مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور : کلام امیر (علیه السلام): ترجمه و شرح نهج البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2 978-622-5710-28-3: ؛ ج.3 978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4 978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6 978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7 978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج البلاغه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 3

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340

عنوان و نام پدیدآور: (علیه السلام) محمد شریفانی

مشخصات نشر: قم نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 506 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

978-622-5710-29–0 ج.3

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابیطالب (علیه السلام)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40 ق. نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد 3

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 0 - 29 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 – 622 - 978

فهرست

خطبه 84...35

خطبه 85...43

خطبه 86...55

خطبه 87...75

خطبه 88...107

خطبه 89...115

خطبه 90...129

خطبه 91...143

14.1. درهم تنیدگی فقیر و غنی...244

خطبه 92...265

خطبه 93...271

6.1. طولانی شدن جنگ...279

خطبه 94...291

6.8. امکان توبه از گناهان در دنیا...305

خطبه 95...307

خطبه 96...313

خطبه 97...321

خطبه 98...347

خطبه 99...353

خطبه 100...367

خطبه 101...377

خطبه 102...391

خطبه 103...401

خطبه 104...415

خطبه 105...423

2 مشخصات دنیای شما!

خطبه 106...443

4 دعا برای پیامبر...458

خطبه 107...465

خطبه 108...471

کتابنامه...503

خطبه 84

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: قبل از حکمیت در صفین، سال 37 هجری

مخاطب: عمروعاص

علت ایراد سخن: طرح شایعات بی اساس عمروعاص

موضوع: سیاسی، اعتقادی، تاریخی

ویژگی: معرفی عمروعاص ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

در این خطبه امام علیه السلام سخنی درباره «عمروبن عاص» از دستیاران معروف «معاویه»، بیان فرموده است می توان چنین گفت که ادامه خلافت معاویه و پیروزی های ظاهری اش در سایه شیطنت های عمرو بن عاص صورت گرفت با این که عبارات خطبه بسیار فشرده و کوتاه است ولی امام چنان ترسیم گویایی از این مرد خطرناک ارائه فرموده است که تقریباً همه روحیات و تاریخ زندگی او را می توان در آن دید؛ همچنین می توان از راز و رمز همکاری تنگاتنگ او با «معاویه» آگاه شد. امام علیه السلام این سخن را به بهانه گفتاری ایراد فرموده است که «عمرو عاص» درباره آن حضرت بیان کرده و امام را مَزّاح و شوخ طبع نامیده است.

عَجَباً لِابْنِ النَّابِغَةِ یَزْعُمُ لِأَهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِیَّ دُعَابَةً وَ أَنِّی امْرُؤٌ تِلْعَابَةٌ أُعَافِسُ وَ أُمَارِسُ لَقَدْ قَالَ بَاطِلًا وَنَطَقَ أَیْماً أَمَا وَشَرُّ الْقَوْلِ الْکَذِبُ إِنَّهُ لَیَقُولُ فَیَکْذِبُ وَ یَعِدُ فَیُخْلِفُ وَیُسْأَلُ فَیَبْخَلُ وَیَسْأَلُ فَیُلْحِفُ وَیَخُونُ الْعَهْدَ وَیَقْطَعُ الْإِلَّ فَإِذَا کَانَ عِنْدَ الْحَرْبِ فَأَیُّ زَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ مَا لَمْ تَأْخُذِ السُّیُوفُ مَآخِذَهَا فَإِذَا کَانَ ذَلِکَ کَانَ أَکْبَرُ [أَکْبَرَا مَکِیدَتِهِ أَنْ یَمْنَحَ الْقَوْمَ سَبَّتَهُ أَمَا وَ اللَّهِ إِنِّی لَیَمْنَعُنِی مِنَ اللَّعِبِ ذِکْرُ الْمَوْتِ وَإِنَّهُ لَیَمْنَعُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ نِسْیَانُ الْآخِرَةِ إِنَّهُ لَمْ یُبَایِعْ مُعَاوِیَةَ حَتَّی شَرَطَ أَنْ یُؤْتِیَهُ أَتِیَّةً وَیَرْضَخَ لَهُ عَلَی تَرْکِ الدِّینِ رَضِیحَةً.

1. اتهام شوخ طبعی به امام

عَجَباً لاِبْنِ النّابِغَةِ ، یَزْعُمُ لأَهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِیَّ دُعابَةً، وَ أَنَّی امْرُؤٌ تِلْعابَةٌ، أَعافِسٌ وَ أُمَارِسُ ⁽¹⁾

یَزْعُمُ لأَهْلِ الشَّامِ: در ذهن اهل شام گمان و توهم ایجاد می کند؛ یزعم بمعنی یقول قال الفیومی: و علیه قوله تعالی: أَوْ تُسْقِطَ السَّماءَ کَما زَعَمْتَ أی کما أخبرت قال المرزوقی أکثر ما یستعمل الزّعم فیما کان باطلا أو فیه ارتیاب، قال الحطانی: ولهذا قیل زعم مطیّة الکذب و زعم غیر مزعم قال غیر مقول صالح و ادعی ما لا یمکن، وقال أبو البقاء: الزّعم بالضم اعتقاد الباطل بلا تقوّل وبالفتح اعتقاد الباطل بتقوّل، و قیل: بالفتح قول مع الظن و بالضم ظنّ بلا قول و من عادة العرب أنّ من قال کلاما و کان عندهم کاذبا قالوا زعم فلان قال شریح لکلّ شیء کنیة وکنیة الکذب زعم، وقد جاء فی القرآن فی کلّ موضع ذمّا للقائلین.

دُعابَةً: شوخ طبعی؛ بازیگری؛ بسیار مزاح کردن؛ بضم الدال المزاح من دعب یدعب مثل مزح یمزح و زنا و معنی و فی لغة من باب تعب.

تِلْعابَةٌ: بسیار بازیگر؛ بسیار بازیگوش؛ از ماده «لعب» به معنای شخصی است که بسیار مردم را با سخنان یا حرکات خود سرگرم می سازد؛ بکسر التاء کثیر اللعب و المزاح والتّاء للمبالغة والتلعاب بالفتح مصدر لعب.

أعافس: شوخی می کنم؛ بازی می کنم؛ از ماده «معافسه» به معنای زیاد شوخی کردن است؛ المعالجة فی الصراع من العفس و هو الجذب إلی الأرض فی ضغط شدید و الضرب علی الأرض بالرّجل.

أمارِسُ: دست و پنجه نرم می کنم؛ تمرین می کنم؛ از ماده «ممارسه» به معنای سرگرم چیزی شدن؛ در این جا به معنای سرگرمی به مزاح و شوخی است؛ المعالجة و المزاولة.

از «ابن نابغه» در شگفتم او برای مردم شام چنین وانمود می کند که من بسیار اهل مزاح و

مردی شوخ طبعم و مردم را با شوخی و هزل، پیوسته سرگرم می کنم.

نکته ها

تعبیر به «ابن النابغه» درباره «عمرو عاص» اشاره به وضع زشت و ننگین خانواده اوست؛ چراکه رسم عرب این بود اگر کسی مادرش مشهور به شرافت یا مشهور به پستی بود او را به مادرش نسبت می دادند به جای این که به پدرش نسبت دهند. تعبیر به «نابغه» از ماده «نبوغ» در اصل به معنای ظهور و بروز است ولی هنگامی که درباره زنی به کار برده می شد اشاره به شهرت او به فساد بود و این واژه به خاطر فساد اخلاقی مادر «عمرو» تدریجاً لقب مادر او شد. ⁽¹⁾

امام در عبارت «یَزْعُمُ لاَهْلِ الشَّامِ أَنَّ فِی دُعابَةً» عمرو عاص به مردم شام گفته است که شوخی و مزاح در ذات من است و من همیشه شوخی و مزاح می کنم.

گاهی شوخ طبعی به حدی است که از حد و اندازه می گذرد از این کار در عربی به «معافسه» تعبیر می شود و با «ممارسة» به یک معناست و بیشتر در شوخی و مزاح با زنان استعمال می شود.

مشابه

الْمُؤْمِنُ دَعِبٌ لَعِبٌ وَ الْمُنَافِقُ قَطِبٌ غَضِبٌ ⁽²⁾مؤمن شوخ و مزاح است و منافق ترش رو و خشمگین است. از امام صادق علیه السلام می خوانیم که فرمود: مَا مِنْ مُؤْمِنٍ إِلَّا وَ فِیهِ دُعَابَةٌ قُلْتُ وَ مَا الدُّعَابَةُ قَالَ الْمِزَاحُ ⁽³⁾در هر مؤمنی دعابه است؛ راوی می گوید پرسیدم: دعابه چیست؟ فرمود: مزاح است.

در حدیثی از امیر مؤمنان علی علیه السلام می خوانیم: کَثَرَةُ الْمِزَاحَ تَذْهَبُ الْبَهَاءَ وَتُوجِبُ الشَّحْنَاءَ ⁽⁴⁾کثرت مزاح وقار انسان را می برد و سبب عداوت و دشمنی می شود.

2. پاسخ امام به تهمت عمروعاص

2. 1. کلام باطل

لَقَدْ قال باطِلاً او سخنی باطل گفته است.

2. 2. سخن گناه آلود

وَ نَطَقَ آثِماً ⁽¹⁾ و کلامی به گناه بیان داشته است.

2. 3. بدترین سخنان

أَمَا وَشَرُّ الْقَوْلِ الْکَذِبُ بدانید و بدترین سخنان گفتار دروغ است

نکته

امام علیه السلام ادعای عمرو عاص را تکذیب کرده است منظور حد افراط و زیاده روی در هزل و لهو و لعب بوده نه اصل مزاح و شوخ طبعی؛ چون این مقدار از خوش رویی را حضرت منکر نبوده است. رسول خدا صلی الله علیه و آله هم گاهی مزاح می کرده اند. ⁽²⁾

مشابه

کَذلِکَ کَذَّبَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ حَتَّی ذاقُوا بَأْسَنا ⁽³⁾کسانی هم که پیش از آنان بودند، همین گونه [پیامبران خود را] تکذیب کردند تا عقوبت ما را چشیدند. قَالَ الْإِمَامُ الْعَسْکَرِیُّ: جُعِلَتِ الْخَبَائِتُ کُلُّهَا فِی بَیْتِ وَجُعِلَ مِفْتَاحُهَا الْکَذِبَ ⁽⁴⁾امام عسکری علیه السلام فرمود همه پلیدی ها و زشتی ها در یک اتاق جمع شده اند و کلید آن اتاق، دروغ است.

عَنْ أَبِی جَعْفَرٍ قَالَ: إِنَّ الْکَذِبَ هُوَ خَرَابُ الْإِیمَانِ ⁽⁵⁾همانا دروغ ویران کننده ایمان است.

3. اوصاف رذیله عمروعاص

3. 1. دروغ گو

إِنَّهُ لَیَقُولُ فَیَکْذِبُ او پیوسته دروغ می گوید.

3. 2. خُلف وعده

وَ یَعِدُ فَیُخْلِفُ ⁽¹⁾

وعده می دهد و تخلف می کند.

3. 3. بخیل

وَیُسْأَلُ فَیَبْخَلُ ⁽²⁾ و چون از او درخواست شود بخل می ورزد.

مشابه

الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِی الْعُیُوبِ وَ هُوَ زِمَامٌ یُقَادُ بِهِ إِلَی کُلِّ سُوءٍ ⁽³⁾بخل، جامع تمام بدی هاست و افساری است که آدمی را به سوی هر بدی می کشاند. وَلا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ بِمَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ هُوَ خَیْراً لَهُمْ ⁽⁴⁾و کسانی که خدا به آن چه از فضلش به آنان داده بخل می ورزند گمان نکنند که آن بخل به سود آنان است.

3. 4. مصر در درخواست های خود

وَیَسْأَلُ فَیُلْحِفُ ⁽⁵⁾

چون درخواست می کند پافشاری می ورزد.

3. 5. خائن

وَیَخُونُ الْعَهْدَ ⁽⁶⁾

در پیمانش خیانت می کند.

مشابه

بَلَی مَنْ أَوْفِی بِعَهْدِهِ وَ اتَّقَی فَإِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ ⁽¹⁾آری، هرکه به پیمان خود وفا کند و پرهیزکاری نماید بی تردید خداوند پرهیزکاران را دوست دارد. ما وَجَدْنَا لِأَکْثَرِهِمْ مِنْ عَهْدِ وَ إِنْ وَجَدْنا أَکْثَرَهُمْ لَفَاسِقِین ⁽²⁾و در بیشتر آنان عهدی [استوار] نیافتیم و بیشترشان را جداً نافرمان یافتیم.

3. 6. قاطع رحم

وَیَقْطَعُ الاِل ⁽³⁾ و [حتی] پیوند خویشاوندی را قطع می کند.

نکته

از خصوصیات عمروعاص این است که به عهد و پیمان های خود خیانت می کند و ارتباط را قطع می کند خواه ارتباط خویشاوندی باشد یا ارتباط عهد و پیمانی، او هیچ گونه عهد و پیمانی را محترم نمی شمارد و فقط منافع خود را در نظر می گیرد.

4. حیله گری شرم آور

فَإِذا کَانَ عِنْدَ الْحَرْبِ فَأَیُّ رَاجِرٍ وَ آمِرٍ هُوَ ما لَمْ تَأْخُذِ السُّیُوفُ مَآخِذَهَا! فَإِذَا کَانَ ذَلکَ کانَ أَکْبَرُ مَکَیدَتِهِ أَنْ یَمْنَحَ الْقَرْمَ سُبَّتَهُ ⁽⁴⁾

مَکیدَتِهِ: چاره جویی و کید.

یَمْنَحَ: نشان می دهد.

القرم: حریف نبرد.

سُبَّتَهُ: مقعد؛ از ماده «سب» به معنای بدگویی کردن و دشنام دادن است و به معنای هر چیزی که ذکر آن ناپسند است؛ در این جا اشاره به «عورت» است. اسب السین و الباء حَدّه بعضُ أهل اللغة و أظنُّه ابن درید. أنّ أصل هذا الباب القطع، ثم اشتق منه الشتم. و هذا الذی قاله و هذا الذی قاله صحیح. وأکثر الباب موضوع علیه من ذلک السبّ: الخمار، لأنّه مقطوع من مِنْسَجه. فأما الأصل فالسَّبِّ العَقْر؛ یقال سببت الناقة، إذا عقرتها.

هنگام نبرد لشکریان را امر و نهی می کند ولی این تا زمانی است که دست ها به قبضه شمشیر نرفته است هنگامی که چنین شود او برای رهایی جانش، بالاترین تدبیرش این است که

جامه اش را کنار زند و عورت خود را نمایان سازد.

نکته

عبارت «فَأَیُّ زاجر وَ آمِر» اشاره به این دارد که عمرو عاص پیش از شروع جنگ به شکلی مبالغه آمیز مردم را امر و نهی و آن ها را مهیای کارزار می کرد. ⁽¹⁾

«أَنْ یَمْنَحَ الْقَرْمَ سُبَّتَهُ»: یعنی عورت خود را به مردم بخشیده است، مثل همان موقعی که در جنگ صفین با حضرت امیر علیه السلام روبه رو شد و وقتی که خود را در معرض خطر دید عورت خود را عریان کرد و حضرت او را رها کرد؛ زیرا در عرب مرسوم بوده است که اگر کسی در هنگام تنگنا ماتحت خود را عریان کرد دلیل بر نهایت بیچارگی و ذلت اوست و اگر طرف مقابل در عین حال که او ماتحت خود را عریان کرده، او را می کشت عرب او را ذلیل تر از مقتول می دانست.

5. یاد مرگ مانعی برای شوخی

أَما وَاللَّهِ إِنَّی لَیَمْنَعُنی مِنَ اللَّعِبِ ذِکْرُ الْمَوْتِ ⁽²⁾ آگاه باشید! به خدا سوگند یاد مرگ مرا از سرگرم شدن به بازی و شوخی باز می دارد.

نکته

اندیشه صحیح درباره مرگ مانع شوخی و بازیگری در این دنیاست. ⁽³⁾

6. عمروعاص و فراموشی آخرت

وَ إِنَّهُ لَیَمْنَعُهُ مِنْ قَوْلِ الْحَقِّ نِسْیانُ الْآخِرَةِ ولی فراموشی مرگ و] آخرت او را از سخن حق بازداشته است.

7. دین فروشی عمرو عاص

إِنَّهُ لَمْ یُبایِعْ مُعاوِیَةَ حَتَّی شَرَطَ لَهُ أَنْ یُؤْتِیَهُ آتِیَّةٌ ⁽⁴⁾ او حاضر نشد با معاویه بیعت ،کند تا این که عطیه و پاداشی از او بگیرد.

8. رشوه گرفتن

وَ یَرْضَخَ لَهُ عَلَی تَرْکِ الدِّینِ رَضِیخَةٌ ⁽¹⁾

و در مقابل از دست دادن دینش، رشوه اندکی دریافت دارد.

نکته ها

امام علیه السلام در این سخن به داستان معروفی اشاره فرمود که در میان مردم شهرت داشت ماجرا به طور خلاصه چنین بود: «هنگامی که فتنه «جمل» با پیروزی امام علیه السلام و شکست مخالفان فرو نشست امام «جریر بن عبدالله» را برای گرفتن بیعت از «معاویه» به شام فرستاد. «معاویه» که مایل نبود با امام بیعت کند در این باره به مشورت پرداخت و نامه ای برای «عمرو بن عاص» نوشت و از او کمک خواست گفت وگوهای زیادی میان او و «معاویه» در گرفت و «عمرو» به او فهماند که فاقد افتخاراتی است که علی دارد. سرانجام گفت: اگر من با تو بیعت کنم و تمام خطرات آن را بپذیرم، چه پاداشی برای من قرار خواهی داد؟ معاویه گفت: هرچه خودت بگویی عمرو گفت: حکومت مصر را بعد از پیروزی به من واگذار کن معاویه تأملی کرد و گفت: من خوش ندارم که مردم درباره تو بگویند: به خاطر اغراض دنیوی با من بیعت کردی عمر و گفت: این حرف ها را کنار بگذار تو خودت رئیس دنیا پرستانی مطلب همین است که من می گویم، من حکومت مصر را می خواهم سرانجام معاویه تسلیم شد و این قرارداد را با او بست. ⁽²⁾

این که حضرت در جمله خود تعبیر به «تَرْکِ الدّینِ» فرموده اند بر حسب ظاهر است وگرنه عمرو عاص از اول اسلامش منافقانه و از ترس لشکر اسلام بوده و دینی نداشته تا بخواهد آن را برای معاویه ترک کند.

خطبه 85

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: عبرت آموزی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

در این خطبه امام علیه السلام به سه مسئله مهم اشاره فرموده است:

وَأَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ، الْأَوَّلُ لَا شَیْءَ قَبْلَهُ، وَالْآخِرُ لَا غَایَةَ لَهُ، لَا تَقَعُ الأَوْهَامُ لَهُ عَلَی صِفَة، وَلَا تُعْقَدُ الْقُلُوبُ مِنْهُ عَلَی کَیْفِیَّة، وَلَا تَنَالُهُ التَّجْزِئَةُ وَالتَّبْعِیضُ، وَلاتُحِیطُ بِهِ الأبْصَارُ وَالْقُلُوبُ. فَاتَّعِظُوا عِبَادَ اللهِ بِالْعِبَرِ النَّوَافِعِ، وَاعْتَبِرُوا بِالآی السَّوَاطِعِ، وَازْدَجِرُوا بِالنُّذُرِ الْبَوَالِعِ، وَانْتَفِعُوا بِالذِّکْرِ وَالْمَوَاعِطِ، فَکَأَنْ قَدْ عَلِقَتْکُمْ مَخَالِبُ الْمَنِیَّةِ، وَانْقَطَعَتْ مِنْکُمْ عَلَائِقُ الأمْنِیَّةِ، وَ دَهِمَتْکُمْ مُفْظِعَاتُ الأُمُورِ، وَالسَّیَاقَةُ إِلَی الْوِرْدِ الْمَوْرُودِ، فَکُلُّ نَفْسٍ مَعَهَا سَائِقٌ وَ شَهِیدٌ»: سَائِقٌ یَسُوقُهَا إِلَی مَحْشَرِهَا وَشَاهِدٌ یَشْهَدُ عَلَیْهَا بِعَمَلِهَا. دَرَجَاتٌ مُتَفَاضِلَاتٌ، وَ مَنَازِلُ مُتَفَاوِتَاتُ، لَا یَنْقَطِعُ نَعِیمُهَا، وَلَا یَظْعَنُ مُقِیمُهَا، وَلَا یَهْرَمُ خَالِدُهَا، وَلَایَبْأَسُ سَاکِنُهَا.

1. صفات خداوند

1. 1. وحدانیت خدا

وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِیکَ لَهُ گواهی می دهم که معبودی جز ذات پاک او نیست یگانه است و همتایی ندارد.

نکته

لَا شَرِیکَ لَهُ همان معنای «وحده» است و تأکید معنای آن را می کند؛ به این معنا که خدا نه در ذات و نه در صفات و نه در خلقت و نه در عبارت شریک ندارد و واحد است. مشابه

شَهِدَ اللهُ أَنَّهُ لا إله إلا هُوَ وَالْمَلائِکَةُ وَأُولُوا الْعِلْمِ قَائِماً بِالْقِسْطِ لَا إِلَهَ إِلا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکیم ⁽¹⁾خدا به یکتایی خود گواهی دهد که جز ذات اقدس او که نگهبان عدل و درستی است، خدایی نیست و فرشتگان و دانشمندان نیز به یکتایی او گواهی دهند، نیست خدایی جز او که بر همه چیز توانا و داناست.

1. 2. ازلیت خدا

اَلْأَوَّلُ لَا شَیْءَ قَبْلَهُ همان مبدأ نخستینی که پیش از او، چیزی نبوده است.

1. 3. ابدیت خدا

وَ الْآخِرُ لَا غَایَةَ لَهُ او آخری است که پایانی ندارد.

نکته

خداوند غایتی ندارد، به این معناست که همه عالم متوجه «الی الله» است ولی خداوند متوجه چیزی نیست برای این که چیزی بالاتر از خدا نیست.

1. 4. دور از دسترس اندیشه ها

لا تَقَعُ الأَوْهامُ لَهُ عَلَی صِفَةٍ ⁽¹⁾ اندیشه ها، کُنه صفاتش را درک نکنند

1. 5. نفی کیفیت از ذات خدا

وَ لا تُعْقَدُ الْقُلُوبُ مِنهُ عَلَی کَیْفِیَّةِ ⁽²⁾ عقل ها به چگونگی ذاتش پی نمی برند.

نکته

«کیفیت» مربوط به اموری است که اوصافش زائد بر ذات آن است، اما کسی که خالی از هرگونه دوگانگی و چندگانگی است «کیفیت» در او راه نمی یابد. ⁽³⁾مقصود این است که دل ها کیفیتی را برای خدا درک نمی کنند.

مشابه

است.

لَهُمْ قُلُوبٌ لا یَفْقَهُونَ بها ⁽⁴⁾دل هایی دارند که با آن [حقایق را] دریافت نمی کنند. إنَّ فی ذلِکَ لَذِکْرَی لِمَنْ کانَ لَهُ قَلْب ⁽⁵⁾در این سخن برای صاحب دلان اندرزی است.

1. 6. نفی کمیت از ذات خداوند

وَ لا تَنالُهُ التَّجْزِیَّةُ وَ التَّبْعیضُ ⁽¹⁾

و تجزیه و تبعیض در او راه ندارد.

1. 7. احاطه ناپذیر بودن

وَلا تُحیط بِهِ الاَبْصَارُ وَ الْقُلُوبُ چشم ها و اندیشه ها به او احاطه نمی یابد.

نکته

مقصود حضرت از بیان این صفت آن است که خِرد انسان از احاطه یافتن بر حقیقت ذات خداوند ناتوان است. ⁽²⁾

مشابه

لَا تُدْرِکْهُ الْعُیُونُ بِمُشَاهَدَةِ الْعِیَانِ وَلَکِنْ تُدْرِکُهُ الْقُلُوبُ بِحَقَائِقِ الْإِیمَانِ ⁽³⁾دیده ها او را آشکار نبینند اما دل ها به حقیقت های ایمان او را درک کنند. از امام جواد علیه السلام می خوانیم که فرمود: أَوْهَامُ الْقُلُوبِ أَدَقُ مِنْ أَبْصَارِ الْعُیُونِ أَنْتَ قَدْ تُدْرِکُ بِوَهْمِکَ السِّنْدَ وَالْهِنْدَ وَ الْبُلْدَانَ الَّتِی لَمْ تَدْخُلْهَا وَ لَا تُدْرِکُهَا بِبَصَرِکَ وَأَوْهَامُ الْقُلُوبِ لَا تَدْرِکَهُ فَکَیْفَ أَبْصَارُ الْعُیُونِ ⁽⁴⁾اندیشه های انسانی از دید چشم ها دقیق تر (و عمیق تر) است؛ چراکه انسان گاه شهرهایی را که هرگز با چشم ندیده و در آن وارد نشده است مانند: «سند» و «هند» به قوت اندیشه می تواند در ذهن خود حاضر کند؛ با این حال هنگامی که اندیشه ها قادر به درک کُنه ذات پروردگار نیست چگونه چشم ها توان این کار را دارد؟

2. حوادث عبرت آمیز زندگی پیشینیان

فَاتَّعِظُوا عِبادَ اللَّهِ بِالْعِبَرِ النَّوافِع ⁽⁵⁾ ای بندگان خدا از درس های سودمند عبرت آمیز، پند بگیرید.

نکته

عوامل عبرت و آیات و علائم روشن در این دنیا به حدی وفور دارد که جای عذر برای کسی نمی ماند. ⁽¹⁾

لزوم عبرت گیری از آیات روشن

وَاعْتَبِرُوا بِالأَی السَّوَاطِع ⁽²⁾

از آیات روشن الهی [در تکوین و تشریع] عبرت بیاموزید!

مشابه

سَنُرِیهِمْ آیَاتِنَا فِی الْآفَاقِ وَ فِی أَنْفُسِهِمْ حَتَّی یَتَبَیَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَق ⁽³⁾به زودی نشانه های خود را در افق ها[ی گوناگون] و در دل هایشان بدیشان خواهیم نمود، تا برایشان روشن گردد که او خود حق است. وَ لا تَتَّخِذُوا آیاتِ اللَّهِ هُزُوا ⁽⁴⁾و آیات خدا را به ریشخند مگیرید. فیهِ آیَاتٌ بَیْناتُ مَقامُ إِبْراهیم ⁽⁵⁾در آن نشانه هایی روشن [از جمله] مقام ابراهیم است. استعاره

مستعار: سطوع

مستعار له: درخشش سپیده دم

مستعار منه: آیات و نشانه های روشن حق تعالی

جامع: وجه شباهت ظهور و درخشش انوار آیات حق بر آیینه دل بندگان است. چنان که درخشش سپیده دم ظلمت و تاریکی شب را می زداید، آیات الهی نیز ظلمت ها را از بین می برد و هدایت را ایجاد می کند.

4. لزوم پندگیری از انذارها

وارد جرُوا بِالنَّذر البوالغ ⁽¹⁾

انذارهای رسا و گویای الهی را پذیرا شوید.

مشابه

وَاذْکُرْ أَحَا عادٍ إِذْ أَنْذَرَ قَوْمَه ⁽²⁾و برادر عادیان را به یاد آور، آن گاه که قوم خویش را بیم داد. وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَناجر ⁽³⁾و آن ها را از آن روز قریب [الوقوع] بترسان، آن گاه که جان ها به گلوگاه می رسد.

5. لزوم پندگیری از مواعظ

وَ انْتَفِعُوا بِالذِّکْرِ وَ الْمَواعِظِ از تذکرات و مواعظ بهره بگیرید!

نکته

مقصود از «ذکر» قرآن کریم است و مواعظ هم مواعظ قرآن را شامل می شود و هم مواعظ پیامبر صلی الله علیه و آله را؛ یعنی به وسیله قرآن و مواعظ پیامبر صلی الله علیه و آله و ائمه اطهار علیهم السلام و دیگران نفع ببرید و از مواعظ آن ها بهره برداری کنید.

مشابه

یا أَیُّهَا الَّذِی نُزِّلَ عَلَیْهِ الذِّکْرُ إِنَّکَ لَمَجْنُون ⁽⁴⁾ای کسی که قرآن بر او نازل شده است، به یقین تو دیوانه ای

إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُون ⁽⁵⁾ما این قرآن را به تدریج نازل کرده ایم و قطعاً نگهبان آن خواهیم بود.

6. توجه به لحظات دردآور و پندآموز مرگ

6. 1. چنگ انداختن مرگ

فَکَأَنْ قَدْ عَلِقَتْکُمْ مَخَالِبُ الْمَنِیَّةِ ⁽¹⁾

الْمَنِیَّةِ: آرزو

گویا می بینم چنگال مرگ در پیکر شما فرو رفته است.

تشبیه

مشَّبَه: مرگ

مشَّبَهٌ به: درنده ای که حمله می آورد

وجه شَبَه: رو آوردن مرگ به سوی انسان و در کام خود فرو بردن انسان ها را به درنده ای تشبیه کرده است که حمله می آورد و شکار خود را پاره پاره می کند.

6. 2. قطع علایق

وَ انْقَطَعَتْ مِنْکُمْ عَلائِقُ الأَمْنِیَّةِ ⁽²⁾ و علاقه و آرزوها از شما رخت بربسته است.

نکته

اشاره به این است که آرزوهای دنیوی از مال و ثروت و مقام و جاه و دیگر دلبستگی ها، با فرا رسیدن مرگ از میان می رود. ⁽³⁾

6. 3. سختی های مرگ

وَ دَهَمَتْکُمْ مُفْتِعاتُ الأُمُورِ ⁽¹⁾

شداید و سختی های مرگ و برزخ به شما روی آورده است.

6. 4. آغاز حرکت رستاخیز

وَ السّیاقَةُ إِلَی الْوِرْدِ الْمَوْرُودِ ⁽²⁾

و حرکت به سوی رستاخیز آغاز شده است.

نکته

«وِرد» به معنای راهی است که در کنار نهرهای بزرگی که ساحل آن با آب فاصله دارد به صورت سراشیبی درست می کنند تا افراد به آسانی بتوانند دسترسی به آب پیدا کنند. چنین محلی را در فارسی «آبشخور» و در عربی «ورد» می گویند و «مورود» به معنای محلی است که تشنگان بر آن وارد می شوند و در حقیقت اشاره به این است که گنهکاران محروم از آب های زلال نهرهای بهشتی به آبشخور دوزخ وارد می شوند، که جز آتش سوزان در آن جا چیزی نیست. ⁽³⁾

مشابه

یَقْدُمُ قَوْمَهُ یَوْمَ الْقِیامَةِ فَأَوْرَدَهُمُ النَّارَ وَبِئْسَ الْوِرْدُ الْمَوْرُود ⁽⁴⁾در روز قیامت پیشاپیش قوم خود بیاید و همه را به آتش درآورد چه بد جایگاهی است که به آن وارد می شوند.

7. ورود به محشر به همراه شاهد

فَ کُلُّ نَفْس مَعَها سائِقٌ وَ شَهِیدُ سائِقٌ یَسُوقُها إلی مَحْشَرِها وَ شَاهِدٌ یَشْهَدُ عَلَیْهَا بِعَمَلِها ⁽¹⁾ و «با هرکسی راننده و گواهی است» راننده به سوی محشرش می راند و گواهی دهنده بر اعمالش گواهی می دهد.

نکته ها

«سائق» آن چیزی است که انسان ها را به سوی محشر می راند و آن عبارت است از حکم خداوندی و عوامل نزدیک به مرگ که بر نفس انسان حاکمیت یافته، آن را به معادش باز می گرداند. ⁽²⁾

منظور از این که شاهدی برای انسان همراه او خواهد بود این است که خود انسان با نامه اعمال و شهادت اعضایش به آن چه انجام داده است شهادت خواهد داد. ⁽³⁾

مشابه

أَیْنَما تَکُونُوا یُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُرُوجٍ مُشَیَّدَة ⁽⁴⁾هرکجا باشید، شما را در می یابد هر چند در برج های استوار باشید. إِلَی رَبِّکَ یَوْمَئِذٍ الْمَساق ⁽⁵⁾آن روز، روز راندنش به سوی پروردگار توست. وَ جاءَتْ کُلُّ نَفْسٍ مَعَهاسائقٌ و شهیدٌ ⁽⁶⁾و هرکسی می آید [در حالی که] با او سوق دهنده و گواهی دهنده ای است.

8. خصوصیات بهشت

8. 1. درجات بهشتی

دَرَجَاتٌ مُتَفاضِلاتٌ، وَ مَنازِلُ مُتَفاوتاتٌ ⁽⁷⁾ در آن جا درجاتی است که یکی از دیگری برتر و منزلگاه هایی است که با هم متفاوت است.

نکته

هرکس به اندازه عمل خود در بهشت درجه دارد و درجات بهشت گزاف نیست؛ یعنی این طور نیست که مانند مقام های دنیا بدون دلیل یا از روی قلدری و چاپلوسی باشد. درجات بهشت با اعمال صالح و خلوص انسان در موقع عمل سنجیده می شود؛ هرچند فضیلت انسان بیشتر باشد درجات بهشتی او هم برتر و بالاتر است.

مشابه

وَ لِکُلِّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا ⁽¹⁾و برای هر یک از آن چه انجام داده اند، مراتبی خواهد بود. تَرْفَعُ دَرَجاتٍ مَنْ نَشاءُ ⁽²⁾درجات هرکس را که بخواهیم فرا می بریم. در حدیثی از پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چنین می خوانیم: الْجَنَّةُ مِائَةً دَرَجَةٍ مَا بَیْنَ کُلِّ دَرَجَتَیْنِ کَمَا بَیْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ الْفِرْدَوْسُ أَعْلَاهَا دَرَجَةً مِنْهَا تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الْجَنَّةِ الْأَرْبَعَةُ فَإِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ ⁽³⁾بهشت صد درجه دارد که مابین هر درجه ای با درجه دیگر، فاصله ای همچون فاصله میان زمین و آسمان است و بالاترین درجات ،آن فردوس است. آن جا نهرهای چهارگانه بهشت سرچشمه می گیرد پس هنگامی که از خداوند تقاضا می کنید، فردوس را تقاضا کنید!

8. 2. جاودانگی نعمت های بهشت

لا یَنْقَطِعُ نَعیمُها نعمت های بهشتی هرگز قطع نمی شود.

مشابه

مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِی وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِی مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ أُکُلُها دَائِمَ وَ ظِلُّها ⁽⁴⁾وصف بهشتی که به پرهیزکاران وعده داده شده از زیر آن نهرها روان است. میوه و سایه اش پایدار است. أَدْخُلُوهَا بِسَلَامٍ ذلِکَ یَوْمُ الْخُلُود ⁽⁵⁾به سلامت و شادکامی در آن در آیید که این روز جاودانگی است.

8. 3. ساکنانش کوچ نمی کنند

وَ لا یَظْعَنُ مُقیمُها ⁽¹⁾

ساکنانش از آن کوچ نمی کنند.

مشابه

خالِدِینَ فِیها لا یَبْغُونَ عَنْها حِوَلا ⁽²⁾جاودانه در آن خواهند بود و از آن جا درخواست انتقال نمی کنند.

8. 4. پیر نمی شوند

وَ لا یَهْرَمُ خَالِدُها ⁽³⁾

و ساکنانش پیر نمی شوند.

8. 5. بدون گرفتاری

وَ لایَبْأَسُ ساکِنُها ⁽⁴⁾ و آنان که در آن جای دارند گرفتار، شداید نمی شوند.

نکته

مقصود این است که ساکنان بهشت گرفتاری و فقر و ناتوانی و ضعف ندارند.

خطبه 86

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: اعتقادی، اخلاقی

ویژگی غفلت زدایی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه در واقع از پنج بخش تشکیل شده است: 1. به بیان اوصاف پروردگار می پردازد. صفاتی که توجه به آن تأثیر عمیق تربیتی در انسان دارد و او را از گناهان باز می دارد و به نیکی ها دعوت می کند؛ 2. مردم را موعظه می کند؛ این که در این دنیای زودگذر به تهیه زاد و توشه برای آخرت بپردازند و هدف آفرینش خویش را فراموش نکنند؛ 3. به اهمیت قرآن می پردازد؛ این که خداوند در آن اتمام حجت کرده و گفتنی ها را در هر زمینه گفته است؛ 4. به مردم هشدار می دهد تا از خواب غفلت برخیزند و در باقی مانده عمر خویش به جبران گذشته بپردازند و مراقب وسوسه های شیاطین باشند؛ 5. به چند صفت رذیله اشاره کرده مردم را از آن برحذر می دارد و بهترین انسان ها را با ذکر اوصافی معرفی می نماید.

قَدْ عَلِمَ السَّرَائِرَ وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ لَهُ الْإِحَاطَةُ بِکُلِّ شَیْءٍ وَ الْغَلَبَةُ لِکُلِّ شَیْءٍ وَالْقُوَّةُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ فَلْیَعْمَلِ الْعَامِلُ مِنْکُمْ فِی أَیَّامٍ مَهَلِهِ قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ وَ فِی فَرَاغِهِ قَبْلَ أَوَانِ شُغْلِهِ وَ فِی مُتَنَفَّسِهِ قَبْلَ أَنْ یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ وَ لْیُمَهِّدْ لِنَفْسِهِ وَ قَدَمِهِ وَ لْیَتَزَوَّدْ مِنْ دَارِ ظَعْنِهِ لِدَارِ إِقَامَتِهِ فَاللَّهَ اللَّهَ أَیُّهَا النَّاسُ فِیمَا اسْتَحْفَظَکُمْ مِنْ کِتَابِهِ وَ اسْتَوْدَعَکُمْ مِنْ حُقُوقِهِ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ یَخْلُقُکُمْ عَبَثًا وَ لَمْ یَتْرُکْکُمْ سُدًی وَ لَمْ یَدَعْکُمْ فِی جَهَالَةٍ وَلَا عَمَّی قَدْ سَمَّی آثَارَکُمْ وَ عَلِمَ أَعْمَالَکُمْ وَکَتَبَ آجَالَکُمْ وَ أَنْزَلَ عَلَیْکُمُ الْکِتَابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ عَمَّرَ فِیکُمْ نَبِیَّهُ أَزْمَاناً حَتَّی أَکْمَلَ لَهُ وَ لَکُمْ فِیمَا أَنْزَلَ مِنْ کِتَابِهِ دِینَهُ الَّذِی رَضِیَ لِنَفْسِهِ وَ أَنْهَی إِلَیْکُمْ عَلَی لِسَانِهِ مَحَابَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَ مَکَارِهَهُ وَ نَوَاهِیَهُ وَأَوَامِرَهُ و أَلْقَی إِلَیْکُمُ الْمَعْذِرَةَ وَاتَّخَذَ عَلَیْکُمُ الْحُجَّةَ وَ قَدَّمَ إِلَیْکُمْ بِالْوَعِیدِ وَ أَنْذَرَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِیدٍ فَاسْتَدْرِکُوا بَقِیَّةَ أَیَّامِکُمْ وَاصْبِرُوا لَهَا أَنْفُسَکُمْ فَإِنَّهَا قَلِیلٌ فِی کَثِیرِ الْأَیَّامِ الَّتِی تَکُونُ مِنْکُمْ فِیهَا الْغَفْلَةُ وَالتَّشَاغُلُ عَنِ الْمَوْعِظَةِ وَ لَا تُرَخِّصُوا لِأَنْفُسِکُمْ فَتَذْهَبَ بِکُمُ الرُّخَصُ مَذَاهِبَ الظَّلَمَةِ وَ لَا تُدَاهِنُوا فَیَهْجُمَ بِکُمُ الْإِدْهَانُ عَلَی الْمَعْصِیَةِ عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ أَنْصَحَ النَّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ وَإِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ وَالْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ وَ الْمَغْبُوطُ مَنْ سَلِمَ لَهُ دِینُهُ وَ السَّعِیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ وَ الشَّقِیُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَوَاهُ وَ غُرُورِهِ وَ اعْلَمُوا أَنَّ یَسِیرَ الرِّیَاءِ شِرْکٌ وَ مُجَالَسَةَ أَهْلِ الْهَوَی مَنْسَاةٌ لِلْإِیمَانِ وَ مَحْضَرَةٌ لِلشَّیْطَانِ جَانِبُوا الْکَذِبَ فَإِنَّهُ مُجَانِبٌ لِلْإِیمَانِ الصَّادِقُ عَلَی شَفَا مَنْجَاةٍ وَکَرَامَةٍ وَ الْکَاذِبُ عَلَی شَرَفِ مَهْوَاةٍ وَ مَهَانَةٍ وَلَا تَحَاسَدُوا فَإِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الْإِیمَانَ کَمَا تَأْکُلُ النَّارُ الْحَطَبَ وَ لَا تَبَاغَضُوا فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ وَاعْلَمُوا أَنَّ الْأَمَلَ یُسْهِی الْعَقْلَ وَیُنْسِی الذِّکْرَ فَأَکْذِبُوا الْأَمَلَ فَإِنَّهُ غُرُورٌ وَصَاحِبُهُ مَغْرُورٍ.

1. صفات خداوند

1. 1. عالم به اسرار

قَدْ عَلِمَ السِّرائِرَ ⁽¹⁾

خداوند به نهان ها آگاه است.

نکته

همه پنهانی های درونی برای خداوند آشکار است و او بر همه چیز احاطه دارد. ⁽¹⁾

1. 2. آگاه از اندیشه ها

وَ خَبَرَ الضَّمَائِرَ ⁽²⁾

خداوند از اندیشه ها باخبر است.

نکته

به کسی «خبیر» می گویند که اخبار نهفته بر او پوشیده نباشد. هیچ اتفاق یا حادثه ای به وقوع نمی پیوندد جز این که او می داند و خبر آن واقعه نزد اوست. ⁽³⁾

مشابه

یَعْلَمُ السِّرَّ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ⁽⁴⁾اسرار آسمان ها و زمین را می داند. وَإِنْ تَجْهَرْ بِالْقَوْلِ فَإِنَّهُ یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفی ⁽⁵⁾و اگر سخن به آواز گویی، او نهان و نهان تر را می داند. أَلَمْ یَعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ یَعْلَمُ سِرَّهُمْ وَ نَجْواهُمْ وَ أَنَّ اللَّهَ عَلامُ الْغُیُوبِ ⁽⁶⁾آیا ندانسته اند که خدا راز آنان و نجوای ایشان را می داند و خدا دانای رازهای نهانی است؟

1. 3. احاطه و سلطه الهی

لَهُ الإِحَاطَةُ بِکُلِّ شَیْءٍ به هر چیز احاطه دارد.

نکته

احاطه داشتن خداوند بر هر چیزی به معنای آگاه بودن بر تمام کلیات و جزئیات اشیاست. ⁽¹⁾

مشابه

أَلا إِنَّهُ بِکُلِّ شَیْءٍ مُحیط ⁽²⁾آگاه باش که مسلماً او به هرچیزی احاطه دارد. إِنَّ اللَّهَ بِما یَعْمَلُونَ مُحیطٌ ⁽³⁾خداوند به آن چه آن ها انجام می دهند احاطه دارد.

1. 4. غالب بودن خداوند

وَ الْغَلَبَةُ لِکُلِّ شَیْءٍ و بر همه چیز غالب و پیروز است.

1. 5. قادر بودن خداوند

وَ الْقُوَّةُ عَلَی کُلِّ شَیْءٍ و به هر کاری تواناست.

نکته

فرق بین قوه و غلبه آن است که قوه وسیله آفرینش و غلبه وسیله چیرگی بر پدیده هایی است که از قبل آفریده شده اند. ⁽⁴⁾

مشابه

إنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتین ⁽⁵⁾همانا خداوند روزی دهنده کامل و کافی و صاحب قوت و قدرت است.

2. لزوم کسب توشه و عمل

فَلْیَعْمَلِ الْعامِلُ مِنْکُمْ فی أَیَّامٍ مَهَلِهِ قَبْلَ إِرْهَاقِ أَجَلِهِ ⁽⁶⁾

آن کس که اهل عمل است باید در مدتی که مهلت دارد عمل کند پیش از آن که اجلش فرا رسد.

نکته

یعنی وقتی که مرگ رسید دیگر عمل میسر نیست پس تا پیش از فرا رسیدن اجل عمل صالح انجام دهید که انجام عمل صالح میسر است.

در عبارت «قَبْلَ ارْهاقِ أَجَلِهِ» اشاره به اصل نعمت زندگی و عمر شده است. ⁽¹⁾

3. لزوم تلاش در زمان آسایش

وَ فِی فَراغِهِ قَبْلَ أَوانِ شُغْلِهِ، وَ فِی مُتَنَفْسِهِ قَبْلَ أَنْ یُؤْخَذَ بِکَظَمِهِ ⁽²⁾

کظَم: محل نفس او؛ گلوی او کظم معنای مصدری دارد یعنی نفس را حبس کردن که گاه کنایه از خویشتن داری به هنگام خشم و مانند آن آمده است؛ محرکة مخرج النفس؛ کظم و هو الامساک و الجمع للشیء.

و در ایام فراغتش پیش از آن که گرفتار شود تلاش کند و در روزگار آسودگی قبل از آن که راه گلو بسته شود [کوشش نماید]

نکته ها

«وَ فی فَراغِهِ» اشاره به نعمت فراغت، در برابر گرفتاری کسب وکار و همسر و فرزندان است. ⁽³⁾

عبارت «وَ فی مُتَنَفَّسِهِ» به نعمت سلامتی و نداشتن شداید و تنگناها و دشواری های گلوگیر، اشاره دارد و مردم را متوجه می سازد که از پروردگارشان بترسند و مخالفت نکنند درباره آن چه در کتاب خدا مأمور به حفظ و نگهداری آن هستند. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ ما کَانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ إِلا بِإِذْنِ اللهِ کِتاباً مُؤَجَلا ⁽⁵⁾و هیچ نفسی جز به فرمان خدا نمیرد و این سرنوشتی است که مقرر کرده است. بِمَا اسْتَحْفِظُوا مِنْ کِتابِ اللهِ وَ کانُوا عَلَیْهِ شُهَداءَ ⁽⁶⁾(خداشناسان و علمایی) که مأمور نگهبانی (احکام) کتاب خدا هستند و بر (صدق) آن گواهی دادند.

4. لزوم آمادگی برای قیامت

وَلْیُمَهِّدْ لِنَفْسِهِ وَ قَدَمِهِ وَلْیَتَزَوَّدْ مِنْ دَارِ ظَعْنِهِ لِدارِ اِقامَتِه ⁽¹⁾

وَلْیَتَزَوَّد: و باید توشه اخذ کنند.

دارِ ظَعن: خانه کوچ؛ الارتحال.

دار اقامة: سرای جاوید

و برای خویشتن و آینده اش چیزی آماده کند و زاد و توشه ای از سرایی که باید از آن کوچ کند، برای سرای ابدی برگیرد.

نکته

مقصود از «قَدَمِهِ» قیامت است؛ یعنی این انسان باید برای خود و آن روزی که در آن حاضر می شود، آماده شود و برای خود اعمال صالح و نیکو اندوخته کند.

مشابه

هنالِکَ تَبْلُوا کُلُّ نَفْسٍ مَا أَسْلَفَت ⁽²⁾در آن هنگام [و در آن جا] هرکس عملی را می آزماید از میزان ارزش و مقدار جزای آن آگاه می شود که قبلاً انجام داده است. وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرِ یَعْلَمُهُ اللَّهُ وَ تَزَوَّدُوا فَإِنَّ خَیْرَ الزَّادِ التَّقْوی وَاتَّقُونِ یا أُولِی الْأَلْبَابِ ⁽³⁾و آن چه از کارهای خیر انجام دهید خدا می داند و زاد و توشه تهیه کنید که بهترین زاد و توشه پرهیزکاری است و ای خردمندان از من پروا کنید.

5. لزوم اهتمام به کتاب خدا

فَاللَّهَ اللَّهَ أَیُّهَا النَّاسُ فِیمَا اسْتَحْفَظَکُمْ مِنْ کِتابِهِ وَ اسْتَوْدَعَکُم مِنْ حُقُوقِهِ ⁽⁴⁾

اسْتَوْدَعَکُم: نزد شما به ودیعه گذاشته است.

ای مردم خدا را خدا را [در نظر آرید!] در آن چه از شما خواسته است درباره حفظ کتاب خود و حقوقی را که نزد شما به ودیعت گذارده است.

نکته

منظور از این کتاب قرآن مجید است که مردم موظف به حفظ آن و احکام آن اند و منظور از حقوقی که به ودیعت نزد بندگانش گذاشته احکام و دستورات و حلال و حرام اوست که هرگونه کوتاهی در حفظ آن کتاب و این حقوق مسئولیت عظیم الهی را در پی دارد. ⁽¹⁾

«أَیُّهَا النَّاسُ»: مناداست و حرف ندای آن محذوف است و این عبارت به صورت قلب آمده است.

مشابه

تِلْکَ آیَاتُ الْکِتابِ وَ قُرْآنٍ مُبین ⁽²⁾این است آیات کتاب خدا و قرآنی (که راه حق و باطل را روشن و آشکار) می گرداند. وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلَی مُکْثِ ⁽³⁾و قرآنی را جزء جزء بر تو فرستادیم که تو نیز بر امت به تدریج قرائت کنی.

6. هدفدار بودن آفرینش

فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحانَهُ لَمْ یَخْلُقُکُمْ عَبَثاً این به دلیل آن است که خداوند شما را عبث و بیهوده نیافریده است.

نکته

این خطاب به «الناس» است که در جمله قبل قرار دارد؛ یعنی ای مردم خدایی که منزه از هر عیب و نقص است شما را بدون هدف و بیهوده خلق نفرموده است. در خلقت موجودات و جهان آفرینش هدفی در نظر بوده است. هدف از خلقت انسان این بوده که دراثر تکامل موجود مجرد کامل شود هدف این بوده که از این قالب مادی، عقلی بیافریند که جبرئیل هم به گردش نرسد.

وجود برنامه برای زندگی

وَلَمْ یَتْرُکْکُمْ سُدًی وَ لَمْ یَدَعْکُمْ فِی جَهالَةٍ وَلا عَمِّی ⁽⁴⁾

و مهمل نگذاشته و در جهل و نابینایی رها ننموده است.

مشابه

قَدْ جَاءَکُمْ بَصائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِی ⁽¹⁾پس هرکه به دیده بصیرت بنگرد به سود خود او و هرکس از سر بصیرت ننگرد به زیان خود اوست. أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً وَ أَنَّکُمْ إِلَیْنا لا تُرْجَعُونَ ⁽²⁾آیا پنداشتید که شما را بیهوده آفریده ایم و این که شما به سوی ما بازگردانیده نمی شوید؟ . علم خداوند به اعمال بشر

قَدْ سَمّی آثَارَکُمْ وَ عَلِمَ أَعْمَالَکُمْ وَکَتَبَ أَجالَکُمْ ⁽³⁾

بلکه وظایف شما را دقیقاً تعیین فرموده است و اعمال شما را می داند و سرآمد عمرتان را مقرر داشته است.

نکته

نام بردن آثار به تعیین کردن کارهایی مانند نماز و روزه... است و تعلیم اعمال هم همین است؛ پس این دو عبارت نزدیک به هم هستند یعنی کارهای شما را نام برده و اعمال شما را تعلیم کرده است.

مشابه

وَ نَکْتُبُ مَا قَدَّمُوا وَ آثارهم ⁽⁴⁾و آن چه را از پیش فرستاده اند و تمام آثار آن ها را می نویسیم. وَ یَعْلَمُ مَا تُسِرُّونَ وَ ما تُعْلِنُونَ وَ اللهُ عَلیمٌ بِذَاتِ الصُّدُور ⁽⁵⁾و از آن چه پنهان یا آشکار می کنید باخبر است و خداوند از آن چه در سینه هاست آگاه است. لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ إِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَلا یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَة وَلا یَسْتَقْدِمُون ⁽⁶⁾برای هر قوم و ملتی پایانی است. هنگامی که اجل آن ها فرا رسد نه ساعتی تأخیر می کنند و نه ساعتی پیشی می گیرند.

9. قرآن بیانگر همه چیز

وَ أَنْزَلَ عَلَیْکُمُ الْکِتَابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْءٍ ⁽¹⁾ خداوند کتاب (قرآن) را بر شما نازل کرده است که بیانگر همه چیز است.

نکته

مقصود از کتاب قرآن است خداوند قرآن را برای هدایت شما فرستاده در حالی که این کتاب بیانگر همه چیز است؛ البته این جمله با کلام حضرت رسول صلی الله علیه وسلم که در حدیث ثقلین فرموده است: إِنِّی تَارِکٌ فِیکُمُ الثَّقَلَیْنِ کِتَابَ اللَّهِ وَ عِتْرَتِی... منافات ندارد. این جا فقط قرآن را بیان می کند و بیان کنندگان قرآن هم اهل بیت علیهم السلام هستند.

10. کامل کردن دین توسط پیامبر

وَ عَمَّرَ فِیکُمْ نَبِیَّهُ أَزْمَاناً، حَتَّی أَکْمَلَ لَهُ وَ لَکُمْ فیما أَنْزَلَ مِنْ کِتَابِهِ دِینَهُ الَّذِی رَضِیَ لِنَفْسِهِ ⁽²⁾پیامبر خود را چندان در میان شما عُمر داد تا دین خود را برای او و برای شما به کمال رسانید؛ بدان گونه که در کتاب خود نازل کرده و خود می پسندید. نکته

خداوند با عُمر دادن به پیغمبر و نازل کردن آیات قرآن، دینی را که خود می پسندید برای هدایت افراد بشر تکمیل فرمود از 63 سال عمر ،پیغمبر 23 سال آن مربوط به دوران نبوت آن حضرت بود که در میان مردم بود و با آن ها زندگی می کرد و در این مدت راه و روش دینداری را به مردم یاد داد.

مشابه

وَ نَزَّلْنَا عَلَیْکَ الْکِتَابَ تِبْیاناً لِکُلِّ شَیْءٍ وَ هُدی وَرَحْمَةً وَبُشْرَی لِلْمُسْلِمِینَ ⁽³⁾و این کتاب را بر تو نازل کردیم که روشنگر هر چیزی است و برای مسلمانان رهنمود و رحمت و بشارتگری است. الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتی وَرَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دینا ⁽⁴⁾امروز دین شما را برایتان کامل و نعمت خود را بر شما تمام گردانیدم و اسلام را برای شما آیینی برگزیدم.

11. اتمام حجت خداوند بر بندگان

11. 1. پیامبر ابلاغ کننده وحی

وَ أَنْهی إِلَیْکُمْ عَلَی لِسانِهِ مَحابَّهُ مِنَ الْأَعْمَالِ ⁽¹⁾

خداوند با زبان پیامبر صلی الله علیه و آله اعمالی را که محبوب داشته به شما رسانیده است.

11. 2. پیامبر بیان کننده اوامر و نواهی

وَ مَکارِهَهُ وَ نَواهِیَهُ وَ أَوامِرَهُ و اعمالی را که ناخوش می دارد و نواهی و اوامرش را بیان کرده است.

نکته

حضرت می فرماید: آن چه خداوند دوست داشته یا از آن ها کراهت داشته است، به وسیلهٔ جاری کردن بر زبان رسول خود حجت را بر بندگان تمام کرده است. با اوامری که فرموده همه چیزهایی را که محبوب خود بوده بیان کرد و چیزی را فروگذار نکرد و با نواهی که فرمود همه چیزهایی را که مغضوب او بوده بیان کرد و چیزی را فروگذار نکرد.

11. 3. بسته بودن راه عذر

فَأَلْقَی إِلَیْکُمُ الْمَعْذِرَةَ وَ اتَّخَذَ عَلَیْکُمُ الْحُجَّةَ ⁽²⁾ و به این ترتیب راه عذر را بر شما بسته و حجت را تمام نموده است.

نکته

خداوند با بیان احکام و نشان دادن مسیر راه عذر آوری بندگان را در روز قیامت بسته است اگر حلال ها و حرام ها را نمی گفت یا بعضی را می گفت و بعضی را نمی گفت و با این حال روز قیامت بندگان را مؤاخذه می کرد جای عذر آوردن برای بنده وجود داشت ولی وقتی که همه حلال ها و حرام ها را بیان کرده دیگر جای عذر تراشی نیست.

مشابه

قُلْ فَلِلَّهِ الْحُجَّةُ الْبالِغَة ⁽³⁾بگو: برهان رسا ویژه خداست.

11. 4. بیم و انذار

وَ قَدَّمَ إِلَیْکُمْ بِالْوَعِیدِ وَ أَنْذَرَکُمْ بَیْنَ یَدَیْ عَذَابٍ شَدِید ⁽¹⁾ و اعلام خطر کرده است و پیش از فرا رسیدن عذاب شدید، شما را انذار نموده و بیم داده است.

مشابه

وَ کَذلِکَ أَنْزَلْنَاهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا وَ صَرَّفْنا فیهِ مِنَ الْوَعِیدِ ⁽²⁾و این گونه آن را قرآنی عربی (صحیح و گویا) نازل کردیم و انواع وعیدها [و انذار] را در آن بیان نمودیم. وَ أَنْذِرِ النَّاسَ یَوْمَ یَأْتِیهِمُ الْعَذاب ⁽³⁾و مردم را بترسان از روزی که عذاب الهی به سراغشان می آید. وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْآزِفَةِ إِذِ الْقُلُوبُ لَدَی الْحَناجِر ⁽⁴⁾از روز قیامت بترسانشان، آن گاه که دل های لبریز از اندوه نزدیک حنجره ها رسد.

12. غنیمت شمردن فرصت

فَاسْتَدْرِکُوا بَقِیَّةَ أَیَّامِکُمْ وَاصْبِرُوا لَها أَنْفُسَکُم. ⁽⁵⁾

حال که چنین است باقی مانده عمر خویش را دریابید و به خاطر آن صبر و استقامت پیشه کنید!

نکته

صابر به کسی گفته می شود که نفس اماره خود را در معصیت حبس می کند و نمی گذارد مرتکب گناهان و اعمال زشت شود.

13. محدود بودن عمر

فَإِنَّها قَلیلٌ فی کَثِیرِ الأَیَّامِ الَّتی تَکُونُ مِنْکُمْ فِیهَا الْغَفْلَةُ وَالتَشاغُلُ عَنِ الْمَوْعِظَةِ زیرا باقی مانده عمر بسیار کم است در برابر ایام زیادی که شما به غفلت گذرانده اید و به پند و موعظه توجه نکرده اید.

نکته

عبارت «تَکُونُ مِنْکُمْ فِیهَا الْغَفْلَةُ» اشاره به این است که نه تنها در گذشته چنین غفلت هایی از شما صادر شده در آینده نیز زمینه آن وجود دارد. ⁽¹⁾

14. آزادی بیش از حد ممنوع!

وَلا تُرَ خُصُوا لأَنْفُسِکُمْ فَتَذْهَبَ بِکُمُ الرُّخَصُ مَذاهِبَ الظَّلَمَةِ ⁽²⁾

مَذاهِبَ: راه ها.

الظُّلَمَةِ: ستمکاران.

به خود بیش از حد آزادی ندهید! که استفاده افراطی از مباح و آزادی، شما را در طریق ظالمان قرار خواهد داد.

نکته ها

منظور از رخصت آن سهل انگاری هایی است که اشخاص در رابطه با انواع خوردنی ها، آشامیدنی ها و ازدواج داشته اند. ⁽³⁾

مقصود از «مذاهب الظلمة» راه های انحرافی و عدول از طریق حق می باشد. ⁽⁴⁾اگر به نفس اماره اجازه و فرصت داده شود این فرصت ها موجب می شود که انسان را در راه ظالمین قرار دهد؛ یعنی اگر فرصت دادی و توبه نکردی گناه می کنی.

15. لزوم پرهیز از تظاهر و فریب

وَلا تُداهِنُوا فَیَهْجُمَ بِکُمُ الْإِنْهانُ عَلَی الْمَعْصِیَةِ ⁽⁵⁾

ظاهر سازی و فریب کاری نکنید که شما را به معصیت می کشاند.

نکته

منظور از «مداهنه» این است که انسان در رابطه با اهل گناه نرمش و انعطاف نشان دهد و ظاهر سازی نفاق آلود کند که این گونه نرمش و ظاهر سازی، سرانجام انسان را به انواع گناهان آلوده می سازد. ⁽¹⁾

16. لزوم اطاعت از پروردگار

عِبادَ اللَّهِ إِنَّ أَنْصَحَ النّاسِ لِنَفْسِهِ أَطْوَعُهُمْ لِرَبِّهِ ⁽²⁾

ای بندگان خدا آن ها که خالصانه تر و خیرخواهانه تر با خود برخورد می کنند، از همه در برابر پروردگار مطیع ترند.

نکته

هدف از نصیحت کردن ناصح این است که به شخصی که شنونده نصیحت است، خیر و منفعت برساند و می دانیم که برترین خیر و منفعت سعادت پایدار ابدی و مشاهده رحمت حضرت ربوبی است. ⁽³⁾

17. ناخالص کیست؟

وَ اِنَّ أَغَشَّهُمْ لِنَفْسِهِ أَعْصَاهُمْ لِرَبِّهِ ⁽⁴⁾

کسی که از همه بیشتر خود را می فریبد، از همه بیشتر مرتکب معصیت پروردگار می شود.

نکته

هرکس معصیت خدا را بکند نسبت به جان خود خیانت کارتر است برای این که عواقب معصیت خداوند به عذاب شدن او در قیامت منجر می شود.

18. فریب خورده واقعی

وَ الْمَغْبُونُ مَنْ غَبَنَ نَفْسَهُ ⁽¹⁾

مغبون واقعی کسی است که خویشتن را مغبون سازد.

نکته

اشاره به این که، گاه شخص دیگری بر سر انسان کلاه می گذارد و او را مغبون می کند و سرمایه اش را از دستش می گیرد و گاه انسان درباره خویشتن دست به چنین کاری می زند و با خودفریبی، سرمایه های وجودی خویش را از کف می دهد. ⁽²⁾

19. مغبوط واقع شدن

وَ الْمَغْبُوطُ مَنْ سَلِمَ لَهُ دِینُهُ ⁽³⁾ و آن که بر او غبطه خورند کسی است که دینش سالم بماند.

نکته

آرزوی وصول به مقام آن کسی شایسته است که دین او برای او سالم باشد. در این دنیا به علت اختلافی که مردم در داشتن و نداشتن امتیازات مادی و معنوی دارند، گروهی به گروه دیگر غبطه می خورند معنای غبطه خوردن آرزوی شدید به داشتن امتیازی است که نصیب دیگری شده است؛ بنابراین «مغبوط» صاحب نعمتی است که مردم به حال او غبطه می خورند و این معنی غیر از حسد و شرک است که آرزوی سلب شدن امتیاز از دیگران در آن است. ⁽⁴⁾

20. سعادتمند کیست؟

وَالسَّعِیدُ مَنْ وُعِظَ بِغَیْرِهِ ⁽⁵⁾ سعادتمند آن کسی است که از سرنوشت دیگران پند و اندرز گیرد.

نکته

خوشبخت کسی است که از مواعظ و خیرخواهی های دیگران پند می گیرد و به وسیلهٔ راهنمایی دیگران سعادتمند می شود.

مشابه

وَأَمَّا الَّذِینَ سُعِدُوا فَفِی الْجَنَّةِ خالدین فیها ⁽¹⁾اما نیکبختان تا آسمان ها و زمین باقی است در بهشت جاویدان بمانند. یَوْمَ یَأْتِ لا تَکَلَّمُ نَفْسٌ إِلا بِإِذْنِهِ فَمِنْهُمْ شَقِیٌّ وَ سَعید ⁽²⁾روزی که چون بیاید هیچ کس جز به فرمان او سخن نگوید و مردمان بعضی بدبخت باشند و بعضی نیکبخت.

21. شقی کیست؟

وَالشَّقِیُّ مَنِ انْخَدَعَ لِهَواهُ وَ غُرُورِهِ ⁽³⁾ شقاوتمند و محروم کسی است که فریب هواوهوس و غرور خویش را بخورد.

22. خصلت های خطرناک

22. 1. ریا

وَاعْلَمُوا أَنَّ یَسیرَ الرِّیاءِ شِرْکٌ ⁽⁴⁾ آگاه باشید! ریاکاری هر چند کم باشد، شرک است.

نکته

آن چه در عبادت شرط است، قصد قربت و خلوص نیت است اگر قصد ریا و خودنمایی در عبادت باشد خداوند آن عمل را قبول نمی کند و این شرک به خداست.

22. 2. هم نشینی با هواپرستان

وَ مُجالَسَةَ أَهْلِ الْهَوی مَنْساةٌ لِلأیمَانِ وَ مَحْضَرَةٌ لِلشَّیْطَان ⁽⁵⁾

بدانید که هم نشینی با هواپرستان ایمان را از انسان دور می کند و شیطان را به حضور می کشاند.

نکته

مقصود امام علیه السلام از اهل (الهوی) در عبارت فوق بدکارانی است که تسلیم خواسته های شیطانی و شهواتی بیرون از حدود شرعی شده اند. ⁽¹⁾

مجالست با اهل دنیا انسان را از آخرت دور می کند و انسان در چنین حالی دستورات الهی را فراموش می کند. مجلس حضور با دنیا پرستان، حضور در مجلس شیطان است.

مشابه

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: الْمَرْءُ عَلَی دِینِ خَلِیلِهِ وَ قَرِینه ⁽²⁾انسان بر دین دوست و هم نشین خویش است.

22. 3. دروغ

جانِبُوا الْکَذِبَ فَإِنَّهُ مُجانِبٌ لِلإِیمَانِ ⁽³⁾

از دروغ برکنار باشید؛ چراکه دروغ از ایمان برکنار است.

نکته ها

تعبیر به «مُجَانِبُ لِلأیمَانِ» نشان می دهد که دروغ نه تنها با ایمان سازگار نیست، بلکه بسیار با آن فاصله دارد؛ چراکه دروغگو معمولاً برای جلب منافع یا دفع ضررها یا هوای نفس، دروغ می گوید در حالی که انسان مؤمن می داند همه چیز به دست خداست و نیز می داند هواپرستی نوعی بت پرستی است. ⁽⁴⁾

22. 4. هلاکت دروغگو

الصَّادِقُ عَلَی شَفَا مَنْجَاةٍ وَ کَرَامَةٍ وَ الْکَاذِبُ عَلَی شَرَفِ مَهْوَاةٍ وَ مَهَانَةٍ ⁽¹⁾

شُرَف: بلندی تپه؛ محرکة المکان العالی.

مهواة: عامل سقوط؛ محل هلاکت؛ از ماده «هوی» به معنای میل به چیزی است و واژه «مهواه» اسم مکان است و به معنای پرتگاه و فاصله میان دو کوه آمده که گاه انسان را متمایل به سقوط می کند؛ محلّ السقوط.

مهانة: خاری الذلة والحقارة اسم الهوان والمهانه واان الرجل استخف به.

راست گو بر ساحل نجات و کرامت است اما دروغ گو بر لبه پرتگاه هلاکت و پستی قرار دارد.

22. 5. حسد

وَلا تَحاسَدُوا فَإِنَّ الْحَسَدَ یَأْکُلُ الأیمانَ کَمَا تَأْکُلُ النّارُ الْحَطَبَ ⁽²⁾ حسد نورزید که حسد ایمان را نابود می کند آن گونه که آتش هیزم را خورده و خاکستر می کند.

نکته

. علتی که امام علیه السلام برای ترک حسد آورده آن است که حسد، نیکی ها را می خورد، همان طور که آتش هیزم را از میان می برد. ⁽³⁾

مشابه

فَسَیَقُولُونَ بَلْ تَحْسُدُونَنا ⁽⁴⁾سپس خواهند گفت: بلکه بر ما حسد می برید. أَمْ یَحْسُدُونَ النَّاسَ عَلی ما آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِه ⁽⁵⁾بلکه به مردم برای آن چه خدا از فضل خویش به آنان عطا کرده، رشک می ورزند. وَ مِنْ شَرِّ حَاسِدٍ إِذا حَسَدَ ⁽⁶⁾و از شرّ [هر] حسود، آن گاه که حَسَد ورزد. أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ یَغْبِطُ وَلَا یَحْسُدُ وَالْمُنَافِقُ یَحْسُدُ وَ لَا یَغْبِطُ ⁽⁷⁾امام صادق علیه السلام فرمود مؤمن غبطه برد و حسد نبرد ولی منافق حسد برد و غبطه نبرد.

22. 6. کینه

وَلا تَباغَضُوا فَإِنَّهَا الْحَالِقَةُ ⁽¹⁾ کینه یکدیگر را در دل نگیرید که خیر و برکت را از میان می برد.

نکته ها

تعبیر به «تَبَاغَضُوا» اشاره به این است که خصومت ها و عدوات ها معمولاً دوجانبه هستند و پاسخ خصومت خصومت است. ⁽²⁾

تعبیر به «حَالِقَه» که از ماده «حَلْق» به معنای تراشیدن است نشان می دهد خصومت ها هرگونه خیر و سعادت را بر می کَنَد؛ چراکه ریشه هر خیر و سعادتی، تعاون و همدلی و همکاری افراد جامعه با یکدیگر است و این کار بدون محبت و دوستی میسر نیست. ⁽³⁾

تشبه

مَشَبَّه: کینه ورزیدن با یکدیگر

مَشَبَّه به: تیغ سلمانی

وجه شَبَه: همان طور که تیغ سلمانی موها را زائل می کند، کینه ورزیدن با یکدیگر هم موجب زوال خیر و برکت در انسان ها می شود.

22. 7. آرزوهای دور و دراز

وَاعْلَمُوا أَنَّ الأَمَلَ یُسْهِی الْعَقْلَ وَ یُنْسِی الذِّکْرَ فَا کَذِبُوا الاَمَلَ فَإِنَّهُ غَرُورٌ وَ صاحِبُهُ مَغْرُورٌ ⁽⁴⁾

مَغْرُورُ: فریب خورده.

بدانید آرزوهای دور و دراز خرد را به غفلت [از واقعیت ها] وامی دارد و یاد خدا را به فراموشی می سپارد؛ بنابراین به آرزوها اعتنا نکنید که فریبنده است و صاحبش فریب خورده!

نکته

وقتی که هدف انسان پیدا کردن خواسته هایش باشد دیگر فکر نمی کند که من باید این خواسته ها را از راه درست و شرعی به دست بیاورم یا از راه باطل و حرام، فکر نمی کند که باید در این راه دین و ایمانم را هم بدهم یا باید تملق بگویم چنین کسی عقلش غافل و خودش گمراه است.

مشابه

وَلا تَکُونُوا کَالَّذِینَ نَسُوا اللَّهَ فَأَنْساهُمْ أَنْفُسَهُمْ أُولئِکَ هُمُ الْفَاسِقُونَ ⁽¹⁾و چون کسانی مباشید که خدا را فراموش کردند و او [نیز] آنان را دچار خود فراموشی کرد؛ آنان همان نافرمانان اند. وَ قَالَ امیرالمؤمنین علیه السلام: مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ أَسَاءَ الْعَمَل ⁽²⁾آن که آرزو را طولانی کند، کارش را زشت سازد.

أَلَا وَإِنَّکُمْ فِی أَیَّامٍ أَمَلِ مِنْ وَرَائِهِ أَجَل ⁽³⁾آگاه باشید به درستی که شما در روزهای آرزو و امیدی به سر می برید که در پی آن مرگی است. أَیُّهَا النَّاسُ الزَّهَادَةُ قِصَرُ الْأَمَلِ وَالشُّکْرُ عِنْدَ النَّعَمِ وَالتَّوَرُّعُ عِنْدَ الْمَحَارِمِ ⁽⁴⁾ای مردم! زهد، عبارت است از کوتاهی آرزو شکر نزد نعمت و کناره گیری از محرمات

خطبه 87

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: روزهای آخر عمر شریف امیرالمؤمنین علیه السلام، سال 40 هجری

مخاطب: کوفیان

علت ایراد سخن: یادی از حبیب و برادر خویش

موضوع: سیاسی، اخلاقی، اعتقادی

ویژگی: خاندان رسالت ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام در این خطبه دربارهٔ صفات پرهیزکاران و فاسقان سخن می گوید؛ به آگاه سازی درباره موقعیت اهل بیت علیهم السلام در میان مردم می پردازد؛ و نیز گمان های نادرستی را که برای بعضی پیدا شده است بیان می کند.

عِبَادَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ أَحَبِّ عِبَادِ اللَّهِ إِلَیْهِ عَبْداً أَعَانَهُ اللَّهُ عَلَی نَفْسِهِ فَاسْتَشْعَرَ الْحُزْنَ وَتَجَلْبَبَ الْخَوْفَ فَزَهَرَ مِصْبَاحُ الْهُدَی فِی قَلْبِهِ وَ أَعَدَّ الْقِرَی لِیَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ فَقَرَبَ عَلَی نَفْسِهِ الْبَعِیدَ وَ هَوَّنَ الشَّدِیدَ نَظَرَ فَأَبْصَرَ وَ ذَکَرَ فَاسْتَکْثَرَ وَ ارْتَوَی مِنْ عَذْبٍ فُرَاتٍ سُهِّلَتْ لَهُ مَوَارِدُهُ فَشَرِبَ نَهَلًا وَ سَلَکَ سَبِیلًا جَدَداً قَدْ خَلَعَ سَرَابِیلَ الشَّهَوَاتِ وَ تَخَلَّی مِنَ الْهُمُومِ إِلَّا هَمَا وَاحِداً انْفَرَدَ بِهِ فَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَی وَ مُشَارَکَةِ أَهْلِ الْهَوَی وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِیحَ أَبْوَابِ الْهُدَی وَ مَغَالِیقِ أَبْوَابِ الرَّدَی قَدْ أَبْصَرَ طَرِیقَهُ وَ سَلَکَ سَبِیلَهُ وَ عَرَفَ مَنَارَهُ وَ قَطَعَ غِمَارَهُ وَ اسْتَمْسَکَ مِنَ الْعُرَی بِأَوْثَقِهَا وَ مِنَ الْحِبَالِ بِأَمْتَنِهَا فَهُوَ مِنَ الْیَقِینِ عَلَی مِثْلِ ضَوْءِ الشَّمْسِ قَدْ نَصَبَ نَفْسَهُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ فِی أَرْفَعِ الْأُمُورِ مِنْ إِصْدَارِ کُلِّ وَارِدٍ عَلَیْهِ وَتَصْبِیرِ کُلِّ فَرْع إِلَی أَصْلِهِ مِصْبَاحُ ظُلُمَاتٍ کَشَّافُ عَشَوَاتٍ مِفْتَاحُ مُبْهَمَاتٍ دَفَّاعٌ مُعْضِلَاتٍ دَلِیلٌ فَلَوَاتٍ یَقُولُ فَیُفْهِمْ وَیَسْکُتُ فَیَسْلَمُ قَدْ أَخْلَصَ لِلَّهِ فَاسْتَخْلَصَهُ فَهُوَ مِنْ مَعَادِنِ دِینِهِ وَ أَوْتَادِ أَرْضِهِ قَدْ أَلْزَمَ نَفْسَهُ الْعَدْلَ فَکَانَ أَوَّلَ عَدْلِهِ نَفْیُّ الْهَوَی عَنْ نَفْسِهِ یَصِفُ الْحَقَّ وَیَعْمَلُ بِهِ لَا یَدَعُ لِلْخَیْرِ غَایَةً إِلَّا أَمَّهَا وَ لَا مَظِنَّةً إِلَّا قَصَدَهَا قَدْ أَمْکَنَ الْکِتَابَ مِنْ زِمَامِهِ فَهُوَ قَائِدُهُ وَ إِمَامُهُ یَحُلُّ حَیْثُ حَلَّ ثَقَلُهُ وَیَنْزَلُ حَیْثُ کَانَ مَنْزِلُهُ. وَ آخَرُ قَدْ تَسَمَّی عَالِماً وَ لَیْسَ بِهِ فَاقْتَبَسَ جَهَائِلَ مِنْ جُهَّالٍ وَ أَضَالِیلَ مِنْ ضُلَّالٍ وَ نَصَبَ لِلنَّاسِ أَشْرَاکاً مِنْ حَبَائِلِ غُرُورٍ وَ قَوْلِ زُورٍ قَدْ حَمَلَ الْکِتَابَ عَلَی آرَائِهِ وَ عَطَفَ الْحَقَّ عَلَی أَهْوَائِهِ یُؤْمِنُ النَّاسَ مِنَ الْعَظَائِمِ وَیُهَوِّنُ کَبِیرَ الْجَرَائِمِ یَقُولُ أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِیهَا وَقَعَ وَیَقُولُ أَعْتَزِلُ الْبِدَعَ وَبَیْنَهَا اضْطَجَعَ فَالصُّورَةُ صُورَةُ إِنْسَانِ وَ الْقَلْبُ قَلْبُ حَیَوَانِ لَا یَعْرِفُ بَابَ الْهُدَی فَیَتَّبِعَهُ وَ لَا بَابَ الْعَمَی فَیَصُدَّ عَنْهُ وَ ذَلِکَ مَیِّتُ الْأَحْیَاءِ.

1. اقسام بندگان خدا

1. 1. محبوب ترین بندگان

عِبادَ اللَّهِ إِنَّ مِنْ أَحَبّ عِبادِ اللّهِ إِلَیْهِ عَبْداً أَعانَهُ اللَّهُ عَلَی نَفْسِهِ ⁽¹⁾ ای بندگان خدا محبوب ترین بندگان خدا در نزد او بنده ای است که خدایش در مبارزه با نفس یاری دهد.

نکته ها

منظور از نفس شهوات و خواسته های هلاکت بار نفسانی است. ⁽¹⁾

خداوند به بعضی از بندگان خود توفیق می دهد که به خودشان برسند و خودشان را در راه حق و راه صحیح قرار بدهند این که انسان بر نفس اماره خود مسلط باشد و بتواند خود را کنترل کند از الطاف خداوند است خداوند با کسی خویشاوندی ندارد و هرکه به او توجه کند او هم به چنین بنده ای توجه می کند و او را کمک می نماید.

مشابه

فِیهِ رِجالٌ یُحِبُّونَ أَنْ یَتَطَهَّرُوا وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُطَّهرین ⁽²⁾در آن جا مردانی هستند که دوست دارند پاکیزه باشند؛ زیرا خدا پاکیزگان را دوست دارد.

1. 2. محزون حقیقی

فَاسْتَشْعَرَ الْحُزْنَ ⁽³⁾ [آن کس] که حزن و اندوه را شعار خود قرار داده است.

نکته ها

«اسْتَشْعَر» از ماده «شعار» به معنای «لباس زیرین» است و قرار دادن حُزن و اندوه به منزله لباس زیرین به این معناست که این گونه افراد با ایمان در درون خویش از ایام گذشته عمر که تلاش و کوشش کافی در اطاعت معبود نکرده اند، اندوهگین هستند.

این جمله کنایه از این است که حزن سر زبان او نیست و تظاهر به آن نمی کند بلکه واقعاً و از عمق دل محزون است.

مشابه

أَعْیُنُهُمْ تَفیضُ مِنَ الدَّمْع حَزَناً أَلا یَجِدُوا ما یُنْفِقُونَ ⁽⁴⁾[برگشتند و در اثر اندوه] از چشمانشان اشک فرو می ریخت که [چرا] چیزی نمی یابند تا [در راه جهاد] خرج کنند.

1. 3. پوشش خوف

وَ تَجَلْبَبَ الْخَوْفَ ⁽¹⁾ ترس از خدا را جلباب [لباس رویین] خود قرار داده است.

نکته

«تَجَلْبَبَ» از مادهٔ «جلباب» به معنای «چادر» یا «لباس رویین» است و قرار دادن خوف و ترس به منزله لباس رویین اشاره به این است که این افراد مخلص و مؤمن، پیوسته مراقب خویشاند و از این بیم دارند که لغزش هایی از آن ها سرزند. ⁽²⁾

استعاره

مستعار: تَجَلْبَبَ

مستعارله: خوف

مستعار به: لباس بلند

جامع: لفظ «جلباب» که به معنی لباس بلند است، برای ترس و خوف از کیفر خداوند استعاره به کار رفته است وجه شباهت این است که هر دو بدن را در بر می گیرند؛ هم لباس بلند بدن را کاملاً می پوشاند و هم خوف الهی سرتاپای مؤمن را در برمی گیرد.

1. 4. نور هدایت در قلب

فَزَهَرَ مِصْبَاحُ الْهُدَی فِی قَلْبِهِ ⁽³⁾

در نتیجه، چراغ هدایت در قلبش روشن شده است.

تشبیه

مشَّبَهٌ: هدایت

مشَّبَهٌ به: چراغ

وجه شَبَه: همان طور که چراغ در مسائل مادی راه را نشان می دهد و انسان جلوی خودش را می تواند ببیند هدایت هم راه معنوی را به انسان نشان می دهد تا راه درست را از نادرست تشخیص دهد.

1. 5. توشه آخرت

وَ أَعَدَّ الْقِرَی لِیَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ ⁽¹⁾ و وسیله پذیرایی برای روزی را که در پیش دارد (روز مرگ و رستاخیز) برای خود فراهم ساخته است.

نکته ها

لفظ «قِرَی» کنایه از کارهای شایسته و اعمال صالح است که باید برای بعد از مرگ آماده گردد و «یوم نازل» کنایه از روز قیامت است. ⁽²⁾

« لِیَوْمِهِ النَّازِلِ بِهِ»: به معنای روز قیامتی است که خواه ناخواه بر انسان نازل می شود و انسان را در خود قرار می دهد وقتی که انسان خداترس شود خداوند چراغ دل او را روشن می کند و به او توفیق می دهد که لوازم پذیرایی را برای روز قیامت خود تهیه نماید.

1. 6. نزدیک دیدن قیامت

فَقَرَّبَ عَلَی نَفْسِهِ الْبَعِید او دور را برای خود نزدیک می پندارد.

نکته

اشاره به این که بنده محبوب خداوند پایان عمر و قیامت را که بسیاری دور می پندارند نزدیک می بیند و به همین دلیل تحمل شداید و سختی های اطاعت و ترک گناه در این راه برای او آسان می شود. ⁽¹⁾

مشابه

إِنَّهُمْ یَرَوْنَهُ بَعیداً * وَ نَراهُ قَریباً ⁽²⁾ایشان آن روز را دور می بینند و ما نزدیکش می بینیم.

1. 7. سخت آسان

وَ هَوَّنَ الشَّدید ⁽³⁾ و سختی را آسان نموده است.

نکته

مقصود از سختی، امر آخرت و عذاب دردناک جهنم است و آسان شدن آن به انجام کارهای شایسته و دریافت جلوه حق تعالی ممکن می شود. ⁽⁴⁾

2. اوصاف بندگان مخلص

2. 1. نگاه حق بین

نَظَرَ فَأَبْصَرَ ⁽⁵⁾ او [با دیده حق بین] نگاه کرده پس [حقایق هستی و عظمت پروردگار را] دیده است.

نکته

آن نظری که انسان را به بصیرت می رساند نظر و نگاهی است که از روی دقت و عبرت و گرفتن پند و اندرز باشد و هر نگاهی این خصوصیت را ندارد.

2. 2. ذاکر خدا

وَ ذَکَرَ فَاسْتَکْثَرَ ⁽¹⁾ به یاد خدا بوده و به همین دلیل اعمال نیک فراوان به جا آورده است.

2. 3. انجام اعمال نیک

وَ ارْتَوی مِنْ عَذْبِ فُراتٍ سُهَّلَتْ لَهُ مَوارِدُهُ ⁽²⁾

موارد: راه ورود به آب رودخانه یا برکه و امثال آن؛ جمع «مورد»؛ اسم مکان است.

از آب گوارایی که به آسانی [با امدادهای الهی] در اختیارش قرار گرفته، سیراب گشته است.

نکته

مقصود این است که رسیدن به راه سعادت برای انسانی که عالم باشد، آسان است و درست مانند کسی است که راه برداشتن آب را برای خود هموار کرده باشد؛ چنین فردی به وسیله علم خود به راحتی راه حق را پیدا کرده است.

استعاره

مستعار: عذوبه

مستعار له: دانش

مستعارٌ منه: آب گوارا

جامع: امام علیه السلام دانشی را که به شخص عارف افاضه می شود، به آب گوارا تشبیه کرده، چون همان طور که آب گوارا عطش جسم انسان را از بین می برد دانش هم عطش روح را از بین برده و روح را سیراب می کند.

2. 4. حرکت در صراط مستقیم

فَشَرِبَ نَهَلاً وَ سَلَکَ سَبیلاً جَدَداً ⁽¹⁾

جَدَداً هموار؛ زمین سخت و صافی که حرکت در آن آسان است؛ از ماده «جد» به معنای قطع کردن و نیز پیمودن زمین های صاف و محکم است و «جدد» و «جاده» به راه صاف و محکمی گفته می شود که پای انسان در آن فرو نمی رود لباس جدید به لباس نوی گفته می شود که تازه آن را بریده اند و دوخته اند و از آن جا که موجودات باعظمت، از دیگر موجودات ممتاز و جدا هستند این واژه به معنای عظمت نیز آمده است و پدر بزرگ را به همین جهت «جد» می گویند؛ بالتحریک المستوی من الأرض.

پس یکباره آن را سرکشیده و راه هموار و مستقیمی را [که خدا به او نشان داده] پیموده است.

3. برنامه های خودسازی بندگان مخلص

3. 1. وارسته از شهوات

قَدْ خَلَعَ سَرَابِیلَ الشَّهَوَاتِ ⁽²⁾

[این بنده مخلص خدا] جامه شهوات را از تن برون کرده است.

نکته

کنایه از این است که شخص پرهیزکار شهوات را به دور انداخته است و توجّهی که او را از حد اعتدال خارج کند به آن ها ندارد. ⁽³⁾انسانی که متابعت از شهوات خود می کند، مانند این است که تمایلات نفسانی مثل یک پیراهن او را احاطه کرده باشد. مقصود این است که چنین فردی تمایلات نفسانی را از خود دور کرده است.

3. 2. غم وصال

وَ تَخَلَّی مِنَ الْهُمُومِ إِلا هَمّاً واحِداً انْفَرَدَ بِه ⁽⁴⁾ و از تمام همّ و غم ها جز یک اندوه خود را تهی ساخته و تنها به آن می اندیشد.

3. 3. وارسته از هوای نفسانی

افَخَرَجَ مِنْ صِفَةِ الْعَمَی وَ مُشَارَکَةِ أَهْلِ الْهَوَی وَ صَارَ مِنْ مَفَاتِیحِ أَبْوَابِ الْهُدَی وَ مَغَالِیقِ أبْوَابِ الرَّدَی ⁽¹⁾

پس از صف کوردلان و مشارکت با هواپرستان خارج شد و کلید بازکننده درهای هدایت و قفل درهای گمراهی و خواری گردید.

نکته

مقصود از نابینایی کوری جهل است که چون شخص پرهیزکار، دارای فضیلت دانش و حکمت است در راه معتدل که فضیلت عفت باشد، گام بر می دارد؛ بنابراین در مسیر حق، بینا و از کوری جهل به دور است. ⁽²⁾