مشخصات کتاب

سرشناسه:صمدی، قنبرعلی، ۱۳۴۸ -

عنوان و نام پدیدآور:امام حی غائب : پژوهشی پیرامون «وجود»، «غیبت» و «مدیریت» امام زمان«عجل الله تعالی فرجه الشریف»/قنبرعلی صمدی.

مشخصات نشر:قم: موسسه بنیاد فرهنگی مهدی موعود (عج)، ۱۳۹۷.

مشخصات ظاهری:۲۱۶ ص.

شابک::978-600-7120-85-9

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

عنوان دیگر:پژوهشی پیرامون «وجود»، «غیبت» و «مدیریت» امام زمان«عجل الله تعالی فرجه الشریف».

موضوع:محمدبن حسن(ع)، ۲۸۴ - ۳۵۹ق.

موضوع:محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. - -- احادیث

موضوع:Muhammad ibn Hasan, Imam XII -- Hadiths

موضوع:محمدبن حسن (عج)، امام دوازدهم، ۲۵۵ق. - -- غیبت -- احادیث

موضوع:Muhammad ibn Hasan, Imam XII -- Occultation-- Hadiths

رده بندی کنگره:BP۲۲۴/۴/ص۸الف۸ ۱۳۹۷

رده بندی دیویی:۲۹۷/۴۶۲

شماره کتابشناسی ملی: ۵۲۲۱۲۲۰

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

امام حیّ غائب

پژوهشی پیرامون

وجود، غیبت و مدیریت امام زمان؟عج؟

قنبرعلی صمدی

امام حَی غائب

پژوهشی پیرامون وجود، غیبت و مدیریت امام زمان؟عج؟

 مؤلف: قنبرعلی صمدی

 طراح جلد و صفحه آرا: مسعود سلیمانی

 ناشر: انتشارات بنیاد فرهنگی حضرت مهدی موعود؟عج؟

 شابک: 9-85-7120-600-978

 نوبت چاپ: اول / زمستان 1397

 شمارگان: 1000 نسخه

 قیمت: 17000 تومان

تمامی حقوق© محفوظ است.

 قم: خیابان شهدا/ کوچه آمار(22)/ بن بست شهید علیان/ پ: 26/تلفن/1-37841130-025/ نمابر: 37744273-025

 تهران: خیابان انقلاب/خیابان قدس/خیابان ایتالیا/پ: 98/ تلفن: 88998600-021/ نمابر: 89774381-021

www.mahdaviat.ir

info@mahdaviat.ir

Entesharatbonyad@chmail.ir

فهرست مطالب

پیشگفتار9

فصل یکم. مفاهیم11

مفهوم «امام حیّ غائب»11

الف) واژه «امام»11

ب) واژه «حیّ»19

مقصود از «امام حیّ غائب»20

فصل دوم. وجود امام حیّ25

ضرورت جود امام حیّ25

دلائل اثبات وجود امام حیّ30

الف) براهین عقلی ضرورت وجود امام حیّ30

تعریف لطف32

ضرورت لطف33

دلالت قاعده لطف بر وجوب امامت36

دلالت قاعده لطف بر وجود بالفعل امام مهدی؟عج؟40

مفهوم و اقسام فیض41

ضرورت وساطت در فیض43

امام واسطه فیض الاهی45

۴. هدف مندی نظام خلقت و ضرورت وجود امام حیّ52

عبودیت و هدف خلقت53

خلافت و هدف خلقت57

ابتلا و هدف خلقت59

۵. کمال و جاودانگی دین و ضرورت وجود امام حیّ65

کمال دین66

جهانی بودن دین67

جاودانگی دین67

امام، ضامن کمال و ماندگاری دین68

ب) دلائل نقلی لزوم وجود امام حیّ72

فصل سوم. معرفت امام حیّ87

ضرورت معرفت امام حیّ88

جایگاه معرفتی امام حیّ92

۵. امام اسوه کامل هدایت111

فصل چهارم. غیبت امام حیّ129

چیستی و چگونگی غیبت امام حیّ129

چرایی غیبت امام حیّ140

ارتباط با امام حیّ غائب؟ع؟159

آثار و فوائد امام حیّ غائب؟ع؟164

فصل پنجم. مدیریت غائبانه امام حیّ171

مدیریت امام غائب؟ع؟ در عصر غیبت صغری172

مدیریت امام غائب؟ع؟ در عصر غیبت کبری184

کتابنامه201

بِسْمِ اللّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِیمِ

پیشگفتار

یکی از بنیادی ترین اصول اعتقادی شیعه، باور به وجود امام معصوم پس از پیامبراکرم؟ص؟ و استمرار خط امامت و وصایت در طول زمان است؛ به گونه ای که تا قیامت هیچ دوره و زمانی خالی از ولی معصوم نیست، بلکه همواره امام و حجّت الاهی یا به صورت آشکار یا به صورت پنهان و غائبانه ⁽¹⁾در جامعه حضور دارد.

در میان امامان اهل بیت؟عهم؟ مصداق روشن «امام غائب»، دوازدهمین امام شیعیان حضرت مهدی؟عج؟ است و در لسان روایات نیز، مفهوم «غیبت» و «امام غائب» ناظر به وجود مقدس آن حضرت است، چرا که این وضعیت مختص دوران امامت آخرین امام حضرت مهدی؟عج؟ است، زیرا شرایط سیاسی حاکم بر جامعه اسلامی پس از رحلت رسول اکرم؟ص؟ به گونه ای رقم خورده است که امامان شیعه (جز در اندک زمانی) نه تنها مبسوط الید نبودند، بلکه غالبا از سوی حکام جور با محدودیت های شدیدی مواجه گردیدند. این سخت گیری ها برای برخی از ائمه؟عهم؟ مانند امام کاظم؟ع؟ و امام عسکری؟ع؟ به قدری شدید بوده است که دسترسی و ارتباط علنی شیعیان را با امامشان بسیار دشوار کرده است، اما هرگز این ارتباط به طور کامل قطع نگردیده است. لکن پس از شهادت امام عسکری؟ع؟ این وضعیت به گونه ای بوده است که سبب غیبت و پنهان زیستی امام دوازدهم؟عج؟ گردیده است.

گسست ارتباط رسمی میان امام و شیعیان پس از شهادت امام عسکری؟ع؟ و غیبت فرزندش امام دوازدهم حضرت مهدی؟عج؟، این پرسش و شبهه را برای مخالفان شیعه پدید آورده است که امام غائب و دور از دسترس، وجود و عدمش یکسان بوده و هیچ تأثیری در عرصه تعاملات اجتماعی و زندگی مردم نخواهد داشت!

غرض از القای این گونه شبهات، خرافی پنداشتن موضوع مهدویت و اعتقاد به غیبت حضرت مهدی؟عج؟ در این عصر و زمان است؛ چرا که در نظام اعتقادی شیعه، مهدویت

اساس تفکر شیعی و تبلور عینی اندیشه امامت شمرده می شود؛ از این رو، همواره این اصل رکین اعتقادی شیعه، مورد هجمه دشمنان شیعه بوده است. ⁽¹⁾نمونه بارز این دشمنی را در تلاش گسترده فرقه ضالّه وهابیت می توان مشاهده نمود که با تبلیغات رسانه ای و چاپ و پخش وسیع کتاب های ضد شیعی، ⁽²⁾سعی دارند اعتقاد شیعیان به وجود امام غائب را امری موهوم القا کنند و با نشر این گونه شبهات، اذهان مردم را نسبت به این رکن رکین اعتقادی شیعه، متزلزل نمایند.

با توجه به اهمیت اعتقاد به امام حیّ غائب و جایگاه مهدویت در فرهنگ اعتقادی شیعه، لازم است مبانی عقلی و نقلی ضرورت وجود امام حیّ غائب در جامعه، با دلائل متقن، اثبات و مبرهن گردد و آثار وجودی و نقش آفرینی امام غائب در جامعه، به روشنی تبیین شود.

در این باره، چند پرسش اساسی قابل طرح است مانند اینکه؛ چرا باید امام حیّ همواره وجود داشته باشد؟ وجود امام حیّ چه تأثیری در عالم و زندگی مردم دارد؟ اگر وجود امام حی لازم است، پس چرا غائب و ناپیداست؟ امامی که از نظرها پنهان است چگونه جامعه دینی را مدیریت و رهبری می کند؟ و... .

در این پژوهش، به این گونه پرسش ها، با اسلوب علمی پاسخ داده شده است.

فصل یکم: مفاهیم

مفهوم «امام حیّ غائب»

اشاره

در عنوان کلی تحقیق، سه کلید واژه؛ یعنی «امام»، «حیّ» و «غائب» وجود دارد که تبیین مفردات این واژگان و مفهوم ترکیبی آن در فهم اجمالی موضوع تأثیر داشته و جزء پیش نیارهای بحث شمرده می شود:

الف) واژه «امام»

کلمه «امام» و «امامت» در لغت عربی از ریشه «اُم» و به معنای جلو و پیش است ⁽¹⁾و درباره مطلق پیشوایی، سرپرستی و مقتدا بودن به کار می رود. ⁽²⁾به چیزی که به او اقتداء شده و در کارها مقدم داشته می شود «امام» گفته می شود؛ خواه انسان باشد یا کتاب و یا چیز دیگر؛ حق باشد یا باطل، جمع آن «أَئِمَّه» است. ⁽³⁾بنابراین، در مفهوم «امام» و مشتقات آن، نوعی اقتدا و پیروی نهفته است که از یک سو معنی پیشوایی و از سوی دیگر تبعیت را می رساند که طبعاً نوعی پیروی گروهی را به همراه دارد.

مفهوم لغوی واژه «امام» و «امامت» عاری از بار ارزشی بوده و به خودی خود، مفهوم قداست را افاده نمی کند، بلکه معنای مثبت و منفی و نیز حیطه پیشوایی و اینکه این امامت و رهبری در

قلمرو دینی مردم است یا در حوزه دنیایی آنان از قراین استعمالی و شواهد و دلائل دیگر که تعیین کننده هر یک از جنبه های یاد شده است، انتزاع می شود.

در قرآن کریم نیز کلمه «امام» به همان معنای عام لغوی به کار رفته است؛ پنج بار به صورت مفرد ⁽¹⁾و پنج بار به صورت جمع. ⁽²⁾در همه این موارد کلمه «امام» و «أَئِمَّه» به معنای مطلق پیشوایی و رهبری استعمال شده و از پیشوایان هر دو گروه حق و باطل به «أَئِمَّه» تعبیر شده است و هرگاه ویژگی و خصوصیتی مدّنظر بوده است با قید و قرینه بیان گردیده و ویژگی هر کدام را نیز یادآور شده است.

در آیات قرآن، کلمه «ائمّه» سه بار درباره رهبران الاهی که پیروان خود را به راه سعادت و صلاح و فلاح فرا می خوانند و دو مرتبه در مورد رهبرانی که پیروان خود را به آتش و جهنم دعوت می کنند، به کار رفته است. درباره رهبران الاهی و پیشوایان جبهه حق می فرماید:

وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یهْدُونَ بِأَمْرِنَا وَأَوْحَینَا إِلَیهِمْ فِعْلَ الْخَیرَاتِ وَإِقَامَ الصَّلَاةِ وَإِیتَاءَ الزَّکَاةِ وَکَانُوا لَنَا عَابِدِینَ ⁽³⁾ و در باره سردمداران کفر و رهبران جبهه باطل می فرماید:

فَقَاتِلُوا أئمّةَ الکُفر؛ ⁽⁴⁾وَجَعَلْنَاهُمْ أَئِمَّةً یدْعُونَ إِلَی النَّارِ وَیوْمَ الْقِیامَةِ لَا ینصَرُونَ. ⁽⁵⁾

در این گونه آیات ویژگی هایی مانند صفت «الکفر»، «یدْعُونَ إِلَی النَّارِ» و «یهْدُونَ بِأَمْرِنَا» بیانگر دوگانگی و تمایز مصادیق کاربرد واژه «امام» و «ائمه» است.

در اصطلاح کلامی، «امام» به کسی اطلاق می شود که دارای مقام «امامت» باشد. واژه «امامت» دارای مفهوم ارزشی و به معنای منصب ویژه خدادادی است. در تعریف امامت گفته شده است: «الامامة ریاسة عامّة الهیة»؛ ⁽¹⁾یعنی امامت، ریاست فراگیر و مقام الاهی است.

متکلمان امامیه، در تعریف اصطلاحی امامت، هم گستره و قلمرو ریاست امام و هم منشأ مشروعیت و جعل مقام امامت را مورد توجه قرار داده و همگی بر الاهی بودن مقام امامت و فراگیر بودن ریاست دینی و دنیایی امام، تأکید کرده اند. اما درباره اصالتی یا نیابتی بودن ریاست دینی و دنیایی امام؟ع؟ تعابیر و تعاریف ذکر شده در کلام اندیشمندان اسلامی، مختلف و متفاوت است. این تعاریف را می توان در سه طیف ذیل قرار داد:

بالاصاله می داند، نه بالتّبع و نیابتی. بزرگانی مانند: خواجه نصیر الدین طوسی، ⁽¹⁾علامه حلی، ⁽²⁾محقق حلی، ⁽³⁾ابن میثم بحرانی ⁽⁴⁾و... این دیدگاه را پذیرفته اند و معتقدند که در فضای تکلیف، شخص امام رأساً و اصالتاً ریاست عام دینی و دنیایی مردم را بر عهده دارد، نه از روی نیابت. صاحب « قَواعِدُ المَرام فی عِلمِ الکَلام» پس از ارائه تعریف امامت می افزاید: «و بقولنا بالاصالة احترازا عن رئاسة النواب و الولاة من قبله»؛ ⁽⁵⁾با ذکر قید «بالاصاله» در تعریف امامت تفاوت گذاشتیم میان ریاست امام؟ع؟ با ریاست نائبان و گماشتگان از جانب او.

عده ای نیز مانند شیخ طوسی ⁽⁶⁾و فاضل مقداد ⁽⁷⁾امامت را ریاست عام در همه امورات دنیوی و دینی مردم تعریف کرده است و به مسأله اصالت یا نیابتی بودن ریاست امام، اشاره ای نکرده اند.

تعریف اول و دوم که در آن بر ماهیت نیابتی و اصالتی ریاست امام تصریح شده است، در مقابل هم قرار دارد. تعریف نخست، با تعریف متکلمان عامه، نزدیکی و شباهت بیشتری دارد؛ زیرا متکلمان اهل سنت نیز در تعریف امامت، مسأله نیابت از پیامبر؟ص؟ را جزء تعریف امامت ذکر کرده اند؛ چنان که تفتازانی در این باره می نویسد:

الِامامَة رِئاسَة عامّةٌ ِفی امرِ الدِّینِ وَ الدُّنْیا، خَلافَة عَنِ النَّبی؟ص؟؛ ⁽¹⁾امامت ریاست و سرپرستی عمومی در امور دین و دنیا به عنوان جانشینی از پیامبر اسلام ؟ص؟ است.

اما تعریف سوم، چون نسبت به این مسأله ساکت است، با دو تعریف پیشین تعارضی ندارد.

به نظر می رسد، برای حل تعارض ظاهری تعریف اول و دوم، می توان این وجه جمع را بیان کرد که تعریف نخست ناظر به مقام ثبوت و تعریف دوم ناظر به مقام اثبات امامت است؛ یعنی امامت در مقام ثبوت وابسته به نبوت و رسالت و تابع آن است، اما در مقام اثبات، شئون امامت و ریاست عام امام؟ع؟ همانند پیامبر؟ص؟ حقیقی و بالاصاله است. به بیان دیگر، در ثبوت مقام امامت، حیث نیابت ملحوظ است اما در اثبات امامت، حیث نیابت و جانشینی یک امر مفروغ عنه بوده و فعلیت یافتن ریاست عامه امام، مستقلا و بالاصاله مد نظر است و امام رأساً از چنین ریاستی برخوردار می باشد.

از این رو، با توجه به اینکه بحث از مقام امام و امامت، ناظر به فعلیت شؤون امام؟ع؟ و اعمال ولایت او در جامعه می باشد- مخصوصاً با عنایت به قید «فی دار التکلیف»- ظاهرا تعریف دوم با اعتقاد امامیه بیشتر سازگاری دارد؛ چرا که در فضای تکلیف، امام؟ع؟ رأساً و اصالتاً متولی ریاست عام امت می باشد. از این نظر اگرچه فلسفه امامت با نبوت و رسالت مشترک است، اما جایگاه و رسالت خاص امام از رسول و نبی قابل تفکیک است، زیرا نبوت و رسالت ناظر به مرحله تأسیس دین و تلقی مستقیم وحی و ابلاغ آن است، اما امامت به مرحله تمامیت و کمال دین نسبت به افراد جامعه مربوط بوده و ضامن تحقق غایات و اهداف مد نظر در نبوت و رسالت

می باشد. بنابراین مراد از ریاست عام دینی و دنیاییِ مد نظر در تعریف امامت، ریاست حقیقی و بالاصاله امام؟ع؟ است.

بر این اساس، در تفکر کلامی شیعه، عنصر اساسی در مفهوم اصطلاحی امامت، توجه به جنبه قدسی و الاهی بودن مقام امامت و تفکیک آن از مفاهیم عرفی مانند خلافت است. از دیدگاه شیعه، مقام امامت، همانند مقام نبوت، منصبی است الاهی و فرا طبیعی که بر اساس مصلحت بینی و جعل الاهی اَللّهُ أَعْلَمُ حَیثُ یجْعَلُ رِسَالَتَهُ ⁽¹⁾تعیین می شود و نیاز به انتصاب غیبی و تعیین الاهی دارد و از دایره تشخیص و انتخاب مردم به کلی خارج می باشد. این جعل و تعیین الاهی، بیانگر ویژگی های وصفی و شخصیتی منحصر به فرد امام است؛ زیرا وقتی خدای حکیم، مقام امامت و پیشوایی شئونات مادی و معنوی، دنیوی و اخروی مردم را به چنین شخصی اعطا کرد، برای انجام این رسالت سنگین، به صاحب این مقام نیز اوصاف ملکوتی ویژه ای مانند علم بی پایان، عصمت، شجاعت، حلم و ... عنایت می کند. اصطلاحاً از این گونه اوصاف که اعطایی و موهبتی است نه اکتسابی و تحصیلی، به اوصاف «لدنّی» ⁽²⁾تعبیر می شود.

تفاوت جوهری تفکر کلامی شیعه با اهل تسنن در بحث امامت و اولی الامری، دوگانگی نگاه شیعه و اهل سنت نسبت به ماهیت مقام «امامت» و ویژگی های شخص امام است. در تفکر کلامی شیعه، مسأله «امامت» یک امر آسمانی و مقام الاهی بوده و جزء اصول اعتقادی شمرده می شود در حالی که در نگرش عامه، امامت دارای منزلت زمینی و یک امر عرفی است که لزوم حاکمیت دینی و تحقق نظامات اجتماعی آن را اقتضا می کند. آنان، مقام و منزلت امامت را نه از شئون الاهی بلکه از شئون دنیوی و مردمی تلقی می کنند و آن را یک مسأله فقهی _ فرعی و فعل مکلف قلمداد می کنند و در نتیجه تعیین مصداق آن را نیز به عهده مردم و از طریق بیعت و

شورای حل و عقد می دانند. ⁽¹⁾از نظر آنان اوصافی چون عصمت، اعلمیت و نص الاهی در امامت شرط نمی باشد، بلکه حداقل بهره مندی از صفات کمالی برای تصدی این مقام کافی است. ببین تفاوت ره از کجاست تا به کجا!

بنابراین، از دیدگاه شیعه، جوهر اصلی امامت، علم، عصمت و اتصال امام به عالم ملکوت است. این ویژگی ها سبب می شود که ولایت الاهی در او تجلی کند و اندیشه و فکر و گفتار و رفتار و اراده او، مظهر سخن و اراده الاهی باشد. از این رو، خداوند متعال امامان معصوم؟عهم؟ را ولی و صاحب اختیار مردم قرار داده و همگان را به اطاعت مطلق و پیروی از آنان فراخوانده است چنانچه در سوره نساء می فرماید:

یا أَیهَا الَّذِینَ آمَنُواْ أَطِیعُواْ اللّهَ وَأَطِیعُواْ الرَّسُولَ وَأُوْلِی الأَمْرِ مِنکُمْ؛ ⁽²⁾ای کسانی که ایمان آورده اید! خدا و پیامبر و صاحبان امر از شما [اوصیای پیامبر] را اطاعت کنید. این آیه مبارکه، یکی از دلائل قرآنی عصمت «امام» و «اولی الامر»، محسوب می شود؛ در این کریمه اطاعت از «رسول» همانند اطاعت از «الله» مطلق بیان شده است و اطاعت از «اولی الامر» را نیز به صورت عطف، مطلق ذکر کرده و آنان را در زمره پیامبر قرار داده است. بدیهی است امر به اطاعت بی قید و شرط از کسی که خطای فکری و لغزش عملی در او راه داشته باشد، نه با حکمت الاهی سازگار است و نه معقول است، بلکه این اطاعت مطلق، بیانگر عصمت و تضمین صد در صد امام و اولی الامر است. به همین دلیل امام؟ع؟ همانند پیامبر؟ص؟ بر اموال و انفس مردم و احقاق حقوق، دفع ظلم، اجرای احکام دین، اداره امور سیاسی و اجتماعی، برقراری عدالت و امنیت و سایر جهات، بر همگان ولایت و تقدم دارند اَلنَّبِی أَوْلَی بِالْمؤْمِنِینَ

مِنْ أَنفُسِهِمْ؛ ⁽¹⁾پیامبر؟ص؟ نسبت به مؤمنان از خودشان سزاوارتر است. در روایات اسلامی، واژه های «امام» و «امامت» از جایگاه بسیار رفیعی برخوردار بوده و از آن به عنوان مقام الاهی که فراتر از درک و انتخاب بشر است، یاد شده است. در این زمینه، کامل ترین توصیف از مقام امامت، سخن جامع امام رضا؟ع؟ است که فرمود:

إِنَّ الْإِمَامَةَ أَجَلُّ قَدْراً وَ أَعْظَمُ شَأْناً وَ أَعْلَی مَکَاناً وَ أَمْنَعُ جَانِباً وَ أَبْعَدُ غَوْراً مِنْ أَنْ یبْلُغَهَا النَّاسُ بِعُقُولِهِمْ أَوْ ینَالُوهَا بِآرَائِهِمْ أَوْ یقِیمُوا إِمَاماً بِاخْتِیارِهِم إِنَّ الْإِمَامَةَ خَصَّ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ بِهَا إِبْرَاهِیمَ الْخَلِیلَ ؟ع؟ بَعْدَ النُّبُوَّةِ وَ الْخُلَّةِ مَرْتَبَةً ثَالِثَةً وَ فَضِیلَةً شَرَّفَهُ بِهَا... إِنَّ الْإِمَامَةَ هِی مَنْزِلَةُ الْأَنْبِیاءِ وَ إِرْثُ الْأَوْصِیاءِ إِنَّ الْإِمَامَةَ خِلَافَةُ اللَّهِ وَ خِلَافَةُ الرَّسُولِ وَ مَقَامُ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ وَ مِیرَاثُ الْحَسَنِ وَ الْحُسَینِ؛ همانا امامت، قدرش والاتر، شأنش بزرگ تر، منزلت اش عالی تر، جایگاهش بلندتر و ژرفایش بیشتر از آن است که مردم با خردهای خود به آن برسند یا با آراء شان آن را دریابند یا با انتخاب خود، امامی منصوب کنند. همانا امامت، مقامی است که خدای عزّوجلّ پس از نبوّت در مرتبه سوم به ابراهیم خلیل؟ع؟ اختصاص داده است... . همانا امامت، مقام پیامبران و میراث اوصیا و خلافت خدا و جانشینی رسول خدا؟ص؟ و مقام امیر مؤمنان؟ع؟ و میراث حسن و حسین؟عهما؟ است.

سپس امام رضا؟ع؟ در بیان توصیف ناپذیری مقام امام و کوتاه بودن عقول انسان ها از درک و انتخاب امام، فرمود:

الْإِمَامُ وَاحِدُ دَهْرِهِ لَایدَانِیهِ أَحَدٌ وَ لَایعَادِلُهُ عَالِمٌ وَ لَایوجَدُ مِنْهُ بَدَلٌ وَ لَا لَهُ مِثْلٌ وَ لَا نَظِیرٌ مَخْصُوصٌ بِالْفَضْلِ کُلِّهِ مِنْ غَیرِ طَلَبٍ مِنْهُ لَهُ وَ لَا اکْتِسَابٍ بَلِ اخْتِصَاصٌ مِنَ الْمُفْضِلِ الْوَهَّابِ فَمَنْ ذَا الَّذِی یبْلُغُ مَعْرِفَةَ الْإِمَامِ أَوْ یمْکِنُهُ اخْتِیارُهُ هَیهَاتَ هَیهَاتَ ضَلَّتِ الْعُقُولُ وَ تَاهَتِ الْحُلُومُ وَ حَارَتِ الْأَلْبَابُ وَ خَسَأَتِ الْعُیونُ وَ تَصَاغَرَتِ الْعُظَمَاءُ وَ تَحَیرَتِ الْحُکَمَاءُ وَ تَقَاصَرَتِ الْحُلَمَاءُ وَ حَصِرَتِ الْخُطَبَاءُ وَ جَهِلَتِ الْأَلِبَّاءُ وَ کَلَّتِ الشُّعَرَاءُ وَ عَجَزَتِ الْأُدَبَاءُ وَ عَییتِ الْبُلَغَاءُ عَنْ وَصْفِ شَأْنٍ مِنْ شَأْنِهِ أَوْ فَضِیلَةٍ مِنْ فَضَائِلِه... فَأَینَ الِاخْتِیارُ مِنْ هَذَا وَ أَینَ الْعُقُولُ عَنْ هَذَا؛ ⁽²⁾امام یگانه زمان خود است، کسی به

همطرازی او نرسد، دانشمندی با او برابر نباشد، جایگزین ندارد، مانند و نظیر ندارد، به تمام فضیلت مخصوص است بی آنکه خود او در طلبش رفته و بدست آورده باشد، بلکه امتیازی است که خدا به فضل و بخشش به او عنایت فرموده.کیست که امام تواند شناخت یا انتخاب امام برای او ممکن باشد، هیهات، در این جا خردها گم گشته، خویشتن داری ها بیراهه رفته و عقلها سرگردان و دیده ها بی نور و بزرگان کوچک شده و حکیمان متحیر و خردمندان کوتاه فکر و خطیبان در مانده و خردمندان نادان و شعرا وامانده و ادبا ناتوان و سخن دانان درمانده اند که بتوانند یکی از شئون و فضائل امام را توصیف کنند!! ... پس او کجا و انتخاب بشر؟ او کجا و خرد و ادراک بشر؟!!.

ب) واژه «حیّ»

کلمه «حیّ» صفت مشبهه از مادّه «حیی» و به معنای صاحب حیات و قوه رشد و نمو است. ⁽¹⁾کلمه «حیاة» به معنای زیست، زندگی و در مقابل «موت» است. ⁽²⁾در قرآن نیز کلمه «حیاة» و «إحیا» به معنای زندگی و زنده کردن در برابر «ممات» و «أماته» به کار رفته است. ⁽³⁾

واژه «حیّ» صفت مشبهه از مادّه «حیی» و به معنای زنده، در برابر «میّت» یعنی مرده، قرار دارد. در آیات قرآن نیز کلمه «حی» به هر نوع موجود زنده و دارای نمو اطلاق شده ⁽⁴⁾و در بیشتر موارد در برابر «میت» به کار رفته است. ⁽⁵⁾هم چنین «حیّ» یکی از اسما و صفات الاهی و به معنای دارای حیات ثابت است و در قرآن کریم سه بار خداوند با صفت «حَیّ» همراه با وصف «قیّوم» یعنی پایدار و پاینده، یاد شده است. ⁽⁶⁾به گفته راغب، حیّ بودن خداوند به معنای ذاتی

بودن حیات اوست که مرگ و نیستی بر او راه ندارد. ⁽¹⁾

ج) واژه «غائب»: کلمه «غائب» از ریشه «غیب» به معنای ناپیدا و پوشیده بودن از انظار است. ⁽²⁾واژه «غیب« در لغت در برابر «شهود» قرار دارد و بر مخفی بودن چیزی از چشم ها دلالت می کند. ⁽³⁾

برخلاف واژه «ظهور» که بر آشکار بودن چیزی دلالت دارد. ⁽⁴⁾

مقصود از «امام حیّ غائب»

آنچه درباره اصطلاح «امام حیّ غائب» در عنوان اصلی بحث، اهمیت دارد، شناخت مفهوم ترکیبی این عنوان و مقصود و مراد از آن است. در این عنوان، کلمه «امام» با دو صفت «حی»؛ یعنی زنده و «غائب»؛ یعنی ناپیدا، همراه شده است و چون این دو ویژگی در این عصر و زمان، منحصراً درباره امام دوازدهم حضرت مهدی موعود؟عج؟ مصداق پیدا می کند، لذا مقصود و مفروض ما از عنوان «امام حیّ غائب» در فرایند بحث، ناظر به وجود قدسی حضرت مهدی؟عج؟ است که هم اکنون از دو ویژگی «حیات» و «غیبت» برخوردار می باشد. حتی آن دسته از مطالب عام و فراگیری مربوط به این بحث نیز، در این عصر و زمان تنها درباره آن حضرت موضوعیت دارد و معطوف به آن وجود مقدس است.

اطلاق «امام حیّ غائب» به وجود مقدس امام عصر؟عج؟ به استناد روایاتی است که در این زمینه وارد شده است. در این روایات، اگرچه عیناً تعبیر «امام حیّ غائب» به کار نرفته است، اما به صورت جداگانه به این دو ویژگی اشاره شده است؛ در برخی روایات «امام» را با وصف «حیّ» ⁽⁵⁾معرفی کرده و در برخی دیگر، از ویژگی «غیبت» ⁽⁶⁾او سخن به میان آمده است.

درباره ویژگی نخست، در چندین روایت به لزوم حیات امام؟ع؟ و معرفت او، تصریح شده است. در این زمینه از امام باقر؟ع؟ نقل شده است که رسول خدا؟ص؟ فرمود:

مَنْ مَاتَ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ إِمَامٌ حَیٌ یَعْرِفُهُ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً؛ ⁽¹⁾هرکس بمیرد در حالی که او را نباشد امام زنده ای که بشناسدش، به مرگ جاهلیت از دنیا رفته است.

در روایت دیگر ابی الْجَارُود نقل کرده است که از امام صادق؟ع؟ شنیدم که فرمود:

مَنْ مَاتَ وَ لَیْسَ عَلَیْهِ إِمَامٌ حَیٌّ ظَاهِرٌ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً. قَالَ: قُلْتُ إِمَامٌ حَیٌّ، جُعِلْتُ فِدَاکَ!؟ قَالَ: إِمَامٌ حَیٌ؛ ⁽²⁾هر کس بمیرد بدون امام زنده آشکار، به مرگ جاهلیت مرده. عرض کردم: فدایت شوم آقا! امام زنده؟ فرمود: آری، امام زنده.

عُمر بن یزید گوید: از امام کاظم؟ع؟ شنیدم که فرمود:

مَنْ مَاتَ بِغَیْرِ إِمَامٍ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً إِمَامٍ حَیٍّ یَعْرِفُهُ. فَقُلْتُ: لَمْ أَسْمَعْ أَبَاکَ یَذْکُرُ هَذَا، یَعْنِی إِمَاماً حَیّاً! فَقَالَ: قَدْ وَ اللَّهِ قَالَ ذَاکَ رَسُولُ اللَّهِ ؟ص؟. قَالَ: وَ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ؟ص؟: مَنْ مَاتَ وَ لَیْسَ لَهُ إِمَامٌ یَسْمَعُ لَهُ وَ یُطِیعُ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّة؛ ⁽³⁾هرکس بمیرد بدون امام، به مرگ جاهلیت مرده؛ امام زنده ای که او را بشناسد. عرض کردم: آقا! من از پدرت این جمله، یعنی امام زنده را نشنیدم. پس فرمود: به خدا سوگند این سخن گفته رسول خدا؟ص؟ است. آن جناب فرموده است: هر کس بمیرد بدون امامی که از او بشنود و مطیعش باشد به مرگ جاهلیت مرده است.

درباره ویژگی دوم؛ یعنی «غائب» بودن امام؟ع؟، روایات متعددی وارد شده است. این روایات برخی ناظر به مقاطع حیات امام دوازدهم؟ع؟ است، ⁽⁴⁾برخی دیگر بیانگر وضعیت زندگی غائبانه آن حضرت است. ⁽⁵⁾از این رو، در فرهنگ شیعه، اصطلاح «امام غائب» در خصوص امام

مهدی؟عج؟ به کار می رود و آن حضرت به دلیل زندگی غائبانه و پنهان زیستی طولانی، به عنوان «امام غائب» شناخته می شود. بنابراین، دوران حصر و محجوریت و شرایط خفقان حاکم بر زندگی دیگر ائمه؟عهم؟ مانند: وضعیت زندگی امام کاظم؟ع؟ و امام عسکری؟ع؟، اگرچه سبب پنهان زیستی و دور از دسترس بودن ایشان شده است، اما از این شرایط به عنوان «غیبت» تعبیر نمی شود و لذا از سایر امامان؟عهم؟ با عنوان «امام غائب» یاد نمی شود، بلکه این عنوان، تنها ناظر به آخرین ولی معصوم حضرت بقیة الله الأعظم مهدی موعود؟عج؟ بوده و لقب شایع آن حضرت است، چون هم اکنون تنها او در قید حیات است، اما به خاطر مساعد نبودن شرایط، زندگی غائبانه و پنهان دارد؛ همان گونه که در روایات از او به «خَائِف مَغمُور»؛ یعنی بیمناک مخفی، تعبیر شده است.

امیر مؤمنان؟ع؟ فرمود:

اللَّهُمَّ بَلَی لَا تَخْلُوا الْأَرْضُ مِنْ قَائِمٍ لِلَّهِ بِحُجَّةٍ إِمَّا ظَاهِراً مَشْهُوراً وَ إِمَّا خَائِفاً مَغْمُوراً لِئَلَّا تَبْطُلَ حُجَجُ اللَّهِ وَ بَیِّنَاتُه؛ ⁽¹⁾آری، خدایا! زمین هیچ گاه خالی نیست، از کسی که برای خدا با برهان روشن قیام کند، یا آشکار و شناخته شده، یا بیمناک و پنهان، تا حجّت خدا باطل نشود، و نشانه های او از میان نرود.

در این کلام امیر مؤمنان؟ع؟، مقصود از «ظاهراً مشهوراً» آن دسته از رهبران الاهی و جانشینان شان هستند که در میان مردم آشکارا زندگی کرده و به صورت مستقیم به هدایت آنان پرداخته اند. اما مراد از «خائفاً مغموراً» آخرین حجت الاهی؛ یعنی حضرت مهدی؟ع؟ است که چنین موقعیتی را پیدا نکرده و بنا به مصالحی به صورت مخفی و ناشناس زندگی می کند تا زمانی که شرایط برای حضور آشکار ایشان و تحقق مأموریت الاهی او فراهم گردد. آنگاه به امر الاهی ظهور می کند و با قیام شکوهمند خویش دین خدا را در جهان حاکم نموده و زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد.

براین اساس، حیات امام؟ع؟، مساوی با حضور آشکار و علنی او نیست، بلکه حیات امام

مستلزم حضور بالفعل امام؟ع؟ است؛ اعم از اینکه این حضور آشکارا باشد یا به صورت غائبانه و پنهان. بنابراین واژه «حیّ» به مفهوم عام آن؛ یعنی زنده بودن، اگرچه درباره امامان پیشین؟عهم؟ که از دنیا رحلت فرموده اند نیز صدق می کند؛ زیرا امامان پیشین؟عهم؟ همانند سایر انبیاء و برگزیدگان الاهی و بلکه عموم انسان ها- با تفاوت مراتب- پس از مرگ نیز زنده اند و از حیات حقیقی برخوردارند؛ چنان که قرآن کریم شهدا را زند گان (احیاء) یاد فرموده و مرده خواندن آنان را نکوهش کرده است. ⁽¹⁾بدیهی است که پیامبر اکرم؟ص؟ و امامان معصوم؟عهم؟ به طور خاص از رتبه بالاتری از حیات برخوردارند و در همه حال حتی پس از مرگ نیز نسبت به نیات، حالات، سخنان و کارهای امت آگاهند و بر رفتار آنان نظارت و اشراف معنوی دارند. ⁽²⁾لکن ، مراد از «امام حیّ» در این جا، آن کسی است که بالفعل متصدی مقام امامت بوده و حضور فیزیکی در این عالم دارد. از این رو، عنوان «امام حیّ» در زمان کنونی، منحصراً درباره آخرین امام، حضرت ولی عصر؟عج؟ مصداق پیدا می کند. بنابراین عنوان «امام حیّ» مختص به آن وجود مقدس بوده و در مباحث پیش رو نیز، این عنوان ناظر به آن حضرت است.

براین اساس، اعتقاد به مهدویت و پیوند قلبی و عاطفی با امام حی غائب؛ حضرت حجت بن الحسن المهدی ؟عج؟، جزء باورهای اصیل شیعه امامیه شمرده می شود؛ به گونه ای که نگاه شیعه نسبت به فلسفه تاریخ و شرایط حال و آینده، بر پایه اعتقاد به مهدویت شکل می گیرد. از این منظر، طرح حکیمانه ایده مهدویت در درون اندیشه امامت، تدبیر الاهی برای تداوم مدیریت معصومانه امام حیّ غائب حضرت مهدی؟عج؟ نسبت به زندگی امروز و فرداهای تاریخ است. وجود این آموزه سترگ در متن تفکر شیعی، سبب پویایی، بالندگی و گسترش روز افزون تفکر ولایی شیعه در جهان گردیده و چشم انداز آینده بشریت را به تمدن آرمانی مبتنی بر حکومت عدل جهانی مهدوی، معطوف نموده است.

فصل دوم: وجود امام حیّ

اشاره

یکی از اندیشه های بنیادین شیعه، اعتقاد به وجود حجت الاهی در هر زمان به طور عام و لزوم وجود امام حیّ پس از پیامبراکرم؟ص؟ تا قیامت به طور خاص است. این اصل اعتقادی، مبتنی بر مبانی مستحکم عقلانی و برگرفته از آموزه های قرآن و سنت است.

برای روشن شدن این موضوع، ابتدا لازم است اعتقاد شیعه به ضرورت وجود امام حیّ در هر زمان تبیین گردد، سپس مبانی عقلی و مستندات قرآنی و روایی این مسأله و نیز جایگاه امام حیّ در نظام تکوین و تشریع، مبرهن شود، تا اصالت اعتقاد شیعه به استمرار جریان امامت و انکار ناپذیر بودن عقیده به مهدویت و وجود بالفعل امام عصر؟عج؟، به خوبی آشکار گردد.

مباحث مطرح در این فصل اگرچه از نظر مفهوم و محتوا عام و کلی است، اما از آنجایی که این اصل اعتقادی در زمان حاضر منحصرا در وجود مقدس حضرت مهدی؟عج؟ مصداق می یابد، این مباحث نیز، معطوف به وجود قدسی آن حضرت است.

ضرورت جود امام حیّ

در منظومه فکری شیعه، اعتقاد به وجود امام و حجّت حیّ در هر زمان، یکی از اصول پایه در حوزه امام شناسی بوده و مبنای بسیاری از مباحث کلامی و فقهی شمرده می شود، چرا که بسیاری از مباحث کلیدی دیگر به ویژه مسائل مربوط به مهدویت و نیز احکام و جایگاه نیابت، مرجعیت، ولایت فقیه و مشروعیت و اختیارات آن همگی از فروعات و آثار این بحث است. از این رو، این اصل اعتقادی که از ضروریات تفکر امامیه شمرده می شود، به دلیل کاربردهای آن در مباحث کلامی و فقهی، همواره مورد توجه ویژه علمای امامیه بوده است.

اصولا در اندیشه کلامی شیعه، فلسفه امامت با فلسفه وحی و نبوت یکی است. از این رو، همان دلایلی که در باب ضرورت وحی و نبوت و نیاز همیشگی انسان به پیامبر به کار می رود، در باب اثبات امامت و ضرورت وجود امام و حجت نیز کاربرد دارد.

این یگانگی درباره امامت خاصّه و نبوت خاصّه روشن تر و پررنگ تر از موارد دیگر است، همان دلایلی که ضرورت وجود پیامبراکرم؟ص؟ را اثبات می کند بر ضرورت وجود امام معصوم؟ع؟ پس از او نیز دلالت دارد؛ زیرا پیامبر؟ص؟ علّت حدوث اسلام است، اما امام؟ع؟ علت بقا و استمرار آن است. هردو از یک سنخ و دارای یک مبداء و ماهیت مشترک از نوع اللّهُ أَعْلَمُ حَیثُ یجْعَلُ رِسَالَتَهُ ⁽¹⁾است. همان دلایلی که وجود پیامبراکرم؟ص؟ و لزوم استمرار آخرین دین الاهی را ایجاب می کند، تداوم حضور امام معصوم تا قیامت را نیز ثابت می کند؛ چون در نبود پیامبر؟ص؟ قرآن با کسی سخن نمی گوید و قوانین خود را اجرا نمی کند، پس برای تحقق اهداف دین چاره ای جز وجود سخنگو و مجری قرآن که هم تراز آن باشد نخواهد بود.

مرحوم فاضل مقداد؟ره؟ در بیان سنخیت مقام امامت و نبوت و یگانگی دلایل این دو، می نویسد:

الإمامة من توابع النّبوّة و فروعها... کلّما دلّ علی وجوب النّبوّة فهو دالّ علی وجوب الإمامة إذ الإمامة خلافة عن النّبوّة قائمة مقامها الا فی تلقّی الوحی الالاهی بلا واسطة و کما ان تلک واجبة علی اللّه تعالی فی الحکمة، فکذا هذه؛ ⁽²⁾امامت از توابع و شاخه های نبوت است و هرآنچه بر وجوب نبوت دلالت کند، بر وجوب امامت نیز دلالت می کند؛ زیرا امامت چیزی جز جانشینی و جایگزینی نبوت نیست مگر در اخذ بدون واسطه وحی الاهی، پس همان گونه که نبوت بر خدای حکیم واجب است، امامت نیز لازمه حکمت الاهی است.

علامه مجلسی؟ره؟ می نویسد:

هر دلیلی که بر وجوب فرستادن پیامبران دلالت دارد، بر نصب امام نیز دلالت می کند؛ چرا که حکمت بی انتهای الاهی ایجاب می کند تا پس از پیامبر اعظم؟ص؟

نیز مردم بدون امام و رهبر نباشند، بلکه حتما پس از پیامبر؟ص؟ باید کسانی باشند که بتوانند جامعه را همانند خود آن حضرت به سوی سعادت دنیوی و اخروی هدایت نمایند، زیرا هیچ شخص دیگری جز امام معصوم؟ع؟ قادر نیست جامعه را همچون پیامبر؟ص؟ رهبری و مدیریت نماید. ⁽¹⁾

سید عبدالله شبر؟ره؟ در تبیین وجه یگانگی دلایل نبوت و امامت، چنین می نویسد:

آنچه درباره نیاز و ناچاری مردم به پیامبران بیان شده است، عیناً درباره ناچاری به اوصیا و جانشینان آنان نیز جاری است؛ زیرا نیاز به انبیا و اوصیا؟عهم؟ اختصاص به یک زمان یا شرایط خاصی ندارد و بودن کتاب های آسمانی و شرایع دینی به تنهایی و بدون سرپرست آگاه، کفایت نمی کند. مگر نمی بینید که فرقه های گوناگون و مذاهب جدا از هم و متضاد چگونه هرکدام برای اثبات مذهب خویش به کتاب الاهی استناد می کنند و هیچ فرقه ای حق یا باطلی وجود ندارد مگر اینکه خود را متکی به آیات قرآن و سنت پیامبر؟ص؟ می دانند در حالی که از یکسو کتاب الاهی دارای محکم و متشابه و مجمل و مؤول و ناسخ و منسوخ است و سنت نیز چنین است مضافاً بر اینکه در سنت کذب راه یافته و دچار تحریف و تصحیف شده است، از سوی دیگر غالب مردم معانی عمیق قرآن و سنت را ندانسته و گرفتار هوای نفس و امیال انحرافی اند. پس هر پیامبر صاحب کتابی ناگزیر باید وصی و جانشینی داشته باشد که اسرار نبوت و کتاب آسمانی را به او سپارد تا آن وصی، حجت بر امت پس از او باشد و نگذارد آموزه های کتاب الاهی دستخوش تغییرات و تصرفات نا بجای آراء مردم شود و سبب اختلاف و امیال انحرافی مردم گردد. ⁽²⁾

برهان لزوم نبوت عامه، عیناً اقتضا دارد که در نبود پیامبر، باید کسی که جانشین اوست وجود داشته باشد تا تداوم مسؤلیت و اجرای احکام و قوانین او را بر عهده بگیرد، زیرا منظور حق تعالی از بعثت پیامبران و فرستادن احکام، در صورتی تحقق می پذیرد و الطافش به حد کمال می رسد و حجت بر بندگان تمام می شود که تمام آن قوانین و دستورات بدون کم و زیاد، در بین بشر محفوظ بماند. پس در فقدان پیامبران، لطف خدا چنین اقتضا دارد که یکی از افراد

انسان را مسئول حفظ و نگهداری و تحمل احکام نماید. آن فرد برگزیده نیز، باید در گرفتن احکام و ضبط و ابلاغ آنها از خطا و اشتباه معصوم باشد تا منظور حق تعالی تأمین شود و حجت بر بندگان تمام گردد. باید به حقیقت و واقعیت احکام دین متحقق باشد و خودش بدانها عمل کند تا دیگران اعمال و اخلاق و اقوال خویش را با اعمال وی تطبیق نمایند و از او پیروی کنند و در یافتن راه حقیقت، دچار شک و حیرت نشوند و عذر و دستاویزی به دستشان نیاید. پس همیشه باید در بین نوع انسان، فرد کاملی وجود داشته باشد که به تمام عقائد حقه الاهی عقیده مند بوده، تمام اخلاق و صفات نیک انسانی را به کار بسته، به تمام احکام دین عمل نماید و همه را بدون کم و زیاد بداند و در تمام این مراحل، از خطا و اشتباه و عصیان معصوم باشد. به واسطه علم و عمل، تمام کمالات ممکنه انسانی در وی به فعلیت رسیده پیشرو و امام قافله انسانیت باشد. اگر نوع انسان، زمانی از چنین فرد ممتازی خالی گردد لازم می آید که احکام الاهی که به منظور هدایت انسانیت نازل گشته محفوظ نمانده و از بین مردم مرتفع گردد و افاضات و امدادهای غیبی حق تعالی منقطع شود و بین عالم ربوبی و عالم انسانی ارتباطی برقرار نباشد. پس باید همیشه در بین نوع انسان، فردی وجود داشته باشد که همواره مورد هدایت و تأییدات و افاضات حق تعالی بوده باشد تا افراد بشر، در صورت احتیاج و عدم ایجاد مانع، از علومش بهره مند گردند. در غیر این صورت، احکام خدا از تغیر و تبدل در امان نبوده و حجت بربندگان تمام نخواهد بود. ⁽¹⁾

بنابراین، فلسفه نبوت در مورد امامان معصوم؟عهم؟ نیز ثابت است؛ چرا که امامت چیزی جز استمرار خط نبوت نمی باشد. پس خداوندی که نوع بشر را برای پیمودن راه کمال و سعادت آفریده است، همان گونه که برای هدایت انسان ها پیامبرانی را مبعوث کرده است که متکی بر نیروی وحی و دارای مقام عصمتند، برای تداوم این راه، جانشینان معصومی قرار داده است تا پس از پیامبران، جامعه انسانی را در رسیدن به سر منزل مقصود کمک کنند و از تحریف آئین پیامبر، پاسداری نمایند و گرنه هدف بعثت نا تمام خواهد ماند؛ زیرا عقول انسانی به تنهایی

برای تشخیص تمام عوامل و اسباب پیشرفت و کمال، کافی نمی باشد. و چون پیمودن راه حق و طریق هدایت، بدون راهنمای معصوم و کامل در هر زمان، امکان نخواهد داشت، لذا عقل و فطرت انسان هرگز این سخن را نمی پذیرد که پیامبر اکرم؟ص؟ موضوع امامت و رهبری پس از خویش را با صراحت و دقت بیان نکرده باشد؛ زیرا پیامبری که به تعبیر قرآن نسبت به امت دلسوزتر و مهربان تر از خود آنان است ⁽¹⁾و هرگاه می خواست چند روزی برای جنگ یا حج از مدینه خارج شود، برای اداره مردم کسی را به جای خود می گماشت، مردم را رها و بلاتکلیف گذاشته و نسبت به امامت و جانشینی پس از خود بی تفاوت باشد.

بنابراین، با توجه به یگانگی فلسفه امامت و نبوت، روشن می شود که ضرورت وجود امام حیّ معصوم پس از پیامبراکرم؟ص؟ و نیاز مبرم جامعه به او در هر زمان، حقیقت انکار ناپذیری است که هم از راه استدلال عقلی و هم از طریق دلایل نقلی و استناد به آیات و روایات قابل اثبات است. از این رو، علمای امامیه، برای اثبات ضرورت وجود امام؟ع؟ در هر زمان، به دلایل متعدد عقلی و نقلی استدلال کرده اند. ⁽²⁾شیخ مفید، در کتاب «اوائل المقالات»، لزوم وجود امام در هر زمان را، اعتقاد همگانی شیعه دانسته و همه مصالح دینی جامعه را در وجود امام؟ع؟ متبلور می داند. وی در این باره می نویسد:

اتفق أهل الإمامة علی أنه لا بد فی کل زمان من إمام موجود یحتج الله عز و جل به علی عباده المکلفین و یکون بوجوده تمام المصلحة فی الدین؛ ⁽³⁾همه شیعیان امامیه بر این اصل وحدت نظر دارند که در هر زمانی وجود امام موجود ناگزیر است تا خداوند

به وسیله او بر بندگانش احتجاج کند و در پرتو وجود او رسیدن به همه مصالح دینی جامعه ممکن گردد.

هم چنین شیخ مفید؟ره؟ در آغاز کتاب «الافصاح فی امامة امیرالمؤمنین؟ع؟» با استدلال عقلی و نقلی بر ضرورت وجود امام پس از پیامبر؟ص؟ هم از راه دلالت قطعی آیات قرآنی و احادیث متواتر، هم از راه عقل و تجربه (النّظر و الاعتبار) بر انکارناپذیر بودن وابستگی تکالیف دینی به امام و نیاز همیشگی جامعه به وجود امام؟ع؟، استدلال کرده است.

دلائل اثبات وجود امام حیّ

اشاره

برای اثبات وجود امام حیّ؟ع؟ دلائل متعدد عقلی و نقلی وجود دارد که در این فصل به بررسی این دلایل می پردازیم.

الف) براهین عقلی ضرورت وجود امام حیّ

اشاره

اعتقاد به وجود امام حیّ معصوم؟ع؟ در هر زمان، پیش از آنکه یک مسأله نقلی و تعبدی باشد، بر مبانی مستحکم عقلی استوار است. ازاین رو، یکی از شیوه های متقن برای اثبات این موضوع، تمسک به اصول و قواعد کلی است که عقل آن را اثبات می کند.

تمسک به براهین عقلی از آن جهت حائز اهمیت است که استدلال عقلی از یکسو بر مقدمات یقینی استوار است و از سوی دیگر نتیجه آن همواره کلی و فراگیر است؛ به گونه ای که می تواند برای همگان دلیل و حجت باشد، حتی برای کسانی که اعتقادی به دلایل نقلی ندارند یا منبع خاصی را معتبر نمی دانند نیز اثبات مسأله را توجیه پذیر می کند.

استدلال عقلی در بحث از ضرورت وجود امام؟ع؟، تنها بر کبرای کلی قضیه؛ یعنی لزوم وجود انسان کامل و امتناع خالی بودن عالم از وجود او دلالت دارد اما صغرای قضیه؛ یعنی وجود شخص امام مهدی؟عج؟ را اثبات نمی کند؛ زیرا نتیجه این گونه استدلال ها عام است و بر اصل کلی ضرورت وجود رهبر آسمانی برای هدایت بشر در جامعه دلالت دارد.

اما تطبیق این اصل بر مصادیق خاص، کار عقل صرف نیست. درست مانند بحث نبوت که ابتدا عقل با مطالعه جهان و انسان، به لزوم ارسال نبی از جانب خداوند حکم می کند، آنگاه شخص از راه مشاهده معجزات و علائم و مشخصات، پیامبر را می شناسد. برای شناخت

جانشین پیامبر و امام نیز پس از آن که عقل به لزوم آن فتوا داد، از راه معرفی کتاب و سنت و مشاهده کرامات مدّعی منصب امامت، امام شناخته می شود.

برای تبیین عقلانی ضرورت وجود امام معصوم؟ع؟ می توان به شیوه ها و قواعد گوناگون عقلی مانند برهان لطف، برهان عنایت، برهان فطرت، برهان واسطه در فیض، برهان علت غایی، برهان امکان اشرف، برهان مظهر جامع، برهان تجلّی اعظم، برهان نظام احسن، برهان تقابل قطبین، قانون عدم تبعیض در فیض، برهان لزوم عقل بالفعل، برهان استقراء تام، برهان حساب احتمالات و... استدلال کرد. اگرچه محتوا و روح همه این گونه استدلال های عقلی، به یک اصل مشترک بازمی گردد و آن لزوم وجود انسان کامل در عالم است که در ادبیات دینی از آن به «خلیفة الله» ⁽¹⁾و «اَوَّلُ مَا خَلَقَ الله» ⁽²⁾تعبیر شده است و در لسان حکما و عرفا، با عباراتی همچون «صادر نخستین»، «عقل اول»؛ «عقل بالفعل»؛ «مظهر جامع» و غیره یاد می شود.

اندیشوران اسلامی در حوزه کلام، فلسفه و عرفان، برای اثبات ضرورت وحی، نبوت و امامت، از براهین عقلی متعددی بهره جسته اند که در اینجا به برخی از مهم ترین شیوه های استدلال با رویکرد عقلی برای اثبات ضرورت وجود امام؟ع؟ اشاره می شود:

1. قاعده لطف و ضرورت وجود امام حیّ

اشاره

یکی از براهین عقلی که متکلمان شیعه در بحث از نبوت و امامت بر لزوم وجود پیامبر و امام بدان استدلال کرده اند، «قاعده لطف» است. ⁽³⁾بر اساس این قاعده که یک قاعده عقلی است،

بر خداوند واجب است که از راه لطف و رحمت بر بندگان خود، پیامبر و یا امامی را در میان بندگان بفرستد تا راه و رسم صلاح در معاد و معاش را به آنان بیاموزند و با فراخواندن به نیکی و دوری جستن از بدی، آنان را نسبت به مصالح و مفاسد اعمال زشت و زیبایشان آگاه سازد.

متکلمان امامیه از این قاعده در اثبات بسیاری از عقاید دینی مانند وجوب تکلیف، وجوب بعثت، وجوب امامت، وجوب عصمت انبیا و امامان؟عهم؟ و... بهره جسته اند.

تعریف لطف

واژه «لطف» در لغت به معنای رِفق و مدارا، قرب و نزدیکی، عنایت و مهربانی ⁽¹⁾همراه با نیکی و تکریم است. ⁽²⁾

در اصطلاح کلامی، لطف از صفات فعل الاهی و به معنای عنایت خاص خداوند در تسهیل امور بندگان جهت انجام تکالیف دینی و رشد و کمال آنان است؛ بدین معنا که خداوند آنچه مایه گرایش مکلفان به طاعت و دوری گزیدن آنان از معصیت است، در حق آنان افاضه می فرماید تا زمینه اطاعت پذیری آگاهانه و اختیاری بندگان از دستورات الاهی و دوری آنان از معصیت او فراهم گردد و به قرب و کمال نائل شوند. متکلمان چنین لطفی را مقتضای عدل و حکمت الاهی دانسته و آن را از ناحیه خداوند واجب می شمارند.

شیخ مفید؟ره؟ در تعریف اصطلاحی لطف گفته است:

اللطف هو ما یقرب المکلف معه من الطاعة و یبعد عن المعصیة و لا حظ له فی التمکین و لم یبلغ الإلجاء؛ ⁽³⁾لطف آن چیزی است که بودن آن سبب نزدیکی مکلف به طاعت و دوری از معصیت می شود بدون آنکه اختیار از او سلب گردد.

در تعریف اصطلاحی لطف، ازاین جهت بر تمکّن و "عدم الجاء"مکلف تأکید شده است که لطف متفرع بر اختیار و قدرت مکلف است. ازاین رو، تنها متکلمان عدلیه (شیعه و معتزله) که قائل به اختیارِ انسان اند، به قاعده لطف استناد کرده و آن را دلیل عقلی می شمارند، اما

کسانی که قائل به "جبر"اند مانند اشاعره، قاعده لطف برای آنان موضوعیت نخواهد داشت.

بنابراین، لطف، در فضای اراده و اختیار انسان قابل تفسیر است؛ بدین معنا که لطف فی نفسه فقط زمینه سازی برای تمکّن انسان در عمل به تکلیف است، رکن دیگر این ماجرا اراده و انتخاب خود انسان مکلف است. از این رو، لطف آنگاه به فعلیت می رسد که اراده و عمل مکلف را نیز به همراه داشته باشد. لذا اگر مکلفین از لطف در راستای هدف مطلوب، بهره گیرند و در پرتو لطف، به انجام تکالیف الاهی خویش اقدام نمایند، لطف به مرحله فعلیت می رسد و اصطلاحاً از آن به «لطف محصّل» تعبیر می کنند؛ یعنی لطفی که به مرحله تحقق و تحصل رسیده است. و اگر مکلفین آن را به کار نبندند، در این حالت لطف تنها نقش بالقوه مقرب بودن را دارد و به آن «لطف مقرّب» گویند، زیرا چنین لطفی زمینه ساز هدایت مکلف و تسهیل کننده اراده اوست، هر چند به دلیل سوء اختیار مکلف، فعلیت نیافته است.

سید مرتضی؟ره؟ این دو گونگی لطف را متناسب با نوع رویکرد مثبت یا منفی انسان ها در کاربست آن، چنین بیان می کند:

اعلم أن اللطف ما دعی الی فعل الطاعة و ینقسم الی ما یختار المکلف عنده فعل الطاعة و لولاه لم یختره و الی ما یکون أقرب الی اختیارها؛ ⁽¹⁾بدان که لطف آن چیزی است که انسان را به انجام طاعت فرامی خواند و آن دو گونه است: یکی آن که مکلف به واسطه آن، انجام طاعت را اختیار می کند که اگر لطف نبود آن را اختیار نمی کرد، دیگری آن است که مکلف به واسطه آن به انجام طاعت نزدیک می شود.

ضرورت لطف

در تبیین عقلی ضرورت لطف از ناحیه خداوند، دو تقریر فلسفی و کلامی وجود دارد: در تقریر فلسفی، از راه مطلق بودن کمالات ذات ربوبی، بر لزوم لطف استدلال می شود، اما در تقریر کلامی، اوصاف فعلی خداوند و هدف مندی نظام تشریع، مورد توجه است.

بر اساس تقریر فلسفی، لزوم لطف، مقتضای کمال مطلق و رحمت مطلقه خداوندی است؛ به گونه ای که اگر لطف نفرماید، در مطلق بودن کمال و رحمت او، خلف لازم می آید و خلف نیز

محال است، پس لطف از سوی رحیم مطلق، ضروری و اجتناب ناپذیر است. اما در تقریر کلامی، اجتناب صاحب شریعت از نقض غرض، مستند لزوم لطف ذکر شده است. ⁽¹⁾از این دو تقریر، آنچه در بحث از قاعده لطف و کاربردهای آن مد نظر است، تقریر کلامی آن است و اساساً علم کلام که عهده دار دفاع از عقاید دینی است، خاستگاه قاعده لطف شمرده می شود، چنان که متکلمان اسلامی در اثبات مهم ترین عقائد دینی، به این قاعده عقلی استدلال نموده اند.

میان متکلمان عدلیه (امامیه و معتزله) نیز درباره منشاء وجوب لطف، اختلاف نظر وجود دارد؛ ⁽²⁾معتزله وجوب لطف را مستند به عدل الاهی دانسته و خودداری خداوند از لطف را منافی با عدالت خدا می دانند، اما متکلمان شیعه امامیه، منشاء وجوب لطف بر خداوند را، مقتضای حکمت الاهی و اجتناب از نقض غرض می دانند؛ بدین معنا که حکیم بودن خداوند، اقتضا می کند که موجبات سعادت و نجات بندگان را فراهم کند تا امکان عمل به تکالیف الاهی میسر گردد و الا نقض غرض لازم می آید.

محقق طوسی؟ره؟ در چند جای کتاب گران سنگ «تجرید الاعتقاد» به این موضوع اشاره کرده است. به اعتقاد وی، لطف شرط تکلیف است وگرنه غرض الاهی محقق نخواهد شد:

و اللّطف واجب، لتحصیل الغرض به، فان کان من فعله تعالی، وجب علیه، و ان کان من المکلف وجب ان یشعره به و یوجبه، و ان کان من غیرهما شرط فی التکلیف العلم بالفعل؛ ⁽³⁾لطف واجب است تا غرض حاصل شود پس اگر حصول لطف فعل خداوند باشد، بر او سزاوار است و اگر از ناحیه مکلف باشد بازهم بر خداست که او را آگاه کند و آن را بر او واجب نماید و اگر غیر از این دو مورد است بازهم علم به آن شرط تکلیف خواهد بود.

علامه حلی؟ره؟، دلیل وجوب لطف بر خدا را چنین بیان می کند:

اللطف واجب و الدلیل علی وجوبه أنه یحصل غرض المکلِّف فیکون واجبا و إلا لزم

نقض الغرض بیان الملازمة أن المکلِّف إذا علم أن المکلَّف لا یطیع إلا باللطف فلو کلفه من دونه کان ناقضا لغرضه کمن دعا غیره إلی طعام و هو یعلم أنه لا یجیبه إلا إذا فعل معه نوعا من التأدب فإذا لم یفعل الداعی ذلک النوع من التأدب کان ناقضا لغرضه فوجوب اللطف یستلزم تحصیل الغرض؛ ⁽¹⁾لطف، از سوی خدا واجب است، زیرا غرض الاهی از تکلیف بندگان متوقف برآن است، پس لطف واجب است وگرنه نقض غرض پیش می آید. ملازمه میان حصول غرض و لطف، آن است که وقتی تکلیف کننده می داند تکلیف شدگان توان انجام کار را ندارند جز با مساعدت لطف، اگر آنان را بدون وجود لطف الزام کند، غرض خود را نقض کرده است همانند کسی که دیگری را به خوردن طعام و پذیرایی دعوت کند و بداند که او دعوتش را نمی پذیرد مگر اینکه آداب خاصی را مدنظر قرار دهد، پس اگر دعوت کننده آن شرایط را فراهم نکند و شخص مدعو نیاید، غرض خویش را خود نقض کرده است، پس وجوب لطف، سبب حصول غرض خواهد بود.

بنابراین، از دیدگاه متکلمان امامیه، قاعده لطف بر وصف حکمت الاهی مبتنی است؛ یعنی وجوب لطف، مقتضای حکیم بودن خداوند است و دریغ از چنین لطفی که اطاعت و دیانت بندگان در گرو آن است، مستلزم نقض غرض الاهی از تشریع و تکلیف خواهد بود، در حالی که چنین کار عبث و باطلی از خدای حکیم محال است، پس لطف بر خداوند واجب است.

یاد سپاری این نکته نیز بایسته است که تعبیر وجوب لطف بر خداوند در کلمات علمای امامیه، به معنای تکلیف کردن بر خدا نیست، زیرا خداوند فوق بندگان ⁽²⁾و مالک و محیط بر همه چیز است ⁽³⁾و اراده اش بر همه چیز نافذ است ⁽⁴⁾و هیچ گاه از آنچه انجام می دهد، مورد باز خواست قرار نمی گیرد، ⁽⁵⁾بلکه مراد از آن درک ضرورت لطف از خدای حکیم و درک ملازمه میان

عدم لطف با نقض غرض است، همان گونه که وجوب عدل بر خدا به معنای درک حسن عدل از ناحیه خدا و استحاله صدور ظلم از اوست.

دلالت قاعده لطف بر وجوب امامت

یکی از مصادیق روشن «لطف»، وجود امام؟ع؟ و نصب او از سوی خداوند است، چنان که بسیاری از اندیشمندان شیعه، برای اثبات این موضوع، به این برهان عقلی استدلال کرده اند.

شیخ طوسی؟ره؟ نصب امام؟ع؟ را مصداق بارز لطف الاهی در حق بندگان شمرده و به مقتضای قاعده لطف، نصب امام؟ع؟ را واجب دانسته است:

نصب الامام لطف، لأنّه مقرّب من الطاعة و مبعّد عن المعصیة؛ ⁽¹⁾نصب امام لطف است، زیرا لطف نزدیک کننده به سوی اطاعت و دورکننده از معصیت است.

متکلم نامدار شیعه جناب خواجه نصیرالدین طوسی؟ره؟ دلیل وجوب لطف بر خداوند را، تحقق غرض الاهی در هدایت بندگان دانسته و آن را منحصر در وجود امام؟ع؟ ذکر کرده است:

الإمام لطف، فیجب نصبه علی اللّه تعالی تحصیلا للغرض؛ وجود امام، لطف است پس نصب او بر خدا لازم است تا غرض الاهی (از انزال کتاب وحی و ارسال پیامبران و امامان؟عهم؟) حاصل شود. ⁽²⁾

فاضل مقداد؟ره؟ در شرح الباب الحادی عشر، درباره دیدگاه علمای امامیه بر ضرورت عقلی وجود امام؟ع؟ از راه قاعده لطف چنین استدلال می کند:

قال اصحابنا الامامیة هی واجبة عقلا علی اللّه تعالی، و هو الحقّ و الدلیل علی حقیته هو انّ الإمامة لطف و کلّ لطف واجب علی اللّه تعالی، فالإمامة واجبة علی اللّه تعالی... ان اللّطف هو ما یقرّب العبد الی الطّاعة و یبعّده عن المعصیة، و هذه المعنی حاصل فی الإمامة؛ ⁽³⁾بزرگان امامیه معتقدند که امامت (نصب امام) به حکم عقل بر خداوند واجب است و این سخن حقی است و دلیل بر حقانیت آن، لطف بودن امام در حق بندگان است و هر آنچه لطف باشد، بر خدا واجب است، پس امامت بر خدا

واجب است؛ زیرا آنچه سبب نزدیک شدن بندگان به اطاعت خدا و دوری آنان از گناه شود، لطف است و این معنی در امامت متبلور است.

وی سپس در بیان چگونگی لطف بودن وجود امام؟ع؟ و ضرورت وجود او در جامعه، می افزاید:

أنّ من عرف عوائد الدّهماء و جرّب قواعد السیاسة، علم ضرورة انّ النّاس اذا کان لهم رئیس مطاع مرشد فیما بینهم یردع الظّالم عن ظلمه، و الباغی عن بغیه، و ینتصف المظلوم من ظالمه، و مع ذلک یحملهم علی القواعد العقلیة و الوظائف الدینیة، و یردعهم عن المفاسد الموجبة لاختلال النّظام فی أمور معاشهم و عن القبائح الموجبة للوبال فی معادهم، بحیث یخاف کلّ واحد من مؤاخذته علی ذلک، کانوا مع ذلک الی الصّلاح أقرب و من الفساد ابعد و لا نعنی باللّطف الّا ذلک و یکون الإمامة لطفا و هو المطلوب؛ ⁽¹⁾هر کس جریان روزگار را بشناسد و قواعد تدبیر امور زندگی را تجربه کرده باشد، به طور عیان درک می کند که اگر مردم از رهبری دلسوز و مطاع بهره مند باشند که مانع ظلم ظالمان و تجاوز ستمکاران می شود، حق مظلوم را از ظالم می ستاند و مردم را به کارهای خردپسند و ادای وظایف دینی وادار می کند و از ارتکاب مفاسدی که زندگی عموم را مختل می کند و انجام کارهای زشتی که آخرت آنان را تباه می کند جلوگیری کند به گونه ای که همگان از بازخواست او حساب برند، در چنین حالتی مردم در دست یابی به صلاح نزدیک و از گرفتاری در تباهی دور خواهند بود و مراد از لطف چیزی جز این نیست، پس امامت جلوه لطف الاهی است و این مطلوب ماست.

ایشان در جای دیگر همین کتاب، پس از بیان آثار وجودی امام در جامعه می گوید:

من البین انّ الإمام جامع لتلک الصّفات فیکون مقرّبا للعباد إلی الطّاعات و مبعّدا لهم من المحظورات، فیکون لطفا إذ لا معنی للّطف إلا هذا و إذا ثبت أنّ الإمام لطف و قد تقدّم انّ اللّطف واجب علی اللّه عقلا، فنصب الإمام واجب علیه تعالی عقلا؛ ⁽²⁾این مطلب روشن است که امام؟ع؟ چون همه صفات نیک را یکجا دارد، سبب نزدیک

شدن بندگان به سوی فرمان پذیری خدا و دوری آنان از نافرمانی هاست، پس بودن او لطف است و چون لطف عقلا بر خدا واجب است، پس به حکم عقل تعیین و نصب امام نیز بر خدا واجب خواهد بود.

ابن میثم بحرانی؟ره؟ می نویسد:

ان نصب الامام لطف من فعل اللّه تعالی فی أداء الواجبات الشرعیة التکلیفیة و کل لطف بالصفة المذکورة فواجب فی حکمة اللّه تعالی أن یفعله ما دام التکلیف بالمطلوب فیه قائما، فنصب الامام المذکور واجب من اللّه فی کل زمان التکلیف؛ ⁽¹⁾نصب امام؟ع؟ لطفی است از ناحیه خداوند در برآورده شدن تکالیف شرع و هر چیزی که چنین اثری داشته باشد بنا به حکمت خداوند واجب است تا وقتی که انجام تکلیف بدان وابسته باشد، پس نصب چنین امامی در همه دوره های تکلیف بر خدا لازم است.

سید عبدالله شبر؟ره؟ در این باره می نویسد:

إن اللطف واجب علی اللّه تعالی و لاریب ان وجود الإمام فی کل زمان لطف من اللّه تعالی بعبیده لأنه بوجوده فیهم یجتمع شملهم و یتصل حبلهم و ینتصف الضعیف من القوی و الفقیر من الغنی و یرتدع الجاهل و یتیقظ الغافل، فإذا عدم بطل الشرع و أکثر أحکام الدین و أرکان الإسلام کالجهاد و الأمر بالمعروف و النهی عن المنکر و القضاء و نحو ذلک فتنتفی الفائدة المقصودة منها؛ ⁽²⁾لطف بر خدا واجب است و بدون شک وجود امام؟ع؟ در هر زمان، مصداق روشن لطف الاهی در حق بندگان است، چراکه با وجود امام در میان مردم، ریسمان انسجام جامعه حفظ شده و ناتوان از ظلم توانا فقیر از دست غنی در امان مانده و جاهل منع و غافل بیدار می شود و اگر امام نباشد بیشتر احکام شرع و ارکان دین مانند جهاد، امربه معروف و نهی از منکر، قضاوت و امثال آن، نابود می شود آنگاه فائده و غرض تشریع حاصل نخواهد شد.

مرحوم استر آبادی می گوید:

أنّ وجود الإمام بعد النبی ؟ص؟ و عدم إمکانه بسبب ختم النبوّة مع بقاء التکالیف

الشرعیة- سیما ما یوجب اجتماع الناس و ازدحامهم کسدّ الثغور و تجهیز الجیوش للجهاد و الدفاع و نحو ذلک ممّا فیه مظنّة وقوع الفتن- لطف علی المکلّفین؛ إذ لا یتمّ الغرض- و هو الاستعداد للنعیم الأبدی- إلّا به کما لا یخفی، فهو واجب فی الصورة المفروضة بدلا عن النبوّة... فلا بدّ من إمام منصوب من قبل الله المتعال معصوم عاصم عن الضلال لو فقد المانع و یحصل التمکّن من الامتثال؛ ⁽¹⁾با توجه به اینکه پس از پیامبر اکرم؟ص؟ جریان نبوت پایان یافته است، وجود امام؟ع؟ در چنین زمانی که تکالیف شرعی همچنان باقی است، لطفی از سوی خدا بر بندگان است؛ به ویژه در امور مهم اجتماعی همچون حراست از مرزها و تجهیز لشکریان برای جهاد و دفاع و مانند آن که رخنه فتنه در آن زیاد است. دلیل این امر آن است که غرض الاهی در آمادگی بندگان برای رسیدن به سعادت همیشگی جز با وجود امام؟ع؟ محقق نمی شود پس در نبود پیامبر؟ص؟ جامعه ناگزیر از حضور امام معصوم و منصوب از سوی خداوند متعال است تا جامعه را از گمراهی برهاند و زمینه اطاعت مردم از دستورات الاهی را فراهم نماید.

نویسنده کتاب «بدایة المعارف الإلهیة فی شرح عقائد الإمامیة» درباره دلالت قاعده لطف بر وجود امام؟ع؟ می نویسد:

إنّ ترک اللطف نقض الغرض؛ لأنّ غرض الحکیم لا یتعلق إلّا بالراجح و هو وجود الإنسان الکامل و إعداد الناس و تقریبهم نحو الکمال، و هو لا یحصل بدون الإمام، فیجب علیه اللطف؛ لأنّ ترک الراجح عن الحکیم المتعال قبیح بل محال... فلا بد فی کلّ عصر من وجود إمام هو یکون إنسانا کاملا هادیا للناس و الخواص، مقیما للعدل و القسط، رافعا للظلم و العدوان، حافظا للکتاب و السنّة، رافعا للاختلاف و الشبهة، اسوة یتخلق بالأخلاق الحسنة حجة علی الجنّ و الإنس، و إلّا لزم الخلف فی کمال ذاته و هو محال، أو الإخلال بغرضه و هو قبیح عن الحکیم، بل هو أیضا محال؛ ⁽²⁾همانا دریغ ورزیدن خداوند از لطف سبب نقض غرض خواهد بود، بدین معنا که غرض خدای حکیم به چیزی که رجحان نداشته باشد، تعلق نمی گیرد و آن امر راجح، انسان کامل و آماده سازی مردم به سوی تقرب و کمال است، چنین هدفی

بدون حضور امام؟ع؟ محقق نمی شود. از این رو، لطف بر خداوند واجب است، زیرا ترک راجح از خدای حکیم محال است. پس در هر زمانی، جامعه ناگزیر از وجود امامی است که کامل و هدایتگر عوام مردم و خواص و اقامه کننده عدل و قسط و رفع ظلم بوده، حافظ قرآن و سنت باشد، اختلافات و شبهات را برطرف کند، الگوی اخلاق نیک و حجت بر انسان و جن باشد. اگر چنین امامی نباشد، سبب خلف در کمال مطلق ذات شود و آن محال است، یا موجب نقض غرض گردد که آن نیز از خدای حکیم قبیح و محال است.

نتیجه آنکه: «لطف» در حقیقت موهبت خاص خداوند در حق بندگان بوده و زمینه اطاعت از دستورات دین و دوری آنان از معصیت را تسهیل می کند. لذا حکمت الاهی ایجاب می کند تا همیشه در میان مردم، حاکم و زمامدار مطاعی باشد که جامعه را در نیل به سعادت دنیا و آخرت رهنمون سازد و چون استمرار و کمال لطف و حکمت پس از پیامبراکرم؟ص؟ تنها با وجود امام معصوم؟ع؟ امکان پذیر است، پس وجود امام؟ع؟ و رهبر الاهی در هر زمانی، ضروری خواهد بود.

دلالت قاعده لطف بر وجود بالفعل امام مهدی؟عج؟

برهان لطف، با توجه به انحصار وصف عصمت در امامان معصوم شیعه، بر وجود بالفعل امام عصر؟عج؟ نیز دلالت دارد. فاضل مقداد؟ره؟ درباره دلالت قاعده لطف بر وجود و حیات فعلی امام دوازدهم حضرت مهدی؟عج؟ چنین استدلال کرده است:

و یجب أن یعتقد أنّ الإمام الحجّة؟عج؟ حیّ موجود فی کلّ زمان بعد موت أبیه الحسن ؟ع؟، لأنّ کلّ زمان لا بدّ فیه من إمام معصوم و غیره لیس بمعصوم بالإجماع، و إلّا لخلا الزّمان من إمام معصوم مع أنّ اللّطف واجب علی اللّه تعالی فی کلّ وقت؛ ⁽¹⁾واجب است اعتقاد به وجود حضرت حجت؟عج؟ و ادامه حیات کنونی ایشان پس از شهادت پدر بزرگوارش، زیرا در هر زمانی ناگزیر باید امام معصوم وجود داشته باشد و بالاجماع غیر از ایشان کسی معصوم نمی باشد. و اگر چنین نباشد، مستلزم آن است

که زمان از امام معصوم خالی است درحالی که لطف (لزوم وجود امام) همواره بر خداوند واجب است.

براین اساس، قاعده لطف با انضمام این مقدمه که در زمان کنونی امام معصوم بالاجماع منحصر در وجود حضرت مهدی؟عج؟ است، علاوه بر اصل کلی لزوم وجود امام معصوم؟ع؟ در هر زمان، مصداق کنونی این اصل عام؛ یعنی وجود بالفعل امام زمان؟عج؟ و بقای حیات ایشان در این عصر و زمان را نیز اثبات می کند، زیرا نتیجه قطعی دلالت قاعده لطف بر لزوم امام در هر زمان از یکسو و حصر ویژگی عصمت در زمان کنونی به امام زمان؟عج؟ از سوی دیگر، اثبات وجود فعلی و حیات آن حضرت است.

2. برهان واسطه فیض و ضرورت وجود امام حیّ

اشاره

یکی از مسائل مهم معرفتی در حوزه شناخت، مسئله وساطت در فیض؛ یعنی لزوم رابط میان خلق و خالق و دانستن چگونگی تعلق فیض از مبدأ هستی به هست ها و هستی هاست.

لزوم واسطه فیض، مقتضای حکمت الاهی است، زیرا لطف و حکمت او ایجاب می کند تا وسایل و مقدمات رشد و کمال تشریعی انسان را با فرستادن پیامبران و قوانین آسمانی فراهم کند و پیوسته این لطف الاهی پس از پیامبر نیز توسط جانشینان به حق او تداوم یابد؛ زیرا در غیر این صورت، با رفتن پیامبر و قطع هدایت تشریعی، سبب نقض غرض الاهی از ارسال پیامبران و شرایع آسمانی می شود که از ساحت قدس ربوبی به دور است. از این رو، وجود امام معصوم؟ع؟ مانند وجود پیامبر؟ص؟ مقتضای لطف خداوند به بشریت است و لذا پس از پیامبر؟ص؟ وجود امام؟ع؟ همواره ضروری است، تا غرض ربوبی در هدایت و کمال یابی بشر تأمین گردد.

مفهوم و اقسام فیض

واژه «فیض» مصدر «فاض یفیض» و به معنای جریان، پرشدن، جوشش، فزونی، سرریزی و کثرت است. ⁽¹⁾«فاض» یعنی فراوان شد و فزونی یافت «استفاض» یعنی شایع و منتشر گردید. ⁽²⁾

در قرآن ⁽¹⁾و روایات ⁽²⁾نیز واژه «فیض» و مشتقات آن به مفهوم لغوی؛ یعنی پرشدن، فزونی و جوشش، به کار رفته است.

در اصطلاح فلسفی و عرفانی، فیض به تجلی همیشگی و فعل پیوسته فاعلی گفته می شود که خود دائم الوجود است: الْفِیضَ التَّجَلّی الدَّائِم الَّذی لَمْ یزَلْ وَلا یزال؛ ⁽³⁾یعنی فیض تجلی دائم، پیوسته و همیشگی است.

کاربرد اصطلاح «فیض» و «افاضه» درباره خداوند، به معنای بخشش پیوسته و اعطای همیشگی خدای منان به بندگان است؛ او دائم الفیض و دائم الفضل ⁽⁴⁾است، وجود و کمالات هستی، همواره از مبدأ فیاض مطلق او منتشر شده و گسترش می یابد. دلیل نامتناهی بودن فیض آن است که دوام فیض از لوازم قدرت نامحدود خداوند است، زیرا مبدأ و علت ایجاد عالم امکان، قدرت خداوند است و قدرت صفت ذات خداوند است و چون ذات خداوند نامحدود است، صفاتی که عین ذات اوست نیز نامحدود است، طبعاً دوام فیض و استمرار رحمت و عدم انقطاع عطایای خداوند که لازمه قدرت مطلق و نامحدود اوست نیز نامتناهی خواهند بود. پس در حقیقت هر آنچه هست، همه مظاهر قدرت و تداوم فیض و عطایای نامحدود اوست.

فیض الاهی دو گونه است؛ یکی فیض تکوینی که ناظر به اعطای وجود و هستی بخشی به مخلوقات است، دوم فیض تشریعی که ناظر به هدایت و تدبیر امور بندگان است. فیض تکوینی عام و فراگیر است، اما فیض تشریعی مختص به موجودات صاحب اراده و اختیار مانند انسان و جنیان است. به همین تناسب، وساطت در فیض نیز دو گونه خواهد بود؛ یکی وساطت در فیض وجود و تکوّن اشیاء و دوم وساطت در فیض هدایت و تشریع و تکامل بندگان.

البته از نظر مصداقی، واسطه فیض تکوین و تشریع، یکی است؛ چنان که خواهد آمد.

ضرورت وساطت در فیض

بر اساس آیات قرآن، اراده حکیمانه خداوند در تدبیر عالم بر این تعلّق گرفته است که جهان را با واسطه اداره کند. از این رو، در قرآن از فرشتگان الاهی به عنوان تدبیر کنندگان امور عالم یاد شده است: فَالْمُدَبِّراتِ امْراً. ⁽¹⁾در این آیه شریفه، تدبیر امور عالم توسط فرشتگان از باب وساطت در فیض است و خداوند یکی از مجاری تدبیر امور عالم را ملائکه قرار داده است و این آیه در حقیقت، بیانگر اداره عالم بر پایه نظام وساطت و اسباب است.

بر این اساس خداوند حکیم، تدبیر جهان و سیستم فیض رسانی و فیض بخشی را بر قانون وساطت قرار داده و امور جهان را بر بنیاد قویمِ اسباب و مُسبَّبات مبتنی ساخته است تا از طریق قانون ترتّب اسباب و مسبّبات، فیض بیشتری افاضه شود. در حقیقت، پهنه بیکران هستی، صحنه تراکم عظیم اسباب و مسببات و انبوه وسایط فیض اند که فیض الاهی همواره از طریق این وسایط، افاضه می شود. در این فیض گیری و فیض بخشی، همه مراتب وسایط و اسباب، در ارتباط با انسان کامل که خود فیض اعظم است، قرار دارند، زیرا او واسطه نخستین است و خداوند جریان کلی امور عالم را تحت حاکمیت و تصرّف ولی معصوم قرار داده تا به اذن و قدرت الاهی آن را اداره کند.

توضیح مطلب آن است که جریان فیض در عالم، دارای سه رکن اساسی است: 1. مبدأ و منشأ صدور فیض؛ 2.مقصد و متعلق دریافت فیض؛ 3. واسطه میان مبدأ و مقصد.

مبدأ صدور فیض، به طور مطلق _ چه در عالم خلق و تکوین و چه در عالم امر و تدبیر _ فقط ذات اقدس ربوبی است، ⁽²⁾همه کائنات و آنچه در عالم هستی است؛ از مجردات و مادیات، از کوچک ترین ذره تا کهکشان ها و عوالم بزرگ، با فعل الاهی تحقق یافته است، فعل الاهی نیز از مشیتِ غنی مطلق و اراده جواد علی الاطلاق صادر می شود. پس مبدأ جوشش همه فیوضات

مادی و معنوی، ذات اقدس خدای منّان است. و از آن جا که هستی از خدا فرا نمی گذرد و جز او همه چیز هیچ است، پس او هدف و غرضی مگر ذات خود ندارد. و چون ذات هستی پیوسته و همیشه بوده و هست، فاعلیت او نیز جاودانه است.

مقصد و متعلق دریافت فیض، مخلوقات اند، اما تعلق این فیض از مبدأ فیاض به موجودات عالی و دانی، بدون واسطه نیست بلکه از طریق واسطه به دیگر کائنات افاضه می گردد. پس کسب فیض از مبدأِ مُفیض، نیازمند به واسطه قابل است. واسطه قابل، به قابلیت خود، فیض را کسب می کند و به مستفیض می رساند.

واسطه فیض، عامل سنخیت ساز میان مبدأ و مقصد است و سریان فیض مادی و معنوی از مبدأ به مقصد در پهنه بیکران کائنات را بر عهده دارد. اما از آنجایی که جهان هستی دارای تعدد مراتب و کثرت بی نهایت است، وسائط و اسباب نیز بی نهایت و گوناگون است، اما همه این وسائط در ارتباط با انسان کامل و ولی مطلق که خود فیض اعظم است، قرار دارد.

بر این اساس، نخستین و بزرگ ترین فیض عالم هستی، خود واسطه فیض؛ یعنی نفس ولی مطلق است که وعاءِ مَشیت الاهی و مبدأِ سَرَیانِ فیض جود و وجود به سایر کائنات است، فیض الاهی پیوسته از طریق او و به وسیله امتداد وجودی او به مخلوقات ایصال می گردد. پس نفس ولی؛ یعنی پیامبر و امام، صاحب چنین مرکزیتی است، او در بطن هستی و ملکوت، سرچشمه و معبر جریان فیض و تسلسل آفرینش وجود است.

به بیان دیگر جهان، جهان سببیت است. همه چیز حساب شده است و بر اساس وسایط و اندازه و تقدیر، تقدیری از سوی مقدِّرِ علیمِ حکیم. در نفس همین جریان سببیت و تقدیر ازلی عظیم، وجود ولی نخستین نقطه فَیضان و مبدأِ فیضان های دیگر است. بدین گونه ولی، در بطن و متن هستی جای دارد و او خود، سبب همه افاضه ها و انعام هاست. ⁽¹⁾

سرّ اینکه جریان فیض از مبدأ به مقصد، بدون واسطه صورت نمی گیرد آن است که عالم هستی بر پایه قانون علت و معلول استوار است و خداوند این جهان را بر اساس نظام اسباب و

مسببات بنا نهاده است. و چون قانون علیت، مستلزم وجود سنخیت میان علت و معلول و اسباب و مسببات است، اقتضا می کند که میان عالم ربوبی و عالم طبیعت، عوالم دیگری باشد تا فیض وجود از راه آن ها به عالم طبیعت برسد، زیرا موجودات عالم به دلیل نقص و فقر ذاتی که دارند نمی توانند مستقیماً با ذات ربوبی و خالق هستی مرتبط شده و فیض از آن فیاض مطلق دریافت کنند، بلکه می باید از طریق واسطه ای که خداوند او را برای چنین امری اختیار کرده است انجام گیرد. از این رو، خداوند مستقیماً و بدون واسطه، عالم طبیعت را ایجاد نکرده است، زیرا میان عالم ربوبی و عالم ماده سنخیت وجود ندارد، بلکه در برقراری سنخیت میان عالم ماده و طبیعت با عالم ربوبی، به انسان کامل که واسطه فیض رسانی به دیگر موجودات است، نیاز است و در این زمینه فرقی بین فیض تکوین و تشریع نیست بلکه همچنان که در عالم تکوین، بین علت و معلول و اسباب و مسببات، سنخیت لازم است، در عالم تشریع نیز فیض معنوی خداوند و تصرفات او در قلوب انسان ها از راه واسطه که همان وجود انسان کامل است انجام می پذیرد. لذا برای دریافت وحی و شریعت، نبوت لازم است تا فیض هدایت و تشریع از کانال پیامبر به انسان های دیگر برسد. پس برای دریافت و تداوم فیض تکوین و تشریع، باید همواره حجّت و ولی معصوم، وجود داشته باشد تا از طریق او، جریان فیض پیاپی به عالم هستی، امکان پذیر گردد.

امام واسطه فیض الاهی

در بینش اعتقادی شیعه، نخستین واسطه فیض که همه وسایط عالم ملک و ملکوت به او وابسته اند، وجود مقدس پیامبر اکرم و امامان اهل بیت اند ⁽¹⁾که از نور واحد آفریده شده اند، ⁽²⁾و دیگر مخلوقات عالم به یمن وجود آن بزرگواران خلق گردیده و همه فیوضات مادی و معنوی به وسیله آن ذوات قدسی از مبدأ فیاض الاهی به دیگر کائنات افاضه می شود.

براین اساس، شیعه معتقد است که وجود عظیم الشأن پیامبر اکرم؟ص؟ و امامان معصوم؟عهم؟

جان جهان و فلسفه عالم امکان و عالی ترین واسطه در نظام آفرینش است. ذوات قدسی اهل بیت؟عهم؟ همان گونه که دارای ولایت مطلقه اند، از مقام وساطت مطلق برخوردارند؛ یعنی همه چیز عالم از آغاز و پایان و محو و اثبات، به آن ذوات مقدس وابسته اند:

بِکُمْ فَتَحَ اللَّهُ وَ بِکُمْ یخْتِمُ اللَّهُ وَ بِکُمْ یمْحُوا اللَّهُ ما یشاءُ وَ بِکُمْ یثْبِت؛ ⁽¹⁾به واسطه شما خدا آغاز می کند و پایان می بخشد و به وسیله شما هر آنچه را بخواهد محو می کند و ثبات می بخشد.

همچنین شیعه معتقدند که مقام وساطت مطلق در این عصر و زمان، ویژه آخرین حجت الاهی امام عصر حضرت مهدی؟عج؟ است؛ او که سبب بقاء عالم و نزول رزق و روزی و مایه ثبات و پایداری آسمان و زمین است ⁽²⁾و همه فیوضات الاهی در عرصه تکوین و تشریع از یمن وجود او به دیگران افاضه می شود؛ هم فیض وجود و تداوم نعمات و برکات وابسته به اوست، هم فیض هدایت بندگان به سوی سعادت و کمال، در پرتو ولایت آن ولی مطلق، جاری و ساری است.

وابستگی همیشگی عالم به وجود امام؟ع؟ برای آن است که او هم خود، فیض اعظم است، هم سرچشمه انتشار فیوضات الاهی به دیگر مخلوقات است. این وساطت، هم شامل وساطت در فیض خلقت است، هم وساطت در فیض هدایت، چون امر هدایت نیز در تشریع قوانین و تعیین احکام و بایدها و نباید ها، نیازمند واسطه قابل است. باید نفوس قابل، آیات وحیانی را دریافت کنند و به بشریت برسانند و بیاموزند. این گونه نیست که هر نفسی مستعد قبول وحی باشد، و هر کسی یا هر قومی خود، پیامبر خود و امام خود باشند، بلکه باید واسطه فیض بیاید و نفوس را تزکیه کند و کتاب و حکمت را تعلیم دهد. چنان که این حقایق، در قرآن کریم بیان شده است. ⁽³⁾بشر، خود نمی تواند به کشف حقایق برسد و به پایگاه عالی خداشناسی و توحید دست یابد و تکلیف الاهی خود را بشناسد. بشر نمی تواند مسائل جهانِ بعد را بفهمد، و بدون

تعالیم آسمانی و گفتار انبیا، از آن دانستنی ها آگاه گردد و آنچه برای حیات جاوید لازم است، تشخیص دهد. بشر نمی تواند شکل اعمال تکاملی و حکمت و اسرار آن ها را بیابد و راه حرکت صحیح و مستقیم را کشف کند. عقل او نیز برای وصول به این مقصدها کافی نیست، چرا که عقل به منزله چراغی است که اگر راه را به او نشان دادند، چه بسا بتواند آن را بپیماید، اما نه خود می تواند اصل راه را پیدا کند و نه می تواند مستقیم بودن راهی را تضمین نماید. این چراغ، پیوسته، به ریختن روغن و پیراستن فتیله نیازمند است. پس در فیض هدایت نیز، انسان به مدد وحی نیازمند است تا عقل او را بارور سازد. ⁽¹⁾از این رو، امام معصوم؟ع؟ همان گونه که واسطه فیض وجود است، واسطه فیض هدایت و معرفت نیز هست، زیرا امام؟ع؟ محل جوشش و رویش معارف الاهی است «مَحَالِّ مَعرِفَةِ اللَّهِ» ⁽²⁾و دست یابی به معرفت ناب توحیدی جز در پرتو ولایت و معرفت او ممکن نخواهد بود.

وابستگی و نیاز انسان و جهان به امام؟ع؟ همانند وابستگی تن به روح است و امام؟ع؟ به معنای حقیقی کلمه، جان جهان و قلب و روح عالم است؛ به گونه ای که اگر مجموعه ی عالم هستی در قالب یک نماد انسانی درآید، امام؟ع؟ عقل این پیکر عالم است، چنان که هِشام بن حِکَم، در مناظره با عمرو بن عُبَید معتزلی، نیاز انسان به امام؟ع؟ را همانند نیاز همیشگی بدن به عقل تشبیه کرده و این وابستگی را دلیل روشن بر لزوم وجود امام در هر زمان ذکر کرده است.

یونس بن یعقوب می گوید:

جمعی از اصحاب نزد امام صادق؟ع؟ حضور داشتند که در میان آنا ن هشام بن حکم جوان نیز بودند. حضرت به هشام فرمود: ماجرای گفتگوی خود با عمروبن ابوعبید را بازگو کند. هشام نیز بنا به دستور امام صادق؟ع؟ مناظره خود با عمروبن عبید را چنین بازگو کرد: «روز جمعه ای وارد بصره شدم و به مسجد رفتم، گروه زیادی را دیدم که حلقه زده و عمرو بن عبید در میان آن ها نشسته است، در میان جمعیت رفتم و نزدیک وی نشستم، گفتم: ای مرد دانشمند! من مردی غریبم، اجازه می دهید

مسأله ای بپرسم؟ گفت: آری. گفتم: آیا چشم داری؟ گفت: فرزندم این چه سؤالی است؟ چیزی را که می بینی چگونه از آن می پرسی؟ گفتم: سؤالات من این طوری است. گفت: بپرس، اگر چه پرسشت بی فایده است. گفتم: شما چشم داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می کنی؟ پاسخ داد: با آن رنگ ها و اشخاص را می بینم. گفتم: بینی داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می کنی؟ گفت: با آن می بویم. گفتم: دهان (زبان) داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می کنی؟ گفت: با آن مزه را می چشم. گفتم: گوش داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می کنی؟ گفت: با آن صدا را می شنوم. گفتم: قلب (قوّه ادراک) داری؟ گفت: آری. گفتم: با آن چه می کنی؟ گفت: با آن هر چه بر اعضا و حواسم درآید تشخیص می دهم. گفتم: مگر با وجود این اعضا از قلب بی نیاز نیستی؟ گفت: نه. گفتم: چگونه؟ چه نیازی به قلب(عقل) داری با آن که اعضایت صحیح و سالم است؟ گفت: فرزندم هرگاه یکی از اعضای بدن و حواس آن در چیزی که می بوید یا می بیند یا می چشد یا می شنود، شک و تردید کند آن را به قلب(عقل) ارجاع می دهد تا یقین کند و تردیدش برطرف شود. گفتم: پس خدا قلب (عقل)را برای رفع تردید و اشتباه اعضا و حواس گذاشته است؟ گفت: آری. گفتم: پس قلب(عقل) لازم است وگرنه برای اعضا و حواس یقینی حاصل نمی شود؟ (و راه نجات از شک و تردید میسّر نمی شود)، گفت: آری. گفتم: ای ابا مروان (کنیه عمرو بن عبید) خدای تبارک و تعالی که اعضا و جوارح و حواس تو را بدون امام نگذاشته تا صحیح را تشخیص داده و شک و تردیدش را به یقین برساند، آیا این همه انسان ها را در سرگردانی و تردید و اختلاف وامی گذارد، و برای آنان امامی که در تردید و سرگردانی خود به او رجوع کنند قرار نداده است؟ هشام گوید: او ساکت شد و جوابی به من نداد». ⁽¹⁾

بنابراین، نخستین واسطه فیض که مهیمن بر دیگر وسایط عالم اند، امام و حجت الاهی است که از مقام وساطت مطلق برخوردار است، به گونه ای که همه فیوضات مادی و معنوی از چشمه سار وجود امام و حجت الاهی به بندگان می رسد و در پرتو ولایت او اطاعت و بندگی معنا

می یابد. و چون نفس امام؟ع؟ بزرگ ترین فیض الاهی و واسطه نشر و سریان فیض به دیگر کائنات است، وجودش در همه حال ضروری است.

3. برهان فطرت و ضرورت وجود امام حیّ

از دیگر وجوه عقلی که بر ضرورت وجود امام حیّ دلالت دارد برهان فطرت است؛ بدین معنا که انسان با مراجعه به درون مایه های فطری و مطالعه ساختار خلقت خویش، نیاز به وجود امام و وابستگی به او را در فطرت خویش احساس می کند.

توضیح مطلب آن است که انسان با درک عقلانی و فطری خویش این واقعیت را می یابد که جهان بی کران هستی با همه وسعت و راز و رمز های محیرالعقول آن، ساخته و پرداخته خدای حکیم و دانا است که همه چیز را بر اساس حکمت و تدبیر به وجود آورده است. ⁽¹⁾هم چنین می یابد که همان خدای حکیم دانا، انسان را مختار و صاحب اراده آفرید و با تجهیز ساختار خلقت آدمی به نیروی عقل و فطرت، به او قدرت تشخیص حق از باطل عنایت فرمود و انتخاب مسیر هدایت و ضلالت را در اختیار خود او گذارد ⁽²⁾و نیل به سعادت و رستگاری ابدی را در گرو بهره گیری از نیروی درونی عقل و فطرت و پیروی از رهنمود وحی و نبوت و قوانین و احکام دین قرار داده است. ⁽³⁾از این رو، پیامبران؟عهم؟ و پس از آنان اوصیا و امامان معصوم؟عهم؟ را الگوهای هدایت و ضامن اجرایی قوانین و احکام الاهی معرفی کرده تا بندگان با الگوپذیری از آنان، بتوانند راه صلاح و فلاح دنیوی و اُخروی خویش را بپیمایند و به کمال قرب الاهی دست یابند.

از سوی دیگر همان خدای حکیم دانا، بنا به مصالح و حکمت های بی شماری، وجود انسان را با انگیزه های طبیعت گرا و گرایش ها و هواهای نفسانی عجین کرد و در کنار توانایی بر اطاعت، قدرت تمرد و نافرمانی نیز به او عطا فرمود تا در یک کشاکش نفس گیر و رقابتی، جوهر حقیقی

هرکسی در میدان ابتلا و آزمون هویدا گردد و زمینه ظهور دو نوع تصمیم گیری رحمانی یا شیطانی و اراده دنیاگرایانه و هوا پرستانه یا کمال گرایانه و آخرت خواهانه در وجود او پدید آید. چنان که قرآن کریم درباره توانایی های دو گانه ی انسان و آثار و پیامدهای دو نوع اراده و تصمیم او فرمود:

مَن کَانَ یرِیدُ الْعَاجِلَةَ عَجَّلْنَا لَهُ فِیهَا مَا نَشَاءُ لِمَن نُّرِیدُ ثُمَّ جَعَلْنَا لَهُ جَهَنَّمَ یصْلاهَا مَذْمُومًا مَّدْحُورًا وَ مَنْ أَرَادَ الآخِرَةَ وَسَعَی لَهَا سَعْیهَا وَهُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولَئِکَ کَانَ سَعْیهُم مَّشْکُورًا کُلاًّ نُمِدُّ هَؤُلاءِ وَهَؤُلاءِ مِنْ عَطَاءِ رَبِّکَ وَمَا کَانَ عَطَاءُ رَبِّکَ مَحْظُورًا؛ ⁽¹⁾آن کس که (تنها) زندگی زودگذر (دنیا) را می طلبد، آن مقدار از آن را به هر کس که بخواهیم می دهیم؛ سپس دوزخ را برای او قرار خواهیم داد، که در آتش سوزانش می سوزد در حالی که نکوهیده و رانده (درگاه خدا) است و آن کس که در پی سرای آخرت باشد و برای آن از روی ایمان تلاش و کوشش کند، به سعی و تلاش او، پاداش داده خواهد شد، هر کدام از این دو گروه را (برای رسیدن به مقصودش) از کمک و عطای پروردگارت، بهره می دهیم و عطای پروردگارت هرگز از کسی منع نشده است. نکته قابل تأمل در این آیه شریفه آن است که قرآن از این دوگانگی توانمندی انسان (در اطاعت و عصیان) به «عَطَاءُ رَبِّکَ» یعنی بخشش ویژه پروردگار، تعبیر کرده است. از ظاهر آیه استفاده می شود که این دو نوع عطا، ناظر به چگونگی کارکرد نیروهای درونی انسان و ترکیب خلقت تکوینی او از نیروهای دارای کارکرد مثبت و منفی است. لذا تعبیر «عَطَاءُ رَبِّکَ» بیانگر امتنان الاهی و نشان دهنده قداست ذاتی و تکوینی این دو نوع توانایی(حتی توانایی بر معصیت و گناه) است تا از این رهگذر، زمینه برای مسابقه و ابتلای انسان در عرصه تشریع و در نتیجه امکان تکامل اختیاری و صعود انسان به مقامات عالی فراهم شود.

در این حالت، خداوند با اعطای قدرت انتخاب به انسان و فراهم نمودن زمینه ابتلا و آزمودن او فرمود:

وَقُلِ الْحَقُّ مِن رَّبِّکُمْ فَمَن شَاءَ فَلْیؤْمِن وَمَن شَاءَ فَلْیکْفُرْ؛ ⁽²⁾بگو: این حق از

سوی پروردگارتان است! هر کس می خواهد ایمان بیاورد و هر کس می خواهد کفر بورزد!

در چنین شرایطی، نیاز مبرم انسان به وجود پیشوای مشفق و هدایت گر برای رسیدن به اهداف بلند خویش، یک واقعیت انکارناپذیری است که هر عقل سالمی بدان اذعان می کند؛ زیرا به فتوای خود عقل، ادراکات عقلی به تنهایی برای شناخت مصالح و مفاسد و پیمودن این راه کافی نیست، بلکه در پاسخگویی به نیازهای بیکران او، به هدایت وحی و حمایت و تعلیمات رهبری معصوم نیازمند است.

بر این اساس، انسان اگرچه با نیروی عقل مقداری از حقایق از اصول و فروع دین را درک می کند، ولی گاهی در اعماق وجودش وسوسه ها و تزلزل هایی وجود دارد که مانع از اعتماد بر آن و انجام آن ها می گردد، اما هنگامی که این احکام عقلی با بیان پیشوای الاهی تقویت گردد، هر گونه تزلزل و شک و دودلی زدوده خواهد شد و انسان با قوت قلب به سوی یافته های عقلی خود خواهد رفت. همچنین عقل انسان در بسیاری از امور توان درک حسن و قبح آن را ندارد بلکه باید دست به دامان پیشوایان الاهی گردد تا بتواند خوبی و بدی آن ها را دریابد و نیز عقل انسان به تنهایی قادر به درک سود و زیان همه اشیای مفید و زیانبار نمی باشد و این کار تنها از عهده پیشوایان الاهی مرتبط با منبع وحی بر می آید.

از طرفی دیگر انسان یک موجود اجتماعی است و اجتماع بدون داشتن قوانینی که حقوق همه افراد را حفظ کند و آنها را در مسیر صحیح پیش ببرد؛ سامان نخواهد یافت و به کمال مطلوب نخواهد رسید، تشخیص این قوانین به طور صحیح و اجرای آنها جز به وسیله رهبران آگاه و پاک و معصوم الاهی صورت نخواهد گرفت. هم چنین انسان ها در درک کمالات و تحصیل علوم و معارف و کسب فضائل متفاوت اند و تنها راه برای پرورش این فضایل، بهره مندی از رهنمودها و تبعیت از فرامین معصومانه ی رهبران الاهی خواهد بود.

بنابراین، همان گونه که خداوند برای اتمام حجت بر خلایق، پیامبران را فرستاد و بشر را از وجود حجت الاهی بی بهره نفرمود، اقتضای حکمت و مشیت الاهی این است که پس از پیامبر خاتم؟ص؟ نیز هادیانی که همچون او حافظ دین و رهبر حقیقی مردم باشند، بفرستد؛ کسانی که

عالم و داناترین خلق در عصر خویش باشند و در تمام عمر، هیچ گونه لغزش و گناهی نداشته باشند تا بتوانند الگو و حجت بر دیگران باشند؛ کسانی که از فضائل اخلاقی و صفات عالیه انسانی و قدرت و شجاعت و زهد و تقوای در حد اعلا برخوردار بوده و از اوصاف و اخلاق ناپسند و زشت به دور باشند تا بتوانند همچون پیامبر؟ص؟ هدایت عمومی را به عهده گیرند و در قیامت نیز حجت بر اعمال بندگان باشند.

۴. هدف مندی نظام خلقت و ضرورت وجود امام حیّ

اشاره

یکی از راه های اثبات ضرورت وجود امام؟ع؟ که از پشتوانه عقلی و نقلی برخوردار است، هدف مندی خلقت انسان و جهان و توقف آن بر وجود انسان کامل؛ یعنی امام معصوم؟ع؟ در این عالم است.

شیوه استدلال به صورت قیاس شکل اول چنین است: خداوند حکیم انسان و جهان را بازیچه ⁽¹⁾و عبث ⁽²⁾و باطل ⁽³⁾نیافریده، بلکه به حق ⁽⁴⁾و برای هدفی خلق کرده است (صغرای استدلال)؛ رسیدن انسان به مقاصد و اهداف خویش بدون راهبر و پیشوای معصوم، ممکن نمی باشد (کبری استدلال)؛ پس وجود امام و رهبر معصوم در جامعه ضروری است (نتیجه استدلال).

بر پایه آیات قرآن، غایت مندی خلقت جهان، به غایت خلقت انسان معطوف است و پروردگار عالم، دیگر مخلوقات را با همه تفصیلات آن برای انسان آفریده است، ⁽⁵⁾بلکه فلسفه آفرینش مجموعه عالم، اعم از آسمانی و زمینی و مادیات و مجردات، به اهداف خلقت انسان باز می گردد و خداوند همه جهان هستی را برای انسان قرار داده است. ⁽⁶⁾ازاین رو، غایت مندی

آفرینش دیگر موجودات از آسمان و زمین، در راستای غایت خلقت انسان قابل تفسیر است.

بنابراین، آنچه در بحث از هدف مندی نظام خلقت مهم است، شناخت هدف خلقت انسان است، چون غایت مندی خلقت جهان، به غایت خلقت انسان باز می گردد و هدف از آفرینش سایر مخلوقات، تکامل و صعود انسان به مقام قرب الاهی است.

اما اینکه غایت خلقت انسان چیست؟ قرآن کریم، در آیات متعددی به پاسخ این پرسش اشاره کرده است. آیات مربوط به غایت خلقت انسان چند دسته اند؛ در یک دسته از آیات هدف از خلقت انسان، عبودیت و بندگی یاد شده است، در برخی از آیات، هدف از خلقت انسان رسیدن به مقام خلافت، ذکر شده است و در برخی دیگر، ابتلا و آزمودن انسان، فلسفه خلقت او شمرده شده است و...

در این دسته از آیات، باتوجه به روایات وارد شده در تفسیر آن، همه غایات مطرح شده درباره خلقت انسان، پیوند مستقیم با انسان کامل و محوریت امام معصوم؟ع؟ دارد. ازاین رو، می توان گفت: هدف مندی خلقت انسان و جهان، به وجود امام و حجت الاهی وابسته است؛ چنان که خواهد آمد.

عبودیت و هدف خلقت

در این رابطه، معروف ترین آیه ای که مسأله عبودیت را، هدف خلقت ذکر کرده است، آیه ۵۶ سوره ذاریات است که می فرماید:

وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ؛ ⁽¹⁾من جنّ و انس را نیافریدم جز برای اینکه عبادتم کنند. در این آیه شریفه، هدف از خلقت انسان، نیل به کمال قرب از رهگذر عبودیت الاهی، بیان شده است؛ همان هدف متعالی که بر اساس آیات قرآن، مهم ترین مأموریت انبیای الاهی شمرده شده و همه پیامبران رسالت خویش را برپایه دعوت به یگانه پرستی و عبودیت الاهی آغاز کرده اند. چنان که قرآن درباره دعوت کلی انبیای پیشین به اصل عبودیت، می فرماید:

وَمَا أَرْسَلْنَا مِن قَبْلِکَ مِن رَّسُولٍ إِلَّا نُوحِی إِلَیهِ أَنَّهُ لَا إِلَهَ إِلَّا أَنَا فَاعْبُدُونِ؛ ⁽¹⁾ما پیش از تو هیچ پیامبری را نفرستادیم مگر اینکه به او وحی کردیم که: «معبودی جز من نیست؛ پس تنها مرا پرستش کنید»؛ وَلَقَدْ بَعَثْنَا فِی کُلِّ أُمَّةٍ رَّسُولاً أَنِ اعْبُدُواْ اللّهَ وَاجْتَنِبُواْ الطَّاغُوتَ؛ ⁽²⁾ما در هر امتی رسولی برانگیختیم که خدای یکتا را بپرستید و از طاغوت اجتناب کنید؛ وَمَا أُمِرُوا إِلَّا لِیعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ؛ ⁽³⁾و به آنها دستوری داده نشده بود جز اینکه خدا را بپرستند در حالی که دین خود را برای او خالص کنند. همچنین درباره رسول خاتم؟ص؟، قرآن کریم آغاز و انجام رسالت پیامبر اکرم؟ص؟ را دعوت به یگانه پرستی و تربیت فراگیر جامعه توحیدی، ذکر کرده است.

در این گونه آیات، از یکسو مهم ترین تکلیف پیامبر؟ص؟، پرستش خالصانه پروردگار، ذکر شده است ⁽⁴⁾و از سوی دیگر، مهم ترین مأموریت جهانی پیامبر اکرم؟ص؟، دعوت فراگیر به عبودیت پروردگار عالم، اعلام شده است. ⁽⁵⁾از طرفی نیز، ثمره شیرین دعوت پیامبر؟ص؟ و دستاورد تحقق دین جهانی اسلام، عبودیت پیراسته از شرک، بیان گردیده است. ⁽⁶⁾

درباره مفاد آیه شریفه وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ ⁽⁷⁾که موضوع اصلی بحث در این محور است، توجه به چند نکته بایسته است:

بندگی در وجود انسان است که دعا و نیایش یکی از نمودهای آن شمرده می شود. ⁽¹⁾

کُنتُ کَنزاً مَخفِیا فَأحبَبتُ أَن أعرِفَ فَخَلَقتُ الخَلقَ لِکَی أعرِف؛ ⁽⁵⁾من گنج پنهان بودم، خواستم شناخته شود پس مخلوقات را آفریدم تا من شناخته شوم.

جناب صدرالمتأالهین؟ره؟ در توضیح معنای بلند این حدیث شریف می نویسد:

وهذه الثمرة للخلق و الإیجاد و هی معرفة اللّه، إنّما یتحقق فی العبد المؤمن؛ أی العارف، لقوله تعالی: وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ أی لیعرفون. و قد

ثبت أن الإنسان العارف غایةَ إیجاد الأفلاک و العناصر و المرکّبات؛ ⁽¹⁾یعنی معرفت الاهی که ثمره پیدایش و ایجاد آفرینش است، تنها در وجود انسان مؤمن عارف، محقق می شود؛ همان گونه که خدای تعالی فرمود: ما انس و جن را نیافریدیم جز اینکه عبادت کنند؛ یعنی بشناسند، چرا که انسان عارف غایت پیدایش همه کرات و عناصر و مرکبات عالم وجود است.

خَرَجَ الْحُسَینُ بْنُ عَلِی؟عهما؟ ذَاتَ یوْمٍ عَلَی أَصْحَابِهِ فَقَالَ بَعْدَ الْحَمْدِ لِلَّهِ جَلَّ وَ عَزَّ وَ الصَّلَاةِ عَلَی مُحَمَّدٍ رَسُولِهِ؟ص؟ أَیهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ جَلَّ ذِکْرُهُ مَا خَلَقَ الْعِبَادَ إِلَّا لِیعْرِفُوهُ فَإِذَا عَرَفُوهُ عَبَدُوهُ فَإِذَا عَبَدُوهُ اسْتَغْنَوْا بِعِبَادَتِهِ عَنْ عِبَادَةِ مَنْ سِوَاهُ فَقَالَ لَهُ رَجُلٌ یا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ بِأَبِی أَنْتَ وَ أُمِّی فَمَا مَعْرِفَةُ اللَّهِ؟ قَالَ مَعْرِفَةُ أَهْلِ کُلِّ زَمَانٍ إِمَامَهُمُ الَّذِی یجِبُ عَلَیهِمْ طَاعَتُه؛ ⁽²⁾روزی حسین بن علی؟ع؟ نزد اصحاب خود بیرون شد و پس از حمد خداوند و صلوات بر رسول خدا؟ص؟ و آل او، فرمود: ای مردم بدرستی که خداوند، نیافریده بنده ها را جز برای اینکه او را بشناسند زیرا هرگاه اورا شناختند می پرستند پس وقتی او را پرستیدند از پرستش غیر او بی نیاز می شوند. پس مردی به آن حضرت گفت: ای فرزند رسول خدا پدر و مادرم فدایت، شناخت خدا چیست؟ حضرت فرمود: شناخت مردم هر زمان امام خویش را که خداوند فرمانبردن از او را بر آنها واجب کرده است.

بر اساس این روایت، معرفت الاهی، تنها از راه معرفت امام؟ع؟ و تبعیت از او حاصل می شود و بدون شناخت امام و تبعیت از او، معرفت و عبودیت حضرت حق نیز ممکن نخواهد بود. امام صادق؟ع؟ فرمود:

اَلْأَوْصِیاءُ هُمْ أَبْوَابُ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ الَّتِی یؤْتَی مِنْهَا وَ لَوْلَاهُمْ مَا عُرِفَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ وَ بِهِمُ احْتَجَّ اللَّهُ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی عَلَی خَلْقِهِ؛ ⁽³⁾اوصیاء پیامبر درهای توجه به سوی خدای عز و

جل باشند و اگر ایشان نبودند، مردم خدای عز و جل را نمی شناختند و خدای تبارک وتعالی به وسیله ایشان بر خلقش احتجاج کند.

از این رو، در روایات، معرفت امام؟ع؟ شاخص ایمان و کفر افراد بیان شده است؛ به گونه ای که حتی بی تفاوتی نسبت به شناخت امام؟ع؟ سبب خروج از دایره ایمان و نشان ضلالت، شمرده شده است. امام صادق؟ع؟ فرمود:

مَن عَرَفَنَا کَانَ مُؤمِناً وَ مَن أَنکَرَنَا کَانَ کَافِراً وَ مَن لَم یعرِفنَا وَ لَم ینکِرنَا کَانَ ضَالاًّ؛ ⁽¹⁾هرکه ما خاندان عصمت را بشناسد، مؤمن است و هرکه از ما روی گرداند کافر است و هرکه نه ما را بشناسد و نه منکر ما شود، گمراه است.

بنابراین، هدف از خلقت انسان، معرفت و عبودیت الاهی و نیل به مقام قرب پروردگار از رهگذر معرفت و اطاعت از امام معصوم؟ع؟ و حجت الاهی است.

خلافت و هدف خلقت

در برخی آیات، هدف از خلقت انسان، خلافت و جانشینی خدا یاد شده است، چنان که در ماجرای خلقت انسان، خداوند خطاب به فرشتگان می فرماید:{إِنِّی جٰاعِلٌ فِی اَلْأَرْضِ خَلِیفَةً}؛ من در روی زمین، جانشینی قرار خواهم داد. ⁽²⁾در آیه دیگر فرمود: {وَ هُوَ اَلَّذِی جَعَلَکُمْ خَلاٰئِفَ اَلْأَرْضِ}؛ اوست خدایی که شما را جانشینان خود در روی زمین قرار داد. ⁽³⁾

طبق این آیات، هدف از آفرینش انسان، ظهور صفات الاهی در وجود انسان و رسیدن او به مقام خلافت است و منظور از خلافت و جانشینی خدا نیز آن است که خداوند انسان را به گونه ای آفریده که اگر استعدادهای نهفته در وجود او فعلیت یابد، به والاترین مراحل کمال برسد و جلوه ی صفات الاهی باشد.

در احادیث، هدف از خلقت انسان و جهان، وجود مقدس پیامبر؟ص؟ و امامان اهل بیت؟عهم؟ بیان شده است. از جمله در حدیث قدسی به نقل از امیر مؤمنان؟ع؟ درباره وجود گرامی رسول

خدا؟ص؟ چنین آمده است:

لَوْ لَاکَ لمَا خَلَقتُ الأفلَاک؛ ⁽¹⁾اگر وجود تو (مقصود) نبود افلاک را نمی آفریدم.

از رسول خدا؟ص؟ نقل شده است که در سفر معراج در مقام سدرة المنتهی خداوند به من وحی فرمود که تو را به مقام نبوت و علی را به مقام وصایت برگزیدم، سپس فرمود:

وَ أُخْرِجُ مِنْ أَصْلَابِکُمَا الذُّرِّیةَ الطَّاهِرَةَ وَ الْأَئِمَّةَ الْمَعْصُومِینَ خُزَّانَ عِلْمِی، فَلَوْلَاکُمْ مَا خَلَقْتُ الدُّنْیا وَ لَا الْآخِرَةَ وَ لَا الْجَنَّةَ وَ لَا النَّار؛ ⁽²⁾و از نسل شما ذریه پاک، امامان پاکدامن، گنجینه های علم خودم را بیرون آوردم؛ اگر شما نبودید دنیا و آخرت بهشت و جهنم را نمی آفریدم.

در حدیث دیگر، رسول خدا؟ص؟ خطاب به امیر مؤمنان؟ع؟ فرمود:

یا عَلِی لَوْ لَا نَحْنُ مَا خَلَقَ اللَّهُ آدَمَ وَ لَا حَوَّاءَ وَ لَا الْجَنَّةَ وَ لَا النَّارَ وَ لَا السَّمَاءَ وَ لَا الْأَرْض؛ ⁽³⁾ای علی، اگر ما خاندان رسالت نبودیم، خداوند نه آدم و حوا را می آفرید و نه بهشت و جهنم و نه آسمان و زمین را.

بر پایه این دسته احادیث، لازمه هدف مندی جهان و فلسفه خلقت عالم، ذوات قدسی پیامبراکرم؟ص؟ و ائمه معصومین؟عهم؟ بوده است.

در برخی احادیث، به طور عام، مقام عبودیت انسان مورد توجه است و هدف از خلقت دیگر موجودات عالم، رسیدن انسان به مقام بندگی ذکر شده است. چنان که در حدیث قدسی، خداوند خطاب به بنده اش می فرماید: بنده من همه چیز را به خاطر تو آفریدم و تو را برای خودم آفریدم. ⁽⁴⁾

از مفاد این حدیث شریف و مشابه آن، استفاده می شود که جهان خلقت فعل خداوند است و هدف از فعل الاهی به حب ذات باز می گردد؛ یعنی هدف غایی خداوند در آفرینش

موجودات، حب به ذات خود است و افعال الاهی بدان جهت که خداوند ذات خود را دوست دارد تحقق می یابد و در مرحله پس از حب ذات که کمال مطلق است، لوازم و آثار کمال خود را می خواهد. پس خداوند مخلوقات را از آن جهت که لوازم کمال اوست می خواهد و چیزی غیر از کمال مطلق ذات ربوبی، نمی تواند هدف و مقصود او باشد، زیرا توجه به غیر یا برای دریافت کمال است یا به جهت رفع نقص، در حالی که هیچ کدام در ذات و فعل او راه ندارد.

بنابراین، از آنچه گذشت می توان چنین نتیجه گرفت: اولاً آفرینش جهان، برای خلقت انسان است. ثانیاً هدف از خلقت انسان، رسیدن به مقام خلافت الاهی در زمین است ثالثاً نماد خلافت الاهی که غایت هستی است، انسان کامل؛ یعنی ذوات مقدس پیامبر و اهل بیت عصمت؟عهم؟اند. وجود آنان هم فلسفه هستی است، هم واسطه معرفت و کمال و نیل بندگان به مقام قرب الاهی است. از این رو، هدف مندی آفرینش انسان و جهان، در پرتو وجود امام که خلیفه کامل خداست معنا پیدا می کند، پس امام؟ع؟ غایت الغایات است و عالم و آدم به وجود او وابسته است.

ابتلا و هدف خلقت

یکی از اموری که در آیات قرآن به عنوان فلسفه خلقت انسان یاد شده ابتلا و آزمایش بندگان است. ⁽¹⁾روشن است که آزمودن بندگان از سوی خداوند متعال برای دانستن نیست، زیرا او از ضمایر و مکنونات انسان آگاه است، بلکه برای آن است که زمینه و شرایط لازم، برای انتخاب آزادانه انسان ها، فراهم گردد تا استعدادهای نهفته در وجود هر انسانی در صحنه عمل ظهور نماید و جوهر حقیقی و شخصیت پنهان هرکسی، آشکار گردد. ⁽²⁾

آیاتی که مسأله ابتلا را فلسفه خلقت انسان شمرده است، برخی از ضرورت آزمودن انسان سخن گفته و آن را سنت فراگیر الاهی یاد کرده است، ⁽³⁾برخی به حکمت و فلسفه ابتلا اشاره

کرده است، ⁽¹⁾بعضی به بیان اسباب ابتلا پرداخته است ⁽²⁾و در شماری از آیات، به آثار و نتایج ابتلا اشاره شده است. ⁽³⁾

بر اساس این آیات، هدف از آفرینش انسان ها، آن است که جوهر و شخصیت حقیقی هرکسی آن گونه که هست آشکار شود و طهارت یا خباثت باطنی او هویدا گردد و استعدادهایی نهفته در وجود هر فردی بر اساس آگاهی و اختیار، در اعمال و رفتار مثبت یا منفی او به منصه ظهور برسد.

آنچه در برخی روایات از حضرت داوود؟ع؟ نقل شده است، ناظر به همین معناست: حضرت داوود؟ع؟ از خداوند پرسید که: پروردگارا! چرا آفریده ها را پدید آوردی؟ پاسخ آمد که برای آنچه آنان برآنند. ⁽⁴⁾

در حقیقت هدف از امتحان بندگان، ظرفیت سازی برای برخورداری از رحمت و فضل بیکران الاهی است، چنان که در برخی آیات نیز بدان اشاره شده است:

وَلَوْ شَاءَ رَبُّکَ لَجَعَلَ النَّاسَ أُمَّةً وَاحِدَةً وَلاَ یزَالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلاَّ مَن رَّحِمَ رَبُّکَ وَلِذَلِکَ خَلَقَهُمْ ⁽⁵⁾و اگر پروردگارت می خواست، همه مردم را یک امّت (بدون هیچ گونه اختلاف) قرار می داد؛ ولی مردم پیوسته در اختلاف خواهند بود مگر آن کسی که پروردگار تو او را مشمول رحمت قرار دهد و برای همین (بهره مندی از رحمت بی پایان) آن ها را آفرید! در جمله پایانی این آیه شریفه «وَلِذَلِکَ خَلَقَهُمْ» به روشنی هدف از آفرینش انسان را، گسترش رحمت الاهی بیان کرده است؛ همان رحمت واسعه ای که همه کائنات را فراگرفته است. ⁽⁶⁾پس اگر محرومیتی هست، ناشی از سوء اختیار خود انسان در گزینش های خویش است

که مایه ابتلای اوست، در حالی که خوان رحمت الاهی برای همگان گسترده است.

ابوبصیر گوید: از امام صادق؟ع؟ درباره این آیه سؤال کردم که معنای این سخن خدا چیست که می فرماید:

وَ لا یزالُونَ مُخْتَلِفِینَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّکَ وَ لِذلِکَ خَلَقَهُمْ ؟ ⁽¹⁾حضرت فرمود: «خَلَقَهُمْ لِیفْعَلُوا مَا یسْتَوْجِبُوا بِهِ رَحْمَتَهُ فَیرْحَمَهُمْ»؛ ⁽²⁾آنان را آفرید تا کاری کنند که سزاوار رحمت الاهی گردند و خداوند رحمتش را شامل حال آنان کند. در سخن دیگر نیز امام صادق؟ع؟ فلسفه عبادت و دعا را، نشر رحمت بی پایان الاهی بر بندگان، بیان فرموده است:

وَ اعْلَمْ أَنَّهُ تَعَالَی غَیرُ مُحْتَاجٍ إِلَی خِدْمَتِکَ وَ هُوَ غَنِی عَنْکَ وَ عَنْ عِبَادَتِکَ وَ دُعَائِکَ وَ إِنَّمَا دَعَاکَ بِفَضْلِهِ لِیرْحَمَکَ وَ یبْعِدَکَ عَنْ عُقُوبَتِهِ وَ ینْشُرَ عَلَیکَ مِنْ بَرَکَاتِ حَنَانِیتِهِ؛ ⁽³⁾بدان که پروردگار متعال نیازمند به خدمت تو نیست و از تو و از عبادت و دعای تو بی نیاز است. همانا تو را از روی فضل و لطف به سوی خویش فراخوانده است تا مورد رحمت و احسان خود قرار دهد و از عقوبت و غضب خود دور سازد و برکات بی پایانش را بر تو فرو بارد.

در احادیث، مهم ترین شاخص برای ابتلا و آزمون، شناخت امام معصوم؟ع؟ و پذیرش ولایت او بیان شده است. این امتحان، مهم ترین و دشوار ترین آزمون الاهی است که پس از رحلت پیامبر اکرم؟ص؟ مردم با آن روبه رو بوده و هستند. ⁽⁴⁾از این رو، در روایات، مراد از امتحان در این گونه آیات، به آزمایش مردم در پذیرش امامت و جانشینی امیرمؤمنان؟ع؟ پس از ارتحال رسول خدا؟ص؟ تفسیر شده است.

از امام حسین؟ع؟ روایت شده است که امیر مؤمنان؟ع؟ فرمود:

«هنگامی که آیه أَحَسِبَ النَّاسُ أَنْ یُتْرَکُوا أَنْ یَقُولُوا آمَنَّا وَهُمْ لَا یُفْتَنُونَ ⁽¹⁾نازل شد؛ به رسول خدا؟ص؟ عرض کردم: یا رَسُولَ اللَّهِ! مَا هَذِهِ الْفِتْنَةُ؟ قَالَ: یا عَلِی! إِنَّکَ مُبْتَلًی وَ مُبْتَلًی بِکَ وَ إِنَّکَ مُخَاصِمٌ فَأَعِدَّ لِلْخُصُومَة؛ ⁽²⁾گفتم: ای رسول خدا این امتحان چیست؟ فرمود: یا علی همانا تو امتحان می شوی و به وسیله تو امتحان می شوند و با شما دشمنی می شود، پس خود را برای دشمنی آماده کن».

ابو ایوب انصاری، صحابی جلیل القدر پیامبر؟ص؟ نقل کرده است:

أَنَّهُ لَمَّا نَزَلَتْ الم أَ حَسِبَ النَّاسُ الْآیاتِ، قَالَ النَّبِی لِعَمَّارٍ إِنَّهُ سَیکُونُ بَعْدِی هَنَاةٌ حَتَّی یخْتَلِفَ السَّیفُ فِیمَا بَینَهُمْ وَ حَتَّی یقْتُلَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً وَ حَتَّی یتَبَرَّأَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ فَإِذَا رَأَیتَ ذَلِکَ فَعَلَیکَ بِهَذَا الْأَصْلَعِ عَنْ یمِینِی عَلِی بْنِ أَبِی طَالِبٍ فَإِنْ سَلَکَ النَّاسٌ کُلُّهُمْ وَادِیاً فَاسْلُکْ وَادِی عَلِی وَ خَلِّ عَنِ النَّاسِ یا عَمَّارُ إِنَّ عَلِیاً لَا یرُدُّکَ عَنْ هُدًی وَ لَا یرُدُّکَ إِلَی رَدًی یا عَمَّارُ طَاعَةُ عَلِی طَاعَتِی وَ طَاعَتِی طَاعَةُ اللَّه؛ ⁽³⁾وقتی آیه «احسب الناس..» نازل شد، پیامبر؟ص؟ به عمار فرمود: به زودی پس از من اختلاف عظیم پدید خواهد آمد که در این اختلاف، شمشیر در میان ایشان درآید و بعضی بعضی را بکشند و میان ایشان بی زاری پیدا شود، پس هر گاه که این چنین دیدی بر تواست که از علی ابی طالب که به سمت راست من نشسته است، دست برنداری؛ پس اگر همه مردم به دیگر سو بروند، تو مردم را رها کن و به سویی برو که علی می رود، زیرا علی کسی را از هدایت باز ندارد و به ضلالت و پستی دلالت نکند. أی عمار! پیروی از علی پیروی من است و اطاعت از من فرمان پذیری از خداست.

امیر مؤمنان؟ع؟ در نامه ای که خطاب به معاویه نوشته است نیز به این موضوع اشاره کرده، می فرماید:

فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ جَعَلَ الدُّنْیا لِمَا بَعْدَهَا وَ ابْتَلَی فِیهَا أَهْلَهَا لِیعْلَمَ أَیهُمْ أَحْسَنُ عَمَلًا وَ لَسْنَا لِلدُّنْیا خُلِقْنَا وَ لَا بِالسَّعْی فِیهَا أُمِرْنَا وَ إِنَّمَا وُضِعْنَا فِیهَا لِنُبْتَلَی بِهَا وَ قَدِ ابْتَلَانِی اللَّهُ

بِکَ وَ ابْتَلَاکَ بِی فَجَعَلَ أَحَدَنَا حُجَّةً عَلَی الْآخَر...؛ ⁽¹⁾بدانید که خداوند متعال، زندگی دنیا را برای پس از آن آفرید و ساکنان آن را می آزماید تا آشکار شود که کدامشان بهترین کردار را دارند. ما انسان ها برای دنیا آفریده نشده ایم و نه به جمع آوری متاع آن امر شده ایم، بلکه ما بدین جهت در این دنیا قرار داریم تا امتحان شویم و خداوند شما را به وسیله من و من را به وسیله شما می آزماید، پس هرکدام (در محکمه الاهی) حجت بر دیگری هستیم.

نکته مهم دیگر در این رابطه، دشواری شدید امتحان به ولایت اهل بیت؟عهم؟ نسبت به دیگر امتحانات الاهی است. امیرمؤمنان؟ع؟ فرمود:

همانا پذیرش امر ولایت ما خاندان، دشوار و سختی آفرین است، کسی توان فهم و تحمّل اقرار به آن را ندارد مگر سه گروه؛ فرشتگان مقرّب یا پیامبران برگزیده و یا بنده مؤمن و نجیبی که خداوند دل او را برای ایمان آزموده است. ⁽²⁾

دشواری و سختی ابتلا به ولایت اهل بیت؟عهم؟ در زمان غیبت و ظهور آخرین امام و حجت الاهی حضرت مهدی؟عج؟ بیش از دیگر زمان هاست. ابن أبی یعفور گوید: از امام صادق؟ع؟ شنیدم که فرمود:

وَیلٌ لِطُغَاةِ الْعَرَبِ مِنْ شْرٍّ قَدِ اقْتَرَبَ، قُلْتُ: جُعِلْتُ فِدَاکَ، کَمْ مَعَ الْقَائِمِ؟ع؟ مِنَ الْعَرَبِ؟ قَالَ: شَیءٌ یسِیرُ! فَقُلْتُ: وَ اللَّهِ، إِنَّ مَنْ یصِفُ هَذَا الْأَمْرَ مِنْهُمْ لَکَثِیرٌ! فَقَالَ: لَا بُدَّ لِلنَّاسِ مِنْ أَنْ یمَحَّصُوا وَ یمَیزُوا وَ یغَرْبَلُوا، وَ یخْرِجُ مِنَ الْغِرْبَالِ خَلْقٌ کَثیرٌ؛ ⁽³⁾وای بر سرکشان عرب از شرّی که در پیش است. عرض کردم: فدایت گردم از عرب چه تعداد همراه قائم خواهند بود؟ فرمود: تعداد اندکی. دوباره عرض کردم: به خدا قسم کسانی که این امر را وصف می کنند عرب را بسی فراوان می شمارند. حضرت فرمود: ناگزیر مردم باید مورد آزمایش و امتحان قرار گیرند تا از هم جدا شوند و غربال گردند که در این صورت بیشتر نخاله از غربال خارج می گردند.

امام صادق؟ع؟ به عده ای از یارانش که درباره دوران آرمانی و شکوهمند ظهور باهم گفتگو می کردند، با یادآوری این نکته که تحقق این آرزوها بدون گذر از آزمون های سخت دوران غیبت و پالایش نیکان از بدان ممکن نخواهد بود، فرمود:

فِی أَی شَی ءٍ أَنْتُم؟ هَیهَاتَ هَیهَاتَ لَا وَ اللَّهِ لَا یکُونُ مَا تَمُدُّونَ إِلَیهِ أَعْینَکُمْ حَتَّی تُغَرْبَلُوا لَا وَ اللَّهِ لَا یکُونُ مَا تَمُدُّونَ إِلَیهِ أَعْینَکُمْ حَتَّی تُمَحَّصُوا لَا وَ اللَّهِ لَا یکُونُ مَا تَمُدُّونَ إِلَیهِ أَعْینَکُمْ حَتَّی تُمَیزُوا لَا وَ اللَّهِ مَا یکُونُ مَا تَمُدُّونَ إِلَیهِ أَعْینَکُمْ إِلَّا بَعْدَ إِیاسٍ لَا وَ اللَّهِ لَا یکُونُ مَا تَمُدُّونَ إِلَیهِ أَعْینَکُمْ حَتَّی یشْقَی مَنْ یشْقَی وَ یسْعَدَ مَنْ یسْعَدُ؛ ⁽¹⁾شماها در اندیشه چه هستید؟ نه، به خدا سوگند آنچه شما بدان چشم دوخته اید پدید نشود تا بازرسی شوید؛ نه، به خدا آنچه شما بدان چشم دارید پدید نشود تا ممتاز شوید؛ نه، به خدا آنچه شما چشم بدان دارید پدید نشود جز پس از نومیدی؛ نه، به خدا آنچه شما بدان چشم دارید پدید نشود تا هر که باید بدبخت شود و هر که باید سعادتمند گردد.

شاید به خاطر همین دشواری طاقت فرسای تحمل ولایت اهل بیت؟عهم؟ است که امام کاظم؟ع؟ نسبت به پایداری شیعیان در صورت امتحان، به آنان هشدار می دهد:

لَوْ مَیزْتُ شِیعَتِی لَمْ أَجِدْهُمْ إِلَّا وَاصِفَةً وَ لَوِ امْتَحَنْتُهُمْ لَمَا وَجَدْتُهُمْ إِلَّا مُرْتَدِّینَ وَ لَوْ تَمَحَّصْتُهُمْ لَمَا خَلَصَ مِنَ الْأَلْفِ وَاحِدٌ وَ لَوْ غَرْبَلْتُهُمْ غَرْبَلَةً لَمْ یبْقَ مِنْهُمْ إِلَّا مَا کَانَ لِی إِنَّهُمْ! طَالَ مَا اتَّکَوْا عَلَی الْأَرَائِکِ فَقَالُوا نَحْنُ شِیعَةُ عَلِی إِنَّمَا شِیعَةُ عَلِی مَنْ صَدَّقَ قَوْلَهُ فِعْلُهُ؛ ⁽²⁾اگر شیعیانم را بررسی کنم، آنان را نمی یابم جز مردمانی زبان آور و مدعی! و اگر امتحانشان کنم جز مردمانی که از دین بر می گردند! و اگر در کوره دشواری ها خلوص آنان را بسنجم، از هزار نفر یک نفر سالم درنیایند! و اگر غربالشان کنم چیزی جز اندکی که مخصوص من اند باقی نمانند؛ این ها دیر زمانی است که بر بالش ها تکیه زده و می گویند: ما شیعه علی هستیم، درحالی که شیعه علی تنها کسی است که کردارش گفتارش را تأیید کند.

۵. کمال و جاودانگی دین و ضرورت وجود امام حیّ

اشاره

یکی از دلایل ضرورت وجود امام؟ع؟ در هر زمان تا قیامت، کمال و جاودانگی دین مقدس اسلام است. قبل از بیان ملازمه میان این دو امر، لازم است ابتدا به مفهوم لغوی و تعریف اصطلاحی دین اشاره و سپس دلایل کمال، جهان شمولی و ماندگاری دین اسلام بیان شود، آنگاه رابطه کمال و جاودانگی دین با تداوم وجود امام معصوم؟ع؟ مورد توجه قرار گیرد.

واژه «دین» در لغت به معنای جزا، طاعت، انقیاد و خضوع است. ⁽¹⁾کاربرد این واژه در آیات قرآن نیز بیشتر ناظر به مفهوم لغوی آن است. کلمه «دین» و مشتقات آن در آیات به معانی مختلفی مانند جزا، حساب، قانون، شریعت، طاعت و بندگی، تسلیم و انقیاد، اسلام، روش و رویه، توحید و خداپرستی، به کار رفته است. ⁽²⁾

در تعریف اصطلاحی، اندیشمندان دینی تعاریف مختلفی از «دین» ارائه کرده اند که به برخی از این تعاریف، اشاره می شود.

مرحوم علامه طباطبایی؟ره؟ در تعریف دین گفته است:

حد الدین و معرفته، و هو أنه نحو سلوک فی الحیاة الدنیا یتضمن صلاح الدنیا بما یوافق الکمال الأخروی، و الحیاة الدائمة الحقیقیة عند الله سبحانه، فلا بد فی الشریعة من قوانین تتعرض لحال المعاش علی قدر الاحتیاج؛ ⁽³⁾دین، روش ویژه ای است که سعادت و صلاح دنیوی انسان را هماهنگ و همراه با کمال اخروی و حیات حقیقی جاودانی او تأمین می کند. از این رو، لازم است شریعت، در برگیرنده قوانینی باشد که به نیازهای دنیوی انسان نیز پاسخ گوید.

علامه محمدتقی جعفری؟ره؟ دین را چنین تعریف کرده است:

دین مجموعه هست ها و بایدهای مستند به خداوند است که از طریق وحی و سنت معصومین؟عهم؟ برای هدایت و کمال انسان ها ظهور یافته است و به عبارتی دیگر، دین مجموعه ای از هدایت های عملی و علمی است که از طریق وحی و سنت برای فلاح

و رستگاری آدمی در دنیا و آخرت آمده است. ⁽¹⁾

آیت الله جوادی آملی، در تعریف دین می گوید:

دین عبارت است از مجموع عقاید، اخلاق، قوانین و مقرراتی که برای اداره امور جامعه انسانی و پرورش انسان ها می باشد، گاهی همه این مجموعه حق و گاهی همه آن باطل و زمانی مخلوطی از حق و باطل است. ⁽²⁾

مراد از «دین اسلام» مجموعه ای از معارف الاهی شامل: عقاید، احکام، اخلاق و قوانینی است که خداوند متعال توسط رسول خاتم حضرت محمد؟ص؟ برای هدایت، تربیت و تکامل مادی و معنوی بشر تا روز قیامت نازل فرموده است. اصول و کلیات دین اسلام در آموزه های وحیانی قرآن کریم نازل شده است و جزئیات و تفاصیل آن در گفتارها و سیره پیامبر اکرم؟ص؟ و امامان اهل بیت؟عهم؟ بیان شده است. از این رو، از مجموعه آموزه های دین به «قرآن و سنت» نیز تعبیر می شود.

حقیقت و روح دین یک چیز بیش نیست و آن یگانه پرستی و تسلیم محض در برابر حضرت حق است. ⁽³⁾ظهور حقیقت دین در جامعه، دارای فرایند تکاملی است ⁽⁴⁾و خداوند حکیم، متناسب با رشد تدریجی جوامع انسانی، در هر دوره ای از تاریخ، پیامبرانی را همراه با کتاب و شریعت خاص ⁽⁵⁾برای هدایت آنان، نازل فرموده است و مرحله نهایی و تکامل یافته آن، دین مقدس اسلام است که مهیمن ⁽⁶⁾بر همه ادیان است.

کمال دین

بر اساس صریح آیات قرآنی، دین اسلام برخلاف ادیان گذشته از نظر محتوا، کامل ترین دین

است؛ از نظر گستره، فرا قومی و جهانی است؛ از نظر زمان، فرازمانی و جاودانه است و برای همه انسان ها و نسل های آینده بشر تا قیامت پیام دارد. ازاین رو، پیامبر اسلام؟ص؟ خاتم پیامبران است که با رسالت جهانی و جاودانه او، نزول وحی الاهی پایان یافته است.

قرآن کریم در آیات متعددی، به این ویژگی ها تصریح کرده است. درباره کمال و جامعیت محتوایی دین اسلام می فرماید:

اَلْیوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَأَتْمَمْتُ عَلَیکُمْ نِعْمَتِی وَرَضِیتُ لَکُمُ الإِسْلاَمَ دِینًا؛ ⁽¹⁾امروز، دین شما را کامل کردم و نعمت خود را بر شما تمام نمودم و اسلام را آیین شما پذیرفتم.

جهانی بودن دین

درباره جهانی بودن دین اسلام، در چندین آیه بر فراگیر بودن قلمرو رسالت اسلام و قرآن، تأکید شده است، مانند:

تَبَارَکَ الَّذِی نَزَّلَ الْفُرْقَانَ عَلَی عَبْدِهِ لِیکُونَ لِلْعَالَمِینَ نَذِیرًا؛ ⁽²⁾زوال ناپذیر و پر برکت است کسی که قرآن را بر بنده اش نازل کرد تا بیم دهنده جهانیان باشد. وَمَا أَرْسَلْنَاکَ إِلَّا کَافَّةً لِّلنَّاسِ بَشِیرًا وَنَذِیرًا؛ ⁽³⁾و ما تو را جز برای همه مردم نفرستادیم تا (آن ها را به پاداش های الاهی) بشارت دهی و (از عذاب او) بترسانی. وَأَرْسَلْنَاکَ لِلنَّاسِ رَسُولاً؛ ⁽⁴⁾ما تو را برای مردم فرستادیم تا پیام رسان الاهی به همگان باشی.

جاودانگی دین

درباره جاودانگی بودن دین اسلام نیز، علاوه بر اینکه عمومیت آیات پیشین بر فرازمانی بودن اسلام دلالت دارد، مسأله خاتمیت پیامبر اسلام؟ص؟ دلیل بر ماندگاری و جاودانگی رسالت

اوست. ⁽¹⁾

بر اساس آیات قرآن، اسلام دین کامل، ماندگار و جهان شمولی است که همه بشر را تا قیامت به آموزه های حیات بخش خویش فراخوانده و عمل به احکام و قوانین جاودانه اسلام را اساس شکل گیری حیات طیبه ⁽²⁾و ضامن سعادت دنیوی و اخروی جوامع انسانی معرفی کرده است.

بدیهی است، چنین دین کامل و فراگیری که عهده دار برنامه زندگی بشر و پاسخگوی نیازهای جوامع انسانی در همیشه تاریخ است، نیاز به حافظ و مجری دارد تا آن را از خطر تحریف حفظ کند و آموزه های متعالی اسلام را در همه عرصه های زندگی به اجرا گذارد و جامعه بشری را بر پایه تعالیم الاهی اسلام مدیریت نماید؛ به گونه ای که نسل های آینده نیز با همه تحولات و دگرگونی های ناشی از تغییرات شرایط زمانی و مکانی، بتوانند بدون کمترین تحریفی به همه اصول و فروع آن دست یابند، زیرا اگر حقیقت دین و شریعت الاهی آن گونه که هست به صورت تمام و کمال از کانال مطمئنی به مکلفین نرسد، مستلزم نقص در دین و تکلیف به غیر معلوم خواهد بود و چنین چیزی با جاودانگی و کمال و تمامیت دین ناسازگار است درحالی که خداوند به صراحت از تمامیت و کمال دین اسلام سخن گفته است. ⁽³⁾روشن است که حفظ و اجرای دین و ایمان و عمل به آن، بدون فهم صحیح حقایق دین و ادراک معارف عمیق آموزه های وحیانی آن، ممکن نخواهد بود.

امام، ضامن کمال و ماندگاری دین

در بحث از کمال و ماندگاری دین، این پرسش مطرح است که عامل حفظ و اجرای دین چیست؟ آیا چه کسی می تواند از چنین دینی صیانت و پاسداری کند و معارف عمیق آن را استخراج و نشر دهد و احکام و قوانین آن را در جامعه به اجرا گذارد؟

به طور قطع هیچ فرضیه ای نمی تواند پاسخ صحیح این پرسش باشد، جز اندیشه امامت و

تفکر شیعی مبنی بر لزوم وجود مستمر امام معصوم؟ع؟ در هر زمان. براین اساس کسی می تواند از جمیع جهات حافظ شرع و عامل اطمینان بخش در انتقال دین اسلام برای آیندگان باشد که دارای اوصافی همانند پیامبر؟ص؟ باشد و هیچ گونه خطا و اشتباه و لغزشی در ساحت وجود او راه نداشته باشد، مصداق چنین کسی جز در امامت شیعی یافت نمی شود. بر این اساس، کمال و جاودانگی دین اسلام، تنها در پرتو اندیشه ولایی شیعه محقق می شود؛ همان اندیشه اصلی که بر لزوم تفسیر معصومانه از آموزه های دین و اعتقاد به استمرار رهبری پیامبر؟ص؟ توسط امامان معصوم؟عهم؟ در همه زمان ها، استوار است.

مخصوصاً با توجه به اینکه جوامع بشری، پیوسته در حال تغییر و تحول است و این دگرگونی، نیازها و خواسته های جدیدی را پیش روی انسان ها می گذارد، این پرسش اهمیت مضاعف می یابد که قوانین ثابت اسلام، چگونه می تواند پاسخ گوی همه نیازهای جدید و متغیر جوامع انسانی در ادوار مختلف تاریخ باشد؟ آیا انسان های پس از پیامبر خاتم؟ص؟ نیاز به هدایت ندارند؟ اگر پاسخ مثبت است، پس چه کسی پس از پیامبر خاتم؟ص؟ عهده دار امامت و رهبری امت است؟

توجه به این واقعیت، انسان را به تأمل وا می دارد که چه گزینه ای در دیگر ادیان نبوده و در اسلام وجود دارد که به خاتمیت، مشروعیت بخشیده است. مخصوصاً باعنایت به اینکه قرآن به روشنی از خاتمیت پیامبر اسلام سخن گفته ⁽¹⁾و همه فرق اسلامی بر این امر اتفاق نظر دارند. از این رو، عقل و خرد حکم می کند که باید شخصی با اوصاف و ویژگی های خاص پیامبر؟ص؟ موجود باشد تا بتواند همچون او به ادامه و هدایت آیین و رسالت او پرداخته و با رهبری او سعادت و رستگاری جاودان را به ارمغان آورد، زیرا در چنین وضعیتی، با نبود امام و شخصیت همطراز پیامبر؟ص؟ در فهم دین و عقاید دینی مردم، گسست و انحراف به وجود می آید، چرا که از یک طرف انسان دستخوش لغزش، خطا، عصیان و نسیان است و از طرف دیگر ارسال سلسله نبوت، خاتمه یافته است. لذا عقل سلیم حکم می کند که خداوند هرگز پس از خاتمیت،

انسان ها را بدون رهبر الاهی و حجت شرعی رها نمی کند.

با تأمل در تاریخ انبیای پیشین و آموزه های دینی آنان درمی یابیم که تمامی ادیان الاهی، همگی پیام آور آموزه ها و اصول مشترکی همچون توحید، نبوت، عدل و معاد بوده اند، اما ویژگی منحصر به فرد در مکتب اسلام خاتمیت نبوت و استمرار حرکت انبیاء توسط امامت است. تنها وجود مقدس امام معصوم؟ع؟ است که می تواند همچون پیامبران؟عهم؟ امر هدایت و رهبری دینی جامعه را بر عهده بگیرد.

امامت در حقیقت تداوم نبوت و کامل کننده رسالت در ادوار مختلف تاریخ و آینده بشریت است و اوصاف نبوت در هیچ کسی یافت نمی شود مگر در شخصیت امام؟ع؟. ازاین رو، امام، نه تنها شأنیت و لیاقت کامل تفسیر و معنا نمودن دین (کتاب و سنت) را دارد؛ بلکه اوست که بعد از نبوت، حافظ دین و حجت خدا بر بندگان است. ⁽¹⁾پس تنها رشته اتصال مطلوب خالق و مخلوق و تنها راه قطعی و مسلم به دست آوردن هدایت و سعادت از طریق امام؟ع؟ امکان پذیر خواهد بود. در غیر این صورت زمین خالی از حجت خواهد ماند و کمال و جاودانگی دین اسلام محقق نخواهد نشد، پس مشروعیت خاتمیت و کمال دین، به حضور مستمر امامت و ولایت در متن دین وابسته است تا تفسیر و تبیین احکام جزئی دین و بیان مصادیق خاص آموزه های کلی آیات قرآن را به خوبی انجام دهد.

قرآن کریم که معجزه پیامبر اسلام؟ص؟ و مهم ترین برنامه و دستور امت اسلامی برای همیشه تاریخ است، به منزله قانون اساسی است که کلیات را در بر دارد و بیان جزئیات و مصادیق را به عهده پیامبر سپرده است. ازاین رو، یکی از شئون پیامبر اکرم؟ص؟ را تفسیر جزئیات دین شمرده است. ⁽²⁾و تعلیم تفاصیل احکام، قوانین و معارف دین را به عهده پیامبر اکرم؟ص؟ گذاشته است تا آن را برای مردم تبیین کند. و از آنجا که جامعه اسلامی در هر دوره ای به تبیین و تفسیر آموزه های قرآن نیاز دارند، لذا پس از رحلت پیامبر؟ص؟ نیز جهان اسلام نیازمند شخصی است که بتواند

همچون رسول خدا؟ص؟ به تفسیر و تبیین آیات قرآن و معارف دین بپردازد تا مسلمین در سایه هدایت و رهبری او، راه صلاح و فلاح را بپیمایند. به همین دلیل شیعه، نصب و تعیین امام؟ع؟ را از طرف خداوند حکیم لازم دانسته و معتقد است تفسیر صحیح و کامل از دین و شریعت اسلام، تنها در پرتو رهبری امام معصوم؟ع؟ امکان پذیر خواهد بود و هیچ گزینه قابل دفاع دیگری وجود ندارد، زیرا اگر هدایت همه بر خدا لازم است، هدایت یافته ترین فرد در جامعه یا معصوم است یا دچار اشتباه می شود، اگر معصوم است که این همان عقیده شیعه است و اگر دچار اشتباه می شود پس برای او هم یک هادی لازم است تا به فردی منتهی شود که هدایت یافته بالذات است یعنی مستقیماً توسط خدا هدایت می شود که همان امامت است.

بنابراین، همان گونه که دلایل ضرورت نبوت و نزول وحی بر لزوم استمرار آخرین دین الاهی تا قیامت دلالت می کند. دلایل کمال و جاودانگی اسلام و ماندگاری قرآن کریم تا قیامت نیز بر لزوم وجود امام معصوم در هر زمان دلالت دارد، زیرا قرآن کریم کتابی است که به ظاهر سخن نمی گوید و قوانین خود را اجرا نمی کند، پس چاره ای نیست جز اینکه باید کسی در کنار قرآن باشد که هم تراز قرآن است تا بتواند سخنگو و مجری قرآن باشد و آن نیست جز امام معصوم؟ع؟. پس همان نیازی که ضرورت نصب امام بعد از پیامبر؟ص؟ را ایجاب می کرد، عین همان نیاز، لزوم تداوم و استمرار حضور امام؟ع؟ تا پایان حضور انسان در دنیا را ضروری می نماید.

از این رو، می توان گفت: دین اسلام، آنگاه می تواند به عنوان یک دین کامل و پاسخگوی نیازهای همه انسان ها تا پایان جهان مطرح باشد که در متن دین، راهی برای تأمین مصالح ضروری جامعه، پیش بینی شده باشد؛ مصالحی که با رحلت پیامبر اکرم؟ص؟ در معرض تهدید و نابودی قرار می گیرد و این راه چیزی جز نصب جانشین شایسته و معصوم برای رسول اکرم؟ص؟ نخواهد بود، زیرا ختم نبوّت هنگامی موافق با حکمت الاهی خواهد بود که توأم با نصب امام معصوم باشد. ⁽¹⁾بنابراین، یکی از نتایج و لوازم قطعی کمال و جاودانگی دین اسلام و مسأله خاتمیت، اعتقاد به ضرورت وجود امام معصوم؟ع؟ در هر زمان است.

ب) دلائل نقلی لزوم وجود امام حیّ

اشاره

دلایل نقلی ضرورت وجود امام؟ع؟ شامل آیات و مجموعه احادیث و روایاتی است که از پیامبر؟ص؟ و ائمه؟عهم؟ در این زمینه رسیده است. از این رو، لازم است این دلایل، در دو بخش جداگانه مورد بحث قرار گیرد:

1. آیات

در آیات قرآن، مسأله امامت، به دو صورت عام و خاص مطرح شده است که اصطلاحاً به امامت عامّه و خاصّه تعبیر می شود. آیات مربوط به امامت عامّه که حوزه امامت پیامبران را نیز در بر می گیرد، خارج از موضوع بحث ماست. آنچه در اینجا مدار بحث و گفتگو است، آیات مربوط به امامت خاصّه؛ یعنی امامت ائمه اهل بیت؟عهم؟ با رویکرد اثبات وجود امام در هر زمان است.

«آیات امامت خاصّه»، با توجه به روایات شأن نزول، برخی به صورت عام بر لزوم وجود امام در هر زمان دلالت دارد و برخی به طور خاص ناظر به وجود امام مهدی؟عج؟ و ظهور ایشان در آینده است. در هر دو صورت، می تواند دلیل بر اثبات لزوم وجود امام معصوم از خاندان اهل بیت؟عهم؟ در هرزمان باشد.

در اینجا به برخی از این آیات، اشاره می شود.

یکی از آیاتی که به روشنی بر وجود امام معصوم؟ع؟ در هر زمان دلالت دارد، آیات سوره قدر به ویژه آیه تَنَزَّلُ الْمَلَائِکَةُ وَالرُّوحُ فِیهَا بِإِذْنِ رَبِّهِم مِّن کُلِّ أَمْرٍ ⁽¹⁾است.

در این آیه شریفه از یکسو بر استمرار نزول فرشته بزرگ الاهی در شب قدر هر سال دلالت دارد، زیرا ماه رمضان و لیلة القدر در هرسال تا روز قیامت تکرار می شود، در نتیجه نزول ملائکه و روح نیز در هر شب قدر تکرار می شود. از سوی دیگر چون بعد از پیامبراکرم؟ص؟ هیچ کسی جز امام معصوم؟ع؟ نمی تواند مخاطب و محل نزول مداوم فرشته الاهی در هر شب قدر باشد، پس در هر