعا خواند و باز گونی گلبرگهای گلسرخ توی کرت حیاطش را داد که سیدحسن ببرد بیندازد ته گود و زورخانهاش را «گل فرش» کند. سید هم که طاقت پاگذاشتن روی گلبرگها را نداشت، مشت مشت گذاشت کف دست ریش سفیدها، مرشدها، پیشکسوتها و تماشاچیهای زورخونهی کاشی پزون. زورخانهشان بوی گل سرخ میداد.
۶. خانم آغا
خانم آغا دیگچه ی مسی اش را پرآب کرد و گذاشت روی اجاق. باز احد و صمد و ممد و احمد و سه دخترک خردسالش نگاه کردند به دیگچهی خالی پر از آب؛ حتی پیاز و دمبه هم توش نبود. نه میگذاشت کسی بیاید تو. نه میگذاشت کسی برود بیرون. حالا دیگر آرام آرام از بازگشت شویش، مشرضا، نامطمئن شده بود. مشرضایی که رفته بود حج و برنگشته بود.
سال قحطی، سال وبا، سال کوفت. خانوادهی آبروداری که تا دیروز مشرضای تاجر دست به دهن را بالای سرش داشت، حالا یک زن تنها با هفت تا بچه، حتی چشم انتظار کوبش کوبهی در هم نبود. خانم آغا گفته بود: «قدغن یعنی قدغن. نه نون میخوام نه آب. نه شوهر نه نوکر.»
احد و صمد و ممد و احد اخم کردند که این دیگچه پر از آب خالی چه قوتی دارد مگر؟ حتی بوی اشکنه هم نمیدهد. خانم آغا نگاه کرد به جوی آبی که از حیاط منزلش روان بود و یادش افتاد که مشرضا موقع سفر، هر چه لیرهی طلا داشت، همانجا کنار
جوی زیر خاک مخفی کرده بود. محل لیره را فقط عمهخانم میدانست. مشرضا به عمه خانم گفته بود هر چند وقت یکبار یک لیره بده دست خانم آغا. خرج خانهشان کند. درست نیست زن جوان با هفت سر عائله برود از خانه بیرون.
عمه خانم یکی یکی لیرهها را داد و پیش از آن که مشرضا از مدینه برگرد، افتاد. افتادنش یک غم بود و رفتنش هزار غم. عمه خانم ناگهانی و ناغافل مرد، اما نتوانست به خانم آغا جای لیرههای طلا را بگوید. خانم آغا دستش که تنگ شد، مجبور شد یکییکی اسباب و اثاثیههای خانه را بفروشد. هفت سر شکم، همیشه در حال غورغور، هفت کودک قد و نیم قد چشم به دست او داشتند. دست پربرکت، اما خالی او که از آب خالی جوی، اشکنهای درست می کرد که انگشتهایت را بلیسی. عصر لیسیدنهای دلپذیر که گذشت، قطحی و وبا آمد. خانم آغا دیگر خلقش تنگ بود؛ مخصوصاً از آن زمان که یک روز در اوج تنگدستی و بیپناهی در خانهشان را زدند. رفتند در را باز کردند. خانم آغا دید که همشیره است. خواهر به قربانت گردد تو کجا اینجا کجا؟
خواهر دربه در آمده بود که با طفل معصومش همانجا زندگی کند پیش خانم آغا. اگر نان نداشت، امنیت که داشت، اما زیاد طول نکشید که خانباجی از گرسنگی و وبا و هزار کوفت دیگر مرد و طفل هشت سالهی او هم وبال گردن خانم آغا شد. هفتش شد هشت و هشتش گروی نه اش ماند. حالا بچههای خودش به کنار، این یاسمن را که نگاه می کرد، از خدا مرگ میخواست. مرگ شیرین، مرگ آرام، مرگ بی درد، مرگ رستگار کننده. اما خدا مرگ نمیداد. نداد. آن قدر نداد که در یکی از گرسنهترین شبهایش، کوبهی در خانهشان باز به صدا درآمد. خانم آغا گفت: «مرگ یکبار، شیون هم یکبار. بروم ببینم کیست یا چه مرگش است؟»
در را که باز کرد، دو تا سنگک دید بر پلکان در، توی هشتی. دو تا سنگک، پاکتی سبزی خوردن که ریحانهای تر و تازهاش به آدم چشمک میزد و البته یک دستمال هم بود که گوشهاش گره خورده بود. خانم آغا در را محکم به روی خود بست. با خودش
گفت: «من میمیرم، اما آبروی مشرضا را نمیبرم. حالا دیگر کارم به اینجا رسیده که ترحم کنند؟»
واژهی ترحم، توی دهنش کامل خیس نخورده بود که رقیه را دید. نگاهش می کرد، اما در نگاهش هیچ واژهای پیدا نمیشد. مادر مردهای بود برای خودش. برگشت دید دوباره کوبه را به صدا در آوردند. باز کرد دید هیچ کس نیست. فقط همان دو تا سنگک و دستمال و سبزی سرجای سابقش بود، اما کوچه خلوت خلوت بود. پرنده پر نمیزد. یک لحظه در آن گیرودار باز به رقیه نگاه کرد که شکمش چسبیده بود به پشتش. دلش به درد آمد. گفت: «به خاطر رقیه. فقط به خاطر او.»
در را با احتیاط باز کرد و همه چیز را گرفت کف دستش و آمد تو. رقیه نا نداشت حتی به گلهای ریز دستمالی که گوشهاش پول گره زده بودند، نگاه کند. فقط با نگاه گرسنهاش نان را میدید.
خانم آغا غرورش جریحهدار شده بود، اما حس غریبی داشت که آن را با هیچ چیز عوض نمی کرد، رفع گرسنگی، دستخوش ملائک و فرشتگان. مخصوصاً با بازگشت رنگ به رخسار رقیه، خاطر جمع شد. کمی بعد در کنار سفرهی پارچهای ترمه دوز، جمع گرسنگان جمع بود، ولی یکیشان کم بود. خانم آغا با سنگلک و سبزی، بازی بازی کرد و زل زد به گلهای پنج پری که روی دستمال جوانمرد ناشناس دوخته شده بود. بچهها در سکوت همه چیز را غارت کردند و به شکم زدند. فقط او بود که خیال دستگیری از دستگیرکنندهشان را داشت. «تا نشناسم، خوابم نمیبره.»
سه شب بعد، باز دوباره در را زدند. خانم آغا نرفت وا کند. چند لحظه سکوت، باز صدای کوبه. کوبهای با طمأنینه و سکوت. انگار صدای کوبهی در با نبض قلب خانم آغا هماهنگ شده بود. هلخ هلخ رفت دم در. کلون را گشود و دید معرکه همان معرکهی چند شب قبل است. سنگلک است و سبزی و رطب. خانم آقا برداشت و دستمال را خالی گذاشت روی پلهی هشتی و برگشت. در کوچه پرنده پر نمیزد. نه فاخته، نه قمری. کوچه
غم داشت، اما غم را کم داشت.
سه روز بعد، باز شب کوبه به صدا درآمد. این بار روی پلهی هشتیشان گوشت هم بود در پاکتی قهوه ای رنگ. گوشتی که رنگ چهرهای و یاسیاش، از گوشهی زنبیل دیده میشد. توی بقچه، تافتون هم بود و یک سکهی یک تومانی که زیر نور ماه میدرخشید.
سهشب بعد، خانم آغا را این درد کشت و مصمم شد که برود کشیک بدهد ببیند جریان چیست. این کیست که هوای او و بچههایش را دارد. سیخ ایستاد پشت در و کشیک داد. گفت هرجوری هست این آدم را باید بشناسم. اگر حرامخور باشد، گور بابای گرسنه مردن بچههام. خانم آغا ساعتی کشیک داد پشت در. با چادر سیاه قدیمی که مشرضا از مشهد آورده بود و حالا دیگر راه به راه وصله داشت. فقط یک چشمش از چادر شب بیرون مانده بود، پیچیده در شولای سیاهی. حتی انگشتهایش هم تو بود. کوبه را که زدند، خانم آغا جست و کلون را وا کرد و پرید بیرون. دید هشتی خالی خالیست. جلوتر رفت. دید که مردی نسبتاً بلند قد و نازک اندام عبا بر سرکشیده و در تاریکی شب میگریزد. شبحی خوش قواره که روی نوک انگشتهای پایش در انتهای کوچه میرزا محمود وزیر گم شد.
سه روز بعد، باز کوبهی در را زدند. خانم آغا گفت: « هر جوری هست، میروم پیداش می کنم. حتی تا چهارراه سوسکی هم شده به تعقیبش میروم. من این مرد را باید پیدا کنم.»
کلون در را که باز کرد، دید مردی در سیاهی ایستاده است. نمیدانست چه بگوید. لالمونی گرفته بود. مرد گفت: «دعوتم نمی کنی بیام تو خانم آغا؟»
خانم آغا خودش را آماده کرد که چگونه شهله شهلهاش کند این جوانمرد گستاخ را. به خودش گفت: «گربه سیاهه واسه خاطر خدا موش نمیگیره.» مانده بود جواب محبتهای شبح را چگونه با درشتی بدهد که نمکنشناسی تلقی نشود که ناگهان باز مرد ایستاده در تاریکی با صدای لرزان گفت: «تعارف نمی کنی خانم آغا؟»
زن پیش از آنکه بغرد، فهمید که شویش است. این شویش است که از سفر حج
برگشته است. مشرضا را حالا باید صدایش می کرد حاجی رضا. حاجیرضا به خانه آرامش و صفا داد و بالأخره خانم آغا بعد از تشریح بدبختیهایی که در این مدت کشیده، داستان شبح سخاوتمند را گفت. نشانههای مرد عباپوش را که ریز به ریز تشریح کرد، خیال حاجرضا تخت شد، او فهمید کیست. نصفههای شب نخست، رفت از زیر خاکهای کنار جوی توی حیاط، لیرههای طلا را بیرون کشید. خانم آغا گریست که خاک بر سرم، اگر جایش را عمه خانوم گفته بود، شاید مادر رقیه نمیمرد. شاید این همه بدبختی نمی کشیدیم.
حاجیرضا صبح زود راهش را کشید و رفت سمت کاروانسراهای عودلاجان. میدانست که سیدحسن قبل از رفتن به دکان رزازیاش در سرچشمه، اول سری به آنجا میزند. نماز صبحش را که توی مسجد لواسانیها بخواند، راهش را میگیرد سمت کاروانسراها که احوالی از غربا بپرسد. سیدحسن به دالاندار گفت: «آقاجون چه خبر؟ مسافر جدید اومده از ولایات؟»
دالاندار گفت: «دیشب کاروانی از مازندران آمده که توی راه غارت شدهاند.»
سیدحسن پرسید: «اطفال هم بینشان هست؟»
دالاندار زد توی سرش که بله سید دست بالا، اطفال گریان زیاد است. سیدحسن دستی به سر کودکان غارت شده کشید. داشت نخودچی کشمش از جیبش درمیآورد که توی مشت طفل بگذارد که دید پشت سرش مردی زل زده به او و رهایش نمی کند. رد نگاه مرد را گرفت. این چشم پشت سر داشتن و از چشم سوم دیدن را از مرادش، آقا محمدعلی تخت حوضی، به ارث داشت که «پهلوان نباید در تاریکی از پشت سرش غفلت کند.»
سید نگاهی به حاج رضا کرد. دید کتفش میلرزد. گفت: «زیارت قبول پسر.»
حاجی خم شد که دستهای سید را ببوسد. انگار که کفر کرده باشد. سیدحسن جنبید و پیشانیاش را بوسید. حاجی رضا لیرههای طلا را گذاشت کف دست سید. سید اخم
کرد و گفت: «این پولها را وردار ببر. اگه نادار مستحقی سراغ داری، بذار کف دستشون. چرا واسه من آوردی مشدی!»
رضا گفت: «تو اگه نبودی، خانم آغا و اون هشت تا طفل قد و نیمقد زنده نمیموندن.»
سیدحسن گفت: «من تو راه خدا دادم. عوضش را هم از خدا میگیرم پسر.»
حاج رضا برگشت خانه. رقیه دیگر صورتش گل انداخته بود. حاج رضا یک گونی گلبرگ گل سرخ فرستاد در زورخانهی کاشیپزان که سیدحسن بریزد توی گود و رویش ورزش کند. سید گفت: «پژمرده میشه پسر زیرپامون.»
خم شد و مشت مشت داد به آنهایی که آن شب، زورخانه را صفا داده بودند. اولین مشت را که واسه مرشد گذاشت روی سردم، مرشد گفت: «آقا بیرون کارت دارند.»
سیدحسن گفت:« بگو بفرماین تو.»
دالاندار گفت: «تو بیا نیستن.»
سیدحسن لنگی روی دوش انداخت و رفت دم در. دید زنی سیاهپوش، کودکی را بغل کرده است. طفل معصوم رنگ به رخسار نداشت. دور چشمانش قی بسته بود و رنگ لپهاش مهتابی بود. سیدحسن سرش را انداخت پایین: «خواهرم چیه؟»
زن با صدای بریده بریده گفت: «داره از دست میره طفلم.»
سیدحسن گفت: «بذار بیام ببرم دوا درمونش کنم.»
زن گفت: «نه، دوا درمونش پیش خودتونه.»
سیدحسن گفت: «خواهرم هر مرضی راه و رسمی داره. من که طبابت نمیدونم. بذار لباس بپوشم ببرمش پیش دکتر سرکیس یا حداقل دواخونهی جوهرچی، همین دو قدمیه.»
زن گفت: «آقا دوا درمونش پیش خودتونه. من اومدم اینجا از دم خودتون شفا بگیرم.»
سیدحسن رفت تو. یک استکان آبجوش سفارش داد. تویش چهارتا گلبرگ گلمحمدی انداخت و برگشت. زن هنوز بود و اشک داشت بر پلکهای جنگلنشانش. سید گفت: «خواهرم ببرش پیش طبیب. من کمترین را خدا معلومات شفا نداده که؟»