مشخصات کتاب

107/6/2

تبیین نظریه سیاست خارجی قبل از ظهور

در مقایسه با نظریه سازه انگاری

محورهای جلسه:

.3ریشه تعاملات صحیح و صلح یا بروز جنگ و تقابل در محیط و روابط بین الملل چیست؟

4 .چه عواملی روابط انسانی را تنظیم و تقویت و چه عواملی روابط انسانیرا دچار اختلال میکنند؟

5 .تشریح اجمالی منطقه جغرافیایی" ظهور به عنوان مهمترین منطقه درگیریدستگاه ایمان با دستگاه کفر و نفاق در دوران قبل از ظهور

شورای راهبردی

الگوی پیشرفت اسلامی

19 آبان ماه 1400

مسجد مقدس جمکران

پلاک 313

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم.

وکان من نبیه قائل مَعَهُ رِبُونَ کَثیرٌ فَما وَهَلُوا لِما أَصابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَ ما ضَعْفُوا وَ مَا اسْتَکَانُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الصَّابِرِینَ

سوره مبارکه آل عمران، آیه 146

و چه بسیار از پیامبرانی که مردان الهی فراوانی به همراه آنان ،جنگیدند، پس در مقابل آنچه در راه خدا به آنان رسید سستی نکردند و ناتوان نشدند و سر تسلیم و ذلت فرود نیاوردند؛ و خدا شکیبایان را دوست دارد.

شناسنامه

متن پیش رو صد و هفتمین مکتوب از نوع ششم محصولات مرتبط با نقشه الگوی پیشرفت اسلامی (پیاده فوری) است. محتوای این محصول متن پیاده شده گفتگوی حجت الاسلام والمسلمین علی کشوری دبیر شورای راهبردی الگوی پیشرفت اسلامی) با موضوع تبیین «نظریه فقهی سیاست خارجی قبل از ظهور » در مقایسه با نظریه سازه انگاری در جمع برخی از فضلای حوزه علمیه قم و نخبگان میباشد. این نشست در تاریخ چهارشنبه 19ابان ماه 1400. در شهر مبارک قم، مسجد مقدس جمکران، پلاک 313 برگزار شده است. پیشنهاد میشود این جزوه در قطع رحلی به انتشار برسد.

عکس

فهرست مطالب:

مقدمه: اجمالی از سرفصل های پنجگانه مطرح در جلسه: 3

1/1. ایجاد قدرت تفاهم و اقناع حداکثری در دستگاه سیاست خارجی کشور؛ علت نیاز به تاسیس باب فقهی نفی سبیل. 7

2/1. چهار دسته آیات و روایات؛ مفاد باب فقهی نفی سبیل. 8

1/2/1. آیات و روایات تبیین کننده مفهوم "کفر" و "نفاق" و "ایمان"؛ دسته اول از مفاد باب فقهی نفی سبیل. 8

2/1/1. آیات و روایات آخرالزمان؛ دسته دوم از مفاد باب فقهی نفی سبیل. 8

3/2/1. آیات و روایات مقایسه امت پیامبراسلام (صلّی اللّه علیه و آله) با قوم بنی اسرائیل؛ دسته سوم از مفاد باب فقهی نفی سبیل. 10

4/2/1. آیات و روایات تحلیل مسئله فساد در آخرالزمان؛ دسته چهارم از مفاد باب فقهی نفی سبیل. 10

1/2. بررسی سوالات هستی شناسانه مطرح در نظریه سازه انگاری: 14

1/1/2. سوال اول: جهان اجتماعی و جامعه چیست؟ آیا واقعیت خارجی دارند؟ 15

2/1/2. سوال دوم: فردگرایی یا کل گرایی؟ کدامیک از "کارگزار" یا "ساختار" دیگری را می سازند؟ 15

3/1/2. سوال سوم: آیا کنشگران حوزه بین الملل فقط دولت ها هستند؟ یا جنبش های اجتماعی و شرکت های چندملّیتی هم جزو کنشگران می باشند؟ 16

4/1/2. سوال چهارم: مبنای تحلیل در روابط بین الملل آیا فقط باید ابعاد مادی حیات اجتماعی باشند؟ یا ابعاد غیرمادی نیز باید مورد بررسی قرار گیرند؟ 16

2/2. بررسی مباحث معرفت شناسانه مطرح در نظریه سازه انگاری. 19

1/2/2. امکان یا عدم امکان شناخت واقعیت بیرونی؛ دو دیدگاه اصلی در مباحث معرفت شناسی. 19

1/1/3/2. امکان شناخت و توصیف روابط بین الملل (با عقل یا تجربه)؛ نتیجه قائل شدن به امکان شناخت واقعیت بیرونی در مباحث معرفت شناسی. 20

2/1/3/2. عدم امکان شناخت و توصیف روابط بین الملل؛ نتیجه قائل شدن به عدم امکان شناخت واقعیت بیرونی در مباحث معرفت شناسی. 20

1/2/1/3/2. از بین رفتن زیربنای پیدایش علم و حقیقت؛ نتیجه خطرناک قائل شدن به نسبیت و عدم امکان شناخت واقعیت بیرونی در مباحث معرفت شناسی.. 22

2/2/1/3/2. زیر سوال رفتنِ مبانی علمی انقلاب اسلامی؛ یکی دیگر از نتایج قائل شدن به نسبیت و عدم امکان شناخت واقعیت بیرونی در مباحث معرفت شناسی.. 23

3/2/1/3/2. بی معنی بودنِ "همفکری" و "هم شکل سازی" و در نتیجه عدم امکان تشکیل حکومت جهانی حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف)؛ یکی دیگر از نتایج قائل شدن به نسبیت و عدم امکان شناخت واقعیت بیرونی در مباحث معرفت شناسی. 24

3/2. تبیین مبانی حوزه معرفت شناسی الگوی پیشرفت اسلامی در مقایسه با نظریه سازه انگاری: 24

1/3/2. امکان شناخت واقعیت های بیرونی به شرط اتکاء بر پایگاه "اِشراف"؛ مبنای حوزه معرفت شناسی الگوی پیشرفت اسلامی. 24

1/1/3/2. عدم وجود اشرافِ انسان بر تمامی کائنات؛ دلیلی بر منطقی نبودنِ انکار وجود خدا 25

2/1/3/2. عدم امکان اشراف انسان بر اجزاء درون سلول؛ دلیل نقصان و در نتیجه عدم اعتماد به پزشکی مدرن. 26

2/3/2. اتکاء به گزاره های مبتنی بر اشرافِ تامّ خالق از مخلوقین؛ دلیل امکان شناخت واقعیت های بیرونی طبق مبنای معرفت شناسی الگوی پیشرفت اسلامی 27

1/2/3/2. اشراف بر "اَجَل" ("ابتدا" و "انتهاء") و "کتاب سرنوشتِ" تمام اشیاء عالَم؛ معنای اشراف تامّ خالق بر مخلوقین. 27

4/2. تبیین مبانی حوزه هستی شناسی الگوی پیشرفت اسلامی در مقایسه با نظریه سازه انگاری: 29

1/4/2. اصالت داشتن فرد، نه جامعه؛ مبنای الگوی پیشرفت اسلامی در پرسش فردگرایی یا کل گرایی. 29

1/1/4/2. ایجاد نظم اجتماعی بر مبنای تصرف بر قلوب تک تک انسان ها (از طریق خودتنظیمی در حوزه های سیزده گانه روابط انسانی)، نه بر مبنای ایجاد ساختارها و نهادهای اجتماعی؛ معنای تفصیل پذیر اصالت فرد در الگوی پیشرفت اسلامی. 29

1/1/1/4/2. ایجاد نظم سیاسی اختیاری در جامعه؛ نتیجه تصرّف در قلوب و ایجاد خودتنظیمی در "رابطه با امام" 30

2/1/1/4/2. ایجاد نظم اختیاری در خانواده؛ نتیجه تصرف در قلوب و ایجاد خودتنظیمی در "رابطه با خانواده" 30

3/1/1/4/2. حل مشکل فقراء و ایتامِ جامعه و بی نیازی از نهادها و ساختارهای متمرکز ؛ نتیجه تصرف در قلوب و ایجاد خودتنظیمی در "رابطه با فقیر و یتیم" 30

2/4/2. خانواده های جهادی، فقهاء و مساجد؛ کنشگران اصلی در روابط بین الملل. 31

1/2/4/2. توجه به نقش "خانواده" در روابط بین الملل و گسترش ازدواج بین نسلی؛ به عنوان یکی از کنشگران اصلی در روابط بین الملل. 31

2/2/4/2. استفاده از ساختار اندیشه های فقهاء در روابط بین الملل؛ به عنوان یکی دیگر از کنشگران اصلی در روابط بین الملل. 32

3/2/4/2. ارتقاء نقش "مساجد" در روابط بین الملل؛ به عنوان یکی دیگر از کنشگران اصلی در روابط بین الملل. 32

1/3. جنگ و تقابل بین انسان ها؛ مسئله ای همیشگی از ابتدای خلقت تا قبل از ظهور 33

2/3. "حسد"، "حرص" و "استکبار"؛ ریشه های اصلی وقوع جنگ و تقابل در عالَم. 34

1/2/3. ریشه کن نشدنِ منازعاتِ بین المللی با امور سطحی (مذاکره و گفتگو)؛ نتیجه وجود وصف "حسد"، "حرص" و "استکبار" در مستکبرین جهانی 36

3/3. تنظیم روابط انسانی در حوزه های سیزده گانه؛ راه حل ریشه ای مسئله نزاع و جنگ در جهان. 36

1/3/3. تنظیم رابطه با دشمن؛ یکی از مصادیق سیزده گانه تنظیم روابط انسانی. 36

1/1/3/3. نشان دادنِ غلظت و سرسختی در مقابل دشمن؛ روش بهینه تنظیم رابطه با دشمن و راه ایجاد صلح در محیط بین الملل. 36

2/3/3. تنظیم رابطه با امام (مسئول)؛ یکی دیگر از مصادیق سیزده گانه تنظیم روابط انسانی. 37

1/2/3/3. لزوم احراز دو وصف "علم (فقاهت)" و "عدالت" در امام توسط مردم؛ لازمه تنظیم بهینه رابطه با امام 37

2/2/3/3. لزوم تغییر مدل انتخاب امام (دموکراسی) در دنیا؛ به دلیل عدم قدرت احراز دو وصف "علم" و "عدالت" در انتخاب امام توسط مردم 37

3/2/3/3. به چالش کشیده شدنِ صلح و امنیت؛ یکی از نتائج عدم انتخاب امام با وصف علم و عدالت در مدل دموکراسی. 38

1/4. تسلط کفار بر جامعه ایمانی؛ زمینه ساز ایجاد اختلال در روابط انسانی. 39

1/1/4. "نفی تسلط کفار" و "نفی ایجاد اختلال در روابط انسانی از پایگاه کفر"؛ معنای دقیق قاعده "نفی سبیل" 39

2/4. تخریب و تقویت روابط انسانی؛ تابعی از حالات سه گانه "کفر"، "نفاق" و "ایمان" در قلب انسان. 39

3/4. کفر؛ مهم ترین عامل موثر بر تخریب روابط انسانی. 40

1/3/4. معانی پنجگانه "کفر" در قرآن: 42

1/1/3/4. انکار ربوبیت؛ اولین معنای کفر در قرآن. 42

1/1/1/3/4. انکار ربوبیت (به معنای انکار رافع فقر انسان) ؛ عامل اصلی استثمار و ایجاد اختلال در روابط انسانی.. 42

2/1/3/4. انکار آگاهانه ربوبیت؛ دومین معنای کفر در قرآن. 44

1/2/1/3/4. شبهه سازی دائمی در جبهه حق، ترس و عدم مقاومت؛ لوازمی از انکار آگاهانه ربوبیت.. 44

3/1/3/4. کفر نعمت های الهی؛ سومین معنای کفر در قرآن. 45

4/1/3/4. ترک اوامر الهی؛ چهارمین معنای کفر در قرآن. 45

5/1/3/4. برائت و بیزاری (قطع رابطه با کفار و دشمنان)؛ پنجمین معنای کفر در قرآن. 46

1/5/1/3/4. معنای پنجم کفر (برائت)؛ تنها معنای مفید کفر در تنظیم روابط انسانی.. 46

4/4. نفاق؛ دومین عامل موثر بر تخریب روابط انسانی. 46

1/4/4. خیانت؛ مهم ترین علامت نفاق. 46

2/4/4. دروغ؛ یکی دیگر از علائم نفاق. 47

3/4/4. بدزبانی؛ یکی دیگر از علائم نفاق. 47

4/4/4. بدقولی؛ یکی دیگر از علائم نفاق. 47

5/4. ایمان؛ مهم ترین عامل موثر بر تقویت روابط انسانی. 47

1/5/4. تلاش در راستای تقویت دستگاه ایمان و مقابله با خط کفر و نفاق در سراسر جهان؛ وظیفه اصلی دستگاه سیاست خارجه جمهوری اسلامی 48

1/5. به چالش کشاندن جوانب مختلف دستگاه کفر (از جمله: مفاهیم سند 2030 توسعه پایدار)؛ لازمه دفاع از دستگاه ایمان در منطقه جغرافیایی ظهور 49

2/5. تقویت همه جانبه مردمِ منطقه جغرافیایی ظهور؛ اولین اولویت دستگاه سیاست خارجه جمهوری اسلامی نسبت به مردم منطقه. 49

3/5. ایران، شامات، یمن، عراق و حجاز؛ مناطق اصلی جغرافیایی ظهور 50

1/3/5. بررسی روایات بیان کننده مکان اتفاق علائم حتمی ظهور؛ راهی برای تشخیص و مدیریت منطقه جغرافیایی ظهور 50

1/1/3/5. خروج یمانی، سفیانی، صیحه آسمانی، قتل نفس زکیه و خسف بالبیداء؛ پنج علامت حتمی ظهور 50

1/1/1/3/5. ایران، شامات، یمن، عراق و حجاز؛ مناطق اصلی اتفاقات مربوط به علائم حتمی ظهور 51

4/5. لزوم تکامل حمایت مستشاری ایران از مردم منطقه با الگوهای فقهی؛ راهکاری برای تقویت منطقه جغرافیایی ظهور 55

1/4/5. الگوهای فقهیِ علم آموزی، مکاسب (اقتصاد)، محرومیت زدایی، تزکیه، روایتِ میراث فرهنگی (عبرت) و نفی سبیل؛ مصادیقی از الگوهای فقهی نُه بخشی برای حمایت مستشاری ایران از مردم منطقه جغرافیایی ظهور 56

پیوست ها: 59

پیوست شماره 1: روایاتی در مورد شباهت امتحانات امت پیامبراسلام (صلّی اللّه علیه و آله) با قوم بنی اسرائیل. 59

پیوست شماره 2: تاثیر ظهور ولایت حضرت ولی عصر(عجّل الله تعالی فرجه الشریف) بر رفع فساد از عالَم. 59

پیوست شماره 3: الگوی توصیف اشیاء در کتاب و سنت چگونه است؟ 61

پیوست شماره 4: متن کامل روایت بیان کننده ایمان در جوارح انسان. 62

پیوست شماره 5: علائم حتمی ظهور .67

سلام علیکم و رحمة الله و برکاتهبسم الله الرحمن الرحیم اعوذ بالله من الشیطان الرجیم الحمدلله رب العالمین و الصلاة و السلام علی سیدنا و نبینا و شفیعنا فی یوم الجزاء و حبیب قلوبنا ابی القاسم محمد و علی اهل بیته الطیبین الطاهرین المعصومین المنتجبین سیما بقیة الله فی الارضین ارواحنا لآماله الفداء و عجل الله تعالی فرجه الشریف و اللعن الدائم علی اعدائه اعداءالله من الآن الی قیام یوم الدین.

خدمت برادران گرامی خیر مقدم عرض می کنم. از این که در نشست تخصصی "تبیین سیاست خارجی قبل از ظهور در مقایسه با نظریه سازه انگاری"⁽¹⁾

سازه انگاری: در اواخر قرن بیستم، مطالعه روابط بین الملل به طور فزاینده ای تحت تأثیر سازه گرایی قرار گرفت. بر اساس این رویکرد، رفتار انسان ها بر اساس هویت آنها تعیین می شود که خود توسط ارزش ها، تاریخ، اعمال و نهادهای جامعه شکل می گیرد. برساخت گرایان(سازه انگاران) معتقدند که همه نهادها، از جمله دولت، از نظر اجتماعی ساخته شده اند، به این معنا که منعکس کننده یک «اجماع بین اذهانی» از باورهای مشترک درباره عملکرد سیاسی، رفتار اجتماعی قابل قبول و ارزش ها هستند. به همین ترتیب، تک تک اعضای دولت یا واحدهای دیگر به طور مستمر واقعیتی را می سازند که در مورد آن تصمیمات سیاستی، از جمله تصمیمات در مورد جنگ و صلح و درگیری و همکاری اتخاذ می شود.

منبع: سایت بریتانیکا

https://b2n.ir/s72655

شرکت فرمودید از همه شما تشکر می کنم. همانطور که به استحضار شما رسیده است: در جلسه امروز به فضل الهی بر اساس روش فقهی که قبلا در "فقه البیان"⁽²⁾مطرح و از آن دفاع نموده ایم؛ ان شاءالله می خواهیم حوزه "سیاست خارجی" را بشکافیم و اندکی راجع به آن بحث کنیم.

من برای اینکه ساختار نظریه "سیاست خارجی قبل از ظهور" در ذهن نخبگان محترم و مسئولین حوزه سیاست خارجی کشور تبیین شود؛ ان شاءالله امروز پنج سرفصل بحثی را محضرتان طرح خواهم کرد. به نظرم گفتگو راجع به این پنج محور ( که در واقع پنج پرسش پایه است) کمک می کند که نگاه به سیاست خارجی از حیث تئوریک و از حیث نظری بر پایه آیات و روایات در ذهن ها توسعه پیدا کند. بسیاری از گفتگوهای مرتبط به سیاست خارجه را شنیده ایم و بسیاری از مقالات را خوانده ایم؛ معمولا دوستان انقلابی و کسانی که دل در گرو این حرکت عظیم [انقلاب اسلامی] دارند وقتی می خواهند در این حوزه وارد بحث شوند، بر پایه چند اصل ورود پیدا می کنند و کل سیاست خارجی جمهوری اسلامی را تئوریزه می کنند. زیاد شنیده ایم که سیاست خارجی جمهوری اسلامی بر پایه قاعده "نفی سبیل" پایه گذاری شده است، یا برخی دیگر از اندیشمندان این اصل را مطرح می کنند که سیاست خارجی جمهور اسلامی بر اساس دو کلمه "دفاع از مظلوم" و " مبارزه با ظالم" پایه گذاری شده است. و البته چند اصل دیگر هم در گفتگوها به عنوان تکیه گاه در سال های گذشته مطرح شده است. ما در ضمن اینکه این بحث ها را درست می دانیم، و تحسین برانگیز است که در عصر غلبه تئوری های مدرن کسی به آیات قرآن و روایات اهلبیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) ارجاع بدهد؛ نکته ای را که مطرح کردیم این است که: باید بحث ها در حوزه سیاست خارجی تفصیلی تر بشود. یعنی: ما از نظام مفاهیم بیشتری که در ادبیات وحی مطرح است استفاده کنیم و واقعیت حوزه سیاست خارجی را بر اساس آنها تحلیل کنیم.ببینید؛ در حوزه سیاست خارجی به دو شکل می توان وارد بحث شد: مثلاً در شکل اول شما پنج مفهوم را پایه قرار می دهید و اختلافات کشورهای حاشیه خلیج فارس را با کشور جمهوری اسلامی تحلیل می کنید. اما گاه همین تحلیل را بر پایه بیست مفهوم انجام می دهید؛ یعنی نظام مفاهیمی را که برای تئوریزه کردنِ این مسئله در روابط بین الملل طراحی می کنید، این نظام مفاهیم بیشتر و تفصیلی تر است. بنابراین درجه اقناعِ تحلیل و نظریه شما ارتقاء پیدا خواهد کرد. البته در چهل سال گذشته جمعیت دیگری هم خواسته اند که از مبانی سیاست خارجی جمهوری اسلامی دفاع کنند ولی پایه دفاع آنها از سیاست خارجی جمهوری اسلامی مثلا مفاهیم مطرح در "نظریه سازه انگاری" بوده است، یا البته به تعبیر صحیح تر از "فرانظریه سازه انگاری" در تحلیل سیاست خارجی جمهوری اسلامی استفاده کرده اند. بنابراین برای اینکه ما از این دو شکل تحلیل (یکی: تحلیل اجمالی از سیاست خارجی بر پایه مفاهیم دینی، و دیگری: تحلیل از مسائل مرتبط با سیاست خارجی جمهوری اسلامی بر پایه نظریات غربی) عبور کنیم؛ امروز تصمیم گرفته ایم یک سبد و یک مجموعه مفاهیم دینی که به تحلیل روابط ما در حوزه بین الملل و سیاست خارجی کمک می کند را در اینجا مطرح کنیم. بنابراین این جلسه کمک خواهد کرد که ان شاءالله دست مستشارهای جمهوری اسلامی در منطقه برای اقناع مردم منطقه پُر شود. و در "جدال های احسنی" که همیشه ما با اتحادیه اروپا و کشور ایالات متحده آمریکا و رسانه هایی که از اینها طرفداری می کنند داریم؛ اگر این نظریه مورد توجه قرار بگیرد، ما قدرت اقناع و تفاهم بیشتری خواهیم داشت. و این بحث ان شاءالله کمک خواهد کرد که از این آفت ها عبور کنیم.

برای اینکه فضای نظریه سیاست خارجی قبل از ظهور" تبیین شود؛ ابتدا به صورت اجمالی این پنج سرفصل را محضر شما ارائه می کنم و بعد از آن به اندازه ای که وقت داشته باشیم هر کدام از این سرفصل ها را شرح خواهم داد. و امیدوارم که به دأب سایر نشست های تخصصی ای که ما در "مدرسه هدایت" برگزار می کنیم یک فرصتی پیدا شود که بتوانیم این نظریات را تفصیلی تر هم شرح بدهیم.

مقدمه: اجمالی از سرفصل های پنجگانه مطرح در جلسه:

سرفصل اول یک پرسش است؛ در مورد اینکه: چرا ما نیاز به تاسیس "باب فقهی نفی سبیل" داریم؟ برادارن فاضل بنده استحضار دارند که الان در ادبیات فقهی حوزه علمیه ما یک قاعده ای به اسم "قاعده نفی ⁽¹⁾. ارجاع پرورشی: از قواعد مهم فقهی که هم آیات قرآن و هم اخبار مستفیض و هم اجماع بر آن اقامه شده و فقها در موارد کثیری مبنای استنباط احکام فرعیه قرار داده اند، "قاعده ی نفی سبیل" می باشد. حرمت هر عملی که سبب شود دشمنان دین و یا غیر مسلمان راهی برای سلطه و ولایت بر مسلمان یا مسلمانان پیدا کنند، طبق این قاعده روشن است.

مجله فقه اهل بیت علیهم السلام، ج 35، ص 134

(جمعی از مؤلفان، مجله فقه اهل بیت علیهم السلام، مدیریت: سید محمود شاهرودی، 56 جلد، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامی بر مذهب اهل بیت علیهم السلام)

قاعدة نفی السبیل للکافرین علی المسلمین: و من القواعد الفقهیّة، التی عمل بها الأصحاب، و طبقوها علی موارد کثیرة فی مختلف أبواب الفقه من العبادات و المعاملات و الأحکام، القاعدة المعروفة المشهورة، أی «نفی السبیل للکافرین علی المسلمین.

القواعد الفقهیة (بجنوردی)، ج 1، ص 185⁽²⁾. ارجاع پژوهشی: در این باب؛ نشست ها و گفتگوهای فراوانی با نخبگان کشور انجام گرفته است که از مهم ترین آنها می توان به نشست تخصصی تبیین «الگوی جدید نگهبانی از نظام بر اساس نظام مقایسه» که در تاریخ 18 شهریور 1397 در «تالار شیخ طبرسی بنیاد پژوهش های اسلامی آسان قدس رضوی» در مشهد مقدس برگزار شده است؛ اشاره کرد. در این نشست به 9 سوال در این باره پرداخته شده است؛ که عبارتند از: سؤال اول: آیا ما با یک سند روبرو هستیم یا با هجوم مجموعه ای از اسناد بین المللی؟ سؤال دوم: چند دسته اشکال به سند 2232 توسعه پایدار وارد است؟ سؤال سوم: چرا نظام برنامه ریزی کشور به پذیرش اسناد بین المللی میل دارد؟ سؤال چهارم: شکل اجرای اسناد بین المللی در ایران چگونه است؟ سؤال پنجم: با چه روشی محتوای مطرح در اسناد بین المللی را نقد کنیم؟ سؤال ششم: ویژگی اصلی الگوی نگهبانی از نظام در مقابل هجوم اسناد بین المللی باید چه باشد؟ سؤال هفتم: چه ظرفیت حقوقی و قانونی مشخصی در قانون اساسی برای این الگوی جدید نگهبانی از نظام وجود دارد؟ سؤال هشتم: الگوی نگهبانی از نظام بر اساس کدام نظریات تئوریزه می شود؟ سؤال نهم: برنامه های کوتاه مدت برای مقابله با هجوم اسناد بین المللی چیست؟

جهت مشاهده متن کامل این نشست به آدرس زیر مراجعه فرمایید:

https://eitaa.com/olgou4/313⁽³⁾. ارجاع پرورشی: محتوای فقهی مدرسه هدایت به 4 پرسش بنیادین پاسخ می دهد. پرسش های بنیادین منشاء پیدایش صدها پرسش وابسته و بخشی هستند و جهتِ تفکر و گفتگو را تغییر می دهند. چگونه در عالم تصرف کنیم؟ اولین پرسش بنیادین مدرسه هدایت است. تشریح این پرسش و تبیین چگونگی تصرف در عالم را در "جدول فقهی تسخیر" بررسی می کنیم. (فقه الخلق( چگونه فقر و نیازهای انسان مدیریت می شود؟ دومین پرسش بنیادین مدرسه هدایت است. تشریح این پرسش و تبیین پاسخ فقهی آن موضوع مباحثات جدول تسبیح است. در "جدول تسبیح" با تکیه بر چهار مفهوم 1- تسبیحات، 2- استغفار، 3- صلوات و 4- توسل، به تبیین فقهی و عمیق چگونگی رفع فقر بشر پرداخته ایم. (فقه التقدیر( چگونه یک نظام اجتماعی ساخته می شود؟ سومین پرسش بنیادین مدرسه هدایت است. تشریح این پرسش و تبیین پاسخ فقهی موضوع "جدول تنظیم" است. جدول تنظیم 9 باب فقهی دارد. (فقه النظام( چگونه از مفهوم ربوبیت و اسباب باطنی آن در رفع نیازهای بشر استفاده کنیم؟ چهارمین پرسش بنیادین مدرسه هدایت است. در "جدول غریب" به بررسی عمیق این پرسش و پاسخ فقهی آن می پردازیم. (جدول علوم غریبه(

الاسلام علی کشوری در جمع برخی از طلاب مدرسه هدایت - پنج شنبه 8 آبان 1399 – قم

سرفصل دوم بحث: بررسی اجمالی "نظریه سازه انگاری" در سیاست خارجی است. همانطور که شما استحضار دارید قواعد اصولی "فقه البیان" ما را موظف می کند که وقتی داریم طرف "هدایت" و "رشد" را بحث می کنیم، آن را در مقایسه با طرف "غیّ" بحث کنیم. بنابراین برای اینکه فضای مقایسه در ذهن نخبگانِ ما راجع به "نظریه سیاست خارجی قبل از ظهور" شکل بگیرد، سعی می کنم که در جلسه امروز "نظریه سازه انگاری" را (که ما آن را به عنوان نظریه ای که فرایند نظام مقایسه را روی آن انجام دهیم،انتخاب نموده ایم) محضرتان توضیح بدهم. البته در حوزه روابط بین الملل غیر از نظریه "سازه انگاری" نظریات دیگری هم (مثل "نظریه واقع گرائی ((realism" و سایر نظریات) مطرح است؛⁽¹⁾

رئالیسم (realhsm) نظریه غالب روابط بین الملل است. چرا؟ زیرا توضیح بسیار موثری درباره وضعیت جنگ که شرایط غالب زندگی در نظام بین الملل محسوب می شود، ارائه می کند. (ص 319) دولت گرایی هسته مرکزی رئالیسیم است و شامل دو ادعاست: نخست: طبق عقیده نظریه پردازان، دولت مهم ترین بازیکر است و بقیه بازیگران در جهان سیاست از اهمیت کمتری برخوردارند. دوم: «حاکمیت» دولت وجود یک جامعه مستقل سیاسی را مشخص می سازد که از اقتدار حقوقی بر سرزمین خود برخوردار است. "بقاء" و "خودیاری" برخی دیگر از مفاهیم اصلی رئالیسم هستند. (ص 354)

ایده آلیسم (idealism): به اعتقاد رئالیست ها در اوایل قرن بیستم دو شرط عمده برای نظم نوین جهانی وجود داشت: نخست: دولتمردان، روشنفکران و افکار عمومی باید باور می کردند که پیشرفت ممکن است. دوم: باید یک سازمان بین المللی ایجاد شود تا تغییر صلح آمیز، خلع سلاح، میانجیگری و (در صورت نیاز) استفاده از زور را تسهیل کند. جامعه ملل در سال 1920 ایجاد شد اما نظام امنیت جمعی آن نتوانست جلوی سقوط آن را به ورطه جنگ جهانی در دهه 1930 بگیرد. (ص 406)

لیبرالبیسم (liberalism): ایدئولوژی ای که دغدغه اصلی آن آزادی افراد است. از نظر بسیاری از لیبرالها تاسیس دولت برای حفظ آزادی افراد از نابودشدن یا آسیب دیدن در مقابل افراد یا دولتهای دیگر ضروری است. اما دولت باید همواره خدمتگزار اراده جمعی باشد و نه (همانند اعتقاد رئالیستها) حاکم بر آن. (ص 407)

نهادگرایی لیبرال (liberal institutionalism): در دهه 1940 به سازمانهای بین المللی روآوردند تا بسیاری از اقداماتی را که دولت نمی توانست انجام دهد، محقق کنند. این نظریه، کاتالیزور نظریه یکپارچگی در اروپا و پلورالیسم در ایالات متحده شد. در اوائل دهه 1970 پلورالیسم چالش عمده ای برای رئالیسم به وجود آورد. این نظریه بر بازیگران جدید (شرکتهای فراملی و سازمان های بین المللی غیردولتی) و الگوهای جدید تعامل (وابستگی متقابل و یکپارچگی) متمرکز بود. (ص 408)

نئورئالیسم (Neorealism)

و نئولیبرالیسم (Neoliberalism): این دو نظریه از رویکردهای معاصر و جدید به منزله دو خواهر و برادر فکری هستند که بر پژوهش های دانشگاهی جدید در عرصه بین الملل و در ایالات متحده حاکم است. رئالیسم و نئورئالیسم و تا حدودی نئولیبرالیسم تاثیر بسزایی بر سیاست خارجی ایالات متحده داشته اند. نئورئالیستها بر دنیای مطالعات امنیتی حاکمند و نئولیبرالها بر اقتصاد سیاسی و اخیرا بر موضوعاتی مانند حقوق بشر و محیط زیست تمرکز دارند. این نظریه ها تصاویر کاملا متفاوتی از جهان ارائه نمی کنند. نئورئالیست ها معتقدند که آنها به موضوع بقاء اهمیت می دهند. آنها ادعا می کنند که نئولیبرالها نسبت به امکان همکاری میان دولتها بسیار خوشبین هستند. عکس العمل نئولیبرالها این است که همه دولتها منافع متقابل دارند و می توانند از همکاری سود ببرند. هر دو آنها نوعی از نظریه های هنجاری اند که طرفدار دولت، بازار سرمایه داری و وضعیت موجود هستند. فرایندهای جهانی شدن نئورئالیست ها و نئولیبرالها را واداشت تا موضوعات مشابه را در نظر بگیرند و پالش های نوین ایجاد شده در نظم بین الملل را مورد توجه قرار دهند. (ص 412) هر دو آنها معتقدند که نظام بین الملل هرج و مرج آمیز است. (ص 430)

جهانی شدن سیاست: روابط بین الملل در عصر نوین (زمینه تاریخی، نظریه ها، ساختارها و فرایندها)، جان بیلیس و استیو اسمیت، ج1

منتها به دلائلی (که عرض خواهم کرد) بنده برای نظام مقایسه، نظریه سازه انگاری را انتخاب کرده ام. این بسیار مهم است که نخبگانِ ما در انتخاب نظریه ای که براساس آن می خواهند نظام مقایسه انجام دهند، دقت به خرج بدهند؛ چرا که سابقه داشته است که طلبه های ما در مباحث حوزوی در فضای نظام مقایسه یک نظریه ضعیف را انتخاب کردند. یعنی یک بدعت ضعیفی که در جامعه گسترش ندارد را به عنوان نظریه نظام مقایسه ای خودشان انتخاب کردند. حالا به نظر بنده از بین مجموعه نظریات مطرح در روابط بین الملل، "نظریه سازه انگاری" نظریه قوی تر است؛ به دلیل اینکه این نظریه یک "فرانظریه" است (که شرح خواهم داد). اصطلاحاً "فرانظریه"ها چارچوب همه "نظریه"ها را مشخص می کنند و در حکم روش محسوب می شوند. بنابراین به نظرِ ما با آن قواعدی داریم؛ این نظریه مهمترین نظریه حوزه روابط بین الملل است که برای نظام مقایسه انتخاب کرده ایم. و ان شاءالله توضیحات بیشتری در این مورد خدمت شما مطرح خواهم کرد.

سرفصل سوم بحث ما عبارت است از: معرفی ریشه تعاملات صحیح و صلح، یا بروز جنگ و تقابل در محیط و روابط بین الملل است. استحضار دارید که یکی از مهمترین مسائلی که در حوزه روابط بین الملل است، مسئله "صلح" و "جنگ" است. خب؛ ما این را بر اساس چه مفهومی تحلیل کنیم؟ این هم یک سرفصل بحثی است. آیا صلح و جنگ را براساس مثلا آنچه در بیانیه "فیلادلفیا" براساس اختلال در روابط تجاری و ایجاد نظام سرمایه داری تحلیل کرده اند، تحلیل کنیم؟ یا نه؛ ما یک مفهومپایه دیگری در فقه برای تحلیل مسائل بین المللی داریم؟ اگر داریم، آن مفهوم چیست؟ بنابراین در واقع سرفصل سوم مبنای سیاست خارجی قبل از ظهور را در ذهن شما شکل خواهد داد. به شرحی که عرض خواهم کرد: از نظر ما مفهومِ اصلی در تحلیل روابط بین الملل "مفهوم روابط انسانی" است؛ روابط انسانی در حوزه های سیزده گانه به نحو خودتنظیمی. البته در این بخش یک تقریر جدیدی از "قاعده نفی سبیل" ارائه خواهم کرد. این هم سرفصل سوم بحث.

سرفصل چهارم گزارشِ ما به دوستان در جلسه امروز این است که: چه عواملی روابط انسانی را به نحو حداکثری تخریب می کنند؟ چه عواملی روابط انسانی را به نحو حداکثری تقویت می کنند؟ یعنی: چون ما پایه اصلی در روابط بین الملل را مسئله روابط انسانی قرار دادیم؛ در سرفصل چهارم به تبیین عوامل تقویت یا تخریب روابط انسانی می پردازیم. و این هم خود یک سرفصل مهمی است. حالا با شرحی که ارائه خواهم کرد و با ادله ای که بیان خواهم نمود؛ اثبات خواهم کرد که مفهوم "کفر" و مفهوم "نفاق" مهمترین مفهوم تاثیرگذار بر تخریب روابط انسانی است و مفهوم "ایمان" (با استدلالاتی که عرض خواهم کرد) مهمترین عامل تقویت روابط انسانی است. این بحث از آن جهت مهم است که تاکنون وقتی در مباحث فقهی کسی راجع به "کفر" و "نفاق" و "ایمان" وارد بحث شده است؛ آن را فقط در حوزه "فرد" و تاثیرش بر حوزه زندگی فردی بحث کرده است. از جمله ابداعات "مکتب فقهی هدایت" این است که تاثیر مفاهیم دینی را (علاوه بر اینکه بر سعادت "فرد" بحث می کند) بر "نظم اجتماعی" هم بحث می کند. حالا یکی از مصادیق این بحث (که شاید تقریبا جزو بدیع ترین مباحث این نظریه باشد) آن است که: ما آمده ایم تاثیر "کفر" را بر تغییر نظم اجتماعی در روابط بین الملل بحث کرده ایم.

یعنی: علاوه بر اینکه در ارتکاز فهم شیعه یک فرضی وجود دارد که پیدایش کفر در قلب یک انسان، باعث شقاوت اخروی برای او می شود؛⁽¹⁾

وَ الَّذینَ کَفَرُوا وَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا أُولئِکَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فیها خالِدُونَ (سوره مبارکه بقره، 39(

و کسانی که کافر شدند و آیات ما را تکذیب کردند، اهل آتشند و در آن جاودانه اند.

إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ أُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ وَ الْمَلائِکَةِ وَ النَّاسِ أَجْمَعین(سوره مبارکه بقره، آیه 161(

قطعاً کسانی که کافر شدند، و در حال کفر از دنیا رفتند، لعنت خدا و فرشتگان و همه مردم بر آنان است.

إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا بِآیاتِ اللَّهِ لَهُمْ عَذابٌ شَدیدٌ وَ اللَّهُ عَزیزٌ ذُو انْتِقام (سوره مبارکه آل عمران، آیه 4(

مسلماً کسانی که به آیات خدا کافر شدند، برای آنان [به کیفرِ کفرشان] عذابی سخت است وخدا توانای شکست ناپذیر و صاحب انتقام است.

إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ وَ لا أَوْلادُهُمْ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً وَ أُولئِکَ هُمْ وَقُودُ النَّار (سوره مبارکه آل عمران ، آیه 10(

یقیناً اموال و فرزندان کافران هرگز چیزی از [عذاب] خدا را از آنان برطرف نمی کند و اینانند که آتشگیره آتش اند.

قُلْ لِلَّذینَ کَفَرُوا سَتُغْلَبُونَ وَ تُحْشَرُونَ إِلی جَهَنَّمَ وَ بِئْسَ الْمِهادُ (سوره مبارکه آل عمران، آیه 12(

به کافران بگو: به زودی شکست می خورید و به سوی دوزخ محشور می شوید، و آن بد آرامگاهی است.

فَأَمَّا الَّذینَ کَفَرُوا فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدیداً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ وَ ما لَهُمْ مِنْ ناصِرین (سوره مبارکه آل عمران، آیه 56(

اما کسانی که کافر شدند، آنان را در دنیا و آخرت به عذابی سخت شکنجه می کنم و برای آنان هیچ یاوری نخواهد بود.

با اتکاء به این مباحث اثر پیدایش "کفر" در "نظم اجتماعیِ ناپایدار" را هم می توانید تحلیل کنید، و همینطور تاثیر "نفاق" بر نظم اجتماعی و ناپایدارنمودنِ آن در حوزه بین الملل را و بالتَبَع (شاید در مهمترین بخش) تاثیر "ایمان" در نظم اجتماعی را ما در اینجا بحث خواهیم کرد.

آقایان! آیا می دانید چرا این بحث اینقدر مهم است؟ و چرا باید اینقدر به این بحث پرداخت؟ دلیلش این است که به هر حال نظام اصطلاحات دینی ما،

"توقیفی"است و لذا وقتی می خواهیم مسائل جدید را تحلیل کنیم، باید از همین نظام اصطلاحات استفاده کنیم. من کسانی را در حوزه علمیه می بینم که وقتی وارد حوزه "فقه نظام" می شوند، یا سایر مباحث تکاملی در تفقُّه را پیش می برند، شروع به ساختن یک سری از اصطلاحات می شود؛ چرا این اتفاق برای آنها می افتد؟

چون شما بدون نظام اصطلاحات و توسعه معنایی نمی توانید یک مسئله جدیدی را طرح کنید؛ در اینصورت دو راه حل وجود دارد برای اینکه یک نظام معنایی را ایجاد کنید و براساس آن یک مسئله را تحلیل کنید: یک راه حل این است که مانند پوزیتویست ها و جریان های غربگرا خودتان یک مفهوم و معنایی را بسازید و براساس آن تحلیل کنید؛ مثلا: بسیاری از افراد که می خواهند "فقه نظام" را تحلیل کنند، براساس مفهوم "سیستم" تحلیل می کنند. خب؛ مفهوم سیستم یک مفهومی است که در ادبیات مدیریتی تمدن مدرنیته ایجاد شده است. و این دوستان هم می گویند: "تفکر سیستمی در دین" و تحلیل می کنند. حالا اگر نخواهیم به این بلیه مبتلا بشویم یعنی: پذیرش اصطلاحات ناقص دیگران را در تحلیل های دینی نپذیریم، ناچاریم که توسعه درایه و تدبّر در اصطلاحات دینی ایجاد کنیم. بنده در این دوره ای که در شهر اصفهان در اواخر ماه صفر امسال بحث می گفتم؛ در آنجا آمدم نقش "صلوات" را در نظام سازی (بر همین مبنا) شرح دادم. یعنی به نظرِ ما اگر کسی صلوات را براساس منابع فقهی و مستظهر به منابع اولیه فقط بازخوانیِ معنایی کند، می تواند از مفهوم صلوات در نظام سازی استفاده کند. حالا امروز می خواهم راجع به مفهوم "کفر" و نظام سازی، "ایمان" و نظام سازی و... بحث کنم. یعنی: ما در حوزه فقاهت اجازه نداریم که اصطلاحات تأسیسی (آن هم به نحو حداکثری) ایجاد کنیم. اگر فقیه و طلبه ای این اشتباه را مرتکب شد، "من حیث لایشعر" معتقد شده است که نظام معانی دینی قابل استفاده در همه اعصار نیست! و این تالی فاسد خیلی بزرگی است و نمی شود به سادگی از آن گذشت. لذا ما حتما از این مبنا استفاده نخواهیم کرد. نظام مسائل بین الملل هم از همین قاعده تبعیت خواهد کرد و از همان مفهوم "کفر"، "نفی سبیل"، "ایمان" استفاده خواهیم کرد. منتها "بازخوانی معنایی" و "جمع دلالی" انجام خواهیم داد و معانی تکامل یافته تری را محضر دوستان ارائه خواهیم کرد و از آن برای تحلیل مسائل روابط بین الملل استفاده خواهیم نمود. این هم یک نکته.

و در سرفصل پنجم بعد از آنکه عوامل تخریب و تقویت روابط انسانی را محضر شما تبیین کرده و برشمردم، "منطقه جغرافیایی ظهور" را به عنوان مهمترین منطقه درگیری دستگاه ایمان با دستگاه کفر و نفاق در دوران قبل از ظهور محضرتان شرح خواهم داد. یعنی: اگر مبنای من و شما این شد که عامل اصلی تخریب در روابط بین الملل، تخریب در روابط انسانی از پایگاه کفر و نفاق است؛ به تَبَع آن باید بگویید که: منطقه اصلی که کفر و نفاق با دستگاه ایمان درگیر است کجاست؟ که حالا این مطلب در روایات آخرالزمان به تفصیل بحث شده است و ما این مناطقی را که بیشترین درگیری بین دستگاه ایمان (که رسالت اصلی اش حفظ روابط انسانی در حوزه های سیزده گانه است) با دستگاه کفر و نفاق (که رسالت اصلی دستگاه کفر ونفاق هم تخریب روابط انسانی در حوزه های سیزده گانه است) را دارند محضرتان شرح خواهم داد.این بحث بسیار مهمی است و ما ذیل آن پیشنهاد داریم که "بسته اقدامات مستشاریِ" شهر قم در "نقشه جغرافیایی ظهور" ارتقاء پیدا کند. یعنی: الان به هر حال بخاطر مجاهدت هایی که در چهل سال اول انقلاب اسلامی – خصوصا با مدیریت ویژه شهید حاج قاسم سلیمانی – اتفاق افتاده است؛ ما الان در "نقشه جغرافیایی ظهور" حضور داریم. ولی من فکر می کنم که ساختار حضور ما در نقشه جغرافیایی ظهور باید تکامل پیدا کند. یعنی نباید یک بُعدی حضور پیدا کنیم. که حالا ان شاء الله شرح خواهم داد که ساختار مطلوب برای تاثیرگذاری بر این منطقه جغرافیایی ظهور چه خواهد بود؟

اینها در مجموع سرفصل های اصلی بحثی است که برای جلسه امروز آماده کرده ام. هنوز هم معتقدم که اگر فقط همین پنج پرسش و سرفصل مورد توجه قرار بگیرد، آینده سیاست خارجی جمهوری اسلامی درخشان تر از وضعیت فعلی خواهد بود و حوادث تلخی مثل امضای سند ذلّت آفرینِ "برجام" (که شبیه سند "ترکمن چای" بود) در آینده جمهوری اسلامی تکرار نخواهد شد. چرا؟ چون اقناع بیشتری ایجاد خواهیم کرد و می توانیم با کارگزاران حوزه سیاست خارجی تفاهم بیشتری داشته باشیم و راه آسان تر خواهد شد؛ ان شاءالله. پس اینها سرفصل های اصلی بحث است که من ذیل این پنج سرفصل با شما ان شاءالله یک گفتگوی نسبتا طولانی را آغاز خواهم کرد. امیدوارم که این گفتگو برای آینده جمهوری اسلامی مفید باشد و برای بنده و شما که وقت گذاشتید در این جلسه شرکت کردید یک ذخیره خوبی برای آخرت محسوب شود.

1. سرفصل اول: چرا ما نیاز به تاسیسِ "باب فقهی نفی سبیل" داریم؟

1/1. ایجاد قدرت تفاهم و اقناع حداکثری در دستگاه سیاست خارجی کشور؛ علت نیاز به تاسیس باب فقهی نفی سبیل

سؤال این است: چرا ما نیاز به تاسیس "باب فقهی نفی سبیل" داریم؟ پاسخش را اجمالا بحث کردم. چون در وضعیت فعلی تنها با یک یا چند قاعده داریم مسائل روابط بین الملل را تحلیل می کنیم. مثلاً : به ما می گویند که: «سند "برجام" سند خوبی است؟ یا سند بدی است؟» ما می خواهیم در این رابطه قضاوت کنیم و فقط بر مبنای "قاعده نفی سبیل" این قضاوت را انجام می دهیم؛ یعنی قضاوتمان بر مبنای یک قاعده صورت می گیرد.⁽¹⁾

قاعده "نفی سبیل" به معنای "نفی سلطه کافر بر مسلمان" است. بنابراین هر عملی (چه معاملات و چه علاقات) بین مسلمین و کفار اگر موجب تسلط کفار بر مسلمین شود؛ شرعا جایز نیست (هم از لحاظ فردی، و هم از جمعی)... مدرک و دلیل این قاعده: ممکن است بر معتبر بودنِ این قاعده از ادله ای استفاده شود: 1- قول خداوند در آیه 141 سوره مبارکه نساء: « لَنْ یَجْعَلَ اللّٰهُ لِلْکٰافِرِینَ عَلَی الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا» یعنی: خدا هرگز هیچ راه سلطه ای به سود کافران بر ضد مؤمنان قرار نداده است. ظاهر این آیه نفی سبیل (به معنای نفی حکمی است که موجب تسلط کافر بر مسلمان شود... و این آیه به" آیه نفی سبیل" نامیده می شود... 2- روایت مشهور نبوی: «الإسلام یعلو و لا یعلی علیه» یعنی: اسلام برتر است و هیچ چیز بر او علو و برتری ندارد. دلالت بر علو و برتری مسلمان بر کافر و آقایی او بر کفار را دارد، و مقصود از علو اسلام نیز اعتلاء و برتری دادنِ مسلمین در عمل است. 3- عزّت و ذلت: هیچ اشکالی وجود ندارد بر اینکه قبول ذلت برای مومنین حرام است. همانطور که خداوند فرموده: « وَ لِلّٰهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ» عزّت تنها برای خدا و رسول و مومنین است... بنابراین تسلط کفار بر مسلمین مناسب عزّت آنان نیست، بلکه باعث ذلّت آنان خواهد شد... در هر صورت تسلط کافر بر مسلمان همراه با ذلّت او خواهد بود که قطعا حرام است، کما اینکه امام صادق (علیه السلام) فرمود: خداوند می فرماید: «باید اعلام جنگ با من کند کسی که بنده مومن مرا ذلیل کند!»

مائة قاعدة فقهیة (مصطفوی، سید محمد کاظم ، 1421 ه ق)، انتشارات جامعه مدرسین، ص 293

امّا اگر شما "باب فقهی نفی سبیل"را تأسیس کنید، مثلا می توانید در مورد سند "برجام" بر پایه ده مفهوم تفاهم انجام دهید. یعنی دست شما در تفاهم اجتماعی راجع به الگوی سیاست خارجی باز خواهد شد و می توانید اقناع بیشتری ایجاد کنید. فراموش نکنید که آیت الله خامنه ای (حفظه الله تعالی) در قضیه برجام به این علت اجازه مذاکرات را دادند که جریان طرفدار برجام و مذاکره با آمریکا مردم را قانع کرده بودند که از طریق مذاکرات، می توانند مسائل اقتصادی را حل کنند. یعنی علتِ "نرمش قهرمانانه" در حادثه تلخ و عبرت آفرینِ برجام این بود که دوستان انقلاب اسلامی قدرت

اقناع حداکثری در داخل (ولو در یک برهه تاریخی) را از دست داده بودند و مردم می پنداشتند که استراتژی مقاومت در برابر آمریکا دارد زندگی دنیایی آنها را به چالش می کشد. حالا ما روی همین مشکل ایستاده ایم و می گوییم: اگر شما به لحاظ تئوریک و نظری، مجموعه قواعد قابل فهم بیشتری را در اختیار داشته باشید، در آینده این اتفاقات کمتر رقم خواهد خورد. بسیار مهم است که شما بتوانید در حوزه سیاست خارجی اقناع ایجاد کنید. ما می گوییم: اقناع در حوزه سیاست خارجی بر پایه یک "نظریه" و یک "باب فقهی"، آسان تر اتفاق می افتد تا بر پایه یک "اصل". بنابراین ما نیاز داریم که یک باب فقهی را در حوزه نفی سبیل تأسیس کنیم.

2/1. چهار دسته آیات و روایات؛ مفاد باب فقهی نفی سبیل

1/2/1. آیات و روایات تبیین کننده مفهوم "کفر" و "نفاق" و "ایمان"؛ دسته اول از مفاد باب فقهی نفی سبیل

مفاد این باب فقهی چهار دسته روایت است: دسته اول روایات، روایاتی هستند که مفهوم "کفر"، "نفاق" و "ایمان" را شرح می دهند. همه این روایات باید با همدیگر دیده شود و یک باب فقهی برای آن تشکیل شود. فقط نباید " آیه نفی سبیل" دیده شود. همه حوزه ها باید دیده شود. این یک دسته آیه و روایت است که باید به آنها پرداخته شود.

2/1/1. آیات و روایات آخرالزمان؛ دسته دوم از مفاد باب فقهی نفی سبیل

دسته دوم روایات و آیاتی که منبع استظهارِ ما در باب نفی سبیل هستند و دائماً از آنها استفاده خواهیم کرد، "روایات و آیات آخرالزمان" هستند. بنده همیشه این را از سر دلسوزی و خیرخواهی با بعضی از برادران طلبه خودم مطرح کرده ام و از شما هم استدعا می کنم که به این مسئله توجه کنید و این یک سوال مهم است که: چرا ما این همه آیه و روایت در حوزه آخرالزمان داریم؟! وقتی یک کسی آیات و روایات آخرالزمان را مطالعه می کند، با یک مجموعه کثیری از آیات و روایات روبرو می شود. من فکر می کنم علت اینکه اهلبیت عصمت و طهارت (علیهم السلام) و پیامبر خاتم (صلی الله علیه و آله) بسیار راجع به مسئله آخرالزمان وارد بحث شده اند؛ به خاطر این است که می خواهند مردم در آخرالزمان متحیّرنباشند. این علت اصلی است. حتی اگر شما دقت کافی در آیات و روایات داشته باشید؛ می بینید که انبیاء گذشته هم راجع به آخرالزمان وارد بحث شده اند! کأنّ انبیاء گذشته هم با آن علم الهی خود، شرایط سخت آخرالزمان را می دیدند. یکی از تدابیر دستگاه ایمان و دستگاه انبیاء این بوده که با تولید گزاره های فراوان حول مسئله آخرالزمان، زمینه سازی کنند برای اینکه مردم متحیر نشوند.

من وقتی این مجموعه آیات و روایات را می بینم تعجب می کنم که چرا برخی می خواهند بگویند که: «دوره آخرالزمان عصر حیرت است»؟! بله؛ در نهایت ممکن است که یک مجموعه ای از انسان ها به حیرت مبتلا شوند،⁽¹⁾

امام هشتم از پدرانش علیهم السّلام روایت کرده است که پیامبر اکرم فرمود: قسم به کسی که مرا بشیر مبعوث کرد به تحقیق که امام قائم علیه السّلام از فرزندان من است و طبق پیمانی که از جانب من بر عهده اوست غایب شود تا به غایتی که اکثر مردم بگویند: خدا را در خاندان محمّد حاجتی نیست. و دیگران در اصل ولادت او شکّ کنند، پس هر کس در زمان او واقع شود بایستی به دین او متمسّک شود و به واسطه شکّ خود راه شیطان را باز نسازد تا شیطان او را از آئین من زایل ساخته و از دین من بیرون برد که او پیشتر پدر و مادر شما را از بهشت بیرون کرد و خدای تعالی شیطان را ولیّ بی ایمانان قرار داده است.

کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 51

بحار الأنوار ، ج 51، ص 68 / إثبات الهداة بالنصوص و المعجزات، ج 5، ص 73

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ إِبْرَاهِیمَ بْنِ إِسْحَاقَ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنِی أَبُو عَلِیِّ بْنِ هَمَّامٍ قَالَ سَمِعْتُ مُحَمَّدَ بْنَ عُثْمَانَ الْعَمْرِیَّ قَدَّسَ اللَّهُ رُوحَهُ یَقُولُ سَمِعْتُ أَبِی یَقُولُ سُئِلَ أَبُو مُحَمَّدٍ الْحَسَنُ بْنُ عَلِیٍّ ع وَ أَنَا عِنْدَهُ عَنِ الْخَبَرِ الَّذِی رُوِیَ عَنْ آبَائِهِ ع: أَنَّ الْأَرْضَ لَا تَخْلُو مِنْ حُجَّةٍ لِلَّهِ عَلَی خَلْقِهِ إِلَی یَوْمِ الْقِیَامَةِ وَ أَنَّ مَنْ مَاتَ وَ لَمْ یَعْرِفْ إِمَامَ زَمَانِهِ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً فَقَالَ ع إِنَّ هَذَا حَقٌّ کَمَا أَنَّ النَّهَارَ حَقٌّ فَقِیلَ لَهُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَنِ الْحُجَّةُ وَ الْإِمَامُ بَعْدَکَ فَقَالَ ابْنِی مُحَمَّدٌ هُوَ الْإِمَامُ وَ الْحُجَّةُ بَعْدِی مَنْ مَاتَ وَ لَمْ یَعْرِفْهُ مَاتَ مِیتَةً جَاهِلِیَّةً. أَمَا إِنَ لَهُ غَیْبَةً یَحَارُ فِیهَا الْجَاهِلُونَ وَ یَهْلِکُ فِیهَا الْمُبْطِلُونَ وَ یَکْذِبُ فِیهَا الْوَقَّاتُونَ ثُمَّ یَخْرُجُ فَکَأَنِّی أَنْظُرُ إِلَی الْأَعْلَامِ الْبِیضِ تَخْفِقُ فَوْقَ رَأْسِهِ بِنَجَفِ الْکُوفَةِ.

ابو علیّ بن همّام گوید: از محمّد بن عثمان عمریّ- قدّس اللَّه روحه- شنیدم که می گفت: از پدرم شنیدم که می گفت: من نزد امام عسکریّ علیه السّلام بودم که از آن حضرت از خبری که از پدران بزرگوارش روایت شده است پرسش کردند که زمین از حجّت الهی بر خلایق تا روز قیامت خالی نمی ماند و کسی که بمیرد و امام زمانش را نشناسد به مرگ جاهلیّت درگذشته است. فرمود: این حقّ است همچنان که روز روشن حقّ است. گفتند: ای فرزند رسول خدا حجّت و امام پس از شما کیست؟ فرمود: فرزندم محمّد، او امام و حجّت پس از من است، کسی که بمیرد و او را نشناسد به مرگ جاهلیّت درگذشته است، آگاه باشید که برای او غیبتی است که نادانان در آن دچار حیرت و سرگردانی می شوند و مبطلان در آن هلاک گردند و کسانی که برای آن وقت معیّن کنند دروغ گویند، سپس خروج می کند و گویا به پرچمهای سپیدی می نگرم که بر بالای سر او در نجف کوفه در اهتزاز است.

کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 409

کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج 2، ص 528 / کفایة الأثر فی النص علی الأئمة الإثنی عشر، ص 296 /إعلام الوری بأعلام الهدی، ص 442

الوافی، ج 2، ص 396 / بحار الأنوار، ج 51، ص 160

ولی "مومن" در مسئله آخرالزمان به

حیرت مبتلا نخواهد شد.⁽¹⁾

حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ أَحْمَدَ بْنِ الْوَلِیدِ رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَّارُ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ الْبَرْقِیِّ عَنْ أَبِیهِ عَنِ الْمُغِیرَةِ عَنِ الْمُفَضَّلِ بْنِ صَالِحٍ عَنْ جَابِرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ الْبَاقِرِ ع أَنَّهُ قَالَ: یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ یَغِیبُ عَنْهُمْ إِمَامُهُمْ فَیَا طُوبَی لِلثَّابِتِینَ عَلَی أَمْرِنَا فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ إِنَّ أَدْنَی مَا یَکُونُ لَهُمْ مِنَ الثَّوَابِ أَنْ یُنَادِیَهُمُ الْبَارِئُ جَلَّ جَلَالُهُ فَیَقُولَ عِبَادِی وَ إِمَائِی آمَنْتُمْ بِسِرِّی وَ صَدَّقْتُمْ بِغَیْبِی فَأَبْشِرُوا بِحُسْنِ الثَّوَابِ مِنِّی فَأَنْتُمْ عِبَادِی وَ إِمَائِی حَقّاً مِنْکُمْ أَتَقَبَّلُ وَ عَنْکُمْ أَعْفُو وَ لَکُمْ أَغْفِرُ وَ بِکُمْ أَسْقِی عِبَادِیَ الْغَیْثَ وَ أَدْفَعُ عَنْهُمُ الْبَلَاءَ وَ لَوْلَاکُمْ لَأَنْزَلْتُ عَلَیْهِمْ عَذَابِی قَالَ جَابِرٌ فَقُلْتُ یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ فَمَا أَفْضَلُ مَا یَسْتَعْمِلُهُ الْمُؤْمِنُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ قَالَ حِفْظُ اللِّسَانِ وَ لُزُومُ الْبَیْتِ.

جابر از امام باقر علیه السلام نقل کرده که حضرت فرمود: زمانی می آید که امام مردم غایب می شود. پس خوشا به حال کسانی که در آن زمان در امر امامت ما استوار بمانند. چون کمترین ثواب آنها این است که خداوند آنها را صدا کرده می فرماید: ای بندگان و ای کنیزان من، شما به سرّ من ایمان آوردید و غیب مرا تصدیق کردید. پس من بهترین ثواب را به شما مژده می دهم. شما بندگان و کنیزان من هستید و بر من حق است که عبادتهای شما را قبول کنم و از تقصیرات شما بگذرم و به خاطر شما به بندگان باران نازل می کنم و به خاطر شما بلاها را از بندگانم دفع می کنم. اگر شما نبودید هر آینه من عذاب خود را بر آنان نازل می کردم.

کمال الدین و تمام النعمة، ج 1، ص 330

الجواهر السنیة فی الأحادیث القدسیة (کلیات حدیث قدسی)، ص 493 / بحار الأنوار، ج 52، ص 145

حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ الْوَرَّاقُ قَالَ حَدَّثَنَا سَعْدُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ عَنْ أَحْمَدَ بْنِ إِسْحَاقَ بْنِ سَعْدٍ الْأَشْعَرِیِّ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَی أَبِی مُحَمَّدٍ الْحَسَنِ بْنِ عَلِیٍّ ع وَ أَنَا أُرِیدُ أَنْ أَسْأَلَهُ عَنِ الْخَلَفِ مِنْ بَعْدِهِ فَقَالَ لِی مُبْتَدِئاً یَا أَحْمَدَ بْنَ إِسْحَاقَ إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَ تَعَالَی لَمْ یُخَلِّ الْأَرْضَ مُنْذُ خَلَقَ آدَمَ ع وَ لَا یُخَلِّیهَا إِلَی أَنْ تَقُومَ السَّاعَةُ مِنْ حُجَّةٍ لِلَّهِ عَلَی خَلْقِهِ بِهِ یَدْفَعُ الْبَلَاءَ عَنْ أَهْلِ الْأَرْضِ وَ بِهِ یُنَزِّلُ الْغَیْثَ وَ بِهِ یُخْرِجُ بَرَکَاتِ الْأَرْضِ. قَالَ فَقُلْتُ لَهُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! فَمَنِ الْإِمَامُ وَ الْخَلِیفَةُ بَعْدَکَ؟ فَنَهَضَ ع مُسْرِعاً فَدَخَلَ الْبَیْتَ ثُمَّ خَرَجَ وَ عَلَی عَاتِقِهِ غُلَامٌ کَأَنَّ وَجْهَهُ الْقَمَرُ لَیْلَةَ الْبَدْرِ مِنْ أَبْنَاءِ الثَّلَاثِ سِنِینَ فَقَالَ یَا أَحْمَدَ بْنَ إِسْحَاقَ لَوْ لَا کَرَامَتُکَ عَلَی اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ وَ عَلَی حُجَجِهِ مَا عَرَضْتُ عَلَیْکَ ابْنِی هَذَا إِنَّهُ سَمِیُّ رَسُولِ اللَّهِ ص وَ کَنِیُّهُ الَّذِی یَمْلَأُ الْأَرْضَ قِسْطاً وَ عَدْلًا کَمَا مُلِئَتْ جَوْراً وَ ظُلْماً یَا أَحْمَدَ بْنَ إِسْحَاقَ مَثَلُهُ فِی هَذِهِ الْأُمَّةِ مَثَلُ الْخَضِرِ ع وَ مَثَلُهُ مَثَلُ ذِی الْقَرْنَیْنِ. وَ اللَّهِ لَیَغِیبَنَّ غَیْبَةً لَا یَنْجُو فِیهَا مِنَ الْهَلَکَةِ إِلَّا مَنْ ثَبَّتَهُ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَلَی الْقَوْلِ بِإِمَامَتِهِ وَ وَفَّقَهُ فِیهَا لِلدُّعَاءِ بِتَعْجِیلِ فَرَجِهِ. فَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ: فَقُلْتُ لَهُ: یَا مَوْلَایَ! فَهَلْ مِنْ عَلَامَةٍ یَطْمَئِنُّ إِلَیْهَا قَلْبِی؟ فَنَطَقَ الْغُلَامُ ع بِلِسَانٍ عَرَبِیٍّ فَصِیحٍ فَقَالَ أَنَا بَقِیَّةُ اللَّهِ فِی أَرْضِهِ وَ الْمُنْتَقِمُ مِنْ أَعْدَائِهِ فَلَا تَطْلُبْ أَثَراً بَعْدَ عَیْنٍ یَا أَحْمَدَ بْنَ إِسْحَاقَ فَقَالَ أَحْمَدُ بْنُ إِسْحَاقَ فَخَرَجْتُ مَسْرُوراً فَرِحاً فَلَمَّا کَانَ مِنَ الْغَدِ عُدْتُ إِلَیْهِ- فَقُلْتُ لَهُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! لَقَدْ عَظُمَ سُرُورِی بِمَا مَنَنْتَ بِهِ عَلَیَّ فَمَا السُّنَّةُ الْجَارِیَةُ فِیهِ مِنَ الْخَضِرِ وَ ذِی الْقَرْنَیْنِ؟ فَقَال:َ طُولُ الْغَیْبَةِ یَا أَحْمَد.ُ قُلْتُ: یَا ابْنَ رَسُولِ اللَّهِ! وَ إِنَّ غَیْبَتَهُ لَتَطُولُ؟ قَالَ: إِی وَ رَبِّی حَتَّی یَرْجِعَ عَنْ هَذَا الْأَمْرِ أَکْثَرُ الْقَائِلِینَ بِهِ وَ لَا یَبْقَی إِلَّا مَنْ أَخَذَ اللَّهُ عَزَّ وَ جَلَّ عَهْدَهُ لِوَلَایَتِنَا وَ کَتَبَ فِی قَلْبِهِ الْإِیمَانَ وَ أَیَّدَهُ بِرُوحٍ مِنْهُ یَا أَحْمَدَ بْنَ إِسْحَاقَ هَذَا أَمْرٌ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ وَ سِرٌّ مِنْ سِرِّ اللَّهِ وَ غَیْبٌ مِنْ غَیْبِ اللَّهِ فَخُذْ ما آتَیْتُکَ وَ اکْتُمْهُ وَ کُنْ مِنَ الشَّاکِرِینَ تَکُنْ مَعَنَا غَداً فِی عِلِّیِّینَ.

به نقل از احمد بن اسحاق بن سعد اشعری-: بر ابو محمّد (امام عسکری علیه السلام) وارد شدم. می خواستم از ایشان جانشین پس از او را جویا شوم که قبل از سؤالم فرمود: «ای احمد بن اسحاق! خدای- تبارک و تعالی- زمین را از هنگام خلقت آدم تاکنون از حجّت خدا بر خلقش خالی نگذاشته و تا قیام قیامت نیز خالی نمی گذارد. خداوند به [دست] او بلا را از زمینیان، دور می کند و باران فرو می فرستد و برکات زمین را بیرون می کشد». گفتم: ای فرزند پیامبر خدا! امام و جانشین پس از تو کیست؟ ایشان به شتاب برخاست و به درون خانه رفت و سپس در حالی بیرون آمد که پسری را بر دوش خود سوار کرده بود. پسر سه ساله می نمود و چهره اش به سان ماه شب چهارده بود. [امام علیه السلام] فرمود: «ای احمد بن اسحاق! اگر جایگاه تو نزد خدای عز و جل و حجّت های او نبود، این فرزندم را به تو نشان نمی دادم. او همنام و هم کنیه پیامبر خداست. او کسی است که زمین را از عدل و داد پر می کند، همان گونه که از جور و ستم پر شده است. ای احمد بن اسحاق! مَثَل او در این امّت، مَثَل خضر است و مَثَل او، مثل ذو القرنین است. به خدا سوگند غیبتی خواهد داشت که کسی از آن نجات نمی یابد جز آن که خداوند عز و جل بر اعتقاد به امامت او استوارش کرده و به دعایی برای تعجیل در فرجش موفّقش داشته باشد». گفتم: ای مولای من! آیا نشانه ای دارد که دلم به آن اطمینان یابد؟ آن پسر به سخن در آمد و با زبان عربی فصیح گفت: «من ذخیره خدا، در زمین اویم، و انتقام گیرنده از دشمنان او. چون خود حقیقت را می بینی، در پی نشانه مباش، ای احمد بن اسحاق!». شاد و سرخوش بیرون آمدم و فردا دوباره به سوی امام حسن علیه السلام باز گشتم و گفتم: ای فرزند پیامبر خدا! شادی ام به منّتی که بر من نهادی، فراوان است؛ امّا کدام سنّت خضر و ذو القرنین بر او (امام مهدی) هم جاری است؟ فرمود: «درازی غیبت، ای احمد!». گفتم: ای فرزند پیامبر خدا! آیا غیبتش طول می کشد؟ فرمود: «آری، به خدایم سوگند، تا آن جا که بیشتر باورمندان عقیده ظهور و خروج امام، از آن باز می گردند و کسی نمی ماند، جز آن که خدای عز و جل از او عهد ولایت ما را گرفته باشد و ایمان را در دلش ثبت و با روحی از خود، تأییدش کرده باشد. ای احمد بن اسحاق! این کاری از کارهای خداست و سرّی از اسرار او و غیبی از غیب های الهی. آنچه به تو نشان دادم، بر گیر و پنهان کن و از شاکران باش تا فردا در ملکوت اعلا با ما باشی»

کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 385 إعلام الوری، ج 2، ص 248 / کشف الغمّة، ج 3، ص 316

بحار الأنوار، ج 52، ص 23، ح 16

برخی چون آیات و روایات را با هم نمی بینند، حیرت را حتی به مؤمنین هم توسعه می دهند! در حالی که وقتی مؤمنین به این حجم عظیم از آیات و روایات تکیه می کنند، اتفاقا مسئله برایشان روشن و شفاف می شود و با خود می گویند:

«هذا ما وَعَدَنَا اللَّهُ وَ رَسُولُه»؛⁽¹⁾

هنگامی که مؤمنان [در نبرد خندق] گروه های دشمن را دیدند گفتند: این است آنچه خدا وپیامبرش به ما وعده داده اند [که ثواب و پاداش عظیم روز بازپسین بدون تحمل سختی ها و سرافراز بیرون آمدن از آزمایش ها میسر نیست] و خدا و پیامبرش راست گفته اند، و [جنگ خندق] جز بر ایمان و تسلیم آنان نیفزود.

بنابراین می ایستند و استقامت می کنند و مسئله را [از انحراف به هدایت] برمی گردانند. این هم یک نکته است که خیلی در منابع اصلی ما وجود دارد و لازم است که به آن بپردازیم.

3/2/1. آیات و روایات مقایسه امت پیامبراسلام (صلّی اللّه علیه و آله) با قوم بنی اسرائیل؛ دسته سوم از مفاد باب فقهی نفی سبیل

دسته سومی از آیات و روایات وجود دارد که میان امت پیامبر (صلی الله علیه و آله) و بنی اسرائیل مقایسه کرده اند. این دسته هم به نظر من از منابع مهم بحث های آخرالزمانی است. در یک روایتی پیامبر (صلی الله علیه و آله) می فرمایند: «امتحاناتی که برای بنی اسرائیل اتفاق افتاد، عیناً برای امت پیامبر آخرالزمان هم رقم خواهد خورد.»⁽²⁾

علی بن احمد دقّاق با اسناد خود برای من از امام جعفر صادق علیه السّلام روایت نمود که پیغمبر اکرم صلّی اللَّه علیه و آله فرمود: آنچه در مردم پیشین بوده طابق النعل بالنعل و بدون کم و کاست در این امت هم میباشد.

کمال الدین و تمام النعمة، ج 2، ص 576 / مختصر البصائر، ص 480

کشف الغمة فی معرفة الأئمة، ج 2، ص 545 / بحار الأنوار ، ج 51، ص 253

حَدَّثَنَا عَلِیُّ بْنُ الْحُسَیْنِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ یَحْیَی الْعَطَّارُ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ حَسَّانَ الرَّازِیِّ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ عَلِیٍّ الْکُوفِیِّ قَالَ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِی هَاشِمٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ أَبِی حَمْزَةَ عَنْ أَبِی بَصِیرٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ ع قَالَ: إِنَّ أَصْحَابَ طَالُوتَ ابْتُلُوا بِالنَّهَرِ الَّذِی قَالَ اللَّهُ تَعَالَی: «مُبْتَلِیکُمْ بِنَهَرٍ» وَ إِنَّ أَصْحَابَ الْقَائِمِ ع یُبْتَلَوْنَ بِمِثْلِ ذَلِکَ.

ابی عبد اللَّه (امام صادق) علیه السّلام که فرمود: یاران طالوت به رودی آزمایش شدند که خداوند فرمود: (بزودی شما را برودی مبتلا خواهیم کرد) (سوره مبارکه بقره، آیه 249) و یاران قائم علیه السّلام نیز بمانند آن آزمایش خواهند شد.

الغیبة( للنعمانی)، ص 316

إلزام الناصب فی إثبات الحجة الغائب عجل الله تعالی فرجه الشریف، ج 1، ص 55

جهت مشاهده روایات بیشتر در مورد «شباهت امتحانات امت پیامبر اسلام (صلی الله علیه وآله) با قوم بنی اسرائیل»؛ ر،ک پیوست شماره 1.

بنابراین وقتی کسی روایات امتحانات و ابتلائات دوره آخرالزمان را به عنوان یک بخش ویژه مورد تأکید و توجه قرار می دهد، باز یک درک روشن تری از ابتلائات آخرالزمان برایش ایجاد می شود و براساس این درک از "تحیُّر" خارج می شود و به یک استراتژی مشخصی قبل از ظهور می رسد.

4/2/1. آیات و روایات تحلیل مسئله فساد در آخرالزمان؛ دسته چهارم از مفاد باب فقهی نفی سبیل

دسته آخر آیات و روایاتی که به ما کمک می کند که آن باب فقهی نفی سبیل را غنی کنیم و از آن استفاده کنیم، "تحلیل مسئله فساد در آخرالزمان" است. اینکه چرا در آخرالزمان فساد به وجود می آید؟ و راه مقابله با فساد چیست؟ که این هم دسته ای از روایت مهم است که البته ذیل همان روایات آخرالزمان است؛ ولی به نحو اخص و به طور ویژه باید مورد توجه و بازنگری قرار بگیرند. خلاصه این بحث هم این است که: در بعضی از روایات ما اینطور آمده است که «ریشه ظهور فساد در دوره آخرالزمان به حادثه "سقیفه" برمی گردد» و «ظهور فساد از آنجا در عالَم پایه گذاری شده است»⁽³⁾

امام باقر (علیه السلام) در مورد قول خداوند که فرمود: «ظَهَرَ الْفَسادُ فِی الْبَرِّ وَ الْبَحْرِ بِما کَسَبَتْ أَیْدِی النَّاسِ» یعنی: به سبب اعمال مردم، فساد در خشکی و دریا آشکار شد. فرمود: این (ظهور فساد در عالَم) به خدا وند سوگند! زمانی اتفاق افتاد که انصار (در سقیفه) گفتند: یک امیر از ما و یک امیر از شما (مهاجرین).

الکافی، ج 8، ص 58 / تفسیر القمی، ج 2، ص 160

سند تفسیر قمی: أَخْبَرَنَا أَحْمَدُ بْنُ إِدْرِیسَ قَالَ حَدَّثَنَا أَحْمَدُ بْنُ مُحَمَّدٍ عَنْ عَلِیِّ بْنِ النُّعْمَانِ عَنِ ابْنِ مُسْکَانَ عَنْ مُیَسِّرٍ عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ

الوافی، ج 3، ص 933 / بحار الأنوار، ج 28، ص 250

و «نحوه مواجهه با فساد و رفع فساد هم به این برمی گردد

که شما باید ظهور در ولایت حضرت ولی عصر (عجل الله تعالی فرجه الشریف) ایجاد کنید».⁽¹⁾

به نقل از حذیفه: شنیدم که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله می فرماید: «آن گاه که وقت خروج قائم می شود، منادی ای از آسمان ندا می دهد:" ای مردم! مدّت حکومت جبّاران بر شما به پایان رسید و بهترین فرد امّت محمّد، حکومت را به دست گرفته است. به مکّه بروید". گروهی از نجیبان مصر و نیکان شام و گروه های [زاهد و دنیاگریز] عراق بیرون می روند که راهبان شب و شیران روزند و دل هایشان گویی پاره های آهن است، و با او میان رکن [حجر الأسود] و مقام [ابراهیم] بیعت می کنند». عمران بن حصین گفت: ای پیامبر خدا! این مرد را برای ما توصیف کن. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: «او مردی از فرزندان حسین است و مانند مردان قبیله شنوئه (از یمن) پرندگان در لانه هایشان و ماهیان در دریاها تخم می گذارند (تولید مثل آنها افزایش می یابد) و رودها طولانی و آب چشمه ها سرازیر می شود و زمین، دو برابر محصول می دهد. آن گاه در پیش روی او جبرئیل و در کنارش اسرافیل حرکت می کنند و زمین را از عدل و داد پر می کند، همان گونه که از ظلم و ستم پر شده است.»

الاختصاص(مفید)، ص 208

بحار الأنوار، ج 52، ص 304

جهت مشاهده روایات بیشتر در مورد «تاثیر ظهور ولایت حضرت ولی عصر(عجل الله تعالی فرجه الشریف) بر رفع فساد از عالَم»؛ ر،ک پیوست شماره 2.

یعنی در واقع این دسته از آیات و روایات، فضا را به نحوی آماده می کنند که شما هم "تحلیل از فساد" و هم "تحلیل از نحوه مواجهه با فساد" پیدا کنید. این هم یکسرفصل هم بحثی است. که ما از دل این بحث یک جدولی به اسم "جدول ارزیابی فساد" بیرون آوردیم که در واقع وقتی می گوییم که: «در آخرالزمان انسان ها به تحیُّر مبتلا نمی شوند»؛ به صورت مشخص همین شاخصه ها مبنای ما خواهد بود و بحث خواهیم کرد.

اینها چهار دسته آیه و روایت است که البته ممکن است وقتی گفتگوهای تفصیلی تری در این باب اتفاق بیفتد، ما منابع باب فقهی نفی سبیل را ارتقاء بدهیم. تا به حال با اتکاء به این چهار دسته منبع که برای شما برشمردم، فعلا (همان طور که عرض کردم) دو نظریه استخراج کرده ایم: یک الگویی برای "مواجهه با اسناد بین المللی" پیشنهاد داده ایم. و این نظریه امروز هم باز با اتکاء بر این چهار دسته آیه و روایت بیرون آمده است. یعنی منابع بحث امروز هم در آن چهار دسته وجود دارد. یعنی چون ما یک تحلیل تکاملی از "کفر" و "نفاق" و "ایمان" داریم، و چون روایات آخرالزمان را "روایاتِ مُبشِّر" برای هدایت مومنین و شیعیان در آخرالزمان می دانیم، و چون ابتلائات و امتحانات امت حضرت رسول (صلّی اللّه علیه و آله) را شبیه به ابتلائات و امتحانات قوم بنی اسرائیل می دانیم، و چون یک تحلیل تفصیلی از مسئله فساد داریم؛ لذا الان توانسته ایم در حوزه سیاست خارجی این نظریه "سیاست خارجی قبل از ظهور" را ارائه دهیم. پایه های مفهومی این نظریه از این دسته از آیات و روایات استنباط و استخراج شده اند. پس این هم یک سرفصل که به نحو اجمالی به آن پرداختم.

2. سرفصل دوم: بررسی اجمالی نظریه "سازه انگاری" در سیاست خارجی

اشاره

بحث دیگری که داریم، بررسی اجمالی "نظریه سازه انگاری" در سیاست خارجی است. عرض کردم که ابتدائاً گزارشی را ارائه خواهم کرد که در روابط بین الملل چه نظریات و ایده هایی مطرح است؟ تا اینکه بعد از آن بتوانم براساس مقایسه با آن ایده ها، "نظریه سیاست خارجی قبل از ظهور" را محضرتان شرح بدهم.

همانطور که در قسمت ساختار بحث ارائه دادم، ما در حوزه روابط بین الملل دو دسته نظریه داریم: دسته اول نظریات می آیند برای تحلیل مسائل بین الملل یک سری محتوا و مفاهیم را به ما ارائه می دهند. مثلا "نظریه واقع نگری (Realism)" می آیدمی گوید: محیط بین الملل یک محیط " آنارشیک (Anarchic)" ⁽¹⁾

...The prevalence of anarchy in the relations between states is the basic assumption of realism, a prominent school of thought in international relations theory. According to realists, international law in practice imposes few direct constraints on the behaviour of states, in part because there is almost no way of enforcing it.

…Some scholars, especially those associated with the liberal approach to international relations, believe that anarchy can be overcome, or “exited,” through international institutions such as the United Nations (UN) and through the widespread acceptance of international law, especially by strong states. For realists, however, the UN, at least in its present form, is incapable of fulfilling that promise, since it has no coercive power that is independent of the will of the major powers. Thus, according to realists, unless the UN is fundamentally transformed or a genuine world state is created, the state of anarchy will endure.

(آنارشی) هرج و مرج، در علوم سیاسی و مطالعه روابط بین الملل، فقدان هیچ مرجعی برتر از دولت-ملت ها و قادر به داوری اختلافات آنها و اجرای قوانین بین المللی است. اصطلاح هرج و مرج از ریشه یونانی باستان anarcho)"بدون اختیار") گرفته شده است که به فقدان حاکمیت قانون یا حکومت مستقر اشاره می کند.

... رواج هرج و مرج در روابط بین دولت ها، فرض اساسی رئالیسم، مکتب فکری برجسته در نظریه روابط بین الملل است. به عقیده واقع گرایان، حقوق بین الملل در عمل محدودیت های مستقیم کمی را بر رفتار دولت ها تحمیل می کند، تا حدی به این دلیل که تقریباً هیچ راهی برای اجرای آن وجود ندارد.

... برخی از محققان، به ویژه کسانی که با رویکرد لیبرال به روابط بین الملل مرتبط هستند، معتقدند که می توان بر هرج و مرج غلبه کرد یا از طریق نهادهای بین المللی مانند سازمان ملل (سازمان ملل متحد) و از طریق پذیرش گسترده حقوق بین الملل، به ویژه توسط دولت های قوی، بر آن غلبه کرد. . اما برای واقع گرایان، سازمان ملل، دست کم در شکل کنونی اش، قادر به تحقق این وعده نیست، زیرا هیچ قدرت قهری مستقل از اراده قدرت های بزرگ ندارد. بنابراین، به عقیده واقع گرایان، تا زمانی که سازمان ملل به طور اساسی دگرگون نشود یا یک دولت جهانی واقعی ایجاد شود، وضعیت آنارشی پابرجا خواهد بود.

آدرس مطلب: دانشنامه رسمی بریتانیکا

https://www.britannica.com/topic/anarchy

و "اقتدارگریز" است، و سپس براساس همین مفهومِ "آنارشیک"، روابط بین همه دولت ها و ملت ها را تحلیل می کند⁽²⁾

منبع: جهانی شدن سیاست: روابط بین الملل در عصر نوین (زمینه تاریخی، نظریه ها، ساختارها و فرایندها)، جان بیلیس و استیو اسمیت، ج1، ص 338

و یک مفهومی را پیش روی شما قرار می دهد. گاهی اوقات حتی من دیده ام که در شبکه تلویزیونی "افق" (که شبکه دوستان انقلابی ماست) مثلا وقتی می خواهند "برجام" را تحلیل کنند، یک کارشناسی را دعوت می کنند که در لابلای حرف های خود اینطور می گوید که: ببینید؛ محیط بین الملل یک محیط آنارشیک و اقتدارگریز است و همین مفهوم را پایه قرار می دهد و وارد بحث می شود. خب؛ اینها یک دسته از نظریات هستند که در حوزه روابط بین الملل وجو دارند که

یک یا چند مفهوم را به شما می دهند و می گویند روی این مفهوم بایستید و مسائل بین الملل را تحلیل کنید. حالا بنده به این دلیل روی آنارشیک بودنِ محیط بین الملل ایستاده ام که در جستجوهای خودم دیدم که خیلی ها دارند از این مفهوم استفاده می کنند.یک دسته دیگری از این نظریات در روابط بین الملل وجود دارد که مفهوم و محتوا را به صورت مستقیم به شما نمی دهند تا شما براساس آن وارد تحلیل شوید؛ بلکه می آیند این سوال را مطرح می کنند که: اساساً چه اصول و چه قواعدی به شکل گیری یک نظریه خوب کمک می کند؟ یعنی در واقع چارچوب حاکم بر یک نظریه را بحث می کنند. مثلا: در همین نظریه "سازه انگاری" بحث خیلی روشن است، می گویند: اگر قواعد "هستی شناسی" و "معرفت شناسی" مورد توجه نظریه پرداز قرار بگیرد، نظریه خوبی در روابط بین الملل تولید خواهد شد. و اگر یک نظریه پرداز در روابط بین الملل، قواعد "معرفت شناسی" (که عرض خواهم کرد که چه قواعدی است) و همینطور قواعد "هستی شناسی" را در نظر نگیرد؛ بنابراین خروجی کار قابل اتکاء و قوی ای نخواهد داشت.⁽¹⁾

از سوی دیگر، در نظریه پردازی رده دوم ( ( second order theorizingبه مسائل "فرانظری (metatheoretical)" پرداخته می شود که هدف از آن نیز افزایش فهم ما از سیاست جهانی است، اما از طریقی غیرمستقیم تر و با تمرکز بر مسائل هستی شناختی و معرفت شناختی و نمونه آن را می توان در نظریه های فمینیستی و انتقادی روابط بین الملل و بحث های پساتجددگرایان دید. (Wendt 1991:383)

فرانظریه بین المللی به بیان نویفلد، "حوزه ای فرعی از روابط بین الملل است که می کوشد به این پرسش پاسخ دهد که «چه چیزی به یک نظریه خوب شکل می دهد؟»" همانگونه که معنای واقعیات وابسته به نظریه ها است، نظریه نیز به نوبه خود وابسته به بازاندیشی فرانظری است تا کفایت آن تضمین شود. (neufeld 1994: 12)

در نتیجه هم اکنون مباحث و مناظرات در حوزه روابط بین الملل به مناظرات محتوایی منحصر نمی شود و مباحث فرانظری را نیز شامل می شود، زیرا مشخص شده که بسیاری از اختلاف نظرها در حوزه محتوایی ناشی از این است که نظریه ها چه سوالاتی را مهم یا مشروع می دانند و این مسئله به ریشه های هستی شناختی (شرحی عام از اینکه چه چیزی وجود دارد و چگونه عمل می کند) [1] و معرفت شناختی (که نشان می دهد ما چگونه می توانیم بدانیم که از طریق روش شناسی های خاص می توانیم بدانیم) [2] مباحث آنها مربوط می شود: همه نظریه پردازان به شکلی ضمنی "تعهدات فرانظری" دارند. (neufeld 1994: 12)

[1] و [2] تعاریف داخل پرانتز از هستی شناختی و معرفت شناختی از هولیس و اسمیت (Hollis and Smith 1996: 112) می باشند.

منبع: مقاله «سازه انگاری به عنوان فرانظریه روابط بین الملل»، مولف: حمیرا مشیرزاده، ص 113

(مجله دانشکده حقوق و علوم سیاسی ، شماره 65 ، پاییز 1383 )

https://b2n.ir/n54851

لذا اگرچه برخی از نظریه پردازان اصطلاحا گفته اند که: "فرانظریه(Transtheory)"ها (مثل همین "نظریه سازه ا نگاری") بحث های فرعی در روابط بین الملل هستند؛ ولی به نظر ما چون اینها چارچوب های اصلی نظریه پردازی را در روابط بین الملل معلوم می کنند، اتفاقا از بحث های اصلی هستند. ولی چون دارای حجم بحثی کمی هستند، بعضی پنداشته اند که جزو مباحث فرعی هستند. به نظر ما چون این "فرانظریه"ها دارند به چارچوب تولید نظریه در روابط بین الملل کمک می کنند، مهم تر از خود نظریه هستند. بنابراین مثلا نظریه "سازه انگاری" خیلی مهم تر است از مثلا نظریه "واقع نگری" که در روابط بین الملل مطرح است؛ چون روی چارچوب ها و قواعدِ پایه بحث می کند.

حالا من "نظریه سازه انگاری" و چارچوب های مدنظر در آن را اندکی در محضر شما توضیح می دهم و سپس از درونِ نقد این چارچوب ها وارد "نظریه سیاست خارجی قبل از ظهور" خواهم شد. این روال بحث ما در امروز است. من فکر می کنم اگر دوستان این سرفصل دوم را خوب دقت کنند و بر آن مسلط شوند، این سرفصل "لغت افتتاح" و "ورودی بحث" برای کل نظریه سیاست خارجی قبل از ظهور است؛ یعنی: بدون فهم این نظریه سازه انگاری، فهم عمیقی از نظریه سیاست خارجی قبل از ظهور برای شما ایجاد نخواهد شد. پس الان در شرح این نظریه سازه انگاری مباحثی را خدمت شما ارائه می کنم:

اولاً (قبل از اینکه اصول و قواعد نظریه سازه انگاری را بیان کنم) یک توضیحی عرض کنم: "نظریه سازه انگاری" بین دو دسته نظریه حیات و زیست دارد: یک طرف از طیف روابط بین الملل اصطلاحا "طبیعت گراها" و "اثبات گراها" هستند که خیلی به مسائل مادی در تحلیل روابط بین الملل توجه دارند. یک طرف دیگرِ نظریه سازه انگاری، نظریه های "پساساختارگرایانه"ای⁽¹⁾

مبانی نظری تبیین و تحلیل سیاست خارجی (حمیرا مشیرزاده)، انتشارات سمت، ص 71-73

است؛ که در غرب مطرح شده است خصوصاً بعد از بحث هایی که ویتگنشتاین (Wittgenstein) و دیگران که در قالب "باز های زبانی(language games)" مطرح کردند (که شرح خواهم داد). اگر نظریات حوزه روابط بین الملل را به سه دسته تقسیم کنیم، نظریه سازه انگاری در میانه این دو نظریه شکل گرفته است.⁽²⁾

منبع: جهانی شدن سیاست: روابط بین الملل در عصر نوین (زمینه تاریخی، نظریه ها، ساختارها و فرایندها)، جان بیلیس و استیو اسمیت، ج1، ص599

خب؛ خلاصه حرفِ "نظریه سازه انگاری" چیست؟ می گویند: شما قبل از اینکه وارد تحلیل روابط بین الملل شوید، توجه کنید که روابط بین الملل محصول" "کُنشِ" یک "کنشگرانی" است. یعنی: یک کسانی دارند این روابط بین الملل را تعریف می کنند و می سازند و آن را مدیریت می کنند. به اصطلاحِ خود نظریه: "کنشگران" باید تحلیل شوند. ببینید؛ ممکن است یک "کُنشگر" یک "کُنشِ" اجتماعی تعریف کند و بشود رئیس دولت آمریکا، و یک "کنشگرِ" دیگری بیاید رئیس جمهور کشور آلمان شود. قبل از اینکه شما بحث کنید که دولت به دست یک "کُنشگر" افتاده است؛ خود "کُنِش" را تحلیل کنید. از چه حیثی تحلیل کنیم؟ از حیث گزارش های هستی شناسانه. یعنی: (به تعبیر طلبگی) ببینیم که اعتقادات این کنشگر چیست؟ چه مفاهیمی به این کنشگر قوام داده است؟ و براساس چه مفاهیمی عمل می کند؟ پس ببینید؛ سازه انگاری می خواهد بگوید: که پایه های حوزه روابط بین الملل در ریشه ای ترین وضعیت، به یک سری از مبانی و مفاهیمِ "هستی شناسانه" و یک سری از مبانی و مفاهیمِ "معرفت شناسانه" بازمی گردد.

1/2. بررسی سوالات هستی شناسانه مطرح در نظریه سازه انگاری:

اشاره

حالا من چند مفهوم از مفاهیمِ هستی شناسانه حاکم بر کنشگران را از منظرِ نظریه سازه انگاری را توضیح می دهم: از حیث هستی شناسی حدود چهار، پنج سؤال از سؤالات آنها را مهم دیده ام که مطرح می کنم:

1/1/2. سوال اول: جهان اجتماعی و جامعه چیست؟ آیا واقعیت خارجی دارند؟

در سوال اول می گویند: جهان اجتماعی چیست؟ جامعه چیست؟ آیا یک واقعیت خارجی دارد؟ یا نه ما با تفکرات خودمان آن را می سازیم؟⁽¹⁾این خیلی سوال پایه ای است (که بعدا شرح خواهم داد). یعنی: پرسش اصلی نظریه سازه انگاری این است که: ما جهان اجتماعی را می سازیم؟ (به صورت ساده تر:) ما روابط بین الملل را می سازیم؟ یا نه روابط بین الملل بر پایه یک بحث هایی است که ما آنها را توصیف می کنیم؟ یعنی: یک نوع تفکر دکارتی بر آن حاکم است که سعی می کند دوگانه "ذهن" و "عین" را در ذهن شما برجسته کند،⁽²⁾

منبع: مقاله «سازه انگاری به عنوان فرانظریه روابط بین الملل»، ص 120

https://b2n.ir/n54851

سعی می کند دوگانه "تاثیرپذیری ذهنیت از عینیت" یا "تاثیرپذیری عینیت از ذهنیت" را برجسته کند. پس این یک سؤال.

2/1/2. سوال دوم: فردگرایی یا کل گرایی؟ کدامیک از "کارگزار" یا "ساختار" دیگری را می سازند؟

سوال دوم (که ازسوالات پایه سازه انگاری است): "فردگرایی (individualism)" یا "کُل گرایی (hotism)"؟ شما در تحلیل های خود به این قائل هستید که: "کارگزار"، "ساختار" را می سازد؟ یا "ساختار"، "کارگزار" را می سازد؟ این هم یکی از مباحثی است که در حوزه روابط بین الملل در این نظریه مطرح می شود.⁽³⁾

مبانی نظری تبیین و تحلیل سیاست خارجی ، انتشارات سمت، ص 56

البته فقط در این بحث نیست؛ بلکه در حوزه مدیریت و سایر حوزه ها هم به این شکل است. خب؛ عده ای می گویند: ساختار، محصولِ کُنشِ کارگزاران است. اصل، کارگزاران هستند. اصل، آن افراد هستند. ساختارها را افراد می سازند. بعضی دیگر می گویند: ساختارها به افراد شکل می دهند. این هم یک سوال مهم است. باز هم به دأب مباحث پوزیتویستی (که بحث های غیر دقیقی است) یک عده ای هم در وسط این دو قول وجود دارند که می گویند: "فرد" روی "ساختار" تأثیر دارد و "ساختار" هم روی "فرد" تاثیر دارد.

به هر حال سازه انگاری می گوید: اصلا قبل از اینکه وارد بحث بشوم و بگویم مثلا: چرا بین ایران و اتحادیه اروپا اختلاف است؟ چرا بین ایران و ایالات متحده آمریکا اختلاف است؟ چرا ایران می خواهد اسرائیل (که عامل تخریب روابط انسانی است) را با کمک مردم منطقه حذف کند؟ و هر مسئله ای را که شما آن را مسئله بین المللی و مسئله سیاست خارجی می نامید. چرا مثلاًکشورهای حاشیه خلیج فارس روی جزائر سه گانه ایران نظر دارند؟ من به عنوان یک تحلیل گر که می خواهم اینها را تحلیل کنم؛ یکی از مفاهیم پایه [مؤثر بر تحلیل بنده] همین "فردگرایی" یا "کل گرایی" است. اگر من "کل گرا" و "ساختارگرا" باشم، یک طور تحلیل و بحث می کنم. اگر "فردگرا" باشم، طور دیگری تحلیل می کنم. پس این هم یک محورِ "هستی شناسانه" است.

3/1/2. سوال سوم: آیا کنشگران حوزه بین الملل فقط دولت ها هستند؟ یا جنبش های اجتماعی و شرکت های چندملّیتی هم جزو کنشگران می باشند؟

سوال سوم در نظریه سازه انگاری در بخش قواعد هستی شناسی این است که می گویند: کنشگرانِ حوزه بین الملل فقط دولت ها هستند؟ یعنی مثلاً اگر کسی خواست روابط بین الملل در منطقه (مثل مسائل بین ایران و ترکیه، مسائل بین ایران و آذربایجان) را تحلیل کند؛ آیا فقط بیاید روی اظهارات "الهام علی اُف" بایستد؟ یا روی اظهارات آیت الله خامنه ای؟ یعنی روی بخش دولتی و مدیریتیِ کار بایستد؟ یا نه غیر از دولت ها، سازمان های منطقه ای و جنبش های اجتماعی و شرکت های چند ملیتی هم جزو کنشگران حوزه روابط بین الملل هستند؟⁽¹⁾کسی که چارچوب نظریه سازه انگاری را در ذهن دارد؛ می گوید: بررسی کن ببین که آیا توسط شرکت های بین المللی و چند ملیتی، طراحی ای برای ایجاد اختلال در روابط بین ایران و آذربایجان انجام نشده است؟ اگر شما به این سوال پاسخ دهید که دولت ها اساس تنظیم روابط انسانی هستند، آنگاه به عنوان یک تحلیل گر اظهارات "الهام علی اف" را می آورید و مجموعه ای هم از اظهارات رهبران ایران استفاده می کنید. این تحلیل در چارچوب تقابل دولت هاست.

اما اگر به این سمت متمایل شدید که: غیر از دولت ها، کنشگران دیگری نیز در حوزه روابط بین الملل وجود دارند و به عنوان مثال "جنبش های اجتماعی" نیز موثر هستند، خواهید گفت: شیعه بودنِ مردم آذربایجان هم یکی دیگر از عوامل پیدایش این درگیری است و ما باید روی این متغیر نیز بایستیم. پس نظریه سازه انگاری این سوالات پایه تحلیل را در ذهن شما بهینه می کند و می گوید: مثل نظریه واقع نگری به این سمت نروید که بگویید دولتها در روابط بین الملل آنارشیک و اقتدارگریز هستند.⁽²⁾

منبع: جهانی شدن سیاست: روابط بین الملل در عصر نوین (زمینه تاریخی، نظریه ها، ساختارها و فرایندها)، جان بیلیس و استیو اسمیت، ج1، ص 354

مفهوم این مطلب این است که دولتها آنارشیک و اقتدارگریز عمل می کنند و بر آن پایه شما را وارد دستگاه تحلیلی خودش می کند. اما این نظریه می گوید که کنشگران دیگری را نیز باید بررسی کرد.

4/1/2. سوال چهارم: مبنای تحلیل در روابط بین الملل آیا فقط باید ابعاد مادی حیات اجتماعی باشند؟ یا ابعاد غیرمادی نیز باید مورد بررسی قرار گیرند؟

سوال چهارم از مجموعه سؤالات هستی شناسانه که باید به آن توجه شود این است که: آیا ما باید فقط ابعاد مادی را مبنای تحلیل روابط بین الملل قرار دهیم؟ یا نه ابعاد غیر مادیِ حیات اجتماعی را نیز باید در تحلیل مورد بررسی قرار دهیم؟ ⁽³⁾

منبع: مقاله «سازه انگاری به عنوان فرانظریه روابط بین الملل»، ص 18

https://b2n.ir/n54851

بالاخره

انسان ها غیر از ابعاد مادی خود (مثل مسائل اقتصادی و نظامی)، ابعاد غیر مادی نیز در حیات اجتماعی خود دارند(مانند ایده ها و زبان تفاهم) که باید به آنها توجه کرد.⁽⁴⁾

همان، ص 120

مثلاً کسی که با نظریه سازه انگاری می خواهد دفاع ایران از مردم فلسطین را توجیه کند، می گوید: دفاع از مردم فلسطین انگیزه اقتصادی ندارد، بلکه یک "ایده" است و در جمهوری اسلامی عده ای معتقدند که مهم ترین