مشخصات کتاب

سرشناسه:بابایی، علی، ۱۳۴۲ -

عنوان و نام پدیدآور:فطرت و نبوت، سالمترین پیام برای سعادت بشر/مولف و شاعر علی بابایی خورزوقی، با همکاری مجتبی بابایی، پریناز سجادیان، اکرم ترک.

مشخصات نشر:اصفهان: نشر دارخوین، ۱۳۹۸.

مشخصات ظاهری:۴۲۵ص.

شابک:978-600-380-873-7

وضعیت فهرست نویسی:فیپا

موضوع:شعر فارسی-- قرن ۱۴

Persian poetry -- 20th century

نبوت

Prophecy

فطرت

Constitution (Philosophy)

ولایت فقیه

Wilayat al-faqih

شناسه افزوده:سجادیان، پریناز، ۱۳۶۷ -

شناسه افزوده:بابایی، مجتبی، ۱۳۶۵ -، [ دکتر ]

شناسه افزوده:ترک، اکرم، ۱۳۶۷ -

رده بندی کنگره:PIR۷۹۶۳

رده بندی دیویی:۸فا۱/۶۲

شماره کتابشناسی ملی:۵۷۸۵۴۸۹

اطلاعات رکورد کتابشناسی:فیپا

نام کتاب: سالمترین پیام برای سعادت بشر

شاعرو مولف:دکتر علی بابایی خورزوقی

با همکاری: دکتر مجتبی بابایی خورزوقی و ....

ناشر: انتشارات دارخوین

شمارگان: 3000

نوبت چاپ: چاپ چهارم 1402

طرّاحی جلد: مرکز حال خوب، گروه مینیاتور

فهرست نویسی: بر اساس اطلاعات فیپا

شابک: 978-600-380-873-7

قیمت:74000 تومان

اشاره

بسم الله الرحمن الرحیم

سالمترین پیام برای سعادت بشر

(فطرت و نبوت)

جلد سوم:

فریاد خاموش درون

مولف وشاعر:دکترعلی بابایی خورزوقی

با همکاری: دکتر مجتبی بابایی(عضو هیات علمی دانشگاه صنعتی اصفهان)

و

اکرم ترک (از طلاب حوزه علمیه قم)

فطرتهایی که طالب سالمترین و جامعترین پیام برای رسیدن به آرامش واقعی در زندگی و سعادت حقیقی در دنیا و آخرت می باشند حتما این کتاب را بخوانند

(کلیه اشعار موجود در کتاب توسط مولف سروده شده است)

«کلیه درآمد فروش کتب این شاعر و مولف صرف ترویج معارف اهل بیت(ع) می شود»

فهرست:

اشاره: 5

طلیعه. 8

بحران مکاتب و فلاسفه غرب در حوزه های انسان شناسی.. 10

قرآن و عترت.. 12

انسان شناختی و اصول تعلیم و تربیت.. 14

مقدمه. 17

بحران معرفتی ایسم های مادی نسبت به مسأله وحی و نبوت چگونه است؟. 19

دین چیست و از دیدگاه قرآن و غربیان چگونه قابل طرح است؟. 29

برخی از راه هایی که سبب ضلالت و گمراهی انسان می شود کدام است؟. 35

الف) پیروی از هوی و هوس و دوری از فطرت الهی:.............................. 40

ب) فاصله گرفتن از قرآن و عترت:.................................................. 40

ج) تندروی و کندروی بی جا:...................................................... 42

د) وجود نظام و حاکم گمراه:....................................................... 42

ه) وجود دوستان گمراه و ناباب:.................................................... 42

ز) تهاجم فرهنگی و تبلیغات دشمنان:............................................... 44

ر) بی تقوایی و دوری از خدا:....................................................... 47

ت) وسوسه های شیطانی:............................................................. 48

چه ارتباطی بین نبوت و آزادی بشر وجود دارد؟. 54

فلسفه بعثت انبیا از نظر عقل چیست؟. 66

چرا آدم های عاقلی وجود دارند که متدین نیستند؟. 72

هدایت و ضلالت انسان ها به دست کیست؟. 77

آیا قرآن مجید برای هدایت انسان کافی است؟. 81

آیا فطرت خداجو به وجود پیامبران نیاز دارد؟. 84

هدف از رسالت انبیا از نگاه نهج البلاغه چیست؟. 86

آسیب شناسی آموزش و تربیت الهی انسانها چگونه است؟. 91

آیا برنامه های تربیتی انبیاء با اهداف مستکبران جهانی اصطکاک دارد؟. 110

جایگاه تحقیق در اسلام چگونه است؟. 114

آیا در دوران نوین می توان عقل را جایگزین وحی کرد؟. 126

برخی ازکارکردهای روانشناختی و آثار دین کدام است؟. 136

1- معنا بخشیدن به حیات:......................................................... 138

2- بهداشت، سلامت و آرامش روان:............................................. 141

3- ایجاد سازگاری بین جهان درون و برون:..................................... 156

4- آرمان خواهی و ایده آل پروری:.............................................. 158

5- تقویت قدرت کنترل غرایز:.................................................... 159

کدام دین را در شرایط فعلی باید انتخاب کرد؟. 160

چگونه می توان پیامبر خاتم را شناخت؟. 170

چرا دین اس---لام و کتاب قرآن سالمترین پیام برای سعادت بشر است؟. 199

آیا اندیشه و جهان بینی مدرن با جهان بینی اسلامی سازگار است؟. 220

آیا اسلام عصاره آئین همه انبیاست؟. 239

دین و زندگی چه ارتباطی با هم دارند؟. 247

کم و کیف هدایت تشریعی و تکوینی در قران چگونه مطرح شده است؟. 262

دین وعقل در قرآن کریم چه ارتباطی با هم دارند؟. 286

آیا خداوند هر کس را بخواهد هدایت می کند؟. 293

چرا تشیّع کامل ترین پاسخ به فریاد خاموش درون بشریت است؟. 302

بحران معرفتی نسبت به مسأله امامت و ولایت فقیه در عصر حاضر چگونه است؟. 319

منابع: 333

اشاره:

در آغاز جا دارد نظر جنابعالی به جمع بندی خبری در خصوص رونمایی ده اثر از آثارمولف که در برخی از رسانه ها منتشر شده؛ معطوف گردد:

حوزه: اخبار منتخب, فرهنگ و تاریخ, مجموع اخبارها25 بهمن, 1397 :: 15:11کد خبر : 18005

رونمایی کم نظیر از 3413 صفحه در ده اثر شاعر و مولف انقلابی دکترعلی بابایی خورزوقی دردانشگاه...

به گزارش پایگاه خبری صدای جویا از اصفهان، ظهر امروز در چهلمین فجر انقلاب اسلامی طی آیینی در واحد دولت آباد دانشگاه آزاد اسلامی اصفهان و با حضور مسئولین استان اصفهان از ده اثر ارزشمند شاعر و مؤلف انقلابی دکتر علی بابایی خورزوقی رونمایی به عمل آمد.

این آثار به همراه چندین جلد دیگر حاصل حدود چهل سال از عمر این مولف است که صرف تحقیق و تفحص در جهت خنثی سازی اندیشه های روانشناسان و فلاسفه معاصر و آراء تربیتی غرب که متاسفانه بر خلاف فطرت بشری و فریاد خاموش آدمی در قالب ایسم های مختلف از جمله لیبرالیسم، سکولاریسم و اومانیسم بوده و به نوعی با دین ستیزی و معنویت زدایی؛ مسیر انسانیت و رستگاری را به انحراف کشیده اند؛ با رویکرد معنوی با استفاده از آیات و روایات می باشد... در این روز جمعا از سه هزار و چهارصد و سیزده(3413) صفحه از آثار این شاعر و مولف رونمایی شد؛ که در نوع خود واقعا در سطح کشور کم نظیر بوده است. یاد آور می شود که کلیه در آمد حاصل از فروش کتب این شاعر و مولف وفق وصیّت ایشان فقط و فقط صرف نشر و ترویج معارف قرآن و اهل بیت(ع) شده و انشاا... برای همیشه خواهد شد. همچنین امتیاز همه کتابها و مقالات ایشان در این است که به مناسبت موضوع همراه با اشعاری از مولف؛ تدوین شده که در نوع خود کم نظیر است. و نیز همانند پدر بزرگوارشان با خدا عهد بسته اند تا زمانی که قدرت و توان دارند برای رضای یار، در محافل و مجالس مذهبی و علمی که دعوت می شوند

بدون هر گونه انتظار و منّت سخنرانی نموده و بابت آن هیچ گونه مبلغ، هدیه و...دریافت نکنند. در این راستا یکی از ائمه جمعهدر همایشی فرموده اند:که خداوند متعال در سخنرانی و بیان نعمت را بر ایشان تمام کرده است.

عناوین و مطالب کتب مولف که تا کنون سی و دوجلد آنها به حول و قوه الهی در مجموعه ای تحت عنوان" فریاد خاموش درون" بصورت نظم و نثر منتشر شده و اسامی تعدادی از آنها در انتهای همین کتاب آمده است؛ معمولا از بین سوالات مستمعین در جلسات آموزش خانواده، کارگاه های آموزشی، مجامع هم اندیشی و بحث و انتقاد که بصورت پرسش و پاسخ، توسط مولف پاسخ داده، استخراج و با استفاده از منابع مختلف ، به لطف الهی تدوین گردید.

در خاتمه یادآور می شود که مولف از نظر علمی در کلاسهای خارج فقه (معادل دکترا) در حوزه شرکت و از درس خارج علمایی همچون حضرت آیت ا... خزعلی از فقهای شورای نگهبان استفاده کرده و در دو رشته متفاوت دانشگاهی تحصیل و در مقطع دکترای تخصصی phd در رشته فلسفه تعلیم و تربیت به تحصیل ادامه داده است...

مجتبی بابایی

طلیعه

(سوره بیّنه)

(مدنی 8 آیه سوره 98 صفحه 598)

1-جمعی از اهل کتاب، در آن زمان*** کفر و ورزیدند به حق، چون مشرکان

با وجود بینه، بر اصل دین ***دشمن حق گشته، در آن سر زمین

2- کرد تلاوت، بر همه اهل زمین ***آن رسول، از جانب حق مبین

3- آنچه بوده استوار، بر عقل و جان ***در کتب، گشته عیان، با یک بیان

4- داده شد، بر هر که در عالم کتاب ***تفرقه در اعتقاد، گردید بر آب

تا که آمد بر همه، اهل کتاب***خاتم آنها، همان قرآن ناب

5- گر چه آنها، در درون این ندا *** گشته مأمور، تا پرستند یک خدا

با خلوصی که بود، در بطن دین ***حق گرایی را کنند، با جان عجین

با نماز و هم زکات، در این سرا ***دین حق باشد، همان دین خدا

6- آنکه، از اهل کتاب ومشرکان ***منکر حق و شدند، کافر ز جان

تا ابد، سوزند درون نار نار ***چون که هستند، بدترین مخلوق و خوار

7-هرکه با ایمان، کند اعمال دین***بهترین مخلوق بُود، ای نازنین

8- نزد حق دارند، ثوابی چون بهشت ***آن بهشتی که بُود، زاده ز کشت

نهر ها، زیر درختانش روان ***بوده و باشند، درونش جاودان

در چنین حالی شوند، خشنود از او ***راضی از هم بوده باشند، نه عدو

این بود، پاداش کار هر فهیم ***آنکه دارد، از خدایش ترس و بیم⁽¹⁾

قصیده زیر را شاعر و مولف کتاب در پایان درس فلسفه معاصر و آرای تربیتی در مقطع دکترای تخصصی رشته فلسفه تعلیم و تربیت در نقد فلسفه غرب که مغایر با اهداف پیامبران الهی بوده؛ سروده و آن را بصورت کنفرانس برای سایر دانشجویان ارائه نموده که کنفرانس مزبور ضبط و موجود می باشد.

بحران مکاتب و فلاسفه غرب در حوزه های انسان شناسی

بحران مکاتب و فلاسفه غرب⁽¹⁾در حوزه های انسان شناسی

آنچه مفقود است درون فلسفه در این زمان***دوری ازروح است ومعنای حقیقی بی گمان

هر یک از ایسم های غرب با دید محدود بشر***کرده تعریفی ضعیف از داد خاموش نهان

چون تصور بوده ناقص بهر درک روح و جان***دون شک تصدیق آن گمره کند خرد و کلان

فهم ناقص می کند حقّ و حقیقت را تباه***چون کند دور آدمی را از مسیر کهکشان

تا تصور ناقص است ونقص درک باشد همان***عزم جدی خواهد و رفعش بود درّ گران

گر تصورها شود اصلاح در این عصر و زمان***ذات پاک آدمی گردد هویدا و عیان

داد خاموش درون گشته فدای فکر خام***با همان دیدی که غرب دارد به فطرت دربیان

فلسفه با این نگاه دانی که دوراست از روان***چون که معنا را نمی داند که چون است در جهان

از روان آدمی و داد خاموش نهان***غافل است افکار غرب اندر زمین و آسمان

در خصوص روح و ذات آدمی صدها سوال***مانده مجهول ندارند پاسخی را بهر آن

اینکه روح چیست و روانها بهر چه آمد پدید***یا که مبدا و معاد چون است برای جسم و جان

هر کدام ایسم ها به زعم خود همی دادند جواب***آن جوابی که کند روح و روانها را خزان

با تو گویم اندکی از آنچه گفتند بر زبان***تا کنی آن را قیاس با گفته پیغمبران

آدمی اصل است و معیار تمام نیک و بد***مادّه و دنیای دون گویند همی آرد امان

ازمعادومعنویت غافل ونسبی بوداخلاق ناب***آنچه را فطرت بود بی زار ز آن تا آن کران

هر یکی گفتند به افراط و به تفریط همچنان⁽¹⁾***ذات انسان بوده چون گرگ یا فراتر از توان

دان که ادیان بشر اندر فضای ماورا***ظلم وافر کرده بر تعلیم موسی و شبان

چون تفکر از علوم و حسّ و مادّه شد عیان***روح آرام بشر گردید فدای این و آن

دان تفکرهای نو و هم مدرن با صد توان***جام حقّ و ماورای هستی را کردند نهان

آن که تاریخی گری را می کند اصل و اساس***می شود غافل ز تطبیق گذشته بی گمان

چون گذشته با خودش دارد هزار و یک نشان***گر پدیداری شود حاصل ز عمق روح و جان

یا که از ظاهر اگر بالا رود عقل و حواس***باطن حق را پدیدار و رود راه مغان

دان که اعراض از مفاهیم در امور کل و خاص***با رجوع بر انضمامیات و ملموس و عیان

یا که تعلیم و به تبعش تربیت در فکر غرب***می کند گمره درون پیروانش را بدان⁽²⁾

دان دگرگون کرده ارزشها و باید گفت چنان***هر کدام باشد نشانی از نشانهای همان

با چنین فکری سعادت می شود از جان جدا***راه حقّ و انبیاء کی می شود راه روان

گر بشر خواهد شود آزاد از این ظلم تمام***راه معنا را رود آن سو تر از حسّ و گمان

در نگاه واقعی ذات تو گفته این چنین***فطرت ا...التی باشد ندای روح و جان

فطرت آدم دهد جان را تعالی در جهان***طبق آنچه گفته خالق با هزار و یک نشان

دان بشر با دین حق گردد رها از هر فغان***چون که دین باشد عجین با خون هر پیر و جوان

این حقیر گوید نما روشن طریق غرب و شرق***تا بشر واقف شود برروح و معنا و جنان

قرآن و عترت

با تو گویم ای عزیز از عمق جان***از همان قرآن و عترت گیر امان

حیف قرآن و احادیث در جهان***چون که مظلوم گشته اند تا این زمان

آنچه فطرت طالبش بوده همان***جمع در قرآن و عترت بی گمان

پس عزیزم قدر هر یک را بدان***چون که بی منّت کنند جان را جوان

گر چه آن ذات خداوند جنان***او که هست دانای سرّ و هم عیان

چون که ایمانی نهد بر قلب و جان***با صراحت گوید ای جانان جان

گر دهم دنیا و ما فیهای آن***بر کس و ناکس به هر عصر و زمان

دون منّت باشد و هر نوع بیان***چون که فانی گردد و دارد فغان

لیک و بر مومن کند منّت عیان***بهر ایمان و سعادت در جهان

چون لیاقت خواهد و شور و توان***تا کند جان را مهیّا بهر آن

هیچ و اجباری ندارد بر کسان***تا روند راه خدای مهربان

چون که لا اکراه فی الدینش چنان***در نوردیده زمین و آسمان

داد فطرت داد دین است در نهان***پس نما آن را فراگیر و عیان

بی نیاز است ذات حق در دو جهان***از عبادتهای دست و هم زبان

گر روی راه رسول(ص) با صد توان***لطف حق با تو شود بی هر گمان

چون که توفیق خدای لا مکان***بهر خوبان است عزیزم نه بدان

بی گمان توفیق حق چون ارمغان***هدیه مولا بود در هر زمان

پس اگر خواهی شوی اهل جنان***تابع قرآن و عترت شو چنان

هر که را راهی رود در غیر آن***ظلم وافر کرده بر روح و روان

پس عزیزم قدر خود را خوب بدان***چون تویی والاتر از هفت آسمان

انسان شناختی و اصول تعلیم و تربیت

تربیت داد خموش است در بشر***می کند غوغا به پا در جان و سر

معنویت را کند احیا چو زر***وفق حق نه مثل ایسم های دگر

دان سعادت از برای هر نفر***می شود حاصل ز دین معتبر

بر خلاف میل ایسم ها ای بشر***کن تو بر خلق نبی(ص) هر آن نظر

کن اصولی را رعایت تا به سر***تا که فرزندت شود آقا و سر

آن اصول تربیت از هر نظر***خواست فطرت بوده در عقبا و دهر

روح و جسم در هم تنیده از صغر***هر کدام با هم شوند همچون سپر

برنفخت فیه من روحی نگر***چون اساس تربیت باشد چو زر

نفس دون باشد چو مانع پر خطر***با اصول تربیت از آن گذر

فطرت ا... التی همچون گوهر***می درخشد بر جبین مثل قمر

کن تو احیا فطرتت را ای بشر***تا که از معنا همی گیرد اثر

عقل آدم بوده حجت بر بصر***گر رود در راه شرع از هر نظر

حجت ظاهر در این سیر و سفر***قول پیغمبر بود ای با هنر

عقل و شرع با هم برند سوی ظفر***فطرت و روح تو را با یک خبر

گر چه تو داری اراده ای پسر***انتخاب با توست ز زیر و هم زبر

دان که مسئولی ز پایین تا به سر***بهر هر نوع انتخاب در روز حشر

طبق شرع و سنّت اندر این سفر*** کن تو وی را تربیت بی هر شرر

قبل از آنکه نطفه اش آید به در***گفته خالق بر همه مام و پدر

رزق پاک و طاهر و بی هر ضرر***خور در آن ایام خاص ای همسفر

خلق نیکو در تمام این سفر***می کند دور از تو هر نوعی خطر

دان که ایمان ارزش است بر هر بشر***تربیت از آن همی گیرد اثر

چون که نطفه شد جنین در جام دهر***دان وظایف می شود برتر ز سر

پس عزیزم کن رعایت در بصر***هر یک از آن را بدون هر اگر

غفلت و هر نوع گناه در این مقر***می کند روح و روانش در به در

صوت مستحجن زند بر وی ضرر***از حرام و شبهه ناک کن تو حذر

کن تو احکام را مرور با هر خبر***تا شوی واقف ز اسرار حجر

با وضو باش و برو سوی ظفر***در چنین حالی بخوان شمس و قمر

بعد از آن دوران خوب و پر ثمر***پا به دنیا می نهد در این سفر

نام نیکو تو گذار بر وی چو زر*** تا که فخر وی شود همچون گوهر

زندگی را کن تو شیرین چون شکر***با محبت هایی از عمق جگر

از بد اخلاقی و خشم هر آن گذر***کظم غیظ را کن تو بر آنها سپر

طفل تو باشد چنان یک چوب تر***از تو خواهد تربیت را سر به سر

می شود روزی قوی همچون شجر***فارغ از سستی که دارد محتضر

در مسیر تربیت او مستمر***می رود راهی که باشد مختصر

گفته های معصومین باشد چو زر***هر یک از آن را به جان خود بخر

از تو می پرسند زمان حشر و نشر***آنچه را کردی همه زیر و زبر

دان که مسئولی تو بر دخت و پسر***کن به تکلیفت عمل از هر نظر

بین آنچه تکلیف است در جام دهر***داده خالق ظرفیت هایی دگر

تربیت دارد پیام هایی دگر***گر کنی با معرفت بر آن نظر

بر خلاف دید ایسم های بشر***می برد بالا تو را از جسم و سر

این حقیر گوید به هر خرد و کبر***این امانت برتر است از تاج زر

مقدمه

مژده ای دل، جان جانان،نغمه دیگر کند***بهر مولا، لحظه لحظه، چهچه دیگر کند

جشن و ماتم، شادی و غم،هر دو دارند یک پیام***قلب آدم،ذرّه ذرّه، غمزه دیگر کند

دین در اصطلاح مجموعه عقاید، اخلاق، قوانین و مقرراتی است که برای اداره امور جامعه انسانی و پرورش انسان ها می باشد. لذا هماهنگی قوانین و مقررات آن با نیاز واقعی جامعه و مناسبت آن با تحوّلات اجتماع و مطابقت آن با سرشت و سیر جوهر انسان، میزان حق بودن آن است و چون قافله انسانیت جزئی از اجزای منسجم جهان است که به اندازه خود در آن اثر گذاشته و از آن اثر می پذیرد، از این رو؛ تنها کسی می تواند انسان را رهبری کند که او را به خوبی بشناسد و از رابطه او با جهان آفرینش با خبر باشد و آن کس جز ذات اقدس الهی کسی نیست، از این رو؛ دین حق دینی است که عقاید، اخلاق، قوانین و مقررات آن از طرف خداوند نازل شده باشد.

و اما در باب ضرورت و لزوم دین با عنایت به نظر علامه طباطبایی باید اینگونه گفت: الف. انسان موجودی استخدام کننده است. ب. استخدام گری بشر در طبیعت وی نهفته است. ج. استخدام گری بشر موجب اختلاف در تمام شئون حیات می شود. د. نظام تکوین اقتضا می کند که این اختلاف ها رفع شود تا انسان به کمال لایق خود برسد. ه-. رفع این اختلافات جز به وسیله قانون امکان پذیر نیست، قانونی که زندگانی اجتماعی انسان را اصلاح کند و سعادت وی را تأمین نماید. و. طبیعت انسان از عهده این کار بر نمی آید؛ چون خودش عامل اختلاف است. ز. اختلافات به وسیله قوانینی که با اندیشه بشری وضع شود از میان نمی رود. چون عقل محدود است. ح. با توجه به مقدمات فوق به این نتیجه می رسی که ضرورت دارد تا پروردگار از راهی غیر طبیعی به انسان راه را نشان دهد و این راه همان راه وحی است که فطرت را با فطرت اصلاح می کند و قوای مختلف را هنگام طغیان با دین الهی به حال اعتدال بر می گرداند و رشته زندگانی دنیوی و اخروی، مادی و معنوی انسان را به نظم درمی آورد و

آن کس که با ایمان باشد و اخلاق الهی را در جان خود پیاده کند و بر پایه آن ایمان و این اخلاق عمل نماید در فرهنگ وحی، انسان است و این هویّت انسانی نه تنها در دنیا او را از دیگران جدا می سازد؛ بلکه در برزخ و قیامت و بهشت نیز همواره ممیّز او از دیگران است.

مع الوصف پیام پیامبران توحیدی در راستای توحید و فطرت الهی بشراست. برای اثبات فطری بودن دین براهین و ادله ای اقامه شده است که میل به کمال و نیاز ذاتی انسان از جمله ی آنهاست. البته این نکته حایز اهمیت است که این فطرتی که عامل گرایش و شناخت خداست، انسان را از عقل و تفکر و پیامبر و تذکر دهنده بی نیاز نمی کند؛ از اینرو قرآن نیز بر تفکر و تدبر و تعقل تاکید کرده است و همچنین بدون وجود پیامبر، حجت را بر انسان تمام شده نمی داند، و استضعاف فکری را از جمله عوامل به ثمر نرسیدن فطرت می داند.⁽¹⁾لذا منظور از «فطری بودن توحید» این است که انسان نسبت به تعالیم انبیا، لااقتضا و خنثی نیست. در سرشت انسان، فطرت و تقاضایی است که بعثت انبیا پاسخگوی آن است . پیامبران الهی چیزی را عرضه داشته اند که بشر طبق سرشت خود در جست و جوی آن است.⁽²⁾

بنابراین فطریات انسان خدادادی، فراحیوانی، قابل تجربه درونی، همگانی و از بدیهی ترین بدیهیات است. هر چند متاسفانه انسان جدید، به علل گوناگونی همچون پیشرفت های علمی و فلسفی، ضعف مراجع دینی (یهودی و مسیحی) در پاسخ گویی به نیازهای فکری و عملی او، رفتار نامناسب کلیسا با اهل اندیشه و رشد فزاینده سرمایه داری و مصرف گرایی، دچار بحران تعبد گریزی و آزادی خواهی شده است. پوچی و بی معنایی و به دنبال آن، اندوه، دلهره و نومیدی در زندگی فردی از یک سو و ناامنی و بی عدالتی در زندگی اجتماعی و جهانی از سوی دیگر، پیامدهای گریزناپذیر تعبد گریزی و آزادی خواهی بوده اند. در این میان، آنچه مغفول مانده، ساختار ماهوی و فطری در انسان است. انسان جدید، ماهیت و فطرت را انکار کرد تا با پشت کردن به سنّت، به آزادی مصطلح در غرب یعنی ولنگاری و بی بندو باری در فکر و عمل

دست یابد و با این بینش خطرناک ضمن جفا و ستم در حق سالم ترین پیام الهی؛ بالاترین ظلم را در حق فطرت بشری و نفس انسانی خود مرتکب شده است.

بحران معرفتی ایسم های مادی نسبت به مسأله وحی و نبوت چگونه است؟

دان پیامبر(ص)بوده اسوه بهرکل انس و جان *** خلق وی باشد سراسر درس و پند اندر جهان

آنچه فطرت طالب است باشدعجین درخلق آن *** داد خاموش درون دادش بود بی شک همان

گرسعادت خواهی و آرامشی فوق بیان *** کن عمل بر خلق خاتم تا شود روحت جوان

در زناشویی و همسرداری در سرّ و عیان *** یا که در برخورد خود با قوم و خویش و دیگران

همچنین در ذکر و یاد و بندگی تا آن کران *** یا که آنچه خلق نیک است و همی آرد امان

آنچه باشد ارزش و خواهد ز تو روح و روان *** بهر عقبایی که با آن تو روی باغ جنان

لحظه لحظه گو تو بر خود در درون هر مکان *** با همان لطف خدا بهرش نما کوشش چنان⁽¹⁾

همّتت راکن دو چندان در همه دور و زمان *** تا روی از خود برون و زیر و رو گردد روان

وفق سنّت کن عمل ای جان من با هرتوان *** در فضایی که روان خواهان آن است بی گمان

خلق نیکو بوده آن خلق رسول(ص)با صد نشان *** این همان داد درون است در زمین و آسمان

پس حقیر گوید در این دوران به هر خرد وکلان *** خواست فطرت باشدآن خلق رسول(ص)مهربان

علاوه بر الگو بودن انبیا محصوصا خاتم آنها وفق غزل مزبور، نبوت به این معناست که انسان به تنهایی و فقط با استفاده از عقل خویش نمی تواند مسیر سعادت حقیقی خود را بیابد و نیازمند راهنمایانی از سوی خداست. از طرف دیگر میان انسان ها افرادی یافت می شوند و به آن مرحله از رشد و تعالی و عصمت دست می یابند که به طور مستقیم یا به واسطه فرشتگان الهی با خداوند ارتباط پیدا می کنند، و مجرای تحقق معجزات الهی و رساندن معارف و پیام خداوند به سایر انسان ها قرار می گیرند. پذیرش چنین حقیقتی مستلزم پذیرش چنین ظرفیت بالایی برای انسان است. لذا قرآن یکی از اشکالات منکرین انبیاء را عدم اعتقاد به چنین استعداد و ظرفیت بالای انسان معرفی می کند؛ « این پیامبر جز بشری همانند شما نیست... اگر خدا می خواست (پیامبری بفرستد)، فرشتگانی را فرو می فرستاد. ما از پیامبریِ انسان ها در میان نیاکان خویش چیزی نشنیده ایم»⁽¹⁾درحالی که شناخت صحیح از انسان ما را به این حقیقت رهنمون می کند که انسان می تواند به آن مرتبه از رشد و تعالی دست یابد که فرشتگان الهی بر او نازل شده، وحی بر او فرود آورند.

پیام پیامبران الهی در راستای فطرت الهی به معنای سرشته شدن بر توحید و شناخت خداوند است. امور فطری دارای ویژگی هایی هستند که از جمله مهمترین آنها که اشتراک بین همه ی انسان ها در همه ی اعصار است؛ حس پرستش یا خداجویی است که در همه ی انسان ها وجود داشته و دارد. برای اثبات فطری بودن دین براهین و ادله ای اقامه شده است که میل به کمال و نیاز ذاتی انسان و... از جمله ی آنهاست. البته این نکته حایز اهمیت است که این فطرتی که عامل گرایش و شناخت خداست، انسان را از عقل و تفکر و پیامبر و تذکر دهنده بی نیاز نمی کند؛ از اینرو قرآن نیز بر تفکر و تدبر و تعقل تاکید کرده است و همچنین بدون وجود پیامبر، حجت را بر انسان تمام شده نمی داند، و استضعاف فکری را از جمله عوامل به ثمر نرسیدن فطرت می داند.⁽²⁾مع الوصف و به بیانی منظور از «فطری بودن توحید» این است که انسان نسبت به تعالیم انبیا، لااقتضا و خنثی نیست . در سرشت انسان، فطرت و تقاضایی

است که بعثت انبیا پاسخگوی آن است . پیامبران الهی چیزی را عرضه داشته اند که بشر طبق سرشت خود در جست و جوی آن است.⁽¹⁾بنابراین فطریات انسان خدادادی، فراحیوانی، قابل تجربه درونی، همگانی و از بدیهی ترین بدیهیات است. هر چند متاسفانه انسان جدید، به علل گوناگونی همچون پیشرفت های علمی و فلسفی، ضعف مراجع دینی (یهودی و مسیحی) در پاسخ گویی به نیازهای فکری و عملی او، رفتار نامناسب کلیسا با اهل اندیشه و رشد فزاینده سرمایه داری و مصرف گرایی، دچار بحران تعبد گریزی شده است. پوچی و بی معنایی و به دنبال آن، اندوه، دلهره و نومیدی در زندگی فردی از یک سو و ناامنی و بی عدالتی در زندگی اجتماعی و جهانی از سوی دیگر، پیامدهای گریزناپذیر تعبد گریزی بوده اند. در این میان، آنچه مغفول مانده، نبوت و پیام رهایی بخش آن در خصوص ساختار ماهوی و فطری در انسان است. انسان جدید، نبوت و به تبع آن ماهیت و فطرت را انکار کرد تا با این بینش خطرناک ضمن جفا و ستم در حق سالم ترین پیام الهی؛ بالاترین ظلم را در حق فطرت بشری و نفس انسانی خود مرتکب شود.

از باب نمونه افرادی مثل نیچه در خصوص انکار نبوت و معجزات الهی می گویند: «از لحظه ای که بشر توانست وقایع را با عقل و علم ثبت و ضبط کند؛ دیگر: نه عصا مار شد، نه دریا شکافته شد، نه ماه به دو نیم تقسیم شد، نه کودکی بدون پدر متولد شد، نه مرده ای زنده شد، نه انسانی در دل ماهی رفت، نه شتری از دل کوه بیرون آمد، نه آتشی گلستان شد، نه انسانی با حیوانات سخن گفت، نه کسی سوار بر قالیچه ای پرواز کرد و نه پیامبری ظهور کرد». درباره مطالب مطرح شده؛ توجه جنابعالی به دو مورد زیر معطوف می گردد:

الف) خاتمیت به معنای اعلام «پایان دوره وحی و دین» و «آغاز دوره عقل و علم» نیست. بلکه به این معنا است که بعد از دین اسلام، وحی جدید و دین تازه ای از سوی خداوند برای بشر نازل نمی شود؛ نه این که با خاتمیت، دیگر بشر اصلاً به وحی نیاز نداشته باشد. آری پیامبر جدیدی بعد از پیامبر اسلام(ص) دیگر ظهور نکرد و باب معجزات بسته شد. این سخن با این معنا و مقصود، درست است و همان مسئله ختم نبوت و خاتمیت اسلام است. در این خصوص

باید توجه داشت که اوّلاً: علت ختم نبوت و سرّ خاتمیت، تنها بلوغ فکری و پیشرفت علمی بشر نبوده، بلکه مجموعه ای از چند علت است که مولف در کتاب "سالمترین پیام"آنها را مطرح کرده است. ثانیاً: درست است که باب معجزات جدید بسته شده، اما این طور نیست که در عصر حاضر معجزه ای نباشد، بلکه «قرآن» برترین معجزه پیامبر خاتم(ص) معجزه موجود و جاودان است. بنابراین، انسان معاصر، از معجزه محروم نیست.⁽¹⁾کرامات اولیای الهی - که از نظر ماهیت با معجزات انبیای الهی هم سنخ هستند - نیز هم چنان رُخ می دهند.⁽²⁾

در هر حال ای عزیز بزرگوار، اینطور نیست که با پیشرفت علم و تکامل عقل بشر، دیگر معجزاتی که در طول تاریخ واقع شده است، سرّ آن روشن شده باشد و دیگر معجزه نباشد. چنین نیست که آن معجزات برای مردم آن زمان؛ یعنی مردم جاهلی که به اسرار خلقت و علل طبیعی حوادث، آگاهی نداشتند، معجزه بوده باشد، اما اکنون که علم و عقل بشری توسعه پیدا کرده است، دیگر معجزه نباشد؛ چون معجزه از این جهت معجزه نبوده که مستند به عوامل طبیعی مجهول باشد، تا گفته شود هر جا که جهل تبدیل به علم شد، معجزه هم از معجزه بودن و از حجیت می افتد؛ بلکه معجزه از این جهت معجزه است که مستند به عامل غیر عادی (غیر مادی و غیر متعارف) است به گونه ای که هیچ گاه مغلوب عامل دیگری واقع نمی شود و همواره قاهر و غالب است؛ یعنی انجام آن برای غیر نبی، میسور نیست.⁽³⁾

برای نمونه؛ بهبود یافتن یک جذامی به دست مسیح(ع) از این جهت معجزه است که عامل آن، امری غیر عادی است که هرگز مغلوب نمی شود؛ یعنی کسی دیگر، این کار را نمی تواند انجام دهد. این منافات ندارد که از راه معالجه و دوا (طریق عادی) هم بهبودی آن فرد حاصل بشود؛ چون بهبودی از راه معالجه و دارو، امری عادی است (نه غیر عادی) به گونه ای که ممکن است مغلوب و مقهور راه و سببی قوی تر از خود گردد؛ مثلاً طبیب دیگری نیز بتواند بهتر از طبیب اول

معالجه کند.⁽¹⁾

به تعبیر دیگر؛ هر چه علم پیشرفت کند، در نهایت می تواند به اسباب ظاهری و عادی دست پیدا کند؛ اما اسباب غیر عادی هیچ گاه در چنگ علم و عقل بشری نمی افتد و مغلوب واقع نمی شود.⁽²⁾

باید توجه داشت؛ معجزه با کارهای نوابغ جهان و اکتشافات حیرت انگیز علمی قابل مقایسه نیست. به طور مثال؛ یک کودک نابغه ممکن است سخنرانی فصیح و پرمحتوایی داشته باشد؛ این یک نبوغ است، از این رو؛ ممکن است کودک دیگری همانند او پیدا شود، ولی این که یک طفل نوزاد، زبان به سخن بگشاید و با فصاحت سخن بگوید آن چنان که درباره حضرت عیسی(ع) رخ داده است.⁽³⁾این یک معجزه الهی است که هرگز فرد عادی بدون اتصال به قدرت غیبی الهی، توان انجام آن را ندارد. توجه به این نکته نیز ضروری است که؛ باید «معجزات» را از «خرافات، اوهام و امور نامعقول» تفکیک کرد؛ معجزه، خارق عادت است نه خارق عقل (محال عقلی). معجزه یک دلیل قاطع و حجت منطقی برای اثبات صدق دعوی نبوت آورنده آن است و این چنین نیست که دلیل اقناعی برای اذهان ساده و عامیانه و متناسب با دوره کودکی بشر باشد.

ب) با پیشرفت علم و تکامل عقل، دیگر بشر نیازی به دین و وحی ندارد! ولی پیش از آن، بشر نیاز به آن داشت، از این رو؛ انبیا با معجزاتی ظاهر شدند. این دیدگاه معتقد است دین و وحی از طرفی متعلّق به دوران طفولیت بشر (دوران رشدنایافتگی بشر) بوده است و با رشد و شکوفایی عقل بشر و دستاوردهای علمی وسیع، عقل جای وحی را می گیرد.

از طرفی با پیشرفت علوم بشری و رفع جهل از عقل؛ معتقدند که انبیای گذشته و معجزات پیشین نیز درست نبوده و گرایش به آنها، ناشی از جهل مردم بوده است. طبق این دیدگاه؛ از زمانی که بشر توانست ضابطه ها و قوانین طبیعت را بفهمد و اسباب طبیعی را کشف کند و در نتیجه علم بشری پیشرفت کرد و عقل انسان تکامل پیدا کرد، دیگر معجزه ای رُخ نداده و

پیامبری معجزه نیاورده است. معجزاتی هم که در طول تاریخ گزارش شده بودند، سراسر خرافات و اوهام است که بخاطر جهل مردم معجزه خوانده شده اند. بنابراین، با تکامل عقل و علم بشری، نیازی به دین، وحی، نبوت و نبی نمی باشد.

در این دیدگاه که از سوی خردگرایان دین ستیز مطرح می شود، بر علم و عقل بشری تکیه شده و از سویی، وقوع معجزه و ظهور پیامبران الهی به طور کلی در همه زمان ها انکار شده و از سوی دیگر، گمان شده است که بشر با عقل و علم، بی نیاز از وحی و نبوت است و عقل و علم برای او کافی است. مکتب دئیسم نیز به یک خالق الهی برای جهان اعتراف می کند اما هر نوع وحی الهی را رد می کند و اعتقاد دارد عقل بشر به تنهایی کافی است برای این که یک زندگی دینی و با اصول اخلاقی صحیح فراهم کند.⁽¹⁾

با تأمّل در تعالیم اسلام (قرآن کریم و روایات) اهمیت و منزلت عقل نمایان می شود. در دین اسلام، تعقل مبنای ایمان قرار گرفته و قرآن، همواره انسان را به تفکر و تدبر و پرهیز از تقلید کورکورانه فرا می خواند و پلیدی را از آن غیر اهل تعقل می داند: «یجْعَلُ الرِّجْسَ عَلَی الَّذینَ لا یعْقِلُون»⁽²⁾

در روایات اسلامی، عقل، محبوب ترین مخلوق نزد خداوند و معیار پاداش و کیفر انسان ها و حجت و رسول باطنی معرفی شده است.⁽³⁾

عقل انسان مثل نور افکن قوی است، اما وحی و پیامبران همچون یک خورشید عالم تاب هستند؛ آیا کسی می تواند بگوید من با داشتن یک نورافکن قوی چه احتیاجی به خورشید دارم؟ بنابراین، عقل با وجود منزلت والایی که دارد نمی تواند جایگزین وحی (نقل وحیانی) شود؛ بلکه باید در کنار آن باشد.

ای عزیز عاقل، باید بدانی که علم و دانش بشر محدود است و با تمام پیشرفت هایی که در تمام علوم و دانش ها نصیب بشر شده، هنوز آنچه را که می داند در برابر آنچه نمی داند همانند قطره ای در برابر دریا است. افزون بر آن، یافته های علمی در بسیاری از موارد با ثبوت، تعیین و قطعیت همراه نیست و از حد فرضیه تغییر پذیر فراتر نمی رود. پاسکال در خصوص محدودیت

عقل می گوید: «آخرین اقدام عقل، اقرار به این است که بی نهایت چیزها وجود دارد که از حیطه تصرف آن خارج است و اگر چنین اقراری نکند ناشی از ضعف اوست. اگر امور طبیعی از حیطه تصرف عقل خارجند، پس چه گویند در باب امور فوق طبیعت».⁽¹⁾

همچنین کریس موریسون طبیب و روان شناس معروف در کتاب خود چنین می نویسد: «وقتی درباره فضای نامتناهی یا زمان بی آغاز و انجام یا نیروی شگرفی که درون هسته اتم ذخیره شده یا به عوالم نامحدود که منظومه های بی شمار و سیّارات و ثوابت بی حساب در آن شناورند یا به قدرت تشعشع سیّارات یا به قوه جاذبه زمین و قوانین دیگری که نظام عالم بسته به وجود آن است، می اندیشیم، آن وقت به حقارت وجود خود و نقصان دانش خویش پی می بریم». ویلیام جیمز می گوید: «علم ما همچون قطره ای است ولی جهل ما همچون یک دریای عظیم». فلاماریون می گوید: «من می توانم ده سال از مجهولات سؤال کنم ولی شما هیچ یک از آنها را نمی توانید جواب دهید». الکسیس کارل نیز می گوید: «به خوبی واضح است که یاری و کمک تمام علومی که انسان را مورد مطالعه قرار داده اند به جایی نرسیده است و هنوز شناسایی ما از خود، نقائص زیادی در بر دارد».⁽²⁾

در این که عقل از نگاه دین دارای جایگاه خاصی است، تردیدی وجود ندارد؛ مهم تبیین دامنه و قلمرو عقل است. نیروی عقل، فقط قادر به درک یک سلسله مفاهیم کلی و روابط بین آنها است. عقل درمی یابد که خیلی از مسائل را نمی فهمد و در این موارد، احتیاج به راهنمای غیبی و معصوم دارد. علم و دانش بشر هم محدود است و با تمام پیشرفت هایی که در تمام دانش ها نصیب بشر شده، هنوز آنچه را که می داند در برابر آنچه نمی داند؛ همانند قطره ای در برابر دریا است. بنابراین، عقل با وجود منزلت والایی که دارد نمی تواند جایگزین وحی شود؛ بلکه باید در کنار آن باشد.⁽³⁾

توضیحات بیشتر در خصوص بحران معرفتی غرب نسبت به عقل در ادامه خواهد آمد.

و اما در خصوص اهمیت جایگاه پیامبر خاتم(ص) و اهل بیت(ع) بر خلاف نظر فلاسفه غرب و اندشمندان ایسم های مختلف باید اینگونه مطرح کرد: آنگاه که فرشته وحی بر پیامبر اکرم(ص) پیام رب را خواند و نشان پیامبری بر سینه اُمّی او نشاند، قلب حضرت به اندازه جهان خلقت، از ازل تا ابد، وسعت یافت و معارف کامل را از سرچشمه معرفت آموخت و گنجینه اسرار الهی گشت. در قالب آیات الهی راز بندگی و کمال به او تعلیم داده شد و او هم برای مردم بر خواند تا از این سمت و سو، طریق هدایت را بپیمایند و در نهایت رب الارباب، مهر خویش بر آن بنهاد و فرمود: «ان الدین عند الله الاسلام». تنها و تنها همین راه و روش نزد من پذیرفته است و دیگر هیچ راهی وجود ندارد. آنچه تصور شود سراب است و سرابها بر مرکب خیال باطل سوارند.

رسالت نبی(ص) در روز اتمام دین و اکمال نعمت پایان پذیرفت و ندا آمد که: «یا ایها الرسول بلّغ ما انزل الیک من ربّک و اِن لم تفعل فما بلّغت رسالته»⁽¹⁾«ای

رسول ما، آنچه بر تو نازل کردیم ابلاغ کن و اگر چنین نکنی رسالت خویش را انجام نداده ای.» رسول خدا هم در روز غدیر خم فرمان حق را اعلام نمود: «من کنت مولاه فهذا علیّ مولاه»⁽²⁾«هرکه

من مولای اویم، این علی مولای اوست.» و بدین سان رسالت پیامبر گرامی اسلام تکمیل گشت و به احسن وجه مقبول درگه حق واقع شد. از دید حق، رشته اتصال همه خدمات و وظایف انجام شده نبی(ص) ولایت علی(ع) است، و الاّ همه آنها ابتر و بی نتیجه خواهند بود؛ اهل بیت(ع) حبل الله المتینی هستند که برای امّت راهی جز پیروی از آنان نیست. مشعل هدایت در دست اینان است و تنها از سمت و سویی که علی(ع) و اولاد بزرگوارش نشان می دهند، می توان به سفر الی الحق ادامه داد و به حق واصل گشت.

آری عترت رسول الله(ص) همراه قرآن مجید، دو یادگار برجای مانده از رسول خدا(ص) است که خود فرمودند مادام که به آن دو تمسک جویید گمراه نخواهید شد: «انی تارک فیکم

امرین ان اخذتم بهما لن تضلّوا: کتاب الله عزّو جل و اهل بیتی عترتی.⁽¹⁾

اهل بیت پیامبر(ص) حاملان قرآنند و تنها ایشان شایسته فهم عمیق و تفسیر بی بدیل آنند. بنابراین در نتیجه ختم نبوّت و اعلام بسط شریعت اسلام، تا ابد، بستان سرسبز انوار معرفت الهی به اوصیای رسول(ص) واگذار شد و پیامبر خاتم(ص)، که علم ماکان و مایکون را در گنجینه دل خویش داشت، بر برگزیده حق خواند و اعلام فرمود: «دستیابی به همه علوم و فنون مورد نیاز که در من نهفته است تنها از باب علی(ع) ممکن است و لاغیر. (انا مدینة العلم و علی بابها)⁽²⁾

از این رو، قطع رابطه وحی به معنای ختم نبوت، نباید این گونه تفسیر شود که وضع قوانین و یا تغییر و تحولات آنها به دست ائمه اطهار(ع) بعد از رحلت حضرت رسول(ص)، مثل سایر اعمال حقوقی و قانونی است که به دست بشر انجام می گیرد؛ بلکه آنچه اوصیای دین بیان نمودند، عین آموخته ای است که سینه به سینه از حضرت رسول اکرم(ص) گرفته اند و ایشان از خدا. و بدین سبب است که ولایت در دیدگاه شیعه از اصول ثابت و لایتغیر دین است و هیچ عملی قابل قیاس با آن نیست و همه اعمال با این ترازو محک زده و سنجیده می شوند.⁽³⁾

همچنین پذیرش اصل امامت نیز مستلزم قبول این حقیقت است که انسان ظرفیت وصول به مقام عصمت و در نتیجه دریافت مقام امامت از سوی خدا را دارد. در بحران بعدی در خصوص امامت و ولایت مطالبی مطرح خواهد شد. حقیر درجلد سوم مجموعه فریاد خاموش درون تحت عنوان "سالمترین پیام برای سعادت بشر" بصورت مفصّل کم و کیف نبوت را مطرح نموده ام. لذا فطرتهایی که طالب سالمترین و جامعترین پیام برای رسیدن به آرامش واقعی در زندگی و سعادت حقیقی در دنیا و آخرت می باشند حتما آن کتاب را بخوانند. در هر حال:

محمد(ص) آن حبیب خاصّ یزدان *** همان که برتر است از درّ و مرجان

محمد(ص) نامی زیبا در دل و جان *** وجودش رحمتی در ملک ایمان

محمد(ص) می شود مهمان و میزبان *** برای قاصر و هم بر مسلمان

محمد(ص) دون منّت چون نگهبان *** حفاظت می کند از گنج انسان

محمد(ص) می کند هر آن دو احسان *** درون این جهان و باغ رضوان

محمد(ص) گر نبود در دار عرفان *** غروب معرفت می شد نمایان

محمد(ص) می کند معنا ز پنهان *** سکولار و لائیکُ همچو حیوان

محمد(ص) چون دهد فرمان ز اتقان *** شوند تسلیم حق هم شاه و سلطان

محمد(ص) داروی درد است و درمان *** برای مضطرب و روح حیران

محمد(ص) شاد و شادی را ز بستان *** فراهم می کند بر قلب گریان

محمد(ص) لطف حق باشد چو باران *** ببارد بر نفوس پاک و ویران

محمد(ص) می دهد بر جان چو فرمان *** درون گوید عزیزم چشم و قربان

محمد(ص) خلق نیکویش به دوران *** بود الگوی هر انسان پویان

محمد(ص) حجّت حقّ است و امعان *** برای این حقیر و اهل حرمان

آری ای عزیز بزرگوار:

محمد(ص)اشرف پیغمبران است***وجودش رحمتی بر انس و جان است

محمد(ص)خلق نیکویش عیان است***به حق او اسوه کل جهان است⁽¹⁾

دین چیست و از دیدگاه قرآن و غربیان چگونه قابل طرح است؟

ای خدا، جان جهان، چون سوی جانان می رود***این دل غم دیده با شوری دوچندان می رود

بهر دین گر وا شود ارکان غمدار نهان***مرکب امن و امان، راحت به میدان می رود

کلمه دین یک معنای گسترده ای دارد و در واقع گاهی در مصطلحات مختلف به معانی متفاوتی به کار رفته است، دین یک مجموعه ای است از باورها، دستورات و هنجارهایی که در واقع یک زندگی خاص را سامان می دهد که از آن به، زندگی دین مدارانه تعبیر می شود. دین داری در حقیقت این است که آن اموری که به آنها باور داری؛ در رفتارت ظهور و بروز پیدا کند. در واقع شما نسبت به چیزی باور داری که در عملت ظهور پیدا می کند و اگر چیزی در عمل شما ظهور پیدا نکرد؛ این معلوم است که هنوز به باورت نرسیده است. وقتی که به باورت برسد بدون تردید در عملت آشکار می شود.

به بیانی دین، عقاید و یک سلسله دستورهای عملی و اخلاقی است که پیامبران از طرف خداوند برای راهنمایی و هدایت بشر آورده اند. این دین نزد خدای سبحان همان اسلام و انقیاد همه جانبه انسان در ساحتِ هدایت حق تعالی است و فطری انسان است.⁽²⁾اعتقاد به این عقاید و انجام این دستورها، سبب سعادت و خوشبختی انسان در دو جهان است. به عبارت

دیگر، متدیّن کسی است که در مقابل برنامه و آیین إلاهی خاضع و تسلیم باشد، و تا چنین انقیاد و خضوعی پیدا نشده است: هرگز صحیح نیست اطلاق تدیّن و دیندار بودن به کسی.⁽¹⁾به بیانی یک بخشی از دین، دستوراتی دارد که انسان دین دار ملتزم به آن دستورات است و به آن عمل می کند. یک بخشی از دین هم در واقع یک مجموعه از ارزش ها و هنجارها است که زندگی بر اساس آنها شکل برتری پیدا می کند. و آن حقیقتی است که خداوند تبارک و تعالی آن حقیقت را از طریق پیامبران به بشر ابلاغ کرده است.

آری ای عزیز بزرگوار، از آن جا که دین برای اداره امور جامعه انسانی و پرورش انسان هاست، هماهنگی قوانین و مقررات آن با نیاز واقعی جامعه و مناسبت آن با تحولات اجتماع و مطابقت آن با سرشت و سیر جوهری انسان، میزان حق بودن آن است. قافله انسانیّت جزئی جدا بافته از تافته های اجزای جهان نیست، بلکه جزئی از اجزای منسجم جهان است که به اندازه خود در آن اثر می گذارد و از آن اثر می پذیرد. از این رو؛ کسی می تواند انسان را راهبری کند که او را به خوبی بشناسد و از رابطه او با جهان آفرینش با خبر باشد. کسی که انسان و جهان را نیافرید، نه انسان شناسی، راستین و نه جهان شناسی اصیل است. پس تنها آن کس که انسان و جهان را آفریده است به انسان و جهان و ربط و پیوند این دو، شناخت و آگاهی تمام داشته و در نتیجه از توان هدایت و راهبری انسان برخوردار است چنانکه همان مبدأ وحید، تنها مصدر صالح برای هدایت مجموعه جهان و راهنمایی تمام اجزای آن خواهد بود به گونه ای که هیچ کدام از هدف خود محروم نشده و مزاحم رهیابی دیگران به هدف نگردد و آن کس جز ذات اقدس الهی نیست. با این مقدمه دانسته می شود: دین حق، دینی است که عقاید، اخلاق، قوانین و مقررات آن از طرف خداوند نازل شده و دین باطل، دینی است که از ناحیه غیر خداوند تنظیم و مقرر شده باشد.⁽²⁾

حال ای عزیز دیندار، اگر شما دیندار باشی و از دستورهای خدا و پیغمبر پیروی کنی، هم در این دنیای زودگذر خوشبخت می شوی و هم در زندگی جاوید و بی پایان جهان دیگر،

سعادتمند خواهی بود؛ زیرا خوشبخت و سعادتمند کسی است که در زندگی خود هدف صحیحی داشته، از اشتباه و گمراهی به دور بوده، دارای اخلاق خوب و پسندیده باشد، کارهای نیکو انجام دهد و در زندگانی پر از تلاطم دنیا قلبی مطمئن و دلی نیرومند و آرام داشته باشد. دین خدا، انسان را به چنین مسیری هدایت می کند و بدون دین، سعادت و خوشبختی امکان ندارد؛ زیرا اعتقاد و تقید به دستورات دین همانند یک پلیس بیدار، همواره در دل انسان جای دارد و او را از رذایل اخلاقی بازداشته و به فضائل وادار می کند.

در تفسیر «دین» آرا و مطالب گوناگونی از سوی غربی ها مطرح شده است. «جان هیک» در کتاب «فلسفه دین» تعاریف گوناگونی از دیدگاه های مختلف درباره دین نقل می کند:

الف. تعریف روان شناختی: «دین؛ احساسات، اعمال و تجربیات افراد در هنگام تنهایی، آن گاه که خود را در برابر هر آنچه که الهی می نامند، می یابند». (ویلیام جیمز)

ب. تعریف جامعه شناختی: «مجموعه ای از باورها، اعمال، شعایر و نهادهای دینی که افراد بشر در جوامع مختلف بنا کرده اند». (تالکوت پارسونز)

ج. تعریف طبیعت گرایانه: «مجموعه ای از اوامر و نواهی که مانع عملکرد آزاد استعدادهای ما می شود». (اس. رایناخ) و همان رویکرد با همدلی بیشتر: «دین، همان اخلاق است که احساس و عاطفه به آن، تعالی، گرما و روشنی بخشیده است». (ماتیو آرنولد)

د. تعاریف دینی، مانند: «دین، اعتراف به این حقیقت است که کلیه موجودات تجلیّات نیرویی هستند که فراتر از علم و معرفت ماست» (هربرت اسپنسر)⁽¹⁾

تنوع این تفسیرها به گونه ای است که اندیشمندان مغرب زمین را وادار کرده تا اعتراف کنند: «اصطلاح دین دارای یک معنای واحد که مورد قبول همه باشد، نیست. بلکه پدیدارهای متعدد فراوانی تحت نام دین گرد می آیند که به گونه ای با هم ارتباط دارند. ارتباطی که لودویک ویتگنشتاین آن را شباهت خانوادگی می نامد»⁽²⁾در تعابیر قرآنی؛ «دین» در دو مورد

استعمال شده است: الف) هر گونه اعتقاد به قدرت غیبی، چه حق باشد و چه باطل: «لَکُمْ دینُکُمْ وَ لِیَ دینِ»⁽¹⁾«دین شما برای خودتان، و دینِ من برای خودم» ب) خصوص ادیان الهی: «إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلام»⁽²⁾«در حقیقت، دین نزد خدا همان اسلام است» در تعریف دین، توجه به همان استعمال دوم لفظ «دین» است.

دین، عقاید و یک سلسله دستورهای عملی و اخلاقی است که پیامبران از طرف خداوند برای راهنمایی و هدایت بشر آورده اند. این دین نزد خدای سبحان همان اسلام و انقیاد همه جانبه انسان در ساحتِ هدایت حق تعالی است و فطری انسان است.⁽³⁾اعتقاد به این عقاید و انجام این دستورها، سبب سعادت و خوشبختی انسان در دو جهان است. به عبارت دیگر، متدیّن کسی است که در مقابل برنامه و آیین إلاهی خاضع و تسلیم باشد، و تا چنین انقیاد و خضوعی پیدا نشده است: هرگز صحیح نیست اطلاق تدیّن و دیندار بودن به کسی.⁽⁴⁾

اگر شما دیندار باشی و از دستورهای خدا و پیغمبر پیروی کنی، هم در این دنیای زودگذر خوشبخت می شوی و هم در زندگی جاوید و بی پایان جهان دیگر، سعادتمند خواهی بود؛ زیرا خوشبخت و سعادتمند کسی است که در زندگی خود هدف صحیحی داشته، از اشتباه و گمراهی به دور بوده، دارای اخلاق خوب و پسندیده باشد، کارهای نیکو انجام دهد و در زندگانی پر از تلاطم دنیا قلبی مطمئن و دلی نیرومند و آرام داشته باشد. دین خدا، انسان را به چنین مسیری هدایت می کند و بدون دین، سعادت و خوشبختی امکان ندارد؛ زیرا اعتقاد و تقید به دستورات دین همانند یک پلیس بیدار، همواره در دل انسان جای دارد و او را از رذایل اخلاقی بازداشته و به فضائل وادار می کند. بعد از روشن شدن معنای دین و نقش آن اکنون به ضرورت دین پرداخته می شود. زندگی، به نوعی همزاد انسان است. این معنا از قدیمی

ترین آثار به جامانده از انسان نیز به خوبی مشهود است. مرحوم علامه طباطبائی در ساحت ضرورت و لزوم دین دو گونه استدلال کرده است: گونه اول:

گونه دوم:

انسان به خاطر محدود بودن اطلاعات و دایره دیدش نمی تواند یک برنامه جامع و کامل برای نسل بشریت داشته باشد، ناگزیر باید از منبعی نامحدود کمک بگیرد، که همان ذات پروردگار است. دین به مجموعه این برنامه ها اطلاق می شود که برای سعادت نوع بشر تشریع شده است. مراحل اصلی دین عبارتند از:

الف. دین نفس الأمری: آنچه در علم الهی و مشیّت ربانی برای هدایت انسان به سوی رستگاری وجود دارد، دین نفس الامری است. به دیگر سخن؛ دین نفس الأمری مسیر بین مبدأ و منتهای آدمی است. مبدأ انسان به گفته قرآن معرفت صفر است: «وَ اللَّهُ أَخْرَجَکُمْ مِنْ بُطُونِ أُمَّهاتِکُمْ لا تَعْلَمُونَ شَیْئا» ⁽²⁾(خداوند شما را از شکم مادرانتان خارج کرد، در حالی که هیچ چیز نمی دانستید)، و منتهای او بنا بر آیه: «وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلاَّ لِیَعْبُدُون»⁽³⁾(من جنّ و انس را نیافریدم جز برای این که عبادتم کنند)، معرفت بی نهایت است؛ زیرا عبادت نتیجه معرفت می باشد و هر کس به اندازه ای عبادت می کند که معرفت دارد. از این رو، صدرالمتألهین در تفسیر این آیه می گوید: «جنّ و آدم را جز برای دانستن نیافریدم»⁽⁴⁾و چون خداوند بی نهایت است، امکان معرفت به او نیز تا بی نهایت امتداد دارد. دین نفس الامری نسخه رستگاری بشر در لوح محفوظ و مسیر بین این آغاز و انجام است و حقیقتی عینی و واقعیتی ثبوتی می باشد.

ب. دین مُرسَل: آنچه از سوی خداوند متعال برای هدایت انسان به سوی رستگاری به واسطه رسولان الهی ارسال شده است، «دین مرسل» را تشکیل می دهد. به دیگر سخن؛ دین مرسل بخش یا تمام دین نفس الأمری است که از طریق وحی در اختیار پیامبران الهی گذاشته می شود تا به آدمیان برسانند. هر چند این نام ها ناآشنا می نماید، ولی توجه به حقیقت

دین و آنچه در صحنه تاریخ اتفاق افتاده، به سادگی وجود چنین مراتبی را آشکار می سازد: خداوند که آدمی را خلق کرد، و از آغاز و انجامش آگاه بود، برای سعادت و فلاح این موجود راهی روشن داشت(دین نفس الامری) که در هر زمان بخشی از آن نسخه الهی را برای آدمیان به وسیله رسولان فرو فرستاد(دین مرسل) شما در کاربردهای مختلف لفظ «دین» نیز می توانی این مراتب را باز یابی: هنگامی که از دین یگانه الهی سخن می گویی و آن را اسلام می دانی (إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلام)⁽¹⁾یا عقاید ناصحیح را از ساحت دین، خارج می شماری، به دین نفس الامری توجه داری. وقتی می گویی: دین حضرت ابراهیم(ع) توحیدی بود، در دین حضرت موسی(ع) احکام سختی وجود داشت، دین اسلام دین خاتم است و دین اسلام ناسخ ادیان گذشته است. در تمام این جملات مراد شما از دین، دین مرسل است.

خلاصه اینکه ضرورت دین در آموزه های الهی به فطرت و سرشت انسان برمی گردد. در قرآن کریم فطرت انسان، فطرتی خدایی دانسته شده است،⁽²⁾که همه دستورات الهی را براساس این حس خدا خواهی و پرستش تشریع کرده است. از این رو در حقیقت پیروی از دین و دین دار و مسلمان بودن پاسخی است که هر شخص متدینی به ندای فطرت خود می دهد. دین خاتم آخرین دین مُرسل است. به این معنا که بعد از ظهور چنین دینی دیگر نیازی برای ارسال رسولی دیگر و دینی تازه باقی نمی ماند. با این وصف؛ دین خاتم؛ یعنی آخرین دین مُرسَل، که پیام آورش اَفضَل الُرسُل و مخاطبانش همه مردم از عصر نزول تا روز قیامت و به بیانی اَکمَل الأدیان می باشد. با این وصف، تمام آنچه که باید از طریق وحی به آدمی می رسید، در دین خاتم وجود دارد و با ارسال چنین دینی، راه بر هر دین مُرسَل دیگری بسته می شود و سلسله ادیان مرسل با آن خاتمه می یابد.

برخی از راه هایی که سبب ضلالت و گمراهی انسان می شود کدام است؟

اشاره

با وجودی که تو داری در نهان *** عزم پاکی و فلاح در دو جهان

رشد جان و دل در این عصر و زمان *** با شناخت آرد امان بر هر روان

منبع هر نوع شناخت در روح و جان *** نزد خالق بوده در سرّ و عیان⁽¹⁾

آنچه باشد در زمین و آسمان *** واقف است بر آن خدای مهربان

دان شهود و غیب هر خرد و کلان*** آشکار است نزد حق بی هر گمان⁽²⁾

گر که می خواهی شوی عالم به آن *** رمز آن را در علوم حق بخوان

بهر کشف هر کدام گفته خدا *** معرفت باشد ز ما علمتنا⁽³⁾

حاصل این معرفت در این سرا***می برد بالا تو را تا ماورا

مانع این نوع شناخت در هر مکان *** دو به دو باشد عزیز، آن را بدان

«نفس دون» و «جهل بر حق مبین»***«غفلت و سستی» و «شیطان لعین»

هر کدام مانع شود، بر رشد جان *** دون هر نوعی شناخت آرند فغان

نفس دون تو برد، جان را به چاه *** عقل و وجدان را کند، هر دم تباه

دشمن سرسخت تو، در این جهان *** خصم دون رشد تو، در هر زمان

جنگ وی با تو بود، در جان و سر***بهر نابودی تو، از هر نظر

وسوسه، هی می کند با هر نگاه *** تا برد، چشم تو را سوی گناه

جهل تو سر چشمه هر نوع کژی *** مانع تشخیص خوبی از بدی

فرد جاهل، حرف حق را نشنود *** راه باطل، در سرش شیرین شود

جام خوشبختی، نگیرد در بغل *** چون هوس ها، می کند هردم دغل ⁽¹⁾

غفلت از یاد خدای انس و جان *** خود بود مانع رشد هر جوان

چون شناخت او دهد دل را، امان *** آن که از یادش بود غافل، بدان

در مسیری که رود، بی یاد یار *** می کند جان را تباه، در آن دیار

دلهره و اضطراب و ترس حاد *** بهر غفلت می دهد جان را به باد

غافل از عقبا، نشو در هر زمان *** آخرت باشد، سرایی جاودان

مانعی دیگر بود، غفلت از آن *** بر سر رشد و شناخت، باشد همان

کن تو باور، آخرت را در نهان *** تا شوی همچون همه پیغمبران

دام شیطان لعین، در قلب و جان *** مانع دیگر بود، در هر زمان

جنگ وی با تو، مدام است ای بشر *** دشمنی ها می کند، با خیر و شر

یا که زیبا می کند، زشتی و پست *** یا که پنهان می کند، روز الست

یا که از راه خدا، وارد شود *** یا که در جام جهان، ظاهر شود

می دهد جان را، فریب اندر فریب *** با فریب خود کند، دل را غریب

مکر و نیرنگ و دغل از هر طرف *** حمله ور گردد به عقل و هم شرف

در چنین جنگی، شناخت باشد اساس *** بهر احیای قلوب و هم حواس

نقش انسان در شناخت این مسیر *** می کند غوغا اگر گردد بصیر

گر که خواهی با فریب دیو و دد *** جنگ طولانی کنی، تو تا ابد

نفس دون خود، تو کن از دل جدا *** جهل و غفلت را، نما از خود رها

دام شیطان را برون کن از درون *** مکر و نیرنگ درون را کن برون

با شناخت هر دم، روی سوی کمال *** رشد تو گردد محیّا، چون نهال

گر که می خواهی، فلاح اندر دو جا *** راه فطرت را، برو در این سرا

راه رشد این بوده باشد، در نهان *** پس تو گیر از این حقیر، آن را ز جان

این مثنوی را شاعر برای بخشی از درس فلسفه تربیت اسلامی در مقطع دکترای تخصصی رشته فلسفه تعلیم و تربیت سروده و آن را بصورت کنفرانس برای سایر دانشجویان ارائه نموده

که کنفرانس مزبور ضبط و موجود می باشد. در مثنوی مزبور به موانع رشد و رستگاری از جمله؛ کمینگاه هایی که شیطان بر سر راه انسان قرار می دهد بصورت کلی اشاره شده است. آری ای عزیز مومن، بدون تردید فقط در همین بعد؛ شیطان برای گمراه کردن انسان، کمین گاه های حساسی را مورد استفاده قرار می دهد از: عُجب، و خودپسندی و به عبادت و عمل خیر خود بالیدن و فخرفروشی کردن، تا حسادت،یأس و ناامیدی، خشم و غضب بی جا، آزاد گذاشتن نفس سرکش و مانند آن از مواردی است که شیطان با استفاده از آنها، انسان را به انحراف و گمراهی می کشد.

قبل از هر چیز باید مفهوم واژه هدایت و گمراهی معلوم شود. هدایت از نظر معنای لغوی، به معنای دلالت و راهنمایی کردن است. این راهنمایی، گاهی فقط در حد ارائه طریق و نشان دادن راه محدود است. گاهی فراتر از ارائه طریق، به مفهوم ایصال الی المطلوب و رساندن شخص به مقصد است. اما در مجموع آنچه از واژه هدایت فهمیده می شود، این است: هدایت، دلالت و رساندن به غایت، با ارائه طریق است. چون ارائه طریق، نحوی از ایصال به مطلوب و رساندن شخص به مقصد است. و اما گمراهی، که در زبان عرب از آن به ضلالت، یاد می شود، وقتی در برابر هدایت قرار می گیرد، مفهوم روشن تری پیدا می کند. زیرا اغلب ضلالت و گمراهی، در جایی به کار برده می شود که شخصی به هدایت و راهنمایی افراد راهنما، گوش ندهد و یا بعد از پذیرش حق و راه مستقیم، دوباره از راه راست منحرف شود و راه گمراهی، یعنی راه غیر هدایت را در پیش گیرد و در مسیری برود که هرگز از آن طریق، به مقصد و هدف نمی رسد.⁽¹⁾لازم به یادآوری است که هدایت و گمراهی، هر دو امر اختیاری است و هیچ کس در هدایت و گمراهی خود، مجبور نیست. لذا باید با شناخت و معرفت خود بهترین راه را انتخاب کند.

بعد از روشن شدن مفهوم هدایت و گمراهی باید گفت، گمراهی انسان در محورهای مختلف و با انگیزه ها و عوامل متعدد ممکن است پیش آید، که در مثنوی مورد نظر به چهار عامل

اصلی که یکی از آنها شیطان می باشد اشاره شده است. ولی وارد شاخ و برگها و جزئیات نشده به همین دلیل، موانع مزبور هم از نظر محورها و هم از نظر عوامل و انگیزه، نیازمند بحث مبسوط و مفصل است که در این جا به برخی از آنها به طور خلاصه اشاره می شود:

الف) پیروی از هوی و هوس و دوری از فطرت الهی:

انسان فطرةً در مسیر هدایت قرار دارد. زیرا راه های هدایت و ضلالت در فطرت همه انسان ها نهفته و تعبیه شده و خداوند تمام امور را به نفس انسان الهام کرده است. لذا قرآن کریم فرمود: و نفس و ما سوّاها فالهمها فجورها و تقوئها قد افلح من ذکیها و قد خاب من دسّها «سوگند به نفس و آن کس که آن را آفرید، سپس پلیدکاری و پرهیزکاری اش را به آن الهام کرد که هر کس آن را پاک گردانید، قطعاً رستگار شد و آن کس که نفس خویش را با معصیت آلوده ساخت، ناامید و محروم گشت. از این آیه به خوبی معلوم می شود که انسان دارای هدایت فطری است. پس اگر انبیاء الهی فرستاده شده و کتاب های آسمانی نازل گردیده، در واقع برای شکوفا کردن و به فعلیت رساندن همان بذر هدایت فطری انسان است. چه اینکه در نهج البلاغه نیز، درباره انگیزه بعثت انبیاء آمده: «و یُثروا لهم دفائن العقول»⁽¹⁾یعنی یکی از انگیزه های بعثت انبیاء، ظاهر کردن و شکوفا کردن گنجینه ها و عقل های نهفته انسانهاست. بنابراین اگر کسی از این فطرت توحیدی و هدایت فطری خود، با سوء اختیارش بیرون برود و از هوی و هوس خویش پیروی کند، دچار گمراهی می شود. پس یکی از علل گمراهی انسان بیرون رفتن او از فطرت اصلی و الهی خود است.

ب) فاصله گرفتن از قرآن و عترت:

ای عزیز خداوند حقانیت آخرین کتاب آسمانی را در آیات 13 تا 17 سوره طارق

اینگونه مطرح می فرماید:

13- که قرآن بود قول قاطع ز حق***کند خوب و بد را جدا، تا که خلق

روند سوی جانان، با جان و دل***ز باطل رها، تا نگردند خجل

14- نباشد چو بیهوده گفتار یار***که شوخی ندارد به حق، کردگار

15- همی می کنند مکر و حیله به پا***16- خدا هم کند کیدشان بر ملا

17- به آنها بده،مهلتی در دیّار***رها کن به خود، در همان حال و زار

چیز دیگری که سبب گمراهی انسان می شود، فاصله گرفتن از قرآن و عترت است. یعنی کسانی که در سایه قرآن و عترت هدایت شده اند، اگر بر اثر عوامل و انگیزه ها و هواهای نفسانی و یا هر انگیزه دیگر، از قرآن و عترت فاصله بگیرند، گمراه می شوند. لذا در حدیثی که شیعه و سنی آن را با تواتر (خبری قطعی و یقین آور) نقل کرده اند، پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - فرمودند: «ایها الناس انی تارک فیکم امرین لن تضلوا ان اتبعتموهما، و هما کتاب الله و اهل بیتی عترتی»⁽¹⁾یعنی ای مردم من در میان شما، دو چیز به جا می گذارم که اگر از آن دو پیروی کنید، هرگز گمراه نمی شوید و آن دو یکی کتاب خدا و دیگری اهل بیت و عترت من است. طبق این حدیث نورانی، یکی از عوامل عمده که باعث می شود، انسان به دام گمراهی بیافتد و از راه هدایت فاصله بگیرد، این است که به قرآن و دستورات اهل بیت عمل نکند. اگر امت اسلامی، بعد از رحلت پیامبر دچار مشکلات اعتقادی شده و گره های متعدد و مختلف در میان شان پدید آمد و گمراهی هایی پیدا شد، همه به خاطر آن بود که مردم از قرآن فاصله گرفتند و به آیات ولایت عمل نکردند و اهل بیت پیامبر (ص) را خانه نشین نمودند و پیامد

دردناک این خانه نشینی آن شد که به تدریج گمراهی و عقایدگمراه کننده، درمیان مردم ریشه پیدا کرد و زمینه عقاید نادرست را فراهم ساخت. آری ای اهل قرآن و ولایت:

با تو گویم ای عزیز از عمق جان *** از همان قرآن و عترت گیر امان

حیف قرآن و احادیث در جهان *** چون که مظلوم گشته اند تا این زمان

آنچه فطرت طالبش بوده همان *** جمع در قرآن و عترت بی گمان

پس اگر خواهی شوی اهل جنان *** تابع قرآن و عترت شو چنان

هر که را راهی رود در غیر آن *** ظلم وافر کرده بر روح و روان

پس عزیزم قدر آن دو را بدان *** چون که آنها برترند در دو جهان

ج) تندروی و کندروی بی جا:

یکی از عوامل گمراهی انسان، تندروی و کندروی بی جا و بیرون رفتن از حد اعتدال است. لذا در کلمات امیرمؤمنان - علیه السلام - آمده: «الیمین و الشمال مَضلةٌ و الطریق الوسطی هی الجاده» یعنی گرایش های افراطی و تفریطی، سبب گمراهی انسان می شود و راه اعتدال، طریق مستقیم هدایت است.

د) وجود نظام و حاکم گمراه:

عامل دیگر گمراهی، نظام و حاکم گمراه است. یعنی اگر حاکم و فرمانروای مردم، گمراه باشد، به تدریج عملکرد سوء او، سبب گمراهی همه مردم می شود. لذا در روایتی از پیامبر اکرم - صلی الله علیه و آله - رسیده که فرمود: «من بر امت خود از سه چیز می ترسم. یکی از آنها پیشوای گمراه است»

ه) وجود دوستان گمراه و ناباب:

عامل دیگر که سبب گمراهی انسان می شود. دوستان و رفیق های گمراه و ناباب است. بخصوص در عصر حاضر، یکی از عوامل عمده

گمراهی افراد، بخصوص نسل جوان، دوست های بد و گمراه هستند که نقش بسیار اساسی در گمراهی جوان ها دارند. بنابر این:

وفق سنّت با تو گویم این ندا *** بهر دوست خوب و بد در این سرا

همنشینی با گل و گل واژه ها *** می کند خوشبو درون خانه را

گر که مومن باشد و اهل دعا *** با همان ایمان کند غوغا به پا

دوست مخلص اندر این دار فنا *** می دهد روح و روانت را شفا

دان رفیق خوب بود همچون طلا *** می کند از تو برون صدها بلا

عیب تو گوید بدون هر ادا *** تا شوی پاک از عیوب و افترا

در تمام سختی های هر بنا *** با وفای خود دهد دل را صفا

یا که باشد برتر از صدها عصا *** از همان گام نخست تا انتها

حرف و بحثی را نگوید ناروا *** بهر دوست خود همی گوید ثنا

از خیانت می کند خود را جدا *** چون که قلبش سالم است از ماسوا

بر جمالش گر کنی ای با وفا *** یک نظر از عمق جان در هر کجا

یاد حقّ و آخرت بی هر صدا *** می شود با روح و جانت آشنا

دون تردید می شوی اهل بقا *** ذات حق گردد برایت پر بها

دوست دانا در حریم کبریا *** می برد بالا تو را تا ماورا

بعد آن گویم نکاتی را به جا *** بهر دوست بد درون هر فضا

همنشین تو در این صحن و سرا ***گر که باشد یک رفیق بی حیا

می کند هر دم خیانت یا جفا *** بر رفیق و دوست خود اندر خفا

از حرام و شبهه کی دارد ابا *** چون که ایمانی ندارد در قفا

می زند کید و کند دوست را فدا *** در مسیر نفس دون با صد هوا

همچو مار و کژدم و درد وبا *** می کند پر خون درون را چون عزا

نیش وی نابود و گرداند تو را *** زهر آن بدتر ز زهر اژدها

کار او باشد خطا اندر خطا *** چون که غافل بوده از بحث قضا

این حقیر گوید که ای دوست خدا *** با رفیق خوب شوی از بد رها

ز) تهاجم فرهنگی و تبلیغات دشمنان:

عامل دیگر در گمراهی افراد، تهاجم فرهنگی و تبلیغات دشمنان اسلام است که با انواع کارهای فرهنگی و رسانه ای(اشائه فیلم های مبتذل، ماهواره، اینترنت ...) و هنری، سعی در گمراه کردن جوامع اسلامی دارند و از آن جا که بسیاری فیلم های بد آموز و گمراه کننده، در قالب هنرنمای کاذب طرح و ارائه می شود، افراد کمتر و یا دیرتر متوجه جوانب منفی قضیه می شوند و در نتیجه گمراهی ناخواسته برای آنها پدید می آید. آری ای عزیز بزرگوار:

داشتن ماهواره کی باشد برایت افتخار *** آن که نابود و کند روح و روانی بی شمار

دشمن نادان در این دنیا نموده حمله ای *** بر زن و فرزند و ناموس و همه ایل و تبار

غرب و استعمار پیر هر یک شدند با هم یکی *** ناتوی فرهنگی را کردند درون کار و زار

اینتر و چت هم بود در دست شیطان بزرگ *** ساتر حقّ است و هر آن می کند صدها شکار

ناتوی سختی شده بعد از شبیخون وسیع *** جامع شر گشته در جام ظریف روزگار

مصدر صدها گنه گشته برای هر جوان *** باعث گمراهی آدم شده در شوره زار⁽¹⁾

اعتقاد و دین ما را می کند هر دم ضعیف *** با شعار خوش خط و خالش بدون هر نوار

دامن غیرت کند نابود و اندر این جهان *** مسلخ پاکی و عفّت در صراط ماندگار

با بیان ظن و تحریف و نگاهی شبهه ناک *** می کند نابود تمام هستی و دار و ندار

فتنه و افساد آن گردد نمایان بر بشر *** فطرت ناب درون هر دم کند از آن فرار

مجمع خوب است وبد در وادی روح و روان *** گر چه اینک بوده چون تیغی به دست نابکار

در همه جا می کنند خدعه و نیرنگ و کلک *** حمله آن ناکسان باشد وسیع همچون ضرار

بی شک و تردید هدف باشد جوانان عزیز *** سنگر هر یک نماز است در دیار زرنگار

مومن مخلص کند خنثی تمام مکرشان *** ظالم بی دین اگر چه غافل است از کردگار

حافظ روح و روان بی شک بود ایمان ناب *** دافع هر نوع ضرر باشد همان پروردگار

این حقیر گویدمواظب باش عزیزم هر زمان *** تابع حق باش و کن خود را رها از هرشعار

و مشاهده فیلم های مبتذل زمینه را برای انحراف فطرت از مسیر حق فراهم می کند. به این صورت:

دیدن سکس و کمی فیلم خراب *** می کند روح و روانت را کباب

جسم و اعصاب و همه روح و روان *** از همان گیرد اثر با یک جواب

ذهن و جانت را درون این جهان *** می کند خوار و خفیف با صد نقاب

گر روی سویش بدون هر گمان *** می شوی وابسته اش تو ای جناب

در قیاس آنچه در فیلم است بدان *** همسر و مهرش شود همچون حباب

طبق تحقیقی در این دور و زمان *** این چنین فیلم ها کنند جان را مذاب

فیلم خود را بهر سود سازند چنان *** صوری باشد نقش هر یک با خضاب

در درون زندگی دانی همان *** غیر آن باشد که خواندی در کتاب

آنکه مظلوم گشته در دید و بیان *** دختر و خانم بود در این رکاب

رویت سکسی حرام در هر مکان *** بر تو آرد روز و شب صدها عذاب

نوع رفتارت شود با صد نشان *** دور از ایمان و خدا و راه ناب

در مسیر دین و آن داد نهان *** مانعیست برعقل وحکمت چون شراب

فطرتت را می برد از عمق جان *** سوی غفلت با همان موج سراب

زندگی را می کند دور از امان *** با تو گوید یک جواب با صد خطاب

همسر و فرزند و هم امثال آن *** با چنین فیلم ها شوند دور از حجاب

بر تو آرند روز و شب درد و فغان *** لحظه ها گردد برایت پر عقاب

فیلم مستهجن و مبتذل چنان *** زندگی را می کند پر پیچ و تاب

گر چه در ظاهر برد تا کهکشان *** لیک و آن باشد برایت همچو خواب

این حقیر گوید شوی با آن خزان *** کن رها آن را ز دوران شباب

ر) بی تقوایی و دوری از خدا:

یکی از عوامل عمده که جزء علل شایع و فراگیر گمراهی و ضلالت در محورهای مختلف اعتقادی، اخلاقی و اجتماعی می شود، بی تقوایی است. یعنی اگر انسان نور تقوا را از دست بدهد و یا از آن بی بهره باشد، همواره در گرداب گمراهی غوطه ور می شود و در هر تصمیم و عملی بی راه می رود. چون انسان هر لحظه و در هر آن، بر سر دو راهی های زندگی، نیازمند تصمیم گیری تازه است و اگر نور تقوا او را همراهی نکند،

بیراه می رود. به دلیل اهمیت عنصر تقواست که خدای سبحان فرمود: و ما کان الله لیضل قوماًبعد هداهم حتی یتبین لهم ما یتقون⁽¹⁾

خدا بر آن نیست که گروهی را پس از آن که هدایت شان نمود، بی راه بگذارد. مگر آن که راه تقوا را برای آنها بیان کرده باشد. علامه طباطبایی ذیل این آیه می گوید: در این آیه، مؤمنین تهدید شده اند که اگر تقوا پیشه نکنند، ممکن است بعد از آن که هدایت یافته اند، دوباره گرفتار گمراهی و ضلالت شوند، چه این که اگر کسی نعمت هدایت را کفران کند، و براساس آن عمل ننماید، دچار گمراهی می شود. یعنی نعمت هدایت از آنها گرفته شده و در نتیجه گرفتار گمراهی می شود.⁽²⁾یکی از دوستان مولف با اینکه سواد آنچنانی ندارد ولی به خاطر تقوایی که دارد همواره در انتخاب موضعگیریهای سیاسی و تصمیمات مختلف فردی و اجتماعی؛ بهترین انتخاب ها را داشته و تقوا باعث مصون ماندن از انحراف شده است. در قرآن کریم در آیه 29 سوره انفال آمده است:«یا ایها الذین آمنوا ان تتقواالله یجعل لکم فرقانا؛ ای کسانی که ایمان آورده اید اگر تقوای الهی داشته باشید خداوند برای شما مایه تمیز ( خوب و بد ) را قرار می دهد». همانطور که در این آیه ذکر شده، رعایت تقوا باعث می شود که انسان در دنیا روشن بینی پیدا کند، چون تقوا انسان را روشن می کند.

ت) وسوسه های شیطانی:

نکته دیگر که در همه علل و عوامل گمراهی نقش کلیدی دارد و در واقع منشأ اصلی گمراهی انسان می شود، جریان وسوسه های شیطان است. زیرا او خود سوگند یاد کرده که همواره در جهت گمراه نمودن انسان ها تلاش کند. قال فبما اغویتنی لاقعدنّ لهم صراطک المستقیم،ثم لاتینّهم من بین ایدیهم و من خلفهم و عن ایمانهم و عن شمائلهم⁽³⁾گفت: به سبب آن که مرا به بیراهه افکندی، من هم برای فریفتن آنان حتماً بر سر راه راست تو خواهم نشست، آنگاه از پیش رو و از پشت سرشان و از طرف راست و از طرف چپ شان بر آنها می تازم. شیطان برای گمراه کردن انسان، کمین گاه های حساسی را مورد

استفاده قرار می دهد از: عُجب، و خودپسندی و به عبادت و عمل خیر خود بالیدن وفخرفروشی کردن، از جمله حساس ترین کمین گاه های شیطان است. حسادت،یأس و ناامیدی خشم و غضب بی جا، آزاد گذاشتن نفس سرکش و مانند آن از مواردی است که شیطان با استفاده از آنها، انسان را به گمراهی می کشد.

آدمی تا از کف شیطان به دل جان بر گرفت *** نای خود را در بهارستان عشق از سر گرفت

مکر و یرنگ و دغل شد حمله ور از یک طرف *** غفلت و سستی ز سوی دیگری سنگر گرفت

حمله دشمن ز بام و هم هوا از هر جهت *** با شبیخونی وسیع و ناتو و اینتر گرفت

عاقلی در جنگ جهل و غافلی در فتح دهر *** آن یکی ایمان فزود و آن دگر اختر گرفت

عشق صوری در نظر شد جلوه گر بر نفس زار *** دل ز سیم و زرِّ شیطان، یاری و یاور گرفت

قلب دون گردیده بر گرد گناهان روز و شب *** مشعل عشق درون را دود و خاکستر گرفت

تا که پیمان در ره دادار و گردید برقرار *** جان به سوی عرشیان گویی که بال و پر گرفت

بام عالم در مسیر عشق کوچک بود و تار *** جان ز جانان در حریم دل شکوه و فر گرفت

آن که در بام حقیقت در حقیقت غور و کرد *** از کرم آب بقاء از ساقی کوثر گرفت

بهر حق بر کند لباس خود نمایی را زجان *** همچو خاصّان از ره دل زینت و زیور گرفت

در بهار وصل رهایی از جهان شد کار وی *** وز غم و شادی جدا گشت و به جان دلبر گرفت

آن که در بحر جوانی غوطه ور شد در معانی *** مرحم امن و امان از لطف آن مصدر گرفت

از گذشته غم به دل هرگز ندارد ای عزیز *** چون که در اوج جوانی رسم پیغمبر گرفت

هر چه کرده بر خودش کرده و لیکن عاقبت *** داد خاموش درون را آنطرف در بر گرفت

با بصیرت چون که کرد خود را رها از هر هوس *** تابع محض ولیّ و شافع محشر گرفت

مهر خود را ای خدا بر این حقیر افزون نما *** چون ز مهر تو، نهان را وجه ای برتر گرفت

با عنایت به دقت و تامل در عوامل مذکور؛ متذکر می گردد که از طرفی نوع انتخاب تک تک افراد بشر بر مبنای انسان شناسی واقعی بنا شده است و روش مناسبی برای پاسخ گویی به نیازهای روحی انسان است. از طرفی باید متوجه باشی که دستگاه عقل، قدرت کافی و در نتیجه طرح و برنامه ای جامع و فراگیر برای به سعادت رسیدن انسان ندارد، و محتاج به دستگاهی است، که محیط به تمام منازل وجودی انسان باشد و راهکارهایی را که موجب سعادت و شقاوت اوست، مشخص کند و منازل بعد از مرگ را، چه در برزخ و چه در آخرت بتواند مشاهده کند. از این رو خداوند متعال دستگاه وحی و نبوت الهی ( که همه موجودات و آثار آنها چه در عالم ملک و ناسوت را در برمی گیرد) را، به یاری عقل فرستاده است. پس شایسته است که انسان با دقت در احکام دین یا رجوع به متخصصین دین وظیفه خود را بیابد. همانطور که قرآن نیز توصیه به سئوال و پرسش از آگاهان و مطلعین می کند.«َسْئَلُوا أَهْلَ الذِّکْرِ إِنْ کُنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ».⁽¹⁾

تشخیص راه درست، نیازمند اراده و عزمی راسخ و صبر و تحمل فراوان است، به خصوص در این دوره که تمامی عوامل اجتماعی و جهانی دست به دست هم داده تا انسان را از دین و معنویت جدا کرده و برده ی جهانخواران استعمارگر کنند. ولی باید توجه داشت که انسان، تنها موجودی است که نه تنها توان این را دارد که بر خلاف جریان آب حرکت کند، بلکه می تواند مسیر حرکت جامعه یا دنیا را عوض نماید و لااقل قدرت حفظ خود را در سخت ترین شرایط نیز دارا است و هر چه انتخاب، مشکل تر باشد، ارزش و پاداشش بیشتر است.

توضیح اینکه انسان موجودی مختار است که کارهایش را بر اساس اراده و انتخاب و گزینش انجام می دهد. نحوه این انتخاب و گزینش او، وابسته به دو امر درونی و نهفته؛ یعنی گرایش ها و بینش ها است. این گرایش ها و بینش ها، خود دو دسته اند: گرایش ها و بینش های فطری و غیر اکتسابی و غیر اختیاری و گرایش ها و بینش های اکتسابی و اختیاری. قسم اول، بالقوّه در نهاد هر انسانی نهاده شده اند و نیازمند توجه و پرورش اند تا بروز و نمود پیدا کنند. اما قسم دوم، با انتخاب و گزینش خود انسان حاصل می شوند. گرایش های فطری مثل گرایش انسان به حقیقت جویی و معنویت. و شناخت های فطری، همان ها است که در قالب حسن و قبح عقلی مطرح می شوند؛ مثل شناخت خوبی عدالت و صداقت و وفای به عهد و شناخت بدی ظلم و دروغ و خلف وعده. این گرایش ها و بینش های فطری، محرّک های اصیل بشر به سوی کسب بینش ها و گرایش های اکتسابی و سایر فعالیت های او می باشند، لکن اگر در تشخیص حقیقت و واقعیت و نیز تشخیص مصادیق خوب و درست اشتباه کند، به سعادت واقعی اش نمی رسد، ولی اگر بتواند بر خلاف نظر ایسم های مختلف صحیح بیندیشد و صحیح برگزیند، آن موتورهای محرّکه و این فعالیت ها و گزینش ها و گرایش های انتخابی صحیح می توانند سعادت دنیا و آخرت او را در پرتو معنویت حقیقی تأمین کنند و انبیا آمده اند، تا این توان تشخیص صحیح را به او کرامت نموده و او را برای گرایش و انتخاب صحیح هدایت کرده و یاریش نمایند، تا با انتخاب صحیح به سعادت دنیا و آخرت دست یازد، به خصوص که در اغلب انسان ها امیال و احساساتشان بر تعقّل و تدبّرشان غلبه دارد.

آری ای عزیز بزرگوار، نوع انتخاب به عنوان یک فعل اختیاری برای انسان مطرح است؛ البته انسان محکوم به انتخاب است؛ یعنی همه افراد بشر بدون استثنا باید انتخاب کنند. حتی آن کسی که می گوید من هیچ چیزی را انتخاب نمی کنم در حقیقت او هم همان هیچ چیز را انتخاب کرده است!!! در این اختیار و انتخاب آنچه مهم است این است که ممکن است منشأ آن تحقیق و تفکر و تدبر باشد و یا تحریک عواطف و احساسات. در صورت اوّل؛ آن گرایش، فیلسوفانه و یا متکلمانه است، و در صورت دوم، کورکوانه و به اصطلاح « احساسی» است.

در صورت اوّل که فقط «علم» محرک باشد، با عجز از تبیینِ عقلانیِ فلسفه حکمی از احکام الهی - چه آن حکم در تکوین و خلقت باشد و چه در تشریع - و نیز در صورت غلبه هواهای نفسانی و شهوات حیوانی، دست از علم می کشد و به آن پایبند نخواهد ماند و در صورت لزوم، علم خود را پنهان، بلکه کتمان هم می نماید، مثل فرعون که قرآن در مورد او می فرماید: «چون آیات آشکار ما را دید، گفت این سحری آشکار است [و معجزه خدا نیست] و [مستکبرانه] آیات ما را از روی ظلم و سرکشی تکذیب کرد، در حالی که به آنها یقین داشت».⁽¹⁾

گروه دوم بسان خسی بر روی آب می مانند که با جریان اجتماع و محیط حرکت می کنند و با پیچ و تاب آن، به پیچ و تاب می روند و با تحولات آن می غلتند! و هیچ ثباتِ قدمی و قلبی برای آنها تضمین نمی شود؛ مانند کسی که در پی حضورش - به هر سببی - در مجلس روضه به گریه می افتد و اگر لحظاتی بعد به مجلسی درآید که در آن جا هر کس بدون قید و بند، خود را با لذت های نامشروع می آلاید، او نیز هم رنگ جماعت شود و خود را آلوده کند. پس ثبات قدم گروه دوم، تابع تأمین منافع دنیوی آنها از یکسو و عدم خسارت آنها از سویی و ثبات وضعیت جامعه از سوی دیگر است و إلا به راحتی از دین خود دست می شویند.

مثلا در بعد عبادی؛ مردم بنابر نوع انتخابی که اختیار خواهند کرد؛ از جهت گرایش به آخرت و معنویت و عبادت، بنابر مضمون فرمایش مولای متقیان به سه دسته تقسیم می شوند:

الف. گروهی از ترس جهنم و خسارات دنیوی که خداوند به آنها وعید داده و توسط انبیا آنها را از عذاب ها ترسانیده است، خدا را عبادت کرده و مطیع اند و ایمان به غضب خدا و معاد، عصمت نبوت و امامت، پشتوانه آن بوده و ایمان آنها از روی شناخت و معرفت و یا تعبد صادقانه است، نه تقلید کورکورانه، که به تعبیر امام علی(ع) عبادت و تعبد آنها «برده گونه» است؛ یعنی برای دور کردن عذاب مطیع اند.

ب. دسته ای به طمع بهشت و دست یابی به وعده های الهی در دنیا و آخرت، به معنویت و دین گرایش پیدا می کنند و پشتوانه آن، ایمان به غیب و بصیرت صادقانه است نه تقلید

کورکورانه، این گروه نیز تعبدشان به جهت منافع خودشان است و به تعبیر امام علی(ع) عبادتشان «تاجرانه» است و کار و تلاش می کنند تا بنا به وعده الهی پاداش دریافت کنند.

ج. گروه سوم از روی تعمق و تدبّر و بصیرت و با شکر منعم و یافتن معشوق و محبوب واقعی به تعبّد روی آورده و به اوامر و انتظارات او گردن می نهند، اینهایند که به تعبیر آن امام والا(ع) «آزادگانِ» از تن و منافع دنیوی و اخروی خویش اند و از «من» و «منیّت» وارسته و به خدا پیوسته اند و به تعبیر عرفا «فانی فی الله» گشته اند و خود و ضرر و فایده خود را نمی بینند تا در جهت دفع ضرر یا کسب و جلب منفعت، روی به طاعت و معنویت آورند. در فرهنگ اسلامی و قرآنی هر سه گروه - با اختلاف مراتب و درجاتی که در جهت طولی و عرضی پیدا می کنند - دارای معنویت گرایی حقیقی اند، در صورتی که علایم ذیل در آنها بروز و ظهور پیدا کرده و امتحانات را پشت سر نهاده باشند، لکن روشن است که این سه دسته در نوع انتخاب خود؛ دارای یک منزلت نیستند و مقام دسته سوم قابل مقایسه با آن دو دسته دیگر نیست.⁽¹⁾

در مجموع هر انسانی بر نفس خویش بیناتر از دیگری است و از دل و گرایش ها و بینش های خود بهتر از هر کسی آگاه است، پس باید با بهترین نوع انتخابی که اختیار خواهد کرد؛ بر خودش دلسوزتر باشد و به فکر نجات خود از مهالک و دست یابی به سعادت جاویدان، از راه کسب معارف حقه و اعمال صالحه و اخلاق فاضله با توسل و تمسک به اهل بیت عصمت و طهارت، برآید و با عزمی استوار ضمن شناخت مکاتب شرق و غرب مخصوصا ابعاد پوشالی ایسم های مختلف؛ با ایمان و معرفت در راستای انتخاب درست و واقعی گام بردارد تا به قله مقصود که همان سعادت حقیقی و آرامش واقعی است؛ برسد.

در هر حال ای عزیز بزرگوار، علیرغم تمام پیشرفتها و تسهیلات علمی در جاهلیت نوین، مشکلات انتخاب ناشی از بحران معرفتی فلاسفه غرب مخصوصا در ابعاد فطری بویژه معنویت حقیقی به عنوان مشکلی بزرگ برای افراد بشر مخصوصا در جوامع غربی رو به افزایش است. علی رغم اینکه هر روز به تعداد افرادی که معتقدند معنویت؛ درمان رنجوری و درماندگی روحی

آنها است و بر متخصصین که برای درمان بیماریهای روانی و حفظ سلامت روانی بر معنویت و رفتارهای مذهبی متمرکز می شوند، اضافه می شود. مع الوصف انسان امروزی باید با آگاهی و بینش، به این عقیده برسد که بدون معنویت تنها می ماند و در گرداب تکنولوژی به فنا می رسد. انسان امروز باید متوجه باشد که با دور شدن از باور و اعتقاد به خدا، پوچی و درماندگی در انتظارش خواهد بود. ویلیام جیمز معتقد است باور به وجود ارزشهای بالاتر و یک قدرت برتر برای بهداشت روانی انسان ضروری است. در خاتمه توصیه می شود که ای عزیز انتخابگر، اگر خودت را دوست داری و نگران سعادت حقیقی خود می باشی با معرفت و بصیرت بهترین انتخاب که همان ایمان و معنویت واقعی که در اسلام ناب محمدی(ص) تجلی پیدا کرده است را با توفیقات خداوندی انتخاب کن تا برای همیشه به این انتخابت افتخار فرمایی.

پس عزیزم دان که معنا بوده گنجی پر ثواب***با شعور و معرفت رو سوی آن با صد شتاب

این حقیر گوید که مفقود بشر تا ماورا***بوده معنا و همان ذکر خدا بی هر عقاب

مولف در جلدهای مختلف مجموعه "فریاد خاموش درون" از جمله کتب"معنا درمانی" و "بهترین نوع مدیریت" به ابهامات و شبهاتی که در این خصوص وچود دارد با ادله محکم عقلی و نقلی پاسخ داده است.

چه ارتباطی بین نبوت و آزادی بشر وجود دارد؟

گر قوام جان نباشد،پستی دوران که هست***گر که ایثاری نباشد،مستی هجران که هست

گر قرار دل نباشد،بی قراریها که هست***گر که آزادی نباشد، تفتیش و زندان که هست

من ز آزادی پویا،ای خدا جامانده ام

کسب آزادیهای حقیقی و شناخت و معرفت صحیح نسبت به ابعاد و چارچوب صحیح آن از جمله بحران های معارف بشری در جهان غرب است. این همان بحران معرفتی نسبت به آزادی است که فطرت پاک بشری و فریاد خاموش درون آدمی؛ تشنه استفاده و بهره مندی درست از آن است. ولی در نهایت تاسف ایسم های مختلف نه تنها از فهم و درک آزادی درست عاجزند. بلکه در برابر بسترها و زمینه های معرفت واقعی نسبت به شناخت ابعاد و چارچوب واقعی و الهی آزادی بشر ایستاده اند. و با ترویج آزادیهای غلط و نامشروع که منجر به ولنگاری، بی بند و باری و خارج شدن انسان از مسیر انسانیت می شود؛ بالاترین ظلم و جنایت را در حق نفس خود و بشریت روا نموده اند. تاسف بارتر اینکه در اوج بی معرفتی تازه خود را متمدن و مدرن فرض می کند. در همین راستا برخی این شبه را مطرح می کنند که دین و معنویت با آزادی ناسازگار است؟! یا می گویند رهبر الهی که براساس دین، زمام امور را به دست گرفته میتواند مانع بزرگی بر سر راه آزادی باشد؟!!

در طبیعت و سرشت انسان هیچ چیز به اندازه استقلال و آزادی ارزش و قیمت ندارد؛ چنان که اگر کسی را در جایی محدود کنند و همه نعمت ها و لذت های دنیا را برای او فراهم آورند، راضی نیست و آزادی را بیشتر دوست دارد. یکی از دلایل مهم بقای قداست نام انبیای الهی در میان جامعه بشریت، در این نکته نهفته است که از سویی بشریت همیشه به آزادی نیاز دارد و این حق طبیعی و فطری اوست و از سویی دیگر انبیای الهی (ع) اولین کسانی بودند که از این حق بزرگ بشریت؛ یعنی آزادی دفاع نمودند و برای شناساندن و تحقق آن تلاش نمودند و معارفی که برای بشریت به ارمغان آوردند، در بردارنده بهترین اصولی است که حافظ آزادی در میان انسان ها است. به همین جهت است که انبیا همیشه در ذهن و خاطر انسان ها زنده هستند. به هر حال آزادی حق طبیعی انسان و خواسته ای است که با سرشت او آمیخته و عجین شده است. آزادی دارای معانی متعددی است و محدوده آزادی با توجه به معانی مختلف آن متفاوت است:

الف) آزادی به معنای استقلال وجودی که مربوط به وجود مطلق و منحصر در ذات خداوند متعال است که هیچ گونه محدودیت وجودی ندارد.

ب) آزادی به معنای اختیار که یک بحث فلسفی و کلامی است؛ یعنی انسان در انجام افعال ارادی دارای اختیار است. هر چند ممکن است از نظر حقوقی و شرعی دارای محدودیت و ممنوعیت باشد.

ج) آزادی حقوقی (آزادی در انتخاب مسکن، لباس، شغل، همسر و آزادی بیان و عقیده و...) که از نظر اسلام و تشیع محدوده آن عدم مزاحمت با مصالح مادی و معنوی و دنیایی و آخرتی انسان است.

آزادی مدنی، یا اجتماعی که در مباحث سیاسی از محوریت برخوردار است، در این مقوله می گنجد و سؤال اصلی در باب آزادی اجتماعی این است که دولت یا قانون تا چه حد می تواند محدود کننده آزادی های فردی باشد؟در مورد اینکه حقوق و آزادی ها مطلق نیستند و باید محدود شوند بحثی نیست. هیچ نظام حقوقی در هیچ کجای دنیا از گذشته تا بحال وجود ندارد که آزادی مطلق به افراد داده باشد، اصولاً وضع قانون و تدوین نظام حقوقی، خود به معنای قرار دادن حد و مرز برای رفتار افراد جامعه است. بحثی که وجود دارد بر سر "حدود آزادی" است.

امروزه معمولاً گفته می شود حد آزادی، آزادی دیگران است؛ یعنی انسان آزاد است هر رفتاری را که می خواهد گزینش کند، مگر آن که رفتارش مزاحم آزادی دیگران شود. گرایش لیبرالیستی در حقوق چنین نظری دارد، اما اگر بخواهی این مسئله را از دیدگاه اسلام بررسی کنی، پاسخ این است که تعیین حد آزادی بر اساس مصالح مادی و معنوی و دنیایی و آخرتی انسان ها است؛ یعنی شرط اصلی آزادی در انتخاب و گزینش یک رفتار، این است که تأمین کننده مصالح انسان اعم از مادی و معنوی باشد. این مسئله شبیه آن است که به یک تولید کننده مواد غذایی یا مواد دارویی آزادی داده شود که هر ماده غذایی یا دارویی را تولید کند، مگر آن که برای سلامت انسان ها ضرر داشته باشد. همین که احتمال داده شود در تولیدات یک تولید کننده، مواد غذایی یا دارویی مسموم و خطرناک وجود دارد، تولیداتش ممنوع می

شود. این جا دیگر صحبت از آزادی تجارت نیست و هیچ کس هم نمی گوید این ممنوعیت خلاف حقوق بشر است، نهایت این که آنچه در دنیا وجود دارد و به آن توجه دارند معمولاً همین ضررهایی است که به جسم و بدن انسان وارد می شود. اما اسلام علاوه بر ضرر جانی آسیب های روحی و معنوی را نیز مدنظر قرار می دهد.

آری ای عزیز آزاد اندیش، در خصوص آزادی بحث زیاد است؛ اما به صورت کاملا خلاصه و گذرا باید گفت: آنچه از معنای لغوی آزادی فهمیده می شود،این است که انسان در تصمیم هایی که می خواهد انتخاب کند؛ آزاد باشد، و نیز درعمل تحت تاثیر واجبار دیگری نباشد. از نظر حقوقی هم حق استقلال در تصمیم های خود را داشته و قادر به تعیین سرنوشت خود باشد. درباره «آزادی»، باید چند مطلب به عنوان مبادی و مبانی پاسخ، مد نظر قرار گیرند. این مبادی و مقدمات عبارتند از:

الف) واژه «آزادی»، به معنای باز بودن راه، جهت انجام و یا ترک کار است. انسان بر حسب آفرینش ویژه اش، مقید به یکی از دو طرف نشده است و این نوع آزادی انسان را «آزادی تکوینی» می نامند.

ب) تعریف آزادی، ارتباط تنگاتنگی با تعریف انسان دارد؛ زیرا متعلَق آزادی، خود انسان است. از این رو، هر تعریفی از انسان، در برداشت از آزادی و تعیین محدوده های آن دخیل خواهد بود و بالاتر این که بدون ارائه تعریف انسان، تعریف آزادی، ممکن نخواهد بود.

ج) انسان قدرت دارد که بر همه مخلوقات دیگر سلطه یابد؛ اما این مسئولیت را نیز بر عهده دارد که از همه این مخلوقات، مراقبت نماید.⁽¹⁾

د) انسان دارای دو ضلع وجودی است؛ طبیعت و فطرت و از همین رو، نقطه صفری است که قابلیت تا بی نهایت صعود یا سقوط را دارا است.⁽²⁾راز

تعبیرات دوگانه و متضاد برخی آیاتقرآن کریم از انسان، در همین خصوصیت نهفته است. در برخی از آیات، انسان ضعیف و

ناتوان، ستم کار، جهول و بسیار نادان، ناسپاس و سرکش⁽¹⁾و

در بعضی آیات دیگر، خودآگاه، حق گرا و مسئولیت پذیر⁽²⁾،

خوانده شده است.

در اینجا لازم است اشاره شود که بین آزادی فکر و آزادی عقیده فرق است. بدیهی است که بدون آزادی امکان رشد انسان وجود ندارد. به عبارت دیگر؛ انسان استعدادهایی برتر و بالاتر از استعدادهای حیوانی دارد. این استعدادها یا از مقوله عواطف و گرایش ها و تمایلات عالی انسانی است و یا از مقوله ادراک ها و دریافت ها و اندیشه ها و همین استعدادهای برتر منشأ آزادی های متعالی او می شوند. به عبارت دیگر؛ آزادی فکر تحت آزادی مقدس انسانی قرار می گیرد و ناشی از همان استعداد ذاتی بشر است که می تواند در مسائل بیندیشد. به هرحال این استعداد بشری باید آزاد باشد؛ زیرا مهم ترین قسمتی از انسان که لازم است پرورش پیدا بکند تفکر است و قهراً این پرورش نیازمند به آزادی یعنی نبودن سدّ و مانع در جلوی تفکر است.⁽³⁾

اما عقیده که در اصل لغت اعتقاد است از ماده عقد و انعقاد و... به معنای بستن و منعقد شدن است.⁽⁴⁾دل بستن و اعتقاد انسان به چیزی، دو گونه است: گاهی ناشی از تفکر صحیح و آزاد است و در مواردی ریشه درعادت ها، تقلیدها و تعصب های نادرست دارد؛ عقیده به این معنا نه تنها راه گشا نیست بلکه به عکس، نوعی انعقاد و بسته شدن اندیشه بحساب می آید و زیان بارترین اثرات را برای فرد و جامعه به دنبال دارد.⁽⁵⁾پس، بین فکر و عقیده یک نوع فرق طولی است نه عرضی؛ زیرا عقیده گاهی از فکر سرچشمه می گیرد. آنجا که عقیده با دلیل ومنطق صحیح به وجود آمده باشد و گاهی به سبب تعصب و عادت باطل است. بدیهی است

که اسلام عقیده ای را که ریشه در احساسات، تقلید کور، عادات و تعصبات جاهلی دارد، نمی پذیرد.

توضیح این که از نظر اسلام، یک مسلمان، هم حق دارد و هم بر او لازم است که اعتقادات و اصول دین (توحید، عدل، نبوت، امامت و معاد) خود را با فکر و استدلال بپذیرد؛ چرا که بر اساس مبانی اعتقادی اسلام همه مراجع تقلید؛ در ابتدای رساله عملیه خود بر این امر که پذیرش اصول دین تقلیدی نیست و باید بصورت حتم و یقین بصورت عقلی و منطقی با تحقیق و پژوهش نسبت به آنها ایمان و اعتقاد پیدا کرد، تاکید نموده اند. لذا وقتی اشکالی به ذهنش رسید، حق دارد این اشکال را به اهل اطلاع برساند تا اشکالش حل شود و... برخلاف آنچه در مسیحت گفته شده که این منطقه قلمرو ممنوعه است و از آن به قلمرو ایمان یاد می شود که در آن جایگاه نباید عقل دخالت کند.

قرآن در آیات متعددی انسان را به تعقل و تدبر و اندیشه در جهان هستی فرا می خواند و از او می خواهد که با نیروی عقل، منافع و مضار خویش را بشناسد و در جهت کمال و آزادی از هرگونه اسارت، پلیدی و گمراهی قدم بردار.«زود است که ما آیات خود را در آفاق جهان و نفوس بندگان هویدا گردانیم، تا آشکار شود که آن حق است؛ آیا کافی نیست که پروردگارت بر همه چیز گواه است؟»⁽¹⁾«و در زمین، نشانه هایی برای اهل یقین و نیز در وجود شما است؛ آیا به چشم بصیرت نمی نگرید؟»⁽²⁾

در روایات متعددی هم بر فکر کردن تأکید فراوانی شده است؛ مانند این روایت که حضرت صادق (ع) از حضرت امام علی (ع) نقل فرمودند:«آگاه نما دل خود را به اندیشه نمودن»⁽³⁾که حضرت بیداری و آگاهی قلب را در فکر دانسته اند؛ زیرا وقتی یک انسان در مورد چیزی فکر کرد آن را بصورت عقیده در آورده آمده و طبق آن عمل می کند. و یا حضرت امام صادق (ع)

فرمود: «پیوسته اندیشیدن درباره خداوند و توانایی او برترین پرستش است»⁽¹⁾انبیاء الهی نیز در زمان خودشان تنها کسانی بودند که یک فکر آزاد داشتند و تمام مردم را در زنجیر عقائد سخیف و تقلیدی که کوچک ترین مایه ای از فکر ندارد، گرفتار می دیدند و تلاش می کردند که آنها را از اسارات برهانند. البته باید توجه شود فکری مقدس است که نقش مهم و اثر عملی در پرورش و تکامل انسانی داشته باشد و به همین خاطر اسلام از برخی افکار نهی کرده و آن را از اسباب شیطان برای گمراهی انسان دانسته است؛ به عنوان از تفکر در اموری که هیچ وقت انسان نمی تواند در این دنیای مادی به آن برسد⁽²⁾، یا تفکر در ذات الهی از این قبیل است.

حال ای عزیز آزاد اندیش، با توجه به حقیقت انسان، باید به این نکته دقت کرد که جسم انسان، محدود است و نیازهای خاص خود را دارد. از این رو، وقتی که در مفهوم و حقیقت آزادی خوب بینیدیشی، متوجه خواهی شد که آزادی، یک خواست و گرایش روحی است؛ یعنی آن که می خواهد آزاد باشد، روح آدمی است؛ نه جسم او. مع الوصف، آن چه آزادی روح آدمی را از او می گیرد، تعلق، وابستگی و دل بستگی به جسم و دنیاست. پس انسان، هر مقدار که بتواند روح خود را از تعلقّات طبیعت خود جدا کند، به همان اندازه آزادی را به دست آورده است و در این میان، شیطان با کمک نفس اماره در صدد است تا بین خواست روحی با خواست طبیعی و جسمی بشر، خلط ایجاد کنند و آزادی جسمی را که همان آزادی حیوانی است، خواست او جلوه دهد؛ در حالی که بنابر شواهد موجود انسان ها با داشتن آزادی در پوشش و آزادی در بیان، باز دنبال آزادی هستند؛ زیرا در واقع، روح آنها اسیر دنیا و شهوات شده و اسلام با تفکیک بین روح و جسم بیان می کند که نیاز به آزادی، نیاز روحی بشر است و آزادی حقیقی، در گرو آزادی از تعلقات دنیایی است.

با این توصیف مدیریت الهی، هم آزادی تکوینی برای انسان قائل است و هم آزادی تشریعی. براساس آیات قرآن، انسان از آزادی تکوینی برخوردار است یعنی، مختار است که

کاری را انجام دهد یا ندهد و این، آزادی فطری بشر است. همچنین آزادی تشریعی، یعنی انسان آزاد است که از آزادی تکوینی خود، در عمل و زندگی خویش بهره مند شود و هیچ کسی حق ندارد با فشار و زور و قدرت، از بهره وری معقول او از آزادی تکوینی جلوگیری کند. به بیانی آزادی تشریعی حق مسلم و طبیعی بشر است و هیچ انسانی حق بازستانی آن را ندارد؛ البته برای آزادی بیان و عمل از نظر عقل و شرع، خطوط قرمزی وجود دارد که رعایت حقوق دیگران، تعرّض نکردن به مال و جان و آبروی انسان ها و نگه داشتن احترام خالق از آن جمله است. اصولًا انسان در مباحات، مکروهات و مستحبات و سلیقه های شخصی، تا وقتی که به حق انسان های دیگر و حق خالق، تعرّض و تعدّی نکند، از نظر قرآن، آزادی در عمل دارد...

بنابر این بر اساس دیدگاه پیامبران الهی، خداوند هم آزادی تکوینی به بشر اعطا فرموده و هم بر آزادی تشریعی او صحّه گذاشته است تا در پرتو آن، آدمی بر ترمیم کاستی ها و ایجاد مصونیت از آسیب های ناشی از کژی های ضلع طبیعت خود توانا گردد و با شناخت و پرداخت آزادانه به ضلع فطرت خویش، مراتب عالی انسانی را به دست آورد. به عبارت دیگر، مدیریت الهی انسان را واجد قابلیت ها و صلاحیت هایی می داند که سبب شایستگی و بایستگی بهره مندی او از موهبت" آزادی" است.

می شود روزی شویم آزاد و راد***از همه قید و قیود هر بلاد

راه مولا را رویم بی قیل و قال***سوی فطرت،فارغ ازهرنوع نژاد

مع الوصف انسان بصورت تکوینیً آزاد خلق شده تا به کمال مطلوب انسانی دست یابد; اما از آنجا که او مختار است که از این آزادی در راه کمال و یا زوال خود بهره گیرد، لذا حق ندارد از این آزادی برای سقوط خود و جامعه استفاده کند. بر این اساس آزادی به عنوان یک کمال و ارزش انسانی، که ریشه در خلقت انسان دارد، در نظر گرفته می شود که برای رسیدن

به هدفی والا در وجود انسان قرار داده شده است. آری با توجه به حقیقت وجودی انسان (طبیعت و فطرت؛ سقوط و صعود)، خداوند، هم «آزادی تکوینی» به بشر عطا فرموده و هم بر «آزادی تشریعی» او مهر تأیید زده است؛ تا در پرتو آن، آدمی بر ترمیم کاستی ها و ایجاد مصونیت از آسیب های ناشی از کژی های ضلع طبیعت خود، توانا گردد و با شناخت و پرداخت آزادانه به ضلع فطرت خویش، مرتبه خلافت الهی و کارگزاری خداوند را به دست آورد و به عبارت دیگر، اسلام، انسان را واجد قابلیت ها و صلاحیت هایی می داند که سبب شایستگی و بایستگی بهره مندی او از موهبت «آزادی» است. از این رو، قرآن یکی از اهداف بعثت پیامبر گرامی (ص) را تحقق آزادی تلقّی کرده است؛ "وَ یضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَ الْأَغْلالَ الَّتِی کانَتْ عَلَیهِمْ"⁽¹⁾و از [دوش] آنان قید و بندهایی را که بر ایشان بوده است، برمی دارد.

امّا ایسم های مختلف از جمله اومانیست ها معتقدند انسان آزاد به دنیا آمده است و باید از هر قید و بندی جز آنچه خود برای خود تعیین می کند آزاد باشد و ادیان الهی نمی توانند وی را محدود به حدّ و مرزی کرده و قید و بندی برایش مشخص نمایند تا مکلف باشد بر مبنای آن عمل کند. پیامد های ناگوار بحران اندیشه های اومانیسمی به نحوی است که برخی از دانشمندان، آن را نوعی اسارت انسان شمرده اند و برنامه ریزی برای رهایی از آن را مطرح کرده اند. در حقیقت ریشه و منشاء آزادی درغرب، تمایلات وخواسته های غیرالهی و به نوعی حیوانی بشر است. حال آنکه فریاد بی صدای نیاز در فطرت آدمی به دنبال چیز دیگری است؛گوش کن:

بودی و هستی تو حجّت بر دل و دلدار ما***گشته پر نور از وجودت باطن بیمار ما

گر به قلب آید رهایی از قفس در کوی تو***شعله عشقت کند روشن ره و رهوار ما

آری ایدئولکهای اومانیسم به جای ارج نهادن به مقام انسان؛ در عمل، انسان را قربانی افکار خودنموده و مدعیان انسان مداری؛ از این واژه برای تامین منافع خویش سوء استفاده کرده اند. از همان آغاز که از حق زندگی، آزادی انسان و شادی و رفاه به عنوان حقوق انسانی توسط اومانیستها سخن گفته شد تا یک قرن بعد، بردگی سیاهان در آمریکا قانونی بود و گروه کثیری از انسان ها در جامعه به نام انسان مداری مدرن، سرکوب می شدند. نازیسم ،فاشیسم ،استالینیسم و امپریالیسم ،همزاد و هم تبار و همراه با اومانیسم بوده است. بنابر این بر خلاف ایسم های مختلف مادی باید گفت:

غیر از خدا چیزی در این عالم ندارم***با این وجود حرف دلم را می نگارم

هر چند تو بر اسرار پنهانم گواهی***گویم که من غیر از تو را خوارش شمارم

حال ای عزیز آزاد اندیش، باید پذیرفت که پیامبران الهی بدنبال این بوده اند تا با تمام وجود بستر مناسبی را فراهم کنند که انسان بتواند از آزادی ی واقعی خود نهایت استفاده را ببرد. مع الوصف نه تنها ولایت الهی مانع آزادی نیست بلکه مدافع جدّی ی آن می باشد. امّا آنان که بر اساس آن شبهه چنین می اندیشند؛ در واقع هنوز تعریف صحیح آزادی در اسلام را نمی دانند، آنها آزادی در فرهنگ غرب را که به معنی بی قید و شرط بودن و موجب پوچی و بی محتوایی انسان می شود را معیار قرار داده، سپس می گویند: آزادی با دین سازگار نیست، در صورتی که اگر منظور از آزادی، آزادی اندیشه، آزادی در انتقاد صحیح، آزادی در چهارچوب قانون و آزادی های معقول باشد؛ نه تنها هیچ منافاتی با دین ندارد؛ بلکه مورد تایید و حمایت آن می باشد. اما آزادی به معنی ولنگاری و بی بند و باری که در فرهنگ غرب وجود دارد؛ در مدیریت رحمانی جایگاهی ندارد. آری فریاد خاموش آزادگی و وارستگی ی انسان تربیت شده درمکتب مدیریت الهی به زبان حال این است که:

به اوج رهایی چو من رسته ام***به حبل المتین گو که پیوسته ام

ز من بودن خود چو وارسته ام***به مولای خود گو که دل بسته ام

به بیانی دیگر اگر آزادی به معنی صحیح و درست آن باشد، یعنی اگر به معنی پرسش و پاسخ، بحث آزاد، انتقاد صحیح، برداشتن موانع بر سر راه تکامل انسانی و باز نمودن راه سعادت و خوشبختی ی آدمی باشد، نه تنها با دین سازگار است، بلکه هرگز نمی توان آن را از فرهنگ ولایت و مدیریت الهی و فقهی جدا نمود. گویا با نبود آزادی، دعوت به دین و دین داری، لغو و عبث است. آری ای آزاده:

خواهی که تو هر روز،شوی چنان آرام***راه ولی در پیش ، رها تو شو از دام

البته باید توجه داشت که فلسفه خلقت انسان، بندگی خداست؛"وَ ما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَ الْإِنْسَ إِلَّا لِیعْبُدُونِ" انسان، خلیفه خداوند بر روی زمین است و به همین جهت، خلیفه باید مطیع، عبد و فرمان بردار خدا باشد و در نتیجه، آزادی در مقابل خداوند، چیزی جز طغیان نیست. قرآن می فرماید:"بَلْ یرِیدُ الْإِنْسانُ لِیفْجُرَ أَمامَهُ"انسانی که به مقام تکامل و بندگی نرسیده، همواره می خواهد که آزاد و طغیان گر باشد و این مسئله، یکی از همان خطوط قرمز در بحث آزادی است که تعرض به آن، موجب انحطاط فرد و جامعه می گردد.

آری دنیاطلبان گمان می کنند که برخورداری از تمنّیات دنیوی و عدم محدودیت در استفاده از زر و زیور آن، آزادی و رهایی از بند است. در حالی که گوش سپردن به فرامین نَفس اَمّاره⁽¹⁾که طالب ماندگاری در دنیا می باشد، انسان را بیشتر در اسارت تن قرار می دهد و بر قید و بند حقیقت آدمی می افزاید. آزادی در واقع، رهایی از دام دنیا و هوی و هوس است و این گونه آزادی خواسته دین است. از منظر دین چه بسا انسانی پادشاه همه اقالیم زمین باشد اما اسیرنفس خویش، چنین فردی محبوس زندان و هوی و هوس است و هیچ بهره ای از آزادی

ندارد. در مقابل؛ چه بسا فردی در کمال فقر و ناداری باشد، اما سلطان مملکت خویشتن. در صورتی که قوای شهوت و غضب در تحت سیطره قوه عاقله آدمی باشند، نه تنها افساد نمی نمایند، بلکه در جهت رشد آدمی بسیار کارساز و سودمند می باشند و آزادی حقیقی حکومت عقل است در مملکت جان و فرمانبرداری شهوت و غضب از آن.

از نظر دین، بردگی آن است که حاکم وجود انسان، شهوت و غضب او باشند و عقل اسیر آنها گردد. به فرموده امام علی(ع): «چه بسا عقل که اسیر فرمانروایی هوس است»⁽¹⁾و باز به فرموده آن بزرگوار: «آیا آزاد مردی نیست که این شی ء بی ارزش [دنیا] را به اهلش واگذارد؟ آگاه باشید که برای جان های شما عوضی جز بهشت نیست. پس جان ها را جز در مقابل بهشت نفروشید»⁽²⁾

وقتی انسان در درون خویش از دام هوی و هوس رهایی یافت و خویشتن اصیل را بازیافت، در ساحت زندگی و اجتماع هم در امور فرهنگی و سیاسی و اجتماعی سعادتمند خواهد بود. آن گونه که از آیات و روایات بر می آید، انسان همواره با دو دشمن درونی و بیرونی مواجه است که خواهان به اسارت درآوردن او می باشند. و رهایی از بند این دو و چیرگی بر آنها، دو نوع آزادی درونی و بیرونی را به ارمغان می آورد. گروهی بر این باورند که آدمی برای رسیدن به کمال و سعادت و آزادی حقیقی، به هر دو شکل آزادی نیازمند است چه این دو ارتباط بسیار تنگاتنگی با یکدیگر دارند. و آزادی اجتماعی، بدون آزادی معنوی میسّر و عملی نیست. این درد جامعه بشری است که می خواهد آزادی اجتماعی را تامین کند ولی به دنبال آزادی معنوی نمی رود. بشر امروز برای ساختن یک جامعه ایده آل و انسانی و رهایی از سرگشتگی ها و مُعضَلات فردی و اجتماعی باید از افراط و تفریط و یکسویه نگری به آزادی بپرهیزد و در تحصیل دو گونه آزادی بکوشد.⁽³⁾بنابراین، در تفکر دینی و اسلامی، نه آزادی افراطی تجویز می شود و نه این که انسان مجبور به پذیرش تمام شرایط بیرونی و هر حکومت

ناعادلانه ای می باشد که همه کرامت او را از بین ببرد... ⁽¹⁾بنابراین، در اسلام نیز آزادی فردی و اجتماعی وجود دارد، لکن با تفاوتی که میان بینش اسلامی و بینش غربی وجود دارد.

خلاصه اینکه آزادی از منظر دین را در دو ساحت آزادی معنوی و آزادی اجتماعی سیاسی می توان بررسی کرد. از بُعد معنوی، حقیقت انسان که همان نفس مجرّد اوست؛ چون از عالم امر و ساحت ملکوت است نظر به سوی موطن خویش دارد. و از آن جهت که نفس انسان به جسم و بدن تعلق گرفته در قید و بند امور زمینی قرار دارد. انسان ناچار باید کمالات خویش را از رهگذر دنیا دنبال نماید که دنیا مزرعه آخرت است. اما بعضی از ایسم ها و افراد به خاطر توجه استقلالی به مظاهر دنیوی دچار لهو و لعب آن می شوند و این مسئله آنها را از سیر و صعود باز می دارد. و به جای توجه اصیل به باطن و حقیقت امور، بعضی موجودات محسوس و اشیاء ظاهری را اصیل می پندارند و از ملکوت اشیاء به کلی غفلت می نمایند. از این رو؛ دنیاطلبان و ایسم های مادی گمان می کنند که برخورداری از تمنّیات دنیوی و عدم محدودیت در استفاده از زر و زیور آن، آزادی و رهایی از بند است. در حالی که آزادی در واقع رهایی از دام دنیا و هوی و هوس است و این گونه آزادی خواسته دین است.

نتیجه این که آنچه دنیاطلبان آن را جستجو می کنند آزادی مجازی و پنداری است و آنچه خواسته دین است آزادی حقیقی است. به طور کلی، اسلام، بر خلاف ایسم های مادی؛ آدمی را محدود در همین دنیا نمی بیند؛ بلکه برای او ضمن حق آزادگی و آزاد بودن، آرمانی فراتر از بینش طبیعی و مادی در نظر دارد. اسلام می خواهد انسانی آرمانی (ایده آل) بسازد تا با بهره مندی از رهنمودهای پیامبر خاتم و ائمه اطهار(ع) و نیز استفاده درست از آزادیهای حقیقی با آرامش کامل در مسیر فطرت و سعادت واقعی خود گام بردارد.⁽²⁾

فلسفه بعثت انبیا از نظر عقل چیست؟

عقل وفا پیشه که از دیر باز *** داشت به دل رمز و رموز دو راز

لیک به نفس جرات گفتن نداشت *** چاره به جز راز نهفتن نداشت

چون ز حق، وعده وصلش شنید *** داد تمام انبیا را بدید

گفت دو صد جان به فدایش کنم *** هر چه که دارم از آنش کنم

نفس چو دید این همه جانبازی اش *** رو به خدا رفتن و بی باکی اش

کرد یقین کین همه از بهر اوست *** قطع امید کرد و مغلوب اوست

در واقع بعثت انبیاء رابطه بسیار نزدیک و روشنی با مساله هدف آفرینش انسان دارد، هیچ کس نمی تواند ایمان به خدا داشته باشد و حکمت او را در کل جهان هستی و به ویژه خلقت انسان انکار کند، بنابراین آفرینش انسان باید هدف داشته باشد، و این هدف چیزی جز پرورش یک مخلوق کامل که پرتویی از صفات جمال و جلال حق در او باشد و لایق قرب او گردد نخواهد بود. مسلما تربیت چنین موجودی بدون یک برنامه ریزی دقیق و حساب شده در تمام جنبه های زندگی امکان پذیر نیست. از سوی دیگر این برنامه ها چیزی نیست که انسان با عقل محدود خود بتواند تمام جوانب آن را در یابد، و از طرفی همه انسانها نمی توانند مستقیما با وحی الهی سروکار داشته باشند.

نتیجه این مقدمات، که به هر کدام اشاره کوتاهی شد، چیزی جز این نیست که خداوند نمایندگانی از سوی خود برگزیند که با چراغ هدایت الهی به سوی جامعه بشریت آیند، و آنها را از ظلمات به نور، و از نقص به سوی کمال، و از جهل به سوی علم، و از بی تقوایی به سوی تقوی و مکارم اخلاق رهنمون گردند. و مسلما اگر چنین بعثتی صورت نگیرد آفرینش انسان بیهوده خواهد بود. از طرف دیگر زندگی بشر یک زندگی اجتماعی است، و جامعه ای می تواند مسیر تکامل را بپیماید که وظایف افراد در آن مشخص شده باشد، و مسئولیت هر

کس همچون حقوق او در جامعه مشخص گردد. و از اینجا نیاز به تشریع قوانین اجتماعی و تنظیم حقوق برای افراد جامعه، روشن می شود. ولی مطلب اینجا است که این قوانین را چه کسی باید تصویب کند؟ بشر یا آفریدگار بشر؟ یک تحلیل کوتاه می تواند به این سئوال پاسخ دهد: یک قانونگذار کامل باید شرائط زیر را داشته باشد تا بتواند شایسته ترین قانون را وضع کند:

1- قبل از هر چیز باید یک انسان شناس کامل باشد و تمام اسرار جسم و جان بشر، عواطف، غرائز، امیال، هوسها، آرزوها، فطریات و ادراکات عقلی او را بداند، و نیز به تمام اصولی که حاکم بر روابط انسانها با یکدیگر است احاطه داشته باشد، تا بتواند قوانینی هماهنگ با تمام اینها وضع کند.

2- باید از گذشته و آینده، تا زمانهای دور، اطلاع کامل داشته باشد، تا ریشه مسائل پیچیده امروز را در گذشته ببیند، و آثار قوانین امروز را در آینده زندگی بشر نیز ارزیابی کند، چرا که حل مشکلات امروز بدون آگاهی از ریشه های آن در دیروز ممکن نیست، همان گونه که مفید بودن یک قانون در امروز بدون توجه به واکنشهای آن فرد کافی به نظر نمی رسد.

3- قانونگذار شایسته باید دارای « علم کامل » باشد تا بتواند با قوانین خود تمام استعدادها و شایستگی هایی را که در فرد فرد انسانها و اجتماع نهفته است به مرحله بروز برساند، و آنچه بالامکان و بالقوه در نهاد آدمی وجود دارد جنبه فعلیت به آن بخشد، و با حداقل ضایعات که طبیعی زندگی دسته جمعی است حداکثر بهره را به جامعه برساند.

4- قوانین باید جنبه عملی داشته باشد نه خیالی، و از ضمانت اجرای کافی برخوردار باشد نه بدون پشتوانه، و درک آن برای همگان ممکن بوده باشد نه پیچیده و دور از فهم و درک افراد.

5- قانونگذار حقیقی کسی است که مرتکب لغزش و گناه و خطا و اشتباهی نشود، و از این گذشته نسبت به افرادی که می خواهد قانون را برای آنها وضع کند مهربان و دلسوز، و در عین حال قوی الاراده باشد، و از هیچ قدرتی نهراسد.

6- قانونگذار شایسته کسی است که خودش منافعی در آن جامعه نداشته باشد، چرا که منافع شخصی و خصوصی به هر حال فکر قانونگذار را به سوی خود می کشاند، زیرا اگر بتواند از تاثیرات آگاهانه آن خود را برکنار کند از آثار ناخودآگاه آن ممکن نیست برکنار بوده باشد.

آیا این جهات ششگانه که در بالا گفته شد در کسی جز ذات پاک خدا پیدا می شود؟ کسی که خالق بشر است و از تمام اسرار وجود او آگاه است. کسی که خطا و لغزش و اشتباه در ذات پاکش راه ندارد. و از اینجا باید نتیجه بگیری که هر قانونی غیر از قانون خدا ناقص و بی فرجام است و هر حکمی غیر از حکم الهی غیر قابل اعتماد و بی سرانجام است، و این یکی از دلایل عقلی لزوم بعثت انبیاء است.⁽¹⁾در پایان متذکر می گردد که اسلام در باب رابطه عقل و بعثت بر آن است که عقل و بعثت دو موهبت الهی است که خداوند به بشر ارزانی داشته است؛ آدمی با عقل و بعثت می تواند به سعادت جاودانه برسد. عقل، بعثت و دین را و دین و بعثت، عقل را تأیید می کند؛ مع الوصف عقل ضمن تبیین و تایید بعثت انبیاء از جایگاه خاصّی برخوردار است. برای نمونه توجه جنابعالی به برخی از آیات و روایات در باب جایگاه و اهمیّت عقل جلب می گردد.

قرآن مجید اصولاً نزول قرآن را برای تعقل می داند: اِنّا اَنْزَلْناهُ عَرَبیَّاً لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونْ⁽²⁾همانا ما قرآن را به زبان عربی نازل کردیم؛ شاید تعقل کنند. همچنین در آیه ای دیگر می فرماید: بدترین جانواران کسانی هستند که تعقل نمی ورزند. اِنَّ شَرَ الدَوابِ عِنْدَ الله الصُمُّ البُکْمُ الَّذیْنَ لا یَعْقِلُونْ⁽³⁾بدترین جنبندگان نزد خدا کسانی هستند که کر و لال اند و اصلاً تعقل نمی کنند.

در آیه ای دیگر می فرماید: اگر مردم سخن انبیای الاهی را می شنیدند یا تعقل می ورزیدند، هرگز گرفتار دوزخ نمی شدند. قالُوا لَوْ کُنّا نَسْمَعُ اوْ نَعْقِلُ ما کُنّا فی اَصْحابِ السَّعیْر⁽⁴⁾آن گاه

گویند که اگر ما سخن انبیا را شنیده بودیم یا به دستور عقل رفتار می کردیم، امروز از دوزخیاننبودیم، در آیه دیگر، افرادی را که بدون تعقل از پدران خود پیروی می کردند، نکوهش می کند. وَ إِذا قیلَ لَهُمْ أتْبَعوا ما أَنْزَلَ الله قالوا بَلْ نَتْبَعُ ما الفَینا عَلَیه آبائُنا اوْ لَوْکانَ آبائُهُم لا یَعْقِلونَ شَیْئاً و لا یَهْتَدون⁽¹⁾

امام کاظم به هشام می فرمایند: یا هشام، إِن لله عَلَی النّاسَ حُجَتَین : حجة ظاهره و حجة باطنه فاما الظاهره فالرسل و الانبیاء و الائمه علیهم السلام و اما الباطنه فالعقول⁽²⁾خداوند بر مردم دو حجت دارد: حجت آشکار و ظاهری و حجت باطنی. حجت آشکار، رسولان و انبیا و امامان هستند و اما حجت باطنی، عقول مردمند. رسول خدا نیز در روایتی می فرمایند: اوّلَ ما خَلَقَ الله العَقْل⁽³⁾عقل نخستین آفریده خداوند است. همچنین امام صادق علیه السَّلام می فرمایند: العقل دلیل المؤمن. عقل راهنمای مؤمن است.⁽⁴⁾در روایتی دیگر می فرمایند: هرکس عاقل است، دین دارد و کسی که دین دارد به بهشت می رود.⁽⁵⁾

از این آیات و روایات به خوبی بر می آید که در اسلام اهمیت بسیاری به مسأله عقلانیت داده شده است. همچنین گزینش و پیروی از دین نیز به وسیلة عقل صورت می گیرد. با عقل و استدلال عقلانی است که آدمی پیروی از دین را سعادت بخش می داند به نظر نمی رسد که هیچ فرقه اسلامی عقلانیت را به کلی انکار کرده باشد. اختلاف فقط در قلمرو و حیطه کارکرد عقل است؛ بنا براین، متدینان از هر مسلک و مرامی به درجات گوناگون از عقل بهره می برند منتها بعضی از آن ها بیشتر و بعضی کمتر. در هر حال ای عزیز بزرگوار، مولف به زبان خودمانی در خصوص حجت ظاهر یعنی پیامبر خاتم(ص) به عنوان مکمل عقل و معلم بشر اینگونه سروده است:

گفتنی ها را پیامبر(ص)چون بگفت *** روح و جانم را چو یک گل وا شکفت

من که بودم غافل و دور از خدا *** گفته هایش رهگشایم شد درست

با تمام جان و دل چون انبیا *** روز و شب بهر من نادان نخفت

همچو شمع سوخت و وجودش کرد فدا⁽¹⁾*** تا که بیدارم کند از خواب و چرت

گر چه بوده این مثل نوعی خطا *** این قیاس باشد قیاس جان و موت

دان که شمع سازند که سوزد بی نوا *** چون ندارد جان و بی روح است چو کلت

لیک پیامبر(ص) عکس شمع با صد صفا *** سوزد و سازد همی خرد و درشت

یا که چون پروانه ای در این سرا *** سوخت و با روحم همی شدچفت وجفت⁽²⁾

با زبان و هم عمل در هر کجا *** رهنمای قاطعم شد مثل سفت

داد خاموش درون بی هر صدا *** داد وی بوده ز آن روز نخست

با خدا بود و نمود من را رها *** از همه پندار پوچ و فکر سست

حرف وی حجّت بود تا ماورا *** بر نفوس هر پسر یا ذات دخت

پس حقیر گوید به تو با صد ندا *** قدر وی والا بدان نه سست و مفت

چرا آدم های عاقلی وجود دارند که متدین نیستند؟

دانی که عقل من، سراسر بهر یار است***یک قطره اشک من ،نمی در خشکه زار است

گرمای عقل خوب من، دانی که ناب است***باعقل جانان، جان من همچون بهار است

واژه "عقل" در متن های مختلف و در فضاهای متفاوت تفسیرهای گوناگونی پیدا کرده است . گاه عقل دارای تعریف عرفی است؛ مانند انسان عاقل، افراد عاقل. معنای دیگر عقل آن چیزی است که فیلسوفان در مباحث فلسفی به کار می برند و تعبیر می کنند؛ به این معنا که بحث های فلسفی، بحث عقلی است و در آن جا قاضی و داور مباحث فلسفی عقل است. اصطلاحی دیگری از عقل در روایت و در فهم دینی وجود دارد. پس از بیان این سه تعریف از عقل، باید دید میان آنها چه ارتباطی وجود دارد.

الف) عقلی که فیلسوفان در فلسفه مطرح می کنند، به عنوان یک قوه و توان برای ادراک امور کلی است. به تعبیر فیلسوفان عقل مفاهیم کلی را درک می کند و به جزئیات کار ندارد. به تعبیر حاجی سبزواری (ره) در شرح منظومه، عقل با جزئیاتی که در حال تحول و از بین رفتن هستند کاری ندارد. عقل کارش با کلیات و با مفاهیم کلی است. این یک مفهوم از عقل است که این قوه مدرکه است. درباره اثبات این که انسان چنین قوه ای دارد، فیلسوفان بحث های زیادی کرده اند.

صدر المتألهین (ره) در کتاب اسفار در ضمن استدلال این مسئله را به قرآن مستند می کند. ایشان می گوید: قرآن در مورد خلقت انسان می فرماید: "وَ اللّهُ أَخْرَجَکُم مِّن بُطُونِ أُمَّهَاتِکُمْ لاَ تَعْلَمُونَ شَیْئًا"⁽¹⁾شما را ما از شکم مادرانتان خارج کردیم در حالی که هیچ نمی دانستید. این

آغاز کار انسان است که هیچ نمی داند، هیچ اطلاع و داده ای ندارد؛ از طرف دیگر می فرماید: "ما خلقتُ الجنَّ و الانس الاّ لیعبدون"⁽¹⁾ما جن و انس را خلق نکردیم مگر برای بندگی.صدر المتألهین می گوید انسان در آغاز کار هیچ نمی داند، اما منتها و مقصدی که برای آن خلق شده است، عبادت است و عبادت هم تابع معرفت است. بنابراین، انسانی که آغازش از جهل مطلق است و پایانش معرفت و شناخت است، به طور قطع باید قوایی برای شناخت و معرفت داشته باشد. وی از طریق قرآن وجود قوای ادراکی را برای انسان اثبات می کند.

ب) اما عقلی که در بحث روایات به کار می رود: "کلما حکم به العقل، حکم به الشرع"، آن عقلی که حکم می کند و هر حکمی بکند، شارع هم آن حکم را قبول دارد. آیا این عقل همان عقل فلسفی است یا نه! فیلسوفان به ویژه فیلسوفان متأله، بر این نکته اسرار دارند که این همان عقل فلسفی است. تعبیر روایات از عقل این است: "ما عبد به الرحمان و اکتسب به الجنان"⁽²⁾عقل چیزی است که انسان با آن خدا را عبادت می کند و می تواند به بهشت برسد؛ یعنی می تواند به سعادت برسد. در روایات کلمه "عقل" در مقابل "جهل" به کار رفته است. در کتاب اصول کافی فصلی دارد با عنوان "کتاب عقل و الجهل"⁽³⁾یعنی مقابل عقل کلمه جهل آمده است. این تعبیر مستند به روایات است. روایت معروفی است از هشام درباره جنود عقل. امام خمینی (ره) کتابی دارند با همین عنوان (جنود عقل و جنود جهل)، که در این کتاب، روایت امام کاظم (ع) را شرح و تحلیل و بررسی کرده اند. طبق آن تلقی عقل چیزی است که انسان را به خدا نزدیک می کند. بنابراین، عاقل کسی است که دنبال خدا می گردد، خدا را عبادت می کند. و آن کسی که دنبال خدا نمی گردد، خدا را عبادت نمی کند، او اساساً از عقل بهره ای ندارد. این که قرآن می فرماید: "اکثرهم لا یعقلون"⁽⁴⁾ناظر به همین معنا است؛ یعنی از این عقل برخوردار نیستند.

ج) اما آن عقل عرفی که - به خصوص امروز در فرهنگ فلسفی عقل، همین عقل مطرح است - از آن تعبیر به عقل حسابگر می شود، عقل مصحلت آمیز دنیایی است. این که کسی می تواند منافع شخصی خود را در حد کوچک و محدودی بفهمد و این محدودیت باعث میشود خیلی منافع بزرگ تر را به خاطر حفظ منافع خیلی کوچک تر و کم ارزش تر؛ از دست بدهد، چرا که به منافع بزرگ تر توجه ندارد، این عقل حسابگر است. این همان عقلی است که در عرف می گویند، فلانی عاقل است؛ مردم عاقل اند. عاقل اند به این معنا است که حسابگرند و سود و زیان منافع شخصی خودشان را درک می کنند. فلسفه غرب بیشتر با همین عقل سر و کار دارد، آن عقلی که آنها از آن صحبت می کنند، به ویژه بعد از دوران جدید، همین عقل حسابگر است. که متاسفانه ایسم های مختلف مادی با استفاده ابزاری از این عقل با ظرافت خاصی مسیر بشریت را به انحراف دردناکی کشانده اند.

صدر المتألهین (ره) در شرح اصول کافی برای عقل مراتب و معانی متفاوتی ذکر می کند. این که عقل مراتب دارد، قطعی و یقینی است. به تعبیری انسان همه این سه تعریف از عقل را می تواند، مراتب عقل تلقی کند؛ یعنی یک مرتبه از عقل همین عقل حساب گر است که منافع جزئی را درک می کند. هر چند فیلسوفان معتقدند که به این عقل نمی شود واقعاً عقل اطلاق کرد؛ زیرا که عقل وارد جزئیات نمی شود.

اکنون پس از تحلیل و بررسی تعاریف عقل توجه جنابعالی به اصل سؤال معطوف می گردد، یعنی اگر عقل دین را تأیید می کند، پس چرا آدم های عاقلی وجود دارند که متدین نیستند و به هیچ دینی نگرویده اند؟ اگر انسان بخواهد یک جوابی کوتاه برای پرسش مطرح شده بیان کند، باید گفت انسان های عاقلی که شما می بینی، معلوم نیست از عقلی که دین آن را تأیید می کند بهره مند باشند. انسان های این چنینی عقل حسابگر منافع جزئی و شخصی را دارند، که این عقل حسابگر؛ ضرورتاً انسان را به خدا نزدیک نمی کند، بنابر این عقلی که همه مدعی اند آن را دارند، عقل حسابگر است که این عقل حسابگر ضرورتاً دین شناس نیست، و انسان را به خدا نزدیک نمی کند. این عقل منافع جزئی و کوچک را می بیند، اگر ارتقا پیدا کند و اگر این انسان یک پله بالاتر بیاید و برسد به درک مفاهیم کلی تر و از

یک منظر بالاتری به واقعیت وجود نگاه کند، آن موقع منافع بزرگ تر را می بیند. و آن کسی که این منافع بزرگ تر را ببینید، آن عقل را پیدا بکند، این عقل همان عقلی است که "ما عبد به الرحمان و یکتسب به الجنان" است. این عقلی است که دنبال خدا می رود. این عقلیاست که به تعبیر روایت، وقتی خدا عقل را خلق کرد، گفت: بیا، آمد، گفت: برو، برگشت؛ یعنی عقل مطیع است؛ مطیع خداوند تبارک و تعالی است. آن عقلی است که انسانهای کامل و با ایمان، آن را دارند. هر قدر انسان به آن عقل نزدیک تر شود، بهره مندی خود را از درک فیوضات الهی بیشتر خواهد کرد. از باب نمونه در آیات سوره اعلی که ترجمه آن بصورت منظوم توسط مولف سروده شده است؛ با دقت و تامل لازم تعقل فرما تا ببینی چه حقایقی را از آیات مورد نظر دریافت می کنی:

1- خوان تو نام رب اعلی و برین***با همان تسبیح و پاکی و یقین

2- آن خداوندی که خلق کرده جهان ***خوب و عالی با هدفهایی عیان

3- هر که را در کم و کیف اندازه داد***تا رود سوی کمالش در نهاد

4- آنکه از دامان خاک بی صفا ***هم چراگاه و گیاه کرده به پا

5- بعد از آن کرده همه،خشک و خموش ***درفضایی که بُود، بی جنب و جوش

6- می کنیم خوانا، تو را در جان و سر ***کی شود پنهان، ز دیده و نظر

7- آنچه را خواهد، کند اندر جهان ***عالم است، بر سّر و پنهان و عیان

8- می کنیم یاری تو را، در راه دین***تا شود آسان، رسالت، بر زمین

9- پس تو آنان را، تذکر ده ز جان ***گر تذکر، سودمند، افتاد، بدان

10-آنکه ترسد از خدای مهربان ***می رود با جان و دل، سوی همان

( چون که قلبش، گشته آماده برآن***می پذیرد آن تذکر را ز جان)

11- آن شقی و منحرف، در راه کین⁽¹⁾***می کند دوری، زحرف حق دین

12- با چنین فکری، رود در قعر نار***سوزد اندر، آتش کبری و زار

13- پس چو مرده، می شود درآن جهان ***کی شود زنده، همی سوزد در آن

14- رستگار شد آنکه در سر و عیان ***پاک و کرد از هر بدی ، هم جسم و جان

15- با همان، یاد خدای مهربان***با خضوع و هم نماز، اندر نهان

16- پس چرا ؟! ای خفتگان این دیار***از فلاح، دوری و رفتید سوی نار

17- آن سرای فانی را، درجان و سر ***داده ترجیح، بر بقایی پر ثمر

17- آخرت، بهتر بُود از هر نظر ***تا ابد،خیرش رسد بر جان و سر

18- آنچه گفتیم از تمام این امور ***ثبتِ در دیگر صحف، ای با شعور

در کتب انبیای پیش از این ***19- همچو ابراهیم و موسی، اهل دین

هدایت و ضلالت انسان ها به دست کیست؟

کسی جز حق اینک ندارد ندا***بجان گیر و عبرت نما در خفا

چو عبرت بود مرکبی ره گشا***ز تقوا دهد دین و دنیا به ما

همیشه اعمال و کردار انسان ها، نتائج و ثمرات و بازتاب خاصی را به دنبال دارد، از جمله این که اگر عملی نیک باشد، نتیجه آن، روشن بینی و توفیق و هدایت بیشتر به سوی خداوند متعال است.

تصویر

در قرآن کریم آیاتی وجود دارد که آدمی با نگاهی سطحی و اولیه به آن ها می پندارد که هدایت و ضلالت انسان ها توسط خداوند متعال صورت می گیرد و خود انسان و اختیار او در آن نقشی ندارد؛ اما با نگاه دقیق و عمیق متوجه خواهی شد که این تصور درست نیست، بلکه منظور از آیه چیز دیگر است. به طور مثال خداوند متعال در سوره نحل آیه 93 می فرماید: «وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَجَعَلَکُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَ لکِنْ یُضِلُّ مَنْ یَشاءُ وَ یَهْدِی مَنْ یَشاءُ: و اگر خدا می خواست همه شما را امت واحدی قرار می داد، ولی خدا هر کس را بخواهد گمراه و هر کس را بخواهد هدایت می کند». در پایان این آیه بیان شده است که خداوند انسان ها را هدایت یا گمراه می کند؛ که در نگاه بدوی، جبر و عدم اختیار آدمی در امر هدایت و ضلالت را می رساند؛ اما باید دید آیا این مطلب درست است و با مبانی شیعه سازگار است یا خیر؟

این مطلب نه با ادله عقلی می سازد و نه با مبانی و اعتقادات شیعه سازگاری دارد؛ زیرا اولا: در علم کلام ثابت شده است که خداوند متعال منزه از فعل قبیح است و هرگز عمل زشت و قبیح انجام نمی دهد، چرا که هیچ انگیزه و داعی ای برای انجام فعل قبیح ندارد. از طرفی این مسلم و قطعی است که ضلالت و گمراه کردن انسان ها، چه با نشان دادن مسیری انحرافی و خلاف مسیر مستقیم به آن ها باشد و چه از طریق گمراه کردن مستقیم آن ها، عملی زشت و قبیح است و انسان ها آن را فعلی زشت می دانند و فاعل آن را شماتت می کنند؛ پس خداوند متعال هرگز چنین عملی را انجام نمی دهد، پس این عمل از ساحت کبریایی خداوند حکیم نیز بدور است و او منزه از این افعال است. لذا قطعا منظور از آیه چیز دیگری است.ثانیا: شیعه «اختیار» آدمی در افعال خود را قبول دارد و مقتقد است: انسان خود مسئول اعمال و رفتار خود است و هیچ جبری وجود ندارد. پس هدایت یا گمراه شدن نیز به عنوان فعلی از افعال آدمی، منسوب به خود اوست و اختیاری بوده و به دست خود انسان صورت می پذیرد.

لذا برای توضیح آیه باید گفت: هدایت و ضلالت در قرآن به معنی اجبار بر انتخاب راه درست یا غلط نیست، بلکه به شهادت آیات متعددی از خود قرآن، «هدایت» به معنی فراهم آوردن وسائل سعادت؛ و «اضلال» به معنی از بین بردن زمینه های مساعد است، بدون این که

جنبه اجباری به خود بگیرد. (این فراهم ساختن اسباب که به آن توفیق گفته می شود) یا بر هم زدن اسباب (که به آن سلب توفیق گفته می شود) نتیجه اعمال خود انسان ها است که این امور را در پی دارد، پس اگر خدا به کسانی توفیق هدایت می دهد و یا از کسانی سلب توفیق می کند، نتیجه مستقیم اعمال خود آن ها است.

این حقیقت را در ضمن یک مثال ساده می توان مشخص ساخت، هنگامی که انسان از کنار یک پرتگاه یا یک رودخانه خطرناک عبور می کند، هر چه خود را به آن نزدیک تر سازد جای پای او لغزنده تر و احتمال سقوطش بیشتر و هر قدر خود را از آن دور سازد، جای پای او محکم تر و مطمئن تر میگردد و احتمال سقوطش کمتر می شود، این یکی هدایت و آن دیگری ضلالت نام دارد.

در نتیجه همیشه اعمال و کردار انسان ها، نتائج و ثمرات و بازتاب خاصی را به دنبال دارد، از جمله این که اگر عملی نیک باشد، نتیجه آن، روشن بینی و توفیق و هدایت بیشتر به سوی خداوند متعال و انجام اعمال بهتر است. در قرآن کریم در آیه 29 سوره انفال آمده است:«یا ایها الذین آمنوا ان تتقواالله یجعل لکم فرقانا؛ ای کسانی که ایمان آورده اید اگر تقوای الهی داشته باشید خداوند برای شما مایه تمیز ( خوب و بد ) را قرار می دهد». همانطور که در این آیه ذکر شده، رعایت تقوا باعث می شود که انسان در دنیا روشن بینی پیدا کند، چون تقوا انسان را روشن می کند. باید بدانی همانطور که در بیرون خود روشنایی و تاریکی می بینی و بیرون وجودت تاریک یا روشن است، در درون و ضمیر خود نیز روشنایی و تاریکی احساسمی کنی. یعنی ضمیر بعضی روشن است و گویی در آن چراغی نصب شده است و بر عکس، ضمیر بعضی تاریک است؛ و این قطعا حقیقتی است.

افراد روشن ضمیر اولین چیزی که دارند این است که بهتر از دیگران خوبیها و بدیها را احساس می کنند، عیبها و نقصها را می بینند و اعتراف می نمایند. ولی افرادی که درونی تاریک دارند، واضح ترین و بزرگترین عیب خود را نمی بینند. قرآن کریم می گوید تقوا داشته باشید تا عینک درونیتان سفید باشد و جهان را همچنانکه هست ببینید. اگر تقوای الهی داشته باشید، اگر درونتان پاک باشد، اگر تیرگیها را از درون خود زایل کنید، خداوند در دل شما مایه

تمیز قرار می دهد؛ یعنی خدا در دل شما چیزی قرار می دهد که با آن حقایق را خوب تمیز می دهید یعنی به شما روشنی می بخشد.

پس انسان در اثر تقوا درونش روشن می شود و به همین جهت روشن بین می شود. وقتی که روشن بین شد، اولا خودش را خوب می بیند، خوب اندازه گیری می کند، زیادتر از آنچه هست نمی بیند، کمتر از آنچه هست نیز نمی بیند، تیرگیها و عیبهای خودش را خوب می بیند و ثانیا در اثر این روشن بینی، به حکم اینکه انسان طوری ساخته شده که جهان را با عینک وجود خودش می بیند، وقتی تقوا داشته باشد و عینک وجودش پاک باشد، جهان را بهتر می بیند، بهتر تشخیص می دهد.

واقعا اشخاصی که باتقوا هستند، اگر آنها را با یک فرد دیگری نظیر خودشان که از هر جهت مثل خودشان باشند منهای تقوا در نظر بگیری، می بینی قضاوتهای او خیلی بهتر از این دیگری است. این است که می گویند به اینگونه اشخاص الهام می شود، آدم پاکی است، به او الهام می شود. این اثر تقواست در دنیا.⁽¹⁾

علامه طباطبایی نیز معتقد است: «آن چه از «اضلال» به خداوند متعال نسبت داده می شود، اضلال بعنوان مجازات است، که افراد طالب ضلالت را بدان مبتلا می کند، چون بعضی افراد به راستی طالب ضلالت اند، و به سوء اختیار خود به استقبالش می روند، موید این سخن آیاتیاز خود قرآن کریم است به طور مثال قرآن در سوره صف آیه 5 می فرماید: «فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ: همین که منحرف شدند، خدا دل هایشان را منحرف تر و گمراه تر کرد». و نیز در سوره مومن آیه 34 می فرماید: «کَذلِکَ یُضِلُّ اللَّهُ مَنْ هُوَ مُسْرِفٌ مُرْتابٌ: این چنین خدا هر اسراف گر شکاک را گمراه می کند». یعنی ابتدا خود آن ها مسیر انحراف و گناه را در پیش گرفتند، سپس خداوند متعال نیز خللی در آن ایجاد نکرد تا گمراه گردند.

در نتیجه هر جا خداوند متعال «هدایت و ضلالت» را به خود نسبت داده است، منظور این است که از حیث تکوینی کارها به دست اوست و اجازه عمل را به انسان ها می دهد، و این معنا هرگز به معنای جبر نیست؛ زیرا که این هدایت و ضلالت به عمل و خواست خود انسان

بستگی دارد، یعنی خود او اگر بخواهد و مقدمات کار را برای خود فراهم کند، خداوند متعال نیز او را هدایت می کند، اما اگر او خود بخواهد گمراه شود و زمینه های این گمراهی را در خود به وجود آورد، خداوند متعال نیز جلوی این کار را نمی گیرد و اجازه می دهد او گمراه شود.

آیا قرآن مجید برای هدایت انسان کافی است؟

با تو گویم ای عزیز از عمق جان***از همان قرآن و عترت گیر امان

حیف قرآن و احادیث در جهان***چون که مظلوم گشته اند تا این زمان

آنچه فطرت طالبش بوده همان***جمع در قرآن و عترت بی گمان

پس عزیزم قدر هر یک را بدان***چون که بی منّت کنند جان را جوان

گر چه آن ذات خداوند جنان***او که هست دانای سرّ و هم عیان

چون که ایمانی نهد بر قلب و جان***با صراحت گوید ای جانان جان

گر دهم دنیا و ما فیهای آن***بر کس و ناکس به هر عصر و زمان

دون منّت باشد و هر نوع بیان***چون که فانی گردد و دارد فغان

لیک و بر مومن کند منّت عیان***بهر ایمان و سعادت در جهان

چون لیاقت خواهد و شور و توان***تا کند جان را مهیّا بهر آن

هیچ و اجباری ندارد بر کسان***تا روند راه خدای مهربان

چون که لا اکراه فی الدینش چنان***در نوردیده زمین و آسمان

داد فطرت داد دین است در نهان***پس نما آن را فراگیر و عیان

بی نیاز است ذات حق در دو جهان***از عبادتهای دست و هم زبان

گر روی راه رسول(ص) با صد توان***لطف حق با تو شود بی هر گمان

چون که توفیق خدای لا مکان***بهر خوبان است عزیزم نه بدان

بی گمان توفیق حق چون ارمغان***هدیه مولا بود در هر زمان

پس اگر خواهی شوی اهل جنان***تابع قرآن و عترت شو چنان

هر که را راهی رود در غیر آن***ظلم وافر کرده بر روح و روان

پس عزیزم قدر خود را خوب بدان***چون تویی والاتر از هفت آسمان

البته در ابیات مختلف قصیده مزبور به نوعی به این حقیقت تلخ اعتراف شده است که متاسفانه انسان جدید و فلاسفه معاصر در غرب، به علل گوناگونی همچون استفاده ابزاری ازعقل، پیشرفت های علوم مادی و تجربی، ضعف مراجع دینی (یهودی و مسیحی) در پاسخ گویی به نیازهای فکری و عملی او، رفتار نامناسب کلیسا با اهل اندیشه و رشد فزاینده سرمایه داری و مصرف گرایی، که قبلا هم به آنها اشاره شده است دچار بحران دین گریزی و معنویت ستیزی شده و به تبع آن آنچه مظلوم واقع شده قرآن و عترت می باشد. پوچی و بی معنایی و به دنبال آن، اندوه، دلهره و نومیدی در زندگی فردی از یک سو و ناامنی و بی عدالتی در زندگی اجتماعی و جهانی از سوی دیگر، پیامدهای گریز ناپذیر فراموشی قرآن و عترت بوده اند. انسان جدید، قرآن و عترت را انکار کرد تا با پشت کردن به آنها، ضمن جفا و

ستم در حق سالم ترین پیام الهی؛ بالاترین ظلم را در حق فطرت بشری و نفس انسانی خود مرتکب شود. حال جدای از ظلم مزبور این سوال قابل طرح است که آیا قرآن مجید برای هدایت انسان کافی است؟

پاسخ این سوال مهم را خداوند متعال در همین آیه بیان می کند که قرآن مجید به تنهایی نمی تواند بلکه نیازمند یک رهبر و مدیر و مدبر است و بدون او رسیدن به این اهداف میسر نخواهد بود.

خداوند متعال در اولین آیه از سوره مبارکه ابراهیم هدف از نزول قرآن کریم را این گونه بیان می کند: "الر کِتابٌ أَنْزَلْناهُ إِلَیْکَ لِتُخْرِجَ النَّاسَ مِنَ الظُّلُماتِ إِلَی النُّورِ بِإِذْنِ رَبِّهِمْ إِلی صِراطِ الْعَزیزِ الْحَمیدِ:الف، لام، راء. کتابی است که آن را به سوی تو فرود آوردیم تا مردم را بهاذن پروردگارشان از تاریکیها به سوی روشنایی بیرون آوری: به سوی راه آن شکست ناپذیر ستوده.⁽¹⁾

هدف هایی چون بیرون بردن مردم از تمامی تاریکی ها به روشنایی و نور و هدایت مردم به سوی خوشبختی و موفقیت و کامیابی.اما سوال اصلی اینجاست که آیا قرآن کریم به تنهایی می تواند انسان را به همه این اهداف برساند ؟ پاسخ این سوال مهم را خداوند متعال در همین آیه بیان می کند که قرآن مجید به تنهایی نمی تواند بلکه نیازمند یک رهبر و مدیر و مدبر است و بدون او رسیدن به این اهداف میسر نخواهد بود، حال تا زمانی که پیامبر اکرم در میان مردم زندگی می کرد او این وظیفه مهم را بر عهده داشت و بعد از جضرت نیز با بیان حدیث

شریف ثقلین این وظیفه بر عهده ائمه اطهار قرار گرفت که مجری دستورات قرآن و همچنین رهبری مردم را بر عهده بگیرند. که در ادامه سوالات به کم و کیف و اهمیت آنها اشاره خواهد شد.

آیا فطرت خداجو به وجود پیامبران نیاز دارد؟

می شود مشق دلم را خوش نوشت***عشق محبوب را درون خود سرشت

می شود چشم درون را شست و دید***تا رها گردد برون از کار زشت

می شود هر روز و هر شب در سماء***با دو بال عقل و سنّت لاله کشت

می شود سوی سرای جاودان***در مسیر عاشقی رفت تا بهشت

می شود هر دو جهان را بی صدا***کرد فدای راه و رسم و سرنوشت

می شود اصل نعم در ماوراء***ثابت و جاوید و باقی رو نوشت

می شود روح و روان در آخرت***تا ابد باقی و دنیا چون خورشت

می شود در بحر طوفان و بلا***در کمال راحتی، سر بر بالشت

می شود دنیا تمام، بر این حقیر***روز آخر بر مزار آرند دو خشت

در یکی از ابیات این غزل آمده است که: " می شود هر روز و هر شب در سماء - با دو بال عقل و سنّت لاله کشت " آری ای عزیز بزرگوار واقعا خوشا بر احوال انسانی که بر خلاف افکار مادی ای که توسط ایسم های مختلف در جهان غرب و قرون اخیر بر بشریت حاکم

شده با شناخت و معرفت با دو بال عقل و سنّت در مسیر آنچه فریاد خاموش فطرتش طالب آن است؛ با یقین و باور گام بر می دارد.

در هر حال ای عزیز اهل عقل و خرد، بصورت مستدل می توان اثبات کرد که اولا صفت پرستش وخدا خواهی یک امر و خواست فطری است و ثانیا فطرت خداجو به وجود پیامبران نیاز دارد؛ چرا که این نیاز با تار و پود انسان عجین شده به گونه ای که هر کسی نسبت به آن کم توجهی نماید و راهی جز آنچه پیامبران برای راهنمایی بشر ترسیم فرموده اند را برای رسیدن به آرامش و سعادت واقعی دنبال کند، بدون تردید به فطرت خود بالاترین ظلم را کرده ویقیناً سعادت دنیا و آخرت و آرامش روحی و روانی اش را با مشکل روبرو خواهد کرد. واقعا من نمی دانم ایسم هایی که منکر پیام فطری انبیا هستند؛ چه جوابی را حد اقل به فطرت خود خواهند داد!!!

آری ای عزیز خداجو، بدان و آگاه باش که خدا گرایی اگر چه فطری است، اما امور فطری نیز در معرض دگرگونی و تغییر قرار دارند و یکی از اهداف انبیا شکوفا کردن این فطرت است. توضیح اینکه برخی می گویند: اگر خدا وجود داشته باشد دیگر نیازی به تبلیغ دین توسط پیامبران وجانشینان آنان و دیگر مبلغین دین نیست.در پاسخ باید گفت:خداوند جهان برای درک و شناساندن خود به بشر، حس خدا جویی و خدا گرایی را در درون انسان قرار دادو آن را فطرت نامید، لذا مقصود از فطرت همان کشش درونی است که انسان را به سوی خدا متوجهمی کند. خداوند متعال در قرآن کریم می فرماید «فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنِیفًا فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْهَا⁽¹⁾پس روی خود را با گرایش تام به حق، به سوی این دین کن، با همان سرشتی که خدا مردم را بر آن سرشته است» در این مورد، در روایتی نقل شده مردی که در امر خداشناسی گرفتار شک و تردید شده بود، خدمت امام صادق(علیه السلام) رسید. امام از او سوال پرسیدند: ... آیا هرگز سوار بر کشتی شده ای؟عرض کرد آری،حضرت فرمودند: هرگز کشتی تو در جایی که هیچ کشتی دیگری برای نجات تو نبوده، و قدرت بر شناگری نداشته ای، شکسته شده است؟عرض کرد: آری،حضرت فرمودند: در آن حالت آیا امید نداشتی

که موجودی هست که می تواند تو را از آن مهلکه نجات دهد؟عرض کرد آری. فرمودند: او خداوندی است که قادر بر نجات است در آن جا که هیچ نجات دهنده و فریاد رسی نیست. بنابراین اصل خدا شناسی و خدا جویی فطری است و امور فطری نیازی به تبیین و استدلال و یاددادن ندارند.

اما امور فطری نیز در شرایطی نامناسب، دگرگون و یا کم رنگ می شوند. علت این امر چند چیز است: 1.غفلت؛ 2. بها دادن بیش از حد به بخش حیوانی انسان؛ 3. گرفتار شدن در دام شبهات... لذا فطرت به تنهایی کافی نیست وخداوند متعال برای هدایت انسان و بیدار کردن فطرت، پیامبران را فرستاد. حضرت امیرالمومنین(علیه السلام) نیز یکی از اهداف ارسال پیامبران را همین شکوفا کردن فطرت انسان ها معرفی کرده است. از طرفی انسان برای رسیدن به سعادت و کمال به نسخه عملی زندگی نیاز دارد و این که بداند دستورات خداوند متعال چیست تا با انجام آن ها راه سعادت و رشد و تعالی را طی کند.

در نتیجه آمدن انبیا برای بارور کردن فطرت و رساندن پیام الهی به انسان و آموزش درست زیستن و سعادتمند شدن لازم و ضروری بود.

هدف از رسالت انبیا از نگاه نهج البلاغه چیست؟

ای خالق معصوم من***آن دو و هشت و چار من

در جام هستی ای عزیز***بنما ره حق را به من

تا من روم با دل در آن*** گویم خدای جان من

داد درون گوید سخن***راه تو باشد راه من

پس کن دوا درد مرا***منّت بنه بر قلب من

با لطف خود ایمان بده***یاد تو باشد داد من

آرامه ی هر دو جهان***کن داد خود را یاد من

تا که شوم برتر ز خاک***در ماسوا گویم که من

عاشق شدم با صد گناه***این است همان اقرار من

راه رهایی رفته ام***با لطف حق دانی که من

خوشبخت هر دو عالمم***اندوه و غم دور است ز من

گر چه ندارم دولتی***مهر خدا، اموال من

هم پست و هم جاه جهان***دانی که هیچند نزد من

خاک است جهان در چشم من***مثل دمل بر زخم من

آنچه حقیر دارد بدان***از لطف حق باشد به من

غرض از رسالت انبیاء به طور کلی به دو هدف اصلی و کلی تقسیم می شود که حضرت علی(ع) به آنها اینگونه اشاره دارند:

1- مسایل عقل نظری که انسانها را در بخش های علمی و اعتقادی راهنمایی کنند: «فَبَعث فیهم رُسُله وواتر إِلیهم أَنبیائه لِیَستأْدوهم میثاق فِطرته و یُذکِّروهم مَنسیّ نِعمته و یَحتجّوا عَلیهم بالتَبلیغ و یُثیروا لَهم دَفائن العُقول»⁽¹⁾"خدا انبیا و رسل خودش را پی در پی برانگیخت و

به سوی بندگان خود فرستاد تا آن میثاق فطری را مطالبه کنند و نعمتهای به فراموشی سپرده شده را به یادشان آورند و با رساندن دستورات و احکام و راهنمایی های او، حجت را بر آنها تمام کنند و گنجینه های ناپیدای عقل ها را آشکار و نمایان سازند"

2- مسایل عقل عملی از قبیل اراده، نیت، اخلاص، پرستش و مانند آن: مأموریت انبیای الهی)ع) در بخش عملی این است که مردم را از عبادت بتها برهانند و به عبادت خدا برسانند: «لِیُخرجِ عباده مِن عِبادة الأَوثان إِلی عبادته و من طاعة الشَیطان إِلی طاعته»⁽¹⁾

"خدا پیغمبر اکرم(ص) را برانگیخت ... تا بندگان او را از عبادت بتها برهاند و به عبادت خدا رهنمون گردد و از قید اطاعت شیطان بیرون آورده و به اطاعت خدا راهنمایی کند.

آیا از نظر قرآن هدف ارسال انبیاء و رسل مربوط به امر آخرت است و یا اینکه به زندگی دنیوی انسان ها نیز مربوط است؟ قرآن تنها مسئله آخرت را بیان نمی کند، مسأله زندگی دنیا را هم از نظر هدف انبیاء مطرح می کند، خیلی هم واضح و صریح، در آن آیه معروف: «لَقَدْ اَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالبَیِناتِ وَ اَنزَلنا مَعَهُمُ الکِتابَ وَ المیزانَ لِیَقومَ الناسُ بِالقِسطِ»⁽²⁾

پیامبران خودمان را با دلایل و بینات فرستادیم، کتاب و مقیاس همراه آنها فرستادیم تا در میان مردم عدالت بر پابشود. پس معلوم می شود قرآن این را یک نیازی دانسته است و برای این اصالتی قائل شده است، و در اینجا حتی آن هدف دیگر [یعنی شناخت خداوند] را هیچ ذکر نمی کند، در جاهای دیگر ذکر می کند ولی در اینجا این هدف را ذکر نمی کند شاید برای اینکه نشان بدهد که این هم اصالتی دارد و واقعاً این جهت مورد نیاز است و باید باشد. پس قرآن که نظر داده است که از ضرورتهای زندگی بشر وجود عدالت است؛ وجود پیغمبران را برای برقراری عدالت لازم و ضروری می داند.

به بیان دیگر هدف از بعثت انبیاء و ارسال رسل، هدایت جامعة بشری است، و این هدایت در دو بعد انجام می شود اول هدایت به معنی «ارائه طریق» (نشان دادن راه) یعنی همان چیزی که وظیفة هر پیامبری از پیامبران خداست ، دوّم «ایصال به مطلوب» (رساندن به مقصود)

است که آن نیز دو شاخه دارد: شاخة اول هدایت تشریعی ، تحقّق بخشیدن به برنامه های دینی ، خواه از طریق تشکیل حکومت و اجرای حدود و احکام الهی و عدالت اجتماعی باشد، و خواه از طریق تربیت و پرورش نفوس به طور عملی، و این هر دو، سبب تحقّق یافتن اهداف پیامبران می شود، و برنامه ای بسیار سخت و سنگین و نیاز به ویژگیهای فراوان از نظر علم و تقوا و شجاعت و مدیریت دارد.

شاخة دیگر، هدایت تکوینی و رساندن به مقصود از طریق تأثیر و نفوذ معنوی و روحانی و تابش شعاع هدایت در قلب انسان های آماده است ، و این یک سیر معنوی و درونی است. علاوه بر آن سیر ظاهری و برونی که انبیای بزرگ و پیشوایان الهی نسبت به پیروان خود داشتند و به یقین چنین برنامه ای صفات و ویژگی ها و آمادگی های بیشتری را می طلبد.⁽¹⁾

از طرفی دیگر زمانی است که انسان در ژرفای اندیشه های خود در پی یافتن حقایق و اسرار خلقت خویش بوده است و در این راستا توانسته به موفقیتهایی نیز دست یابد. آفرینش بشر از ابعاد مختلفی قابل تعمق و تعقل میباشد که از آن جمله میتوان به کیفیت خلقت اولیه، سیر تکامل، ماهیت فیزیکی و روحانی وی اشاره کرد. بدیهی است که آگاهی یافتن از ساختاروجودی یک پدیده میتواند اطلاعات زیادی را در زمینه نحوه عملکرد و قابلیتهای آن در اختیار بگذارد.

یکی از بزرگترین و موثرترین ساخته های بشر در قرن اخیر رایانه است. با کنکاش و بررسی در ساختار و قابلیتهای این وسیله می توان به حقایقی شگفت انگیز پی برد. یک رایانه روشن از دو بخش اصلی سخت افزار و نرم افزار تشکیل شده که هر یک از این دو بخش ماهیتی مستقل و در عین حال لازم و ملزوم دارند به این معنا که سخت افزار و نرم افزار یک رایانه بطور مستقل و مجزا فاقد هرگونه کارایی بوده و عملاً غیر قابل استفاده می باشد.

انسان ها نیز همانند رایانه ها از دو بخش اصلی جسم (سخت افزار) و روح (نرم افزار) تشکیل یافته اند که این دو عملاً بدون هم باعث عدم عملکرد انسان می گردند. جسم و روح

بطور مستقل وجود دارند اما تنها در صورت جمع شدن آنها است که انسان به شکل کنونی حیات و زندگی می باید. در مرکز فرماندهی جسم، مغز (پردازنده) قرار دارد که سایر بخشهای جسمانی را کنترل میکند. هر انسانی دارای حافظه است که بخشی از این حافظه حاوی دستورالعملهای ثابت جهت ادامه حیات و عملکردهای پایه ای همانند تنفس، تپش قلب، سیستم هاضمه، انتقال تکانه های عصبی، واکنشهای احساسی، رویه های تصمیم گیری، منطق و تفکر است. این دستورالعملهای ثابت را می توان به سیستم عامل رایانه ها تشبیه نمود که وظیفه آن ایجاد بستری برای کنترل سخت افزار و راه اندازی اولیه و کنترل اجرای نرم افزارهای کاربردی است. در علم انسان شناسی از این دستورالعملهای اولیه به عنوان “غرایز” یا “اعمال غریزی” نام برده می شود که انسان هیچگونه کنترل و اختیاری بر آنها ندارد.

بخش دیگری از حافظه انسان محلی است برای نگهداری آموخته ها و تجربیاتی که در طول عمر خود کسب می کند. این بخش از حافظه در واقع بخش پویای حافظه انسان را تشکیل می دهد. بخشهای دیگر سخت افزاری انسان همانند چشمها، گوشها، سیستم عصبی، دست ها، پاها، قلب، شش، ریه، معده،…. همگی از طریق اعصاب متصل به مغز بوده و از این ناحیه کنترل و هدایت می شوند.روح به عنوان نرم افزار عملگرای جسم انسان دارای دو جنبه می باشد. یک جنبه همان دستورالعملهای پایه ای مغز (سیستم عامل) است که اعمالی نظیر تنفس، تپش قلب، هماهنگی بین اعضا، حفظ تعادل، تولید هورمونها، کنترل سیستم ایمنی و غیره را در بر دارد. جنبه دیگر که فاکتور اصلی تفاوت انسان از حیوان و وجه تمایز وی از سایر موجودات خلقت است، دستورالعملهایی است که مربوط به هوش، قدرت یادگیری، قابلیت تکامل، مکانیزم راه اندازی تفکر و احساسات میگردد. در مقایسه ای اجمالی بین انسان و حیوان میتوان گفت که روح حیوانها یعنی همان دستورالعملهای مغزشان تقریبا 99 درصد از غرایز تشکیل یافته و تنها یک درصد توانایی یادگیری و تکامل هوشمندانه را دارند در صورتیکه در انسان کاملاً برعکس

است. یعنی انسان بعنوان پیچیده ترین مخلوق خداوند از لحاظ روحانی یک درصد از غرایز تشکیل شده و 99 درصد توانایی رشد و تکامل معنوی دارد.

بنابراین می توان نتیجه گرفت که روح آدمی در واقع همان دستورالعملهای نرم افزاری هستند که در مغز قرار گرفته اند و باعث ادامه زندگی و حیات میگردند. مجموعه روح و جسم انسان از حیث خلقت دارای عظمت و قابلیتهای بسیار والایی است که شاید کمتر کسی از آنها مطلع باشد. قدرتی که در وجود هر انسانی بصورت بالقوه وجود دارد شگفت انگیزترین مسئله آفرینش است. بدیهی است که دستیابی به چنین تکنولوژی پیشرفته ای نیاز به زمان و ارتقای سطح علم و دانش وسیع بشر دارد. با استناد به اولین سوره نازل شده در قرآن شاید بتوان قدمی در این زمینه برداشت. آنجا که می فرماید:بخوان بنام پروردگارت که آفرید، انسان را از خون بسته آفرید، بخوان که پروردگارت بزرگوارتر است، پروردگاری که بوسیله قلم آموخت و تعلیم داد…

در این آیات این طور بر می آید که خداوند شروع یادگیری (برنامه ریزی ذهنی و تکامل روح) را مستلزم خواندن می داند. خواندنی که با نام وی آغاز گردد. خداوندی که همه چیز را خلق نمود و در بین همه آفریدگانش (از جمله کهکشانها، ستارگان، زمین، حیوانات) توجه همگان را به آفرینش انسان فرا خواند که از ماده ای بی ارزش آفریده شد. و این یعنی عظمت بی حد و حصر انسان که در نوع خلقت سرآمد همه مخلوقات و پیچیده ترین و تواناترینموجود است. ممکن است خداوند خواسته باشد اینگونه قابلیتهای نهفته انسان را به وی تفهیم کند. در ادامه به تکریم و بزرگداشت خود فرا می خواند و به معجزه قلم اشاره می کند که آنچه باعث تعلیم و یادگیری روح انسان می گردد؛ همانا قلم و نوشتاری است که از طریق وحی و بوسیله انبیا و پیامبر خاتم در اختیاربشر قرار می گیرد.

آسیب شناسی آموزش و تربیت الهی انسانها چگونه است؟

تربیت داد خموش است در بشر***می کند غوغا به پا در جان و سر

معنویت را کند احیا چو زر***وفق حق نه مثل ایسم های دگر

دان سعادت از برای هر نفر***می شود حاصل ز دین معتبر

بر خلاف میل ایسم ها ای بشر***کن تو بر دین خدا هر آن نظر

گفته های معصومین باشد چو زر***هر یک از آن را به جان خود بخر

نامه مولا به فرزند در بصر***سر به سر باشد هدایت بر پسر

آنچه را گفته علی(ع) بر قلب و سر***بهر فطرت بوده و کلّ بشر

از تو می پرسند زمان حشر و نشر***آنچه را کردی همه زیر و زبر

دان که مسئولی تو بر دخت و پسر***کن به تکلیفت عمل از هر نظر

کن اصولی را رعایت تا به سر***تا که فرزندت شود آقا و سر

آن اصول تربیت از هر نظر***خواست فطرت بوده در عقبا و دهر

روح و جسم در هم تنیده از صغر***دون شک با هم شوند همچون سپر

بر نفخت فیه من روحی نگر***چون اساس تربیت باشد چو زر

نفس دون باشد چو مانع پر خطر***با اصول تربیت از آن گذر

فطرت ا... التی همچون گوهر***می درخشد بر جبین مثل قمر

کن تو احیا فطرتت را ای بشر***تا که از معنا همی گیرد اثر

عقل آدم بوده حجت بر بصر***گر رود در راه شرع از هر نظر

حجت ظاهر در این سیر و سفر***قول پیغمبر بود ای با هنر

عقل و شرع با هم برند سوی ظفر***فطرت و روح تو را با یک خبر

گر چه تو داری اراده ای پسر***انتخاب با توست ز زیر و هم زبر

دان که مسئولی ز پایین تا به سر***بهر هر نوع انتخاب در روز حشر

طبق شرع و سنّت اندر این سفر*** کن تو وی را تربیت بی هر شرر

قبل از آنکه نطفه اش آید به در***گفته خالق بر همه مام و پدر

رزق پاک و طاهر و بی هر ضرر***خور در آن ایام خاص ای همسفر

خلق نیکو در تمام این سفر***می کند دور از تو هر نوعی خطر

دان که ایمان ارزش است بر هر بشر***تربیت از آن همی گیرد اثر

چون که نطفه شد جنین در جام دهر***دان وظایف می شود برتر ز سر

پس عزیزم کن رعایت در بصر***هر یک از آن را بدون هر اگر

غفلت و هر نوع گناه در این مقر***می کند روح و روانش در به در

صوت مستحجن زند بر وی ضرر***از حرام و شبهه ناک کن تو حذر

کن تو احکام را مرور با هر خبر***تا شوی واقف ز اسرار حجر

با وضو باش و برو سوی ظفر***در چنین حالی بخوان شمس و قمر

بعد از آن دوران خوب و پر ثمر***پا به دنیا می نهد در این سفر

نام نیکو تو گذار بر وی چو زر*** تا که فخر وی شود همچون گوهر

زندگی را کن تو شیرین چون شکر***با محبت هایی از عمق جگر

از بد اخلاقی و خشم هر آن گذر***کظم غیظ را کن تو بر آنها سپر

طفل تو باشد چنان یک چوب تر***از تو خواهد تربیت را سر به سر

می شود روزی قوی همچون شجر***فارغ از سستی که دارد محتضر

در مسیر تربیت او مستمر***می برد راهی که باشد مختصر

بین آنچه تکلیف است در جام دهر***داده خالق ظرفیت هایی دگر

تربیت دارد پیام هایی دگر***گر کنی با معرفت بر آن نظر

بر خلاف دید ایسم های بشر***می برد بالا تو را از جسم و سر

این حقیر گوید به هر خرد و کبر***این امانت برتر است از تاج زر

در اسلام، تربیت دینی قلمرو وسیعی دارد و در طول سایر تربیت ها قرار می گیرد. تربیت اسلامی در این معنا، به اصول، اهداف و شیوه های رایج تربیتی جهت می دهد و عرصه های مختلف جسمی، روانی، شناختی، عاطفی و رفتاری را در برمی گیرد. گفتنی است که برخی از ویژگی هایی که ذکر می شود، فقط مخصوص تعلیم و تربیت دینی است و در نوع غیردینی آن یافت نمی شود، و برخی از آنها در امور دینی برجسته تر و آشکارتر است. در این قسمت به بیان تفاوت هایی پرداخته می شود که تربیت دینی را از غیردینی تفکیک می سازد؛ این موارد عبارتند از:

روح الهی، عنصری ملکوتی، شریف و فناناپذیر است. از نگاه اسلام، این عنصر ماورایی بعد از متلاشی شدن بدن نیز باقی می ماند و از حیاتی جاودان و سعادت یا شقاوتی ابدی برخوردار خواهد بود. از لوازم توجه به طبیعت ترکیبی انسان، رعایت اصل جامع نگری است. جامع نگریمستلزم شناخت و تربیت هر دو بعد مادی و معنوی و طراحی برنامه ای جامع است. روایات متعددی توجه به مجموع نیازهای جسمی و روانی، معیشتی و فضیلتی، برونی و درونی را توصیه، برنامه زندگی مؤمن را متنوع و متناسب با ابعاد گوناگون و حاوی پالایش و آرایش ظاهر و باطن معرفی کرده است. در مقابل، آموزش ریاضی و فیزیک یا پرورش جسمانی و مادی ضرورتاً بر چنین نگاهی مبتنی نیست و اگر کسانی از روان هم سخن به میان می آورند، آن را امری مادی و دنیوی می پندارند که با دیدگاه روح مجرد و متکامل متفاوت است.

کمال هر موجود و از جمله انسان در گرو تحقق عینی تمام استعدادهای نوعی اوست. بی تردید عینیت یافتن خواست های مادی و حیوانی را نباید کمال انسانی شمرد؛ زیرا آنها میان انسان و حیوان مشترکند و شکوفایی آن به معنای تکامل انسان در بعد حیوانی است. در چنین شرایطی انسانیت انسان همچنان بالقوه است. شکوفایی ابعاد حیوانی، زودگذر و ناپایدار، مساوی شکوفایی هویت حقیقی انسان، یعنی روح فناناپذیر، جاودانه طلب و نامحدودخواهِ او نیست. هرگاه روان فناناپذیر او شکوفا شود و به کمال و لذت بی پایان، ناب و بدون محدویت و مزاحم دست یابد، انسانیت او به فعلیت رسیده است. بر این اساس، می توان گفت کمال نهایی آدمی نقطه ای است که کمالی فراتر از آن برای انسان متصور نیست و آن نیل به بالاترین، ناب ترین، گسترده ترین و پایدارترین لذت است که از طریق قرب الهی حاصل می شود.

با توجه به برتری تعالی روح، توجه به بدن تا آنجا لازم است که ابزاری برای کسب درجات برتر انسانی باشد. شرافت آن در سایر آموزش ها که به بعد مادی توجه و تکیه دارد، اگر روح بهکلی نادیده گرفته نشود، چه بسا مورد غفلت قرار گیرد. در آنجا، توجه به امور ملموس و محسوس به حس ظاهری است.

دانش های بشری چنین خاصیتی ندارند. انسان سایر دانش ها را به کار می گیرد، اما اعتقادات با هستی انسان گره خورده است. وقتی زبان آموزه های دینی، زبان وجود باشد و به کل حیات فرد رنگ ویژه ای دهد، پیوند آن با عمل و تربیت آشکار می شود.

به دلیل ارتباط آموزش های دینی با کل شخصیت فرد و برخورداری از زبان وجود، نباید این دروس در عرض سایر آموزشها مانند تجربی، ریاضی، فیزیک و ... قرار گیرد، بلکه در طول آنها، مهم تر از آنها و جلابخش کل حیات فرد تلقی شود. دین آموزی یادگیری مؤثر و مرتبط به تمام وجود و هستی آدمی است؛ در حالی که دیگر آموزشها، کشف اطلاعاتی در خصوص بخش های جزئی و مادی را پی می گیرد. توجه به این نکته لوازمی دارد که بر کل ساختار تعلیم دین سایه می افکند. بنابراین، سایر آموزشها می توانند در عرض هم قرار گیرند، اما آموزشهای دینی باید در طول آنها تلقی شود.

از جمله آثار چندساحتی بودن اهداف در تعلیم و تربیت دینی، پیوند تعلیم با تربیت است. آموزش های دینی به دلیل محتوا و مقصد خاص خود، با سایر آموزشها همچون ریاضی و فیزیک تفاوت دارد. تعلیم دینی فقط یاد دادن علوم توصیفی و گزارش گر را هدف قرار نمی دهد، بلکه با مقاصد تربیتی گره خورده است. این آموزه ها به دو دستة کلی قابل تقسیم است:

الْکِتَب وَ الحْکْمَةَ وَ إِن کانُوا مِن قَبْلُ لَفِی ضلَلٍ مُّبِینٍ»⁽¹⁾

اوست خدایی که میان عرب اُمی (یعنی قومی که خواندن و نوشتن هم نمی دانستند)، پیغمبری بزرگوار از همان مردم برانگیخت تا بر آنان آیات وحی خدا تلاوت کند و آنها را از لوث جهل و اخلاق زشت پاک سازد و شریعت کتاب سماوی و حکمت الهی بیاموزد؛ با آنکه پیش از این، همه در ورطة جهالت و گمراهی بودند.

لازمة پیوند اهداف تعلیم و تربیت در دین، این است که هر یک از معلم و مربی باید صفات دیگری را نیز دارا باشند تا بتوانند در کار خود موفق شوند؛ گرچه جمع میان این دو، به ویژه کسب صفات مربی، چندان آسان نیست. توفیق در آموزش دینی تا حدی در گرو رعایت اصول تربیتی است. یکی از برجسته ترین این اصول، تخلّق آموزشگر به اخلاق اسلامی است. او باید تمام ویژگی های یک مشاور ماهر را داشته باشد؛ خود را دلسوز جلوه دهد؛ از نقص های مخاطب چشم پوشی کند؛ با شیوه های ارتباط کلامی و غیرکلامی متربی را به خوبی بشناسد و با او ارتباط برقرار کند. همچنین وی نیازمند کسب مقبولیت و محبوبیت نزد متربیان است.

یکی از عناصر مهم در توفیق معلم و استاد علوم دینی، تربیت یافتگی اوست؛ همان گونه که پیامبران الهی در ابلاغ رسالت خود به این صفات مزین بودند. سایر آموزش ها این گونه با اهداف تربیتی پیوند نخورده است. دانشجو آمادگی پذیرش ریاضی از هر استادی را دارد و رفتارهای بیرونی او را در پذیرش درس او دخالت نمی دهد؛ اما تدریس آموزشهای دینی چنین نیست.

بدون داشتن دلیل کافی و تبعیت از هوای نفس اشاره کرده است. قرآن مردم را از گمان های واهی نهی کرده است. در حالی است که هیچ یک از این مشکلات در آموزشهای رسمی مانند ریاضی، فیزیک، شیمی و ... وجود ندارد. در تدریس این موضوع ها، یادگیرنده، علایق، تعصب ها و دشمنی خاصی نسبت به یادگیری آنها ندارد؛ اما آموزش دینی، بیشتر به چنین موانعی مبتلا است. نگاه عامیانه به دین و همراه سازی آن با تعصب ها موجب شده است که جمع زیادی گمان کنند تمام دین همین مطالب رایج میان مردم است. این مسائل ریشة بحث هایی مانند اسطوره انگاری و احساس انگاری و... دربارة دین شده است. از این جا می توان به پیچیدگی ویژة مسیر آموزش و تربیت دینی پی برد؛ مشکلاتی که در آموزشهای دیگر یافت نمی شود. اقناع فکری در این حوزه کار آسانی نیست؛ زیرا چه بسا به مبارزه با تعصب ها، ذهنیات غلط و عاداتی نیاز داشته باشد که سال ها در فرد رسوخ کرده است. با توجه به این مشکلات، نگرش علمی به موضوع آموزش دینی، اقتضا می کند که بیش از آموزشهای دیگر مورد دقت، مطالعه و کارشناسی قرار گیرد.

دین با قلب پیوندی عمیق دارد و نیل به تحول درونی و قلبی به سختی حاصل می شود؛ چنانچه امام صادق علیه السلام نیز می فرماید: «ازالة الجبال اهون من ازالة القلب عن موضعه؛ حرکت دادن کوه ها، از برطرف کردن باورهای قلبی افراد آسان تراست» تعلیم و تربیت دینی، در برابر طوفان و موج گسترده و جهان شمول دین گریزی دوران رنسانس و مدرنیسم غرب قرار دارد؛ زیرا در دوران مدرنیسم، به ویژه قرن نوزده و بیست، دین امری مذموم تلقی می شده است. این مشکل در آموزش علوم تجربی یا تربیت مادی آدمی وجود ندارد. فضای فکریفراگیر جهان، نه تنها این نوع تعلیم و تربیت را منع نمی کند، بلکه مشوق و محرک آن است؛ در حالی که دین گرایی را منفور می پندارد. البته آموزه های دینی نیز موافق فطرت است. بنابراین، بی نصیب از امیال موافق نیست؛ اما غلبة تبلیعات و تحریکات افراطی مادی می تواند آتش غرایز حیوانی را به گونه ای شعله ور سازد که شمع فطرت را بسوزاند و از شکوفایی بازدارد.

دانشجویان به شرکت در کلاس ها و جلسات دین آموزی شده است. انگیزه هایی مانند کسب مدارج دانشگاهی و موقعیت های شغلی سبب شده است که فراگیری سایر دروس، بسی بیشتر مورد استقبال جوانان و خانواده ها باشد. این ضعف انگیزه، مسئولیت معلمان و مربیان را افزون و شناخت راه حل های آن را ضروری می ِسازد. اهداف و نتایج تعلیم و تربیت دینی به خوبی برای جوانان آشکار نشده است. البته جمعی از متعلمان نیز که «دغدغه رسیدن به کمال برتر» را دارند و مستعد آموزش های مربوطه اند، به دلایلی مانند تکراری دیدن آموزش ها، دور دیدن هدف یا شکست های بین راه، دچار ضعف روحی می شوند. بنابراین، باید برای هریک از اینها چاره ای اندیشید.

از اینجا لزوم تقویت، پیگیری، تکرار و تذکر آموزش دینی نیز معلوم می شود. البته میزان سختی حرکت و سرعت عقبگرد در همة افراد یکسان نیست. هر قدر آدمیان بتوانند گرایش های فطری معنوی خود را تقویت کنند، توانایی مقاومت آنها در برابر موانع افزایش می یابد.حرکت در مسیر غرایز، آسانتر از حرکت در مسیر فطرت است. اگر عواملی به تحریک غرایز بینجامد، طوفان، آن نهال های فطرت را اگر از ریشه برنکند، بسختی بدان ها «آسیب می رساند و حتی شاخ و برگ نهال های رشدیافته و درخت شده را نیز بر می کند.

اختصاص به مفاهیم دینی ندارد، اما در غالب آموزش های رسمی مانند دروس فیزیک، شیمی، بهداشت و علوم تجربی وجود ندارد. دانش آموز برای شنیدن مباحث ملموس و تجربی آمادگی بیشتری دارد.

از پیامدهای منفی این ویژگی، خسته کنندگی، دیرهضمی و بعید بودن آنها از ذهن مخاطب است. هر یک از این ها پذیرش آموزه ها را با مشکل جدی مواجه می سازد. بنابراین، باید به شیوه های گوناگونی از جمله ساده سازی و به کارگیری تمثیل ها، آن را برای مخاطب ملموس ساخت.

خداوند نیز در قرآن که کتاب آموزشی مستقیم خود اوست، از تمثیل های زیادی استفاده کرده است. خداوند در سورة کهف می فرماید: «ما در قرآن برای مردم از طریق های مختلف، همه نوع مثلی به کار برده ایم». همچنین در سورة روم می فرماید: «ما در این قران همه گونه مثلی را زده ایم». طرح مفاهیم انتزاعی عقیدتی برای کودکان، مشکلی مضاعف دارد و نوع نگاه کودک به جهان اقتضا می کند که باورهای دینی به سبکی مناسب و متفاوت از بزرگ سالان برای آنان عرضه شود. او در دنیای عقیدتی خاصی زندگی می کند و آمادگی درک مفاهیم انتزاعی را ندارد، بلکه به الهیات کودکانه نیاز دارد.

به دلیل نقش آثار نقد دنیوی، قرآن در شیوة تربیتی خود به آثار دنیوی ایمان و پای بندی به دین نیز می پردازد. برای مثال، در آیة 40 سورة انعام می فرماید: «کسانی که ایمان می آورند و در ایمان شان هیچ خطا و ظلمی نمی کنند، آسایش و امنیت برای آنهاست و آنها هدایت شدگانند». همچنین خداوند حج را منشأ منافع معنوی و اجتماعی معرفی می کند. برایحل مشکل تلقی نسیه بودن ثمرات، افزون بر توجه به کارکردهای دنیوی، تقویت یقین به جهان آخرت و تفکر دربارة ارزش والای ثمرات از نظر کمی و کیفی و نیز یاد مرگ و احتمال وقوع آن در زمانی نزدیک، اهمیت فراوان دارد. البته در کنار این سه امر (یقین، تفکر و یاد مرگ)، توجه به اهداف متوسط نیز مفید است. آیات و روایات و نیز دانش روان شناسی نشان می دهند که پیوند با خدا که با پای بندی به دین حاصل می شود، بهترین راه برای کسب آرامش دنیوی است. این امر مهم ترین عامل در رسیدن به لذت دنیوی است؛ زیرا اگر کسی از

تمام نعمت های دنیوی برخوردار باشد، اما آرامش نداشته باشد، هیچ لذتی نمی برد و برعکس، انسان تهیدست می تواند با آرامش روان، سختی های زندگی را فراموش و بر خود آسان سازد.

البته اهداف واسطه نیز وجود دارد که به ارتباط انسان با خود، دیگران و طبیعت قابل تقسیم است، اما همة اینها باید در جهت هدف نهایی باشد. پاک سازی قلوب و تعالی بخشیدن به آن،

به مراتب سخت تر از افزودن اطلاعات و تأثیر در عقاید سطحی یا تقویت انگیزه های مادی و زودگذر است که هدف غالب آموزش های رایج است. سختی پالایش قلوب و رشد معنوی سبب شده است که شیوه های آموزشی آن مورد بازنگری قرار گیرد.

الف). پرسش های مقتضای رشد سنی، بلوغ فکری، جسمی و وضعیت روانی جوانان؛ برای نمونه، می توان در این زمینه به پررسش هایی در عرصة شناخت خود، خدا، جهان، دنیا، آخرت، معاد، معجزه، وحی، قبر، عدل، اختیار، هدف زندگی و خلقت، راه کارهای معنابخشی به حیات و تثبیت فکری جهان بینی ایدئال، راه کارهای توفیق در ابعاد مختلف مادی و معنوی و کسب کمالات برتر انسانی، روش کسب عزّت نفس، آزادی و رهایی از وابستگی ها و استقلال فکری اشاره کرد.ب. پرسش های مقتضای فرهنگ و زمان؛ این گونه پرسش ها با حضور در مدارس و دانشگاه و ارتباط با برخی افراد و افکار برجسته تر می شود. گاه اهمیت پرسش به گونه ای است که اشتغال ذهنی به آن، آمادگی پذیرش آموزه های دینی را به طور کامل از فرد سلب می کند. گاه چه بسا از این حد هم فزون تر رود و به افت تحصیلی و عدم تمرکز در درس منجر شود. جوانی که به طور طبیعی تشنة دین است، مواجهه با شبهات، او را دچار تردید جدی در روند کار خود می سازد؛ او را نسبت به اساس باورهای دینی به چالش می کشاند و در برابر دوراهی و

بلکه چندراهی قرار می دهد. نوع و میزان شبهات و پرسش های مطرح برای جوانان، مختلف است و به سطح هوشی، میزان پی گیری مباحث، و فضای فکری آنها بستگی دارد. کم نیستند جوانانِ بااستعداد و کاوشگری که در دام رهزنی این پرسش ها گرفتار آمده و به تدریج مشکلات فکری خود را به سایر جوانان نیز منتقل می کنند. غالب نقش آفرینان جامعه، نیروهای فکور و پرسشگر هستند که به هم قطاران خویش نیز جهت می دهند. غالب این جوانان در ابتدا افراد صادقی هستند که برای گزینش دین و فهم صواب سردرگم می شوند. از کتاب های درسی، استادان مربوطه و منابع و جلساتی که به آنها دسترسی دارند، پاسخ هایی نامتوازن دریافت می کنند و با سردرگمی و ذهنی مشوش در کلاس حضور می یابند.

در آموزش های غیردینی، غالباً متعلم با ذهنی عاری از پیش فرض های غلط در کلاس حضور می یابد. دانش آموز نسبت به فرضیه ها و نظریه هایی که در کتب ریاضی، فیزیک و علوم تجربی می خواند یا ذهنی خالی و اماده دارد و یا اگر اطلاعات پیشینی نیز وجود داشته باشد، غالباً در چهت دانش های عرضه شده و مؤید آنهاست. اگر شما از یک دانش آموز که هنوز در کلاس درس فیزیک مدرسه شرکت نکرده است یک پرسش تخصصی فیزیک بپرسید، خواهدگفت: «نمی دانم» یعنی او نسبت به جواب آن، جهل بسیط دارد و خالی الذهن است. اما در آموزش دینی به گونة دیگری است. اگر از همان دانش آموز یک پرسش دینی دقیق بپرسید، بعید نیست که جواب شما را هر چند غلط، بدهد؛ به دلیل اینکه نسبت به آن خالی الذهن نیست.

غالباً متعلم دینی اطلاعات ناقص یا حتی ناصوابی را از طریق خانواده، بستگاه، دوستان، رسانه و جامعه به دست آورده و پیش فرض هایی در ذهن دارد. شرکت کردن متعلم در کلاس

دینی، مانند شرکت دانش آموز در کلاس ریاضی است که به قواعد و فرمول هایی متفاوتی از کلاس اعتقاد دارد. بسیاری از جوانان در مسائل دینی خود را صاحب نظر می دانند و با چنین ذهنیتی در کلاس حاضر می شوند. آیا تدریس ریاضی به کسانی که خود را به درست یا غلط ریاضی دان می دانند، با کسانی که با ذهنی خالی برای فهم اولیة ریاضی به کلاس می آیند، مساوی است؟ بسیاری از متعلمان در مباحث دینی دچار جهل مرکبند، بر خلاف دروسی مانند فیزیک و شیمی که دچار جهل بسیطند. همین امر باعث می شود کار معلم دینی به مراتب سخت تر از سایر معلمان باشد. چون معلم فیزیک، معمولاً تنها وظیفه اش فهماندن مطالب است، در حالی که معلم دینی در بیشتر مواقع، باید دو کار انجام دهد: از بین بردن ذهنیت قبلی و جایگزینی مطلب صحیح. اگر این ذهنیت های نادرست، در ذهن مخاطب بمانند و متعلم «عقیده صحیح» را نفهمد، به تدریج ذهنیت ناردست وی تثبیت، و به عقیدة راسخ تبدیل می شود و در این صورت، از بین بردن آن سخت تر می شود. اگر معلم دینی نتواند برای چنین ذهن هایی مطلب را به خوبی روشن کند و بیانی متقاعدکننده داشته باشد، مشکل دیگری به وجود می آید و آن اینکه مخاطب آن را تأییدی برای ذهنیت خود می یابد و با خود می گوید: «استدلال طرف مقابل را هم فهمیدم و دیدم اشتباه بود». از آن پس، چه بسا به سخنان سایر معلمان نیز بی اعتنا شود. این مشکل در تدریس فیزیک بسیار کمتر است؛ زیرا اگر معلم نتواند استدلالش را کامل کند، متعلم انتقاد را متوجه معلم می سازد و می گوید او نتوانست به خوبی توضیح بدهد، ولی نمی گوید «پس این نظریه فیزیک هم، استدلال درستی ندارد».از جمله علل پیش فرض های متعلم دین این است که جوانان دربارة به مسائل دینی به طور طبیعی نوعی موضع گیری دارند و به سکوت درونی بسنده نمی کنند. ریشه این حالت، به ویژگی های منحصر به فرد مسائل دینی مربوط می شود. ذهن پرسشگر جوان در برابر مسائل دینی اعم از پرسش های مقتضای سن و فرهنگ، او را به تفکر وامی دارد. اگر به موقع پاسخ مناسبی از بیرون نیابد، منتظر نمی ماند و خود به قضاوت می نشیند. تشنگی درون او را به قضاوت وامی دارد. دغدغة بودن خود، سرنوشت خویش، و اینکه آیا او مختار است یا نه؟

معادی وجود دارد یا خیر؟ و... . پرسش های اینچنین، مسائلی نیستند که جوان به سادگی از کنار آن بگذرد و بگوید «فعلاً نمی دانم. ان شاء الله بعداً خواهم فهمید!» اهمیت این پرسش ها بدان دلیل است که پاسخ آنها مسیر زندگی را عوض می کند. از این رو، او خود پاسخ می دهد. در این عرصه، وجود تبلیغات دشمنان داخلی و خارجی، به ویژه افکار التقاطی، مانع از خالی ماندن ذهن وی می شود. همچنین امیال غریزی او نیز سبب می شود پرسش ها را به گونه ای پاسخ دهد که کمترین مخالفت را با این گرایش ها داشته باشد. بنابراین، متعلم جوان به باورهای مخالفان دین متمایل می شود و سخن آنان را به زودی تأیید می کند و پیش فرض خود قرار می دهد.

بهترین راه حل در اینجا عمل به توصیة امیر مومنان علی علیه السلام است. ایشان می فرماید: «قبل از آنکه مرجئه بخواهند عقاید نادرست شان را به ذهن بچه هایتان وارد کنند، علوم مفید را به آنها یاد بدهید»؛ همان طور که در پزشکی می گویند پیشگیری بهتر از درمان است. اگر ما از همان ابتدا که پرسش های مختلف برای نوجوانان پیش می آید، مشکلات شان را حل کنیم، می توانیم راحت تر به هدف خود برسیم.

در تربیت دینی نیز شرکت کنندگان در یک گروه یا کلاس روحیات اخلاقی، انگیزه های درونی و آسیب پذیری های متفاوتی دارند که سطح بندی آنها را نسبت به اهداف تربیتی با مشکل مواجه می سازد. بیشتر افراد نمی دانند در چه مرحله ای از رشد اخلاقی هستند؟ به چه آسیب هایی مبتلا هستند؟ وضعیت صفات نیک و بد در آنها چگونه است؟ در مقایسه با دیگران در چه سطحی قرار دارند؟

از جمله مشکلات سطح بندی مخاطبان در عرصة تعلیم و تربیت دینی، عام بودن مخاطبان آن است که همة اقشار را دربرمی گیرد و به گروه خاصی محدود نیست. برخلاف سایر علوم که هر کس آن را به متخصص خود وامی نهد و در موارد لازم به آنها مراجعه می کند و انگیزه ای برای آموزش خود در این زمینه نمی بیند. درجه ای از دین شناسی دغدغة همة مردم در سطوح مختلف است. وقتی سطح بندی انجام نشود، مطلب دینی باید چنان ساده بیان شود که برای همه قابل فهم باشد. البته این امر گاه سبب ساده انگاری دین می شود.

این نوع تفکر پیامدهای منفی دارد. جوانی که چنین می اندیشد هیچ گاه سعی نمی کند «آموزه های دینی» خود را مورد مداقه قرار دهد. حتی اگر معلم دینی نیز بخواهد مطلب ظریفی را به او بفهماند، دانش آموز با دید «واضح بودن» به آن می نگرد. بنابراین، به ظرافتآن هرگز پی نمی برند. چنین فردی حتی ممکن است پس از خواندن یک کتاب دقیق دینی، بگوید: «همه اش را خواندم، اما مطلب جدیدی نداشت!» در نتیجه، وی در یادگیری علم دین رغبتی نشان نمی دهد و مطالب را تکراری و در نتیجه خسته کننده می بینند. همین امر موجب می شود، دشمنان بتوانند افکار التقاطی و بدعت ها را در ذهن او جای دهند؛ زیرا تمییز اندیشه هایی که حق و باطل در آن خلط شده، بسیار مشکل است و مادامی که فرد در مورد ذهنیت های خود اهل دقت نباشد، به تفاوت آنها پی نمی برد.

همچنین، ساده انگاری در ایجاد جهل مرکب نیز موثر است؛ زیرا کسی که گمان کند، این علم سطحی است، به راحتی در مورد مسائل آن نظر می دهد و دیگر دیدگاه ها را رد می کند و خود را «صاحب نظر و تئوریسین» نیز می شمارد! همان طور که اگر انسان مطلبی را از یک کودک بشنود، به راحتی آن را رد می کند، ولی اگر مثلاً بداند که آن مطلب را «اینشتین» گفته است، کمی در مورد آن تأمل می کند و با خود می گوید: «حتماً یک چیزی می دانسته که این را گفته است»

امام صادق علیه السلام نیز می فرمایند: «برای جهالت تو همین بس که به دانسته های قبلی ات تکیه کنی و به آن مطمئن باشی... کلید جهل، رضایت (به دانسته ها) و باور داشتن آنهاست و کلید علم، تکاپو و سعی در اصلاح و تکمیل آن؛ البته همراه با توفیق الهی است.» اگر بخواهیم علوم دینی و غیردینی را با این حدیث تطبیق دهیم، در می یابیم که بسیاری از جوانان، در علوم دینی کلید جهل را در دست دارند، در حالی که در علوم غیردینی با کلید علم همراهند! زیرا به رغم طرح دیدگاه و داوری های دینی، به کسب آموزش های غیردینی بسی بیش از رشد آموزش های دینی خود همت می گمارند.

در مجموع با عنایت به مطالب مزبور، توجه به مرزهای آموزش و پرورش دینی و غیردینی از اصول ضروری برای کامیابی در عینیت بخشی به آرمان های تعلیم و تربیت در ساحت دین است. برخی از تفاوت ها که در این نوشتار بیان شد، عبارتند از: فقدان پژوهش های آکادمیک کافی، نگاه دوساحتی به انسان، شرافت روح بر جسم، اهداف چندساحتی، پیوند با اهداف تربیتی، اصطکاک با تعصب ها، خرافات و غرایز حیوانی، اصطکاک با اهداف سلطه جویانجهانی، حق مداری، عدل گرایی، ضعف انگیزه، سختی پیشروی و سرعت عقبگرد، انتزاعی بودن مفاهیم، جایگزین پذیری نقد حتی به شکل کاذب، نسیه بودن نتایج، باطن گرایی متعالی، پرسش ها، پیش فرض ها، مشکل سطح بندی و سطحی نگری. این مجموعه قابل افزایش و تکمیل است و شایسته است که در این زمینه پژوهش های گسترده ای انجام گیرد.

با توجه به تفاوت های گستردة میان تعلیم و تربیت دینی و غیردینی، لازم است در کاربرد اصول و روش های تربیتی غیردینی در عرصة دینی راه احتیاط در پیش گیریم و لوازم هر یک

از تفاوت ها را در نیل به اهداف تعلیم و تربیت دینی آشکار سازیم. به نظر می رسد یکی از مهم ترین علل موفقیت اندک در تحقق اهداف آموزش وپرورش دینی در جامعة ما، نبود توجه کافی به تفاوت هاست.⁽¹⁾

آیا برنامه های تربیتی انبیاء با اهداف مستکبران جهانی اصطکاک دارد؟

داد خاموش درون در هر زمان***از تو خواهد تربیت را بی گمان

بر خلاف دید ایسم های جهان***یا که دون هر تعصب در عیان

ذرّه ذرّه گوشت و خون وپوست وجان***دان خدا و تربیت خواهد نه نان

گر دهی تو پاسخش را از نهان***می روی در راه حق دور از خزان

غیر از این پاسخ همی آرد فغان***حزن و اندوهش بود فوق بیان

ظلم وافر می کند بر نفس و جان***آن که دور است از حقیقت در جهان

دان همانا تربیت با صد نشان***می کند حق را عیان اندر روان

چون که با آن تربیت در هر مکان***می شوی بر ضدّ آن مستکبران

دون تردید خواست هر پیر و جوان***بوده حقّ و هم عدالت در کران

تا که با آنها روند سوی جنان***در مسیر فطرت و داد نهان

این بود لطف خدای مهربان***بر خلاف دید آن مستکبران

پس حقیر گوید به هر خرد و کلان***با خدا شو تربیت تو همچنان

قدرت های سلطه طلب اقتصادی و سیاسی جهانی، حیات منافع خویش را در گسترش ظلم و بیداد، تبعیض و فساد، وابستگی و انقیاد، محرومیت و اعتیاد، و بی ثباتی و اختلاف میان کشورهای اسلامی می بینند؛ از سوی دیگر، چون آنان ثمره تعلیم و تربیت موفق اسلامی را حرکت جامعه به سمت اسلام و گسترش عدالت و رحمت، مساوات و فضیلت، استقلال و عزّت، برخورداری و قدرت، ثبات و وحدت، غیرت و شوکت، رفع ضعف و ذلت و زبونی و وحشت می بینند، بنای بنیان کنی و براندازی نظام اسلامی و تضعیف باورهای اسلامی را در پیش می گیرند. همچنین جامعه و امتی که در مسیر تربیت اسلامی حرکت می کند، به کمالاتی می رسد که دشمنان اسلام آن را برنمی تابند، بلکه به آن حسد می ورزند و در صدد سلب آن بر می آیند. قران نیز به این گرایش و میل آنان اشاره دارد. برای اشاره به مستندات قرآنی فقط دو نمونه از مولفه های تعلیم و تربیت دینی را که با اهداف سلطه جویان اصطکاک دارد، توضیح بیشتری می دهیم: حق مداری و عدل گرایی.

حق مداری: آموزش دینی و قرآنی، ارائة فرقانی است که تفکیک حق از باطل را وجهة همت خویش می نهد. فرقان بودن جز در سایة حق مداری حاصل نمی شود: «و انزل الفرقان»⁽¹⁾خداوند

فرقان (جداکننده حق از باطل) فرستاد؛ «وَ لَقَدْ ءَاتَینَا مُوسی وَ هَرُونَ الْفُرْقَانَ وَ ضِیاءً وَ ذِکْراًلِّلْمُتَّقِینَ»⁽²⁾ما به موسی و هارون وسیله تفکیک حق از باطل و روشنی بخش دل ها و آنچه مایة یادآوری پرهیزکاران است عطا کردیم.

مربی دینی نمی تواند در عین حق مداری، از کفر و نفاق پیروی کند. از این روی، قرآن، پیامبر(ص) را در انجام رسالت ابلاغ دین در ناحیة ایجابی بر حق محوری، و در جانب سلبی بر نفی پیروی غیر خدا، توصیه می کند: «ثُمَّ جَعَلْنَک عَلی شرِیعَةٍ مِّنَ الاَمْرِ فَاتَّبِعْهَا وَ لا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَ

الَّذِینَ لا یعْلَمُونَ»⁽¹⁾

سپس ما تو را بر شریعتی از امر دین واقف ساختیم؛ پس همان را پیروی کن، نه هواهای کسانی را که علم ندارند. خداوند در این آیة کریمه پیروی از وحی را مساوی ترک غوطه وری در دام جهل و دوری از حقیقت تلقی کرده است.

رعایت اصل حق مداری، مستلزم آن است که در آموزش دین، از کتمان حقیقت اجتناب شود، و در موقعیت مناسب، حجاب از چهره حق زدوده، و سیمای نورانی و روشنگر آن بر همگان مکشوف شود. کتمان حقیقت به معنای مستور نهادن آن است. قرآن اهل کتمان را ملعون می شمارد و می فرماید: «یلعنهم الله و یلعنهم اللاعنون». البته اگر دلیل موجهی چون فقدان ظرفیت شنونده یا پاره ای شرایط مشروع، عدم بیان را اقتضا کند، می توان برای مدتی بیان آن را به تأخیر انداخت؛ ولی کتمان حقیقت برای حفظ مقام، منصب و مطامع نفس خودکامه در آموزش دینی راه ندارد.

عدل گرایی: افزون بر حق مداری، تعلیم دین باید به سمت عدل گستری و حاکمیت قسط در جامعه حرکت کند و فساد ستیزی پیشه کند. مصلحت اندیشی های ظلم پرور، از آسیب هایی است که تعلیم دین را عقیم و بی ثمر می سازد؛ «لا تَتَّبِعْ أَهْوَاءَهُمْ وَ قُلْ ءَامَنت بِمَا أَنزَلَ اللَّهُ مِن کتَابٍ وَ أُمِرْت لاَعْدِلَ بَینَکُمُ»⁽²⁾دنبال هواهای آنان مرو و بگو من خود به آنچه خدا از کتاب نازل کرده ایمان دارم و مأمور شده ام بین شما عدالت برقرار کنم. در این آیة کریمه، آموزش دین و دعوت به آن با عدل گستری همراه شده است و پیامبر از سوی خدا مأمور به آن شدهاست. «لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَینَاتِ وَأَنْزَلْنَا مَعَهُمُ الْکِتَابَ وَالْمِیزَانَ لِیقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ»⁽³⁾

به تحقیق ما رسولان خود را با بینات فرستادیم و با آنها کتاب و میزان نازل کردیم تا مردم را به عدالت عادت دهند. در این آیه هدف رسالت انبیا، عدل گستری قلمداد شده است. آموزگار دین

با ریشه های فساد به مبارزه برمی خیزد و طغیان گران را بر جای خود می نشاند: «اذْهَبَا إِلی فِرْعَوْنَ إِنَّهُ طغَی»⁽¹⁾به

سوی فرعون روید که طغیان کرده است.

عدل گستری با استکبار گرایی جمع شدنی نیست. از این رو، خداوند آموزگار نخست دین را به روی تافتن از زیاده خواهان امر می کند: «فَتَوَلَّ عَنهُمْ فَمَا أَنت بِمَلُومٍ»⁽²⁾پس تو از آنان روی بگردان که هیچ سرزنشی بر تو نیست. «فَذَرْهُمْ حَتَّی یلاَقُوا یوْمَهُمُ الَّذِی فِیهِ یُصْعَقُونَ»⁽³⁾حال

که با هیچ برهانی به راه نمی آیند، رهایشان کن، تا روز خود را دیدار کنند؛ روزی که در آن هلاک می شوند». تربیت یافتةدینی، نمی تواند در مقابل باطل و فساد جامعه ساکت بنشیند و عزلت نشینی را برگزیند. او باید تمام تلاش خود را برای اصلاح جامعه استفاده کند.

اصطکاکِ مسلک تربیتی اسلام و دنیاخواهان، به ویژه تقابل آنان با حق مداری و عدل گرایی، می تواند مشکلاتی را در راه تعلیم و تربیت دینی فراهم سازد که در سایر آموزش ها کمتر مشاهده می شود. همین دو ویژگی موجب شده است که دشمنان اسلام با تربیت دینی مقابله کنند و موانع گسترده ای در برابر آن قرار دهند. از این رو، آنان جوانان را طعمة تبلیغات سودجویانة خویش می کنند. آنان برای شکار جوانان و ممانعت آنان از تعلیم و تربیت دینی، ابزارهای فراوانی را به کار می گیرند تا کالا های ضددینی خود را به فروش رسانند. آنان با تبلیغات پیدا و پنهان و توسل به روش اقناع هوشمندانه، به هدایت فرهنگی و ضداسلامی جوامع همت می گمارند و شاهرگ های تبلیغاتی جهان را در اختیار می گیرند. به اذعان روان شناسانِ تبلیغ، مردم اغلب نقش تبلیغات را اندک می انگارند، در حالی که قربانیان سادهآن هستند. روش های اقناع جوانان نشان می دهد که در زمان هشیاری و ناهشیاری، می توان آنان را تحت تأثیر قرار داد. البته هر قدر افراد دارای ایمان ضعیف تری باشند، بیشتر در معرض

تأثیرپذیری از تبلیغات دشمنان اسلام هستند. آنان نیز به این مطلب پی برده و در صدد جذب چنین افرادی برمی آیند. ⁽¹⁾

جایگاه تحقیق در اسلام چگونه است؟

دون تحقیق من همی کردم جفا بر خود روا***در سرایی که بود روز و شبش پر ماجرا

گر نپوشانی گناه وغفلتم را در دو جا***با چه رویی من روم پیش عزیز کربلا

کن تو بر من یک نگاهی تا شومپاک از خطا***چون که بی لطف تومن کی می شوم از خود رها

غفلت و سستی نموده جان من را بی حیا***با چنین حالی چه گویم در حریم کبریا

عشق تو باشد همیشه همرهم در این سرا*** گر چه من نادانم از آن، تا رسد روز جزا

چون پرستش جزءذات وفطرت است اندرقوا*** گر نپوشانی تو آن را با صدای هر هوا

از کنار فتنه ها کن تو عبور با یک ندا⁽²⁾***آن ندا باشد همان حرف امام و مقتدا

فتنه ها هر یک کنند حقّ و حقیقت را فدا***چون که با شبهه کنند حق را به ناحق با جفا

پس عزیزم کن روا خواست دلت را هر کجا***تا شوی فارغ ز غیر آن بدون هر صدا

از تمام اضطراب و استرس و هر بلا*** می شوی هر دم رها با صد امید در این فضا

یا که از درد و غم و افسردگی گردی جدا*** گر روی راه رسول و از خدا گیری شفا