مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور : کلام امیر (علیه السلام): ترجمه و شرح نهج البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2 978-622-5710-28-3: ؛ ج.3 978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4 978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6 978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7 978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج البلاغه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 5

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340-

عنوان و نام پدیدآور: کلام امیر (علیه السلام)/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر: قم نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 500 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

978-622-5710-31-3 -ج 5

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول 23 قبل از هجرت - 40ق. نهج البلاغه - نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد5

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 3 - 31 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 - 622 - 978

فهرست

خطبه 146...31

خطبه 147...41

2 6. ناهماهنگی ضلالت و هدایت...48

خطبه 148...59

خطبه 149...65

خطبه 150...75

خطبه 151...91

خطبه 152...115

خطبه 153...

خطبه 154...147

خطبه 155...161

خطبه 156...177

خطبه 157...

6 سرنوشت انسان ها...204

خطبه 158...219

خطبه 159...229

خطبه 160...233

خطبه 161...271

خطبه 162...289

خطبه 163...297

خطبه 164...315

خطبه 165...325

خطبه 166...357

خطبه 167...369

خطبه 168...377

خطبه 169...383

خطبه 170...389

خطبه 171...393

خطبه 172...401

خطبه 173...411

خطبه 174...425

خطبه 175... 431

خطبه 176...439

13 4. زبان مؤمن و منافق...463

خطبه 177...479

خطبه 178...483

کتابنامه...497

خطبه 146

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از جنگ با امپراتوری ایران در زمان خلافت عمر در مدینه، سال 15 هجری

مخاطب: خلیفه دوم (عمر)

موضوع: سیاسی، نظامی، اعتقادی

ویژگی: پاسخ به مشورت خواهی عمر ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه در مجموع یک مطلب را دنبال می کند و آن این که در بعضی از شرایط، شرکت رئیس حکومت در جنگ بسیار خطرناک است و ممکن است دو مشکل مهم به بار آورد:

این خطبه به خوبی نشان می دهد که علی علیه السلام آن جا که پای مصالح اسلام و مسلمین در میان بود، حتی به مخالفان خود نیز کمک می کرد تا مبادا کمترین آسیبی به حوزه اسلام برسد. البته این سخن بدان معنا نیست که رئیس حکومت هرگز نباید شخصاً در میدان نبرد حاضر

شود تا کار خود امیر مؤمنان علیه السلام در جنگ های جمل و صفین و نهروان و از آن بالاتر حضور پیغمبر صلی الله علیه و آله و در غزوات نقض شود بلکه شرایط کاملاً متفاوت است و شرایط زمان خلیفه دوم چنین اقتضا می کرد.

إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَمْ یَکُنْ نَصْرُهُ وَ لَا خِذْلَانُهُ بِکَثْرَةٍ وَ لَا بِقِلَّةٍ وَ هُوَ دِینُ اللَّهِ الَّذِی أَظْهَرَهُ وَ جُنْدُهُ الَّذِی أَعَدَّهُ وَ أَمَدَّهُ حَتَّی بَلَغَ مَا بَلَغَ وَ طَلَعَ حَیْثُ طَلَعَ، وَ نَحْنُ عَلَی مَوْعُودٍ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ مُنْجِزٌ وَعْدَهُ وَ نَاصِرٌ جُنْدَهُ وَ مَکَانُ الْقَیِّمِ بِالْأَمْرِ مَکَانُ النِّظَامِ مِنَ الْخَرَزِ یَجْمَعُهُ وَ یَضُمُّهُ ، فَإِنِ انْقَطَعَ النِّظَامُ تَفَرَّقَ الْخَرَزُ وَ ذَهَبَ ثُمَّ لَمْ یَجْتَمِعْ بِعَذَافِیرِهِ أَبَداً، وَ الْعَرَبُ الْیَوْمَ وَ إِنْ کَانُوا قَلِیلًا فَهُمْ کَثِیرُونَ بِالْإِسْلَامِ عَزِیزُونَ بِالاجْتِمَاعِ، فَکُنْ قُطْباً وَ اسْتَدِرِ الرَّحَی بِالْعَرَبِ وَ أَصْلِهِمْ دُونَکَ نَارَ الْحَرْبِ، فَإِنَّکَ إِنَّ شَخَصْتَ مِنْ هَذِهِ الْأَرْضِ انْتَقَضَتْ عَلَیْکَ الْعَرَبُ مِنْ أَطْرَافِهَا وَ أَقْطَارِهَا حَتَّی یَکُونَ مَا تَدَعُ وَرَاءَکَ مِنَ الْعَوْرَاتِ أَهَمَّ إِلَیْکَ مِمَّا بَیْنَ یَدَیْکَ إِنَّ الْأَعَاجِمَ إِنْ یَنْظُرُوا إِلَیْکَ غَداً یَقُولُوا هَذَا أَصْلُ الْعَرَبِ فَإِذَا اقْتَطَعْتُمُوهُ اسْتَرَحْتُمْ فَیَکُونُ ذَلِکَ أَشَدَّ لِکَلَبِهِمْ عَلَیْکَ وَ طَمَعِهِمْ فِیکَ. فَأَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ مَسِیرِ الْقَوْمِ إِلَی قِتَالِ الْمُسْلِمِینَ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ أَکْرَهُ لِمَسِیرِهِمْ مِنْکَ وَ هُوَ أَقْدَرُ عَلَی تَغْیِیرِ مَا یَکْرَهُ؛ وَ أَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ عَدَدِهِمْ، فَإِنَّا لَمْ نَکُنْ نُقَاتِلُ فِیمَا مَضَی بِالْکَثْرَةِ وَ إِنَّمَا کُنَّا نُقَاتِلُ بِالنَّصْرِ وَ الْمَعُونَةِ. و من کلام له علیه السلام و قد استشاره عمر بن الخطاب فی الشُّخوص لقتال الفرس بنفسه: وقتی عمر بن خطاب برای شرکت در جنگ ایران ⁽¹⁾با امیر مؤمنان مشورت کرد، حضرت فرمود:

1. نصرت خداوند، عامل پیروزی

إِنَّ هَذَا الْأَمْرَ لَمْ یَکُنْ نَصْرُهُ وَ لَا خِذْلَانُهُ بِکَثْرَةٍ وَلَا بِقِلَّةٍ وَ هُوَ دِینُ اللَّهِ الَّذِی أَظْهَرَهُ وَ جُنْدُهُ الَّذِی أَعَدَّهُ وَ أَمَدَّهُ حَتَّی بَلَغَ مَا بَلَغَ وَ طَلَعَ حَیْثُ طَلَعَ ⁽²⁾

أمَدَّه: او را یاری نمود کمک و امداد کرده است. طَلَعَ سر درآورد؛ الکوکب طلوعا ظهر و طلع الجبل علاه.

پیروزی و شکست اسلام به فراوانی لشکر و اندکی آن نبود آن دین خداست که خدا پیروزش کرد و ارتش حق است که آن را فراهم آورد و یاری داد تا رسید به آن جا که باید برسد و طلوع کرد تا جایی که باید طلوع کند.

نکته

ممکن است تفاوت میان جملهُ« بَلَغَ مَا بَلَغَ» و «طَلَعَ حَیْثُ طَلَعَ» این بوده باشد که جمله دوم از خاستگاه اسلام خبر می دهد و جمله اول از منتهای منطقه نفوذ اسلام سخن می گوید. این احتمال نیز وجود دارد که جمله اول اشاره به مناطقی دارد که اسلام در آن جا نفوذ کرد و جمله دوم اشاره به مناطقی دارد که هر چند اسلام در آن جا نفوذ نکرد ولی آوازه اسلام در آن جا پیچید و شعاع اسلام در آن افتاد یا این که جملهٔ اول اشاره به قدرت و قوت اسلام است و جمله دوم اشاره به گسترش اسلام. ⁽¹⁾

مشابه

أَمَّنْ هذَا الَّذی هُوَ جُنْدٌ لَکُمْ یَنْصُرُکُمْ مِنْ دُونِ الرَّحْمن ⁽²⁾آیا آنان که یاران شما هستند می توانند در برابر خدا یاریتان کنند؟ هوَ الَّذِی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدی وَدِینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَی الدِّینِ کُلِّهِ وَلَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُون ⁽³⁾او کسی است که رسولش را با هدایت و آیین حق فرستاد تا آن را بر همه آیینها غالب گرداند؛ هر چند مشرکان کراهت داشته باشند. وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا مِنْکُمْ وَ عَمِلُوا الصَّالِحَاتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فِی الْأَرْضِ کَمَا اسْتَخْلَفَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِهِمْ ⁽⁴⁾خداوند به کسانی که از شما ایمان آورده اند و عمل صالح انجام داده اند وعده می دهد که آن ها را قطعاً خلیفه روی زمین خواهد کرد؛ همانگونه که پیشینیان را خلافت روی زمین بخشید.

2. وعده حتمی خدا

وَنَحْنُ عَلَی مَوْعُودٍ مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ مُنْجِزَ وَعْدَهُ وَ نَاصِرٌ جُنْدَهُ ⁽⁵⁾

خداوند به ما وعده پیروزی داده است و او به وعده خویش عمل خواهد کرد و سپاه خود را یاری می کند.

نکته

در شرایطی که اصل اسلام در خطر است و دشمن به اساس اسلام حمله کرده و ممکن است بر اثر عملی شدن پیشنهاد غلط اسلام آسیب ببیند حضرت اختلاف خود با

حکومت و خلیفه دوم را به طور موقت نادیده می گیرد و خلیفه را راهنمایی می کند.

مشابه

إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَ الَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیا وَیَوْمَ یَقُومُ الْأَشْهَادُ ⁽¹⁾ما به یقین پیامبران خود و کسانی را که ایمان آورده اند در زندگی دنیا و ]در آخرت] روزی که گواهان به پا می خیزند، یاری می دهیم. إِنَّ ما تُوعَدُونَ لَآتِ وَ ما أَنتُمْ بِمُعْجِزِینَ ⁽²⁾هر چه به شما وعده داده اند، خواهد آمد و شما را راه گریزی نیست موقعیت زمامدار. وَ مَکَانُ الْقَیِّمِ بِالْأَمْرِ مَکَانُ النِّظَامِ مِنَ الْخَرَزِ یَجْمَعُهُ وَ یَضُمُّهُ فَإِنِ انْقَطَعَ النِّظَامُ تَفَرَّقَ الْخَرَزُ وَ ذَهَبَ ثُمَّ لَمْ یَجْتَمِعْ بِحَذَا فِیرِهِ أَبَداً ⁽³⁾

یَضُمُّهُ: پیوند می دهد.

حَذَافِیرِه: همگی تمامی؛ جمع «حذفور» و «حذفار» به معنی جانب و اطراف چیزی است و «حذافیر» به معنی تمام جوانب است؛ الحذفور و زان عصفور الجانب کالحذفار و الجمع حذافیر، و أخذه بحذافیره أی بأسره أو بجوانبه. کند.

موقعیت زمامدار مانند رشته است که مهره ها را جمع می کند و ارتباط می بخشد. اگر رشته از هم بگسلد مهره ها پراکنده می شوند و هر یک به جایی خواهند افتاد؛ به گونه ای که هرگز نتوان همه را جمع کرد.

تشبیه

مشَبَه: موقعیت زمامدار

مشَبَه به: رشته ای که مهره ها را جمع می کند

وجه شَبَه: زمامدار و فرمانده یک کشور به منزله ریسمان تسبیح یا گردنبند است که رمز وحدت و انسجام امت است زمامداران باید آنقدر سعه صدر داشته باشند تا

بتوانند تمام افراد را در یک مجموعه منسجم جمع کند.

4. روحیه دادن امام

وَ الْعَرَبُ الْیَوْمَ وَ إِنْ کَانُوا قَلِیلًا فَهُمْ کَثِیرُونَ بِالْإِسْلَامِ عَزِیزُونَ بِالاجْتِمَاعِ ⁽¹⁾ عرب امروز هرچند تعدادشان کم است ولی اسلام، آنان را فراوان ساخته و وحدت کلمه نیرومندشان نموده!

نکته

پیش از بعثت پیامبر و قبل از این که اسلام گسترش یابد ایران و روم و دیگر کشورهای قدرتمند یا ضعیف ارزشی برای عرب ها قائل نبودند و قضاوتشان درباره عرب ها این بود که عرب ها عده ای بیابان نشین سوسمار خوار هستند ولی همین عرب ها در پرتو اسلام قدرتشان به اندازه ای افزایش یافت که شامات و یمن را به تصرف خود درآوردند و ایران نیز به وحشت افتاد این است که حضرت علی علیه السلام می فرماید عرب ها گرچه در مقابل دشمن اندک هستند ولی به واسطه ایمان و اسلام توانمندند و به خاطر اتحادی که در پرتو اسلام پیدا کرده اند قدرتمند و پیروز هستند.

5. نقش محوری رهبر

فَکُنْ قُطْباً وَ اسْتَدِرِ الرَّحَی بِالْعَرَبِ وَ أَصْلِهِمْ دُونَکَ نَارَ الْحَرْبِ ⁽²⁾

الرَّحَی: آسیاب، آسیای دستی

أَصل: افکندن در آتش؛ از ماده «صلی» به معنی ورود در آتش یا سوختن در آن است و هنگامی که به باب افعال می رود به معنی افکندن در آتش می آید و این تعبیر در این جا اشاره به این است که وقتی لشکریان در آتش جنگ مشغول فعالیت اند خود را از آن ها دور کن تا دشمن نتواند به تو آسیب برساند؛ صلی اللّحم یصلیه صلیا من باب رمی شواه أو ألقاه فی النار للاحراق کأصلاه و صلاه ویده بالنّار سخنها وصلی النّار و بها کرضی صلیا وصلیّا قاسی حرّها، وأصلاه النار وصلا إیّاه و فیها وعلیها أدخله إیّاها و أثواه فیها.

دونک: بدون خودت.

تو [خلیفه دوم] مانند محور آسیا باش و به کمک اعراب آسیا را بچرخان. آنان را به میان میدان جنگ روانه ساز [و خود برکنار بمان].

نکته

حضرت علی علیه السلام به عمر به عنوان خلیفه پیشنهاد می کند که تو باید مانند قطب در جای خود برقرار و ساکن باشی و به وسیله عرب سنگ آسیای جنگ را بچرخانی. در حقیقت

حضرت از خلیفه می خواهند که شخصاً در جنگ شرکت نکند بلکه در مرکز بماند و جنگ را فرماندهی کند.

6. غافل نشدن از دشمنان داخلی

فَإِنَّکَ إِنْ شَخَصْتَ مِنْ هَذِهِ الْأَرْضِ انْتَقَضَتْ عَلَیْکَ الْعَرَبُ مِنْ أَطْرَافِهَا وَأَقْطَارِهَا حَتَّی یَکُونَ مَا تَدَعُ وَرَاءَکَ مِنَ الْعَوْرَاتِ أَهَمَّ إِلَیْکَ مِمَّا بَیْنَ یَدَیْکَ ⁽¹⁾

أقطارها: ناحیه و منطقه ای از زمین؛ جمع «قطر».

ما تَدَعُ: آن چه باقی می گذاری؛ از ماده «وَدَعَ» به معنای رها می کنی، وامی گذاری.

الْعَوْرَات: نقاط آسیب پذیر؛ جمع «عورت» در اصل به معنی عیب و عار است و از آن جا که آشکار ساختن آلت جنسی مایه عیب و عار است به آن عورت اطلاق شده ولی این واژه معنی وسیع تر و گسترده تری نیز دارد و آن نقطهٔ آسیب پذیر و آن چه انسان از آن بیم و وحشت و نگرانی دارد و از آن جایی که مرزهای هر کشوری از مناطق آسیب پذیر و نگران کننده ای است این واژه در این مورد نیز به کار می رود ولی در خطبه بالا برخلاف آن چه گفته اند به معنی مرزها نیست بلکه منظور نقاط آسیب پذیر و نگران کننده در داخل کشور اسلام است که از سوی منافقان ممکن است مورد هجوم واقع شود و جمله «ما تدع وراءک» گواه بر این معناست؛ زیرا هنگامی که لشکر به سوی دشمن خارجی حرکت می کند، آن چه پشت سر او قرار می گیرد بخش های داخلی کشور است؛ العورة فی الثغر و الحرب خلل یخاف منه و الجمع عورات بالسکون للتخفیف و القیاس الفتح لأنه اسم و هو لغة هذیل.

زیرا اگر بیرون روی عرب از همه طرف پیمان با تو را بگسلند تا جایی که حفظ مرزهایی که پشت سر گذاشته ای برای تو از رفتن به کارزار مهمتر شود.

نکته

اشاره به این که اسلام هنوز در آغاز کار بود و منافقان و بازماندگان عصر جاهلیت هنوز در صفوف عرب جای داشتند و در انتظار فرصتی بودند که از پشت به مسلمانان واقعی خنجر بزنند. اگر زمامدار و یاران وفادارش همگی به نقطه دوردستی بروند، میدان برای بداندیشان و مفسدان و منافقان خالی می شود و ممکن است آن ها خطراتی بیافرینند که از خطر دشمن بیرونی خطرناک تر باشد؛ اضافه بر این اگر مشکلی برای لشکر در جبهه ها به وجود آید، زمامداری که در مرکز نشسته است می تواند گروه های تازه نفسی را بسیج کند و به میدان بفرستد ولی اگر خودش در میدان باشد، پشت لشکر به کلی خالی می شود. ⁽²⁾

7. رهبر؛ ریشه و اساس امت

إِنَّ الْأَعَاجِمَ إِنْ یَنْظُرُوا إِلَیْکَ غَداً یَقُولُوا هَذَا أَصْلُ الْعَرَبِ فَإِذَا اقْتَطَعْتُمُوهُ اسْتَرَحْتُمْ فَیَکُونُ ذَلِکَ أَشَدَّ لِکَلَبِهِمْ عَلَیْکَ وَ طَمَعِهِمْ فِیکَ ⁽¹⁾

اسْتَرَحْتُمْ: راحت شدید.

لکلب: تهاجم، سماجت و سخت کوشی، شدت جنگ و کشتار آن ها؛ الکلب: محرّکة الحرص و الشدّة.

اگر عجم ها فردا چشمشان به تو افتد می گویند اساس و ریشه عرب این است و اگر آن را قطع کنیم راحت خواهیم شد این تفکر آن ها را در مبارزه با تو و طمع در نابودی و آزارت حریص تر و سرسخت تر می کند.

نکته

در جنگ ها احیاناً اگر پرچم یک طرف بخوابد آن طرف دچار ضعف و شکست می شود؛ بنابراین اگر فرمانده جنگ که مهمتر و کارسازتر از پرچم است، آسیب ببیند، پیروزی طرف مقابل بسیار نزدیک و قریب به یقین می شود.

8. خداوند توانا بر هرچیز

فَأَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ مَسِیرِ الْقَوْمِ إِلَی قِتَالِ الْمُسْلِمِینَ فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ هُوَ أَکْرَهُ لِمَسِیرِهِمْ مِنْکَ وَ هُوَ أَقْدَرُ عَلَی تَغْیِیرِ مَا یَکْرَهُ ⁽²⁾ این که گفتی آنان به راه افتاده اند تا با مسلمانان پیکار کنند خدای سبحان از آمدن آنان بیش از تو ناخشنود است و نیز بر دگرگون کردن آن چه ناخشنودش می سازد، تواناتر است.

نکته

سخن امام علیه السلام بر این پایه است که هر چند آمدن ایرانیان به جنگ مسلمانان خطر و مفسده است لیکن رفتن او به همراه سپاهیان برای جنگ با ایرانیان، خطر و مفسده ای بزرگتر است در این صورت باید خطر بزرگتر را برطرف ساخت و دفع مفسده دیگر را به خدا واگذاشت؛ زیرا خداوند نیز آن را ناخوش می دارد و او در دفع آن چه مکروه اوست تواناتر است. ⁽³⁾

مشابه

یُرِیدُونَ لِیُطْفِؤُا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَ اللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ ⁽⁴⁾می خواهند نور

خدا را با دهان هایشان خاموش کنند ولی خدا کامل کننده نور خویش است؛ اگرچه کافران را ناخوش آید.

9. پیروزی اندک بر بسیار

فَأَمَّا مَا ذَکَرْتَ مِنْ عَدَدِهِمْ فَإِنَّا لَمْ نَکُنْ نُقَاتِلُ فِیمَا مَضَی بِالْکَثْرَةِ وَإِنَّمَا کُنَّا نُقَاتِلُ بِالنَّصْرِ وَ الْمَعُونَة اما آن چه درباره تعداد زیاد سربازان دشمن یادآور شدی، بدان که ما در گذشته در نبرد با دشمن بر اساس کثرت نفرات پیکار نمی کردیم بلکه با یاری و کمک خداوند جنگ می نمودیم.

مشابه

کَمْ مِنْ فِئَةٍ قَلِیلَةٍ غَلَبَتْ فِئَةً کَثِیرَةً بِإِذْنِ اللَّهِ وَاللَّهُ مَعَ الصَّابِرِینَ ⁽¹⁾چه بسا گروه اندکی که بر گروه بسیاری غلبه کند که خدا با کسانی است که پای می فشرند. مَا النَّصْرُ إِلا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ عَزِیزٌ حَکیم ⁽²⁾و یاری تنها از سوی خداست که او پیروزمند و حکیم است.

خطبه 147

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: نامعلوم

مخاطب: مردم

موضوع: سیاسی، اعتقادی، اخلاقی

ویژگی: خداشناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

از خطبه های امام علیه السلام است که در آن هدف از بعثت پیامبر اسلام صلی الله علیه و آله و اهمیت قرآن و بخشی از حوادث آینده بیان شده است.

فَبَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً (صلی الله علیه وآله بِالْحَقِّ لِیُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ إِلَی عِبَادَتِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ الشَّیْطَانِ إِلَی طَاعَتِهِ، بِقُرْآنٍ قَدْ بَیَّنَهُ وَأَحْکَمَهُ لِیَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إِذْ جَهِلُوهُ وَ لِیُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إِذْ جَحَدُوهُ وَلِیُثْبِتُوهُ بَعْدَ إِذْ أَنْکَرُوهُ. فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ وَ خَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ وَ کَیْفَ مَحَقَ مَنْ مَحَقَ بِالْمَثْلَاتِ وَ احْتَصَدَ مَنِ احْتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ وَ إِنَّهُ سَیَأْتِی عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِی زَمَانٌ لَیْسَ فِیهِ شَیْءٌ أَخْفَی مِنَ الْحَقِّ وَلَا أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِلِ وَ لَا أَکْثَرَ مِنَ الْکَذِبِ عَلَی اللَّهِ وَ رَسُولِهِ، وَ لَیْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِکَ الزَّمَانِ سِلْعَةُ أَبْوَرَ مِنَ الْکِتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ وَ لَا أَنْفَقَ مِنْهُ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ، وَ لَا فِی الْبِلَادِ شَیْءٌ أَنْکَرَ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لَا أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْکَرِ، فَقَدْ نَبَذَ الْکِتَابَ حَمَلَتُهُ وَ تَنَاسَاهُ حَفَظْتُهُ، فَالْکِتَابُ یَوْمَئِذٍ وَ أَهْلُهُ طَرِیدَانِ مَنْفِیَّانِ وَ صَاحِبَانِ مُصْطَحِبَانِ فِی طَرِیقٍ وَاحِدٍ لَا یُؤْوِیهِمَا مُؤْمٍ، فَالْکِتَابُ وَ أَهْلُهُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ فِی النَّاسِ وَ لَیْسَا فِیهِمْ وَ مَعَهُمْ وَ لَیْسَا مَعَهُمْ، لِأَنَّ الضَّلَالَةَ لَا تُوَافِقُ الْهُدَی وَ إِنِ اجْتَمَعَا فَاجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَی الْفُرْقَةِ وَ افْتَرَقُوا عَنِ عَلَی الْجَمَاعَةِ کَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْکِتَابِ وَ لَیْسَ الْکِتَابُ إِمَامَهُمْ، فَلَمْ یَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إِلَّا اسْمُهُ وَلَا یَعْرِفُونَ إِلَّا خَطَّهُ وَزَبْرَهُ. وَ مِنْ قَبْلُ مَا [مَثَلُوا مَثَلُوا بِالصَّالِحِینَ کُلَّ مُثْلَةٍ وَ سَمَّوْا صِدْقَهُمْ عَلَی اللَّهِ فِرْیَةً وَ جَعَلُوا فِی الْحَسَنَةِ عُقُوبَةَ السَّیِّئَةِ. وَ إِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ وَ تَغَیبِ آجَالِهِمْ، حَتَّی نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْعُودُ الَّذِی تُرَدُّ عَنْهُ الْمَعْذِرَةُ وَتُرْفَعُ عَنْهُ التَّوْبَةُ وَتَحُلُّ مَعَهُ الْقَارِعَةُ وَالنِّقْمَةُ).

1. بعثت

1. 1. حکمت بعثت

فَبَعَثَ اللَّهُ مُحَمَّداً (صلی الله علیه و آله بِالْحَقِّ لِیُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ الْأَوْثَانِ إِلَی عِبَادَتِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ الشَّیْطَانِ إِلَی طَاعَتِهِ) ⁽¹⁾ خداوند محمد (صلی الله علیه و آله) را به حق مبعوث کرد تا بندگانش را از پرستش بت ها به عبادت خویش دعوت کند و از اطاعت شیطان به اطاعت خود فراخواند.

مشابه

إِنَّ اللَّهَ تَبَارَکَ وَتَعَالَی بَعَثَ مُحَمَّداً بِالْحَقِّ لِیُخْرِجَ عِبَادَهُ مِنْ عِبَادَةِ عِبَادِهِ إِلَی عِبَادَتِهِ وَ مِنْ

عُهُودِ عِبَادِهِ إِلَی عُهُودِهِ وَ مِنْ طَاعَةِ عِبَادِهِ إِلَی طَاعَتِهِ وَ مِنْ وَلَایَةِ عِبَادِهِ إِلَی وَلَایَتِه ⁽¹⁾خداوند، محمد (صلی الله علیه و آله ) را به حق مبعوث کرد تا بندگانش را از عبادت بندگان خارج سازد و به عبادت خویش فراخواند و از پیمان های بندگانش به پیمان های خودش و از اطاعت بندگانش به اطاعت خودش و از پذیرش ولایت بندگانش به ولایت خودش دعوت نماید. أَ لَمْ أَعْهَدْ إِلَیْکُمْ یَا بَنِی آدَمَ أَنْ لا تَعْبُدُوا الشَّیْطَانَ إِنَّهُ لَکُمْ عَدُوٌّ مُبِینٌ وَ أَنِ اعْبُدُونِی هذا صِراطٌ مُسْتَقیم ⁽²⁾ای فرزندان آدم آیا با شما پیمان نبستم که شیطان را نپرستید؛ زیرا او دشمن آشکار شماست؟ مرا بپرستید که راه راست این است.

1. 2. تبیین قرآن

بِقُرْآنِ قَدْ بَیَّنَهُ وَ أَحْکَمَهُ لِیَعْلَمَ الْعِبَادُ رَبَّهُمْ إِذْ جَهِلُوهُ وَ لِیُقِرُّوا بِهِ بَعْدَ إِذْ جَحَدُوهُ وَ لِیُثْبِتُوهُ بَعْدَ إِذْ أَنْکَرُوهُ ⁽³⁾

جَحَدُوهُ: انکار کردند؛ جحد به معنای انکار شیء با علم به آن است؛ این واژه معمولاً در مواردی استعمال می شود که انسان در دل خود چیزی را می داند ولی شرایط زندگی یا مسائل دیگر باعث انکار ظاهری او می شود وَ جَحَدُوا بِها وَ اسْتَیْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَ عُلُوا (نمل، 14)

با قرآنی که آن را روشن و استوار ساخت تا مردمان خدایشان را که از او بی خبر بودند بشناسند و به وجودش که آن را نفی کرده بودند اقرار کنند و او را که منکر شده بودند موجود و محقق بدانند.

نکته ها

«قرآن را استوار نمود» به این معنا که آن را بر اساس عقل و منطق استوار نموده و امور خلاف واقع و خرافی در آن راه ندارد.

حضرت در این عبارت فرمود: «لِیَعْلَمَ الْعِبَادُ» و نفرمود: لیعرف و علت به کار بردن این تعبیر این است که مرتبه علم بیش از مرتبه شناخت است. کسی که از ابتدا در وجود خدا شک و تردید دارد باید بداند که خدایی وجود دارد و پس از این که وجود او را فهمید و پذیرفت آن گاه نوبت به اثبات صفات و دیگر ویژگی های او فرامی رسد.

مشابه

ادْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَ جَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَن ⁽⁴⁾ مردم را با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت بخوان و با بهترین شیوه با آنان مجادله کن

1. 3. تجلی خداوند در قرآن

فَتَجَلَّی لَهُمْ سُبْحَانَهُ فِی کِتَابِهِ مِنْ غَیْرِ أَنْ یَکُونُوا رَأَوْهُ بِمَا أَرَاهُمْ مِنْ قُدْرَتِهِ ⁽¹⁾

خداوند سبحان در کتاب خویش بر بندگان تجلی کرد و آشکار شد بی آن که او را ببینند بلکه این تجلی به وسیله آیات قدرتش بوده که به آنان ارائه کرده است.

نکته ها

امام علیه السلام به تجلی حق در قرآن اشاره کرده و این که خداوند با یادآوری و توجه دادن بندگانش به شگفتی های آفرینش خویش و ترسانیدن آنان از عذاب و کیفر خود و همچنین با بیان احوال امت های گذشته که بر اثر عقوبت های خداوند محو و نابود شده و وجود آن ها یکباره درو گردیده و از میان رفته اند خود را به آنان نمایانده است و همه این ها ظهور و تجلّی اوست، بی آن که رؤیت و مشاهده ای در کار باشد. ⁽²⁾

اشاره به آیات توحید و بیان اسما و صفات خداوند است که دقت در آن ها چنان در انسان اثر می گذارد که گویی خدا را با چشم دل می بیند. ⁽³⁾

حضرت می فرماید: خداوند بدون این که دیدنی با چشم باشد، برای مردم متجلّی و آشکار گشته است و مردم اگر بخواهند می توانند او را در قرآن مشاهده کنند. امام در عبارت بعد نحوه جلوه حق تعالی را در قرآن بیان می فرماید. البته باید توجه داشته باشیم که فعل تجلّی» متعدی نیست بلکه لازم است و فاعلش خداوند است.

مشابه

الَّذِی جَعَلَ لَکُمُ الْأَرْضِ فِراشاً وَ السَّماءَ بِناءً وَ أَنْزَلَ مِنَ السَّمَاءِ مَاءً فَأَخْرَجَ بِهِ مِنَ الثَّمَرَاتِ رزْقاً لَکُمْ فَلا تَجْعَلُوا لِلَّهِ أَنْدَاداً وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُونَ ⁽⁴⁾آن خداوندی که زمین را چون فرشی بگسترد و آسمان را چون بنایی بیفراشت و از آسمان آبی فرستاد و بدان آب برای روزی شما از زمین هرگونه ثمره ای برویانید و خود می دانید که نباید برای خدا همتایانی قرار دهید. استعاره

مستعار: کتاب

مستعار منه: نقش حروف و کلمات و صور موجودات

مستعارله: علم

جامع: واژه «کتاب» برای «علم» استعاره آورده شده و وجه مشابهت این است که همان گونه که کتاب محل نقش حروف و کلمات است علم نیز محلی است که پذیرای است.

آثار گوناگون خلقت و عجایب صوری است که در آن نقش بسته می شود. بدیهی این تجلّی و ظهور و پیدایی از طریق مشاهده حسّ باصره نیست؛ زیرا خداوند عزّ و جلّ برتر و منزه تر از این هاست.

1. 4. انذار و تخویف بندگان

وَ خَوَّفَهُمْ مِنْ سَطْوَتِهِ ⁽¹⁾ خداوند بندگان را از سطوت و غضب خویش بر حذر داشته است.

نکته

استدلال هایی که خداوند در قرآن می فرماید یا موجوداتی را که خلق کرده و آیاتی که ریزه کاری های خلقت را گوشزد می کند یا قدرت خود را در برخی داستان ها یادآوری می کند همه باعث شناخت خداوند می شود افزون بر این بسیاری از آیات قرآن دربارهٔ عذاب و جهنم و کفار و دیگر اهل جهنم است. آیاتی نیز در مورد اقوام مختلف نظیر قوم لوط یا قوم عاد و عقوبت های آنان ذکر شده است که همه برای عبرت ماست؛ بنابراین خداوند مردم را از قدرت خود بیم داده است.

1. 5. یادآوری سرگذشت پیشینیان

وَ کَیْفَ مَحَقَ مَنْ مَحَقَ بِالْمَثْلَاتِ وَ احْتَصَدَ مَنِ احْتَصَدَ بِالنَّقِمَاتِ ⁽²⁾

نَقِمَاتِ: عذابها؛ از ماده «نَقِمَ» به معنی انکار شیء است؛ انْتَقَمَ انْتِقَاماً منه او را کیفر داد، از او انتقام گرفت؛ النقمة: بالکسر و بالفتح و کفرحة المکافاة بالعقوبة جمعه نقم ککلم و عنب و نقمات ککلمات.

و چگونه قومی را به کیفر هلاک ساخت و چسان جمعی را با داس عذاب خویش درو نمود!

نکته

خداوند در قرآن اقوامی را که بر اثر نافرمانی دچار خشم و غضب او شده اند، یادآوری فرموده و کیفیت عقوبت و عذاب آنان را برای عبرت آیندگان تشریح نموده است؛ البته خداوند به هیچ قوم و گروهی بی جهت غضبناک نمی شود و بر مردم خشم نمی گیرد و آنان را به انتقام دچار نمی سازد بلکه کارهای خود آنان است که موجب عذاب می شود.

2. پیشگویی های امام

2. 1. مخفی شدن حق

وَ إِنَّهُ سَیَأْتِی عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِی زَمَانٌ لَیْسَ فِیهِ شَیْءٍ أَخْفَی مِنَ الْحَقِّ وَ لَا أَظْهَرَ مِنَ الْبَاطِل وَ لَا أَکْثَرَ مِنَ الْکَذِبِ عَلَی اللَّهِ وَرَسُولِهِ ⁽¹⁾

آگاه باشید به زودی بعد از من زمانی خواهد رسید که چیزی پنهان تر از حق و آشکارتر از باطل و فراوانتر از دروغ بر خداوند و پیامبرش نخواهد بود!

نکته ها

در شرایطی که کسی جرئت ندارد حرف حق بزند به طور طبیعی باطل روشن و آشکار می شود و همه شعار باطل می دهند و چون هرکسی باطلی را انجام می دهد آن را به نحوی به خدا و پیامبر نسبت می دهد و در نتیجه دروغ بستن بر خدا و پیامبر زیاد می شود.

معمولاً کسانی که حرف باطل می زنند یا کار خلافی انجام می دهند، مسئولیت آن را بر عهده نمی گیرند و صریحاً به اشتباه خود اقرار نمی کنند بلکه حرف یا اقدام باطل خود را توجیه می کنند و به خدا و پیامبر و دین نسبت می دهند و در حقیقت دین را زیر سؤال می برند و به این ترتیب دروغ بستن بر خدا و پیامبر زیاد می شود.

2. 2. کسادی قرآن

وَ لَیْسَ عِنْدَ أَهْلِ ذَلِکَ الزَّمَانِ سِلْعَةُ أَبْوَرَ مِنَ الْکِتَابِ إِذَا تُلِیَ حَقَّ تِلَاوَتِهِ وَ لَا أَنْفَقَ مِنْهُ إِذَا حُرِّفَ عَنْ مَوَاضِعِهِ ⁽²⁾

أَنْفَقَ پرسودتر افعل تفضیل است از ماده «نفاق»؛ معانی مختلفی دارد که یکی از آن ها گران شدن و مرغوب شدن اجناس است و در این جا به همین معنا به کار رفته است.

حُرِّفَ: تحریف شد.

و نزد مردم آن زمان کالایی کسادتر از قرآن نیست اگر به درستی تلاوت شود و کالایی پررونق تر از قرآن نیست اگر آن را واژگونه معنا کنند.

نکته ها

به این معنا که قرآن را آن اندازه تغییر می دهند و آن را به گونه ای ترجمه و تفسیر می کنند که با باطل یا با افکار و اعمال انحرافی خودشان سازگار باشد.

این که فرمود قرآن بی ارزش و بی اعتبار می شود به این معنا نیست که مردم در ظاهر هم قرآن را کنار می گذارند یا انکار می کنند بلکه به این معناست که هرکس می خواهد از دین و قرآن و دیگر مقدسات استفاده ابزاری کند؛ بنابراین وقتی که قرآن از معنا و جایگاه خود تغییر داده شد و به صورتی در آمد که دنیا پسند شد دیگر کالای رایجی می شود که به ظاهر همه آن را می پسندند.

2. 3. بی ارزشی معروف

وَ لَا فِی الْبِلَادِ شَیْءٌ أَنْکَرَ مِنَ الْمَعْرُوفِ وَ لَا أَعْرَفَ مِنَ الْمُنْکَرِ فَقَدْ نَبَذَ الْکِتَابَ حَمَلَتُهُ وَتَنَاسَاهُ حَفَظَتُهُ ⁽¹⁾

حفظه: حافظان

در آن زمان در شهرها چیزی ناشناخته تر از معروف و نیکی و آشکارتر از منکرات نخواهد بود (تا آن جا که) حاملان قرآن، قرآن را به کناری افکنند و حافظانش آن را به فراموشی سپارند.

نکته ها

منظور از جمله «تناساه حفظته» چشم پوشی از اجرای اوامر و نواهی کتاب خدا و بی اعتنایی در پیروی از آن است. ⁽²⁾

در معنای «حافظین» دو احتمال وجود دارد: الف. کسانی که الفاظ و عبارات یا آیات و سوره های قرآن را حفظ می کنند. کسانی که باید در اجتماع قرآن را از تحریف و فراموش شدن حفظ و نگهداری کنند.

2. 4. بی پناهی اهل قرآن

فَالْکِتَابُ یَوْمَئِذٍ وَ أَهْلُهُ طَریدَانِ مَنْفِیَّانِ وَ صَاحِبَانِ مُصْطَحِبَانِ فِی طَرِیقِ وَاحِدٍ لَا

یُؤْوِیهِمَا مُؤو ⁽¹⁾

مُصْطَحِبَانِ: همراهان؛ از ماده «صَحَبَ» به معنای هم نشین؛ مصاحبت یکدیگر را نگه می دارند.

لا یُؤْوِی: پناه نمی دهد؛ از ماده «ایواء» به معنی پناه دادن است و «مؤو» به معنای پناه دهنده است.

در آن روز قرآن و پیروانش هر دو از میان مردم رانده و تبعید شوند. آن دو (قرآن و پیروانش) همگام و همراه یکدیگر و در یک جاده حرکت می کنند ولی کسی پناهشان نمی دهد.

نکته

در آخرالزمان گروهی قرآن را رها کرده و فراموش می کنند و گروهی هم نسبت به آن پایبندی نشان می دهند که این گروه دوم از جامعه طرد می شوند و کسی به آنان اعتنا نمی کند.

2. 5. تهی بودن آن دوران از قرآن

فَالْکِتَابُ وَ أَهْلُهُ فِی ذَلِکَ الزَّمَانِ فِی النَّاسِ وَ لَیْسَا فِیهِمْ وَ مَعَهُمْ وَ لَیْسَا مَعَهُمْ قرآن و اهلش در آن زمان در میان مردماند اما در میان آن ها نیستند، با آن ها هستند ولی با آن ها نیستند!

نکته

منظور از اهل کتاب کسانی اند که پایبند عمل به آن هستند و چون مردم دورانی که توصیف شد، توجهی به کتاب خدا ندارند طبعاً اهل قرآن و کسانی که پایبند احکام آناند نیز مورد توجه و عنایت آن ها نیستند بلکه چون این اقلیت در مواردی که احکام کتاب خدا اقتضا می کند و پیروی از آن واجب می گردد با آن اکثریت مخالفت می کنند، مورد اذیت و آزار آن ها نیز قرار می گیرند و این مخالفت و اعراض باعث طرد و آوارگی آن ها می گردد. ⁽²⁾

2. 6. ناهماهنگی ضلالت و هدایت

لِأَنَّ الضَّلَالَةَ لَا تُوَافِقُ الْهُدَی وَإِنِ اجْتَمَعَا این به خاطر آن است که گمراهی با هدایت موافق نیست؛ هر چند در کنار هم قرار گیرند.

نکته

اگر گمراهی با هدایت سازگار گردد، دوگانگی بین آن ها برچیده می شود و مردم همگی در امتی واحد به هدایت یا گمراهی آشکار می گرایند. ⁽³⁾

2. 7. مردم، متحدان متفرّق

فَاجْتَمَعَ الْقَوْمُ عَلَی الْفُرْقَةِ وَ افْتَرَقُوا عَلَی الْجَمَاعَةِ کَأَنَّهُمْ أَئِمَّةُ الْکِتَابِ وَ لَیْسَ الْکِتَابُ

إِمَامَهُمْ آن مردم بر پراکندگی اتفاق کرده، از وحدت روی گردان اند؛ گویا آنان پیشوای قرآن اند نه قرآن پیشوای آنان.

مشابه

وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْبَیِّنات ⁽¹⁾همانند آن کسان مباشید که از آن که آیات روشن خدا بر آن ها آشکار شد، پراکنده گشتند و با یکدیگر اختلاف ورزیدند. تشبیه

مشَبَه: گستاخی این گروه در مخالفت با حقایق قرآنی

مشَبَه به: کسانی که سمت پیشوایی مردم را دارند.

وجه شَبَه: امام علیه السلام آن ها را به سبب گستاخی که در مخالفت با ظواهر و حقایق قرآنی دارند و به علت جرئت آن ها بر مخالفت کردن با ظواهر قرآن و ایجاد اختلاف در کتاب خدا و تأویل آن بر وفق اغراض و مقاصد خود به افرادی که سِمَت امامت و پیشوایی مردم دارند تشبیه فرموده است؛ زیرا اعمالی که این ها انجام می دهند از نوع وظایف امام نسبت به مأموم است با این که امام آن ها کسی است که پیروی و متابعت از آثار او بر آن ها واجب است و اگر با او مخالفت ورزند و از متابعت او دوری گزینند، پیوند خود را با او بریده و بی آن که مقاصد او را دنبال کنند جز نام و نوشته ای از او چیزی برای آن ها باقی نیست.

2. 8. باقی ماندن فقط نام قرآن

فَلَمْ یَبْقَ عِنْدَهُمْ مِنْهُ إِلَّا اسْمُهُ وَ لَا یَعْرِفُونَ إِلَّا خَطَّهُ وَ زَبْرَهُ ⁽²⁾ آن روز از قرآن نزد آن ها، چیزی جز نامش نمی ماند و از آن جز خطوط و حروفش را نمی شناسند!

مشابه

یَأْتِی عَلَی النَّاسِ زَمَانٌ لَا یَبْقَی فِیهِمْ مِنَ الْقُرْآنِ إِلَّا رَسْمُهُ وَ مِنَ الْإِسْلَامِ إِلَّا اسْمُهُ وَ مَسَاجِدُهُمْ یَوْمَئِذٍ عَامِرَةٌ مِنَ الْبَنَاءِ خَرَابٌ مِنَ الْهُدَی سُکَّانُهَا وَ عُمَّارُهَا شَرُّ أَهْلِ الْأَرْضِ ⁽³⁾روزگاری بر

مردم می آید که به جا نمی ماند در ایشان از قرآن مگر نشانه ای و از اسلام مگر نامی. در آن روز مسجدهایشان از جهت ساختمان و (زینت و آرایش) آباد است و از جهت هدایت و رستگاری ویران است و ساکنان و آبادکنندگان آن ها بدترین اهل زمین هستند.

2. 9. از بین بردن صالحان

وَ مِنْ قَبْلُ مَا مَتَّلُوا بِالصَّالِحِینَ کُلَّ مُثْلَةٍ وَ سَمَّوْا صِدْقَهُمْ عَلَی اللَّهِ فِرْیَةٌ وَ جَعَلُوا فِی الْحَسَنَةِ عُقُوبَةَ السَّیِّئَةِ ⁽¹⁾

فِرْیَةً: نسبت دروغ؛ از ماده «فری» در اصل به معنی قطع کردن است و از آن جا که قطع کردن چیزی غالباً باعث فساد و خرابی می شود به هر کار خلاف و از جمله دروغ و تهمت «فریه» گفته شده است.

آن ها پیش از این صالحان و نیکوکاران را به انواع کیفرها مجازات کنند. صدق و راستی نیکان را افترا و دروغ بر خدا نامیدند و برای اعمال نیک، کیفر گناه قرار دادند!

نکته

تاریک ترین دوران تاریخ اسلام

بی شک دوران حکومت بنی امیه از تاریکترین دوران است که بر امت اسلامی گذشت. حاکمان بنی امیه از معاویه گرفته تا آخرین نفر که مروان حمار بود در این سه خصلت مشترک بودند بی رحمی و قساوت فوق العاده عشق و علاقه به حکومت به هر قیمتی که ممکن شود و روح انتقام جویی

3. دو عامل بدبختی انسان ها

3. 1. طول امل

وَ إِنَّمَا هَلَکَ مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ بِطُولِ آمَالِهِمْ ⁽²⁾ آنان که پیش از شما بودند هلاک گشتند در اثر آرزوهای بلند.

نکته ها

منظور از طول الامل اطمینان به درازی عمر و ایمنی از مرگ است. ⁽³⁾

منظور امام علیه السلام از «مَنْ کَانَ قَبْلَکُمْ» نسل های گذشته و مراد از هلاکت، نابودی اخروی

است و علت نابودی آن ها آرزوهای درازشان در دنیاست که موجب می شود به لذت هایی سرگرم شوند که آنان را از خدا دور و از مرگ غافل می سازد. ⁽¹⁾

مشابه

حدیث معروف پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و امام علی علیه السلام: وَ أَمَّا طُولُ الْأَمَل فَیُنْسِی الآخِرَة ⁽²⁾

آرزوهای دراز آخرت را به فراموشی می سپارد.

3. 2. فراموشی مرگ

وَ تَغَیُّبِ أَجَالِهِمْ حَتَّی نَزَلَ بِهِمُ الْمَوْعُودُ ⁽³⁾

[آنان که پیش از شما بودند هلاک گشتند در اثر آرزوهای بلند] و پنهان بودن و (فراموش کردن) سرآمد زندگیشان و این همچنان ادامه یافت تا مرگشان فرارسید.

نکته

معنای «تَغَیبِ آجَالِهِمْ» غفلت آن ها از مرگ و نیندیشیدن دربارهٔ آن و ناآگاهی آنان به زمان وقوع آن است؛ زیرا توجه به مرگ مانع فرو رفتن در لذات دنیوی و تیره کننده آن هاست. ⁽⁴⁾

4. ویژگی های مرگ

4. 1. نپذیرفتن عذرها

الَّذِی تُرَدُّ عَنْهُ الْمَعْذِرَةُ همان مرگی که به هنگام فرارسیدنش عذرها پذیرفته نمی شود.

مشابه

لا تَعْتَذِرُوا قَدْ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمانِکُم ⁽⁵⁾عذر نیاورید که شما بعد از ایمانتان کافر شدید.

4. 2. بسته شدن در توبه

اشاره

وَ تُرْفَعُ عَنْهُ التَّوْبَةُ و درهای توبه بسته می شود. نکته

مردم معمولاً از مرگ غافل هستند تا این که اجل و وعده ای که خدا به آن ها داده است ناگهان فرامی رسد و در آن زمان دیگر توبه و عذرخواهی فایده ندارد؛ مانند فرعون که توبه

نکرد تا وقتی که در حال غرق شدن بود، آن گاه به درگاه خدا توبه کرد ولی تو به او در حال مرگ و در حالی که فرشته مرگ را مشاهده کرده است پذیرفته نشد و برای دیگران نیز پذیرفته نمی شود؛ چراکه در آن وقت تو به برداشته می شود به این معنا که انسان باید قبل از فرارسیدن لحظه مرگ بیدار شود و توبه کند تا توبه اش پذیرفته شود و وقتی که اجل و مرگ رسید، مصیبت کوبنده و دردناک بر انسان وارد می شود.

مشابه

وَلَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئَاتِ حَتَّی إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قَالَ إِنِّی تُبْتُ الآنَ وَ لا الَّذِینَ یَمُوتُونَ وَ هُمْ کَفَّارٌ أُولئِکَ أَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَاباً أَلِیماً ⁽¹⁾توبه کسانی که کارهای زشت می کنند و چون مرگشان فرا می رسد می گویند که اکنون توبه کردیم و نیز آنان که کافر بمیرند، پذیرفته نخواهد شد برای اینان عذابی دردآور مهیا کرده ایم.

4. 3. فرارسیدن مجازات ها

وَتَحُلُّ مَعَهُ الْقَارِعَةُ وَالنِّقْمَةُ ⁽²⁾

و مصائب سخت و مجازات ها با آن فرامی رسد

مشابه

فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ فَأَغْرَقْناهُمْ فِی الْیَم ⁽³⁾پس از ایشان انتقام گرفتیم و در دریا غرقشان کردیم.

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ مَنِ اسْتَنْصَحَ اللَّهَ وُفِّقَ وَ مَنِ اتَّخَذَ قَوْلَهُ دَلِیلًا هُدِیَ لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ، فَإِنَّ جَارَ اللَّهِ آمِنْ وَ عَدُوَّهُ خَائِفٌ. وَ إِنَّهُ لَا یَنْبَغِی لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللَّهِ أَنْ یَتَعَظَّمَ رفْعَةَ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَنْ یَتَوَاضَعُوا لَهُ وَ سَلَامَةَ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ مَا قُدْرَتُهُ یَسْتَسْلِمُوا لَهُ. فَلَا تَنْفِرُوا مِنَ الْحَقِّ نِفَارَ الصَّحِیحَ مِنَ الْأَجْرَبِ وَ الْبَارِیَّ مِنْ ذِی السَّقَمِ. وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ لَنْ تَعْرِفُوا الرُّشْدَ حَتَّی تَعْرِفُوا الَّذِی تَرَکَهُ وَ لَنْ تَأْخُذُوا بِمِیثَاقِ الْکِتَابِ حَتَّی تَعْرِفُوا الَّذِی نَقَضَهُ وَ لَنْ تَمَسَّکُوا بِهِ حَتَّی تَعْرِفُوا الَّذِی نَبَذَهُ. فَالْتَمِسُوا ذَلِکَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ، فَإِنَّهُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ هُمُ الَّذِینَ یُخْبِرُکُمْ حُکْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ، لَا یُخَالِفُونَ الدِّینَ وَ لَا یَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَهُوَ بَیْنَهُمْ شَاهِدٌ صَادِقٌ وَ صَامِتٌ نَطِقِ.

5. راه نجات از هلاکت

5. 1. نصیحت پذیری

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ مَنِ اسْتَنْصَحَ اللَّهَ وُفِّقَ وَ مَنِ اتَّخَذَ قَوْلَهُ دَلِیلًا هُدِیَ لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ ⁽¹⁾ای مردم آن کس که از خداوند نصیحت بپذیرد و اطاعت فرمانش کند، موفق می شود و آن کس که سخن او را دلیل و راهنمای خویش قرار دهد به استوارترین و مستقیم ترین راه هدایت می گردد.

مشابه

أَبَلِّغُکُمْ رِسالاتِ رَبِّی وَ أَنَا لَکُمْ ناصِحُ أَمین ⁽²⁾پیام های پروردگارم را به شما می رسانم و شما را اندرزگویی امینم. إِنَّ هَذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوم ⁽³⁾این قرآن به درست ترین آیین ها راه می نماید.

5. 2 پناه آوردن به خداوند

فَإِنَّ جَارَ اللَّهِ آمِنْ وَ عَدُوَّهُ خَائِفٌ زیرا کسی که به خدا پناه آورد در امان است و دشمن خدا همواره خائف و ترسان است.

5. 3. درک عظمت خدا

وَ إِنَّهُ لَا یَنْبَغِی لِمَنْ عَرَفَ عَظَمَةَ اللَّهِ أَنْ یَتَعَظَّمَ فَإِنَّ رِفْعَةَ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ مَا عَظَمَتُهُ أَنْ

یَتَوَاضَعُوا لَهُ وَ سَلَامَةَ الَّذِینَ یَعْلَمُونَ مَا قُدْرَتُهُ أَنْ یَسْتَسْلِمُوا لَهُ ⁽¹⁾

یَسْتَسْلِمُوا: تسلیم می شوند

و آن کس که عظمت خدا را شناخته سزاوار نیست خود را بزرگ شمرد؛ زیرا بزرگی کسانی که از عظمت خدا آگاه اند در این است که در برابر او متواضع باشند و سلامت آنان که از قدرت (بی انتهای) او باخبرند این است که در برابرش تسلیم گردند.

نکته

اشاره به این که آن ها که باد غرور و تکبر در سر دارند از عظمت خدا غافلاند و آن ها که به قدرت خویش می نازند از قدرت خدا آگاه نیستند آن کس که عظمت و قدرت خدا را بداند می فهمد که ما در برابر او هیچ هستیم با این حال کبر و غرور و قدرت نمایی مفهومی ندارد. ⁽²⁾

مشابه

عَظُمَ الْخَالِقُ فِی أَنْفُسِهِمْ فَصَغُرَ مَا دُونَهُ فِی أَعْیُنِهِمْ فَهُمْ وَ الْجَنَّةُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا فَهُمْ فِیهَا مُنَعَمُونَ وَ هُمْ وَ النَّارُ کَمَنْ قَدْ رَآهَا فَهُمْ فِیهَا مُعَذِّبُونَ قُلُوبُهُمْ مَحْزُونَةٌ وَ شُرُورُهُمْ مَأْمُونَةٌ وَ أَجْسَادُهُمْ نَحِیفَةٌ وَ حَوَائِجُهُمْ خَفِیفَةٌ وَ أَنْفُسُهُمْ عَفِیفَة ⁽³⁾خداوند در نظر آنان بزرگ است و غیر او در دیدهٔ آن ها کوچک و یقین و باورشان به بهشت مانند یقین و باور کسی است که آن را دیده که اهل آن در آن به خوشی به سر می برند و ایمانشان به آتش همچون ایمان کسی است که آن را دیده که اهل آن در آن گرفتار عذاب اند. دل هایشان اندوهناک است و [همه از] آزارهایشان ایمن و بدن هایشان لاغر و خواستنی هایشان اندک است و نفس هایشان با عفت و پاکیزگی است.

5. 4. فرار نکردن از حق

فَلَا تَنْفِرُوا مِنَ الْحَقِّ نِفَارَ الصَّحِیحِ مِنَ الْأَجْرَبِ وَ الْبَارِیِّ مِنْ ذِی السَّقَمِ ⁽⁴⁾

باری: شفایافته از مرض؛ از ماده «برء» در اصل دو معنا دارد نخست آفریدن و ایجاد کردن است و به همین جهت خدا را باری می گویند و دیگر به معنای دور شدن از چیزی است و به همین جهت به معنی سلامتی و دور شدن از بیماری به کار می رود و در این جا معنی دوم اراده شده است.

ذِی السَّقَم: دارای بیماری، ذی به معنای صاحب و سُقم به معنای بیماری است.

حال که چنین است از حق فرار نکنید آن گونه که شخص سالم از مبتلا به بیماری جرب فرار می کند و شخص تندرست از مریض گریزان است.

نکته

اشاره به این که سلامت و سعادتِ شما در پیروی حق است و گرایش به باطل نوعی بیماری و ناتندرستی است گروهی گمراه، چنان از حق می گریزند که گویی از فرد مبتلا به بیماری سرایت کننده فرار می کنند. ⁽¹⁾

مشابه

کَأَنَّهُمْ حُمُرٌ مُسْتَنْفِرَةٌ فَرَّتْ مِنْ قَسْوَرَة ⁽²⁾آن ها از حق گریزان اند؛ گویی گورخران رمیده اند که از مقابل شیری فرار کرده اند. إِنَّ الْحَقِّ ثَقِیلٌ مَرِیءٌ وَ إِنَ الْبَاطِلَ خَفِیفٌ وَبِی ⁽³⁾حق (در ظاهر) گران است و سنگین و (در باطن) گوارا و باطل (در ظاهر) سبک است و آسان و (در باطن) بیماری افزای. تشبیه

مشَبَه: فرار کردن از حق

مشَبَه به: فرار کردن از بیماری جرب

وجه شَبَه: امام علیه السلام پس از آن که مردم را به رعایت ادب و فروتنی در برابر خداوند و اولیای او دستور می دهد آنان را دعوت می کند که سخن حق را از مردان حق بپذیرند و مانند کسی که از مبتلای به جرب می گریزد یا همچون تندرستی که از بیمار دوری می کند از او دوری نگزینند در این تشبیه وجه مشابهت شدت نفرت است.

5. 5. شناخت ترک کنندگان راه حق

وَاعْلَمُوا أَنَّکُمْ لَنْ تَعْرِفُوا الرَّشْدَ حَتَّی تَعْرِفُوا الَّذِی تَرَکَهُ وَ لَنْ تَأْخُذُوا بِمِیثَاقِ الْکِتَابِ حَتَّی تَعْرِفُوا الَّذِی نَقَضَهُ وَ لَنْ تَمَسَّکُوا بِهِ حَتَّی تَعْرِفُوا الَّذِی نَبَذَهُ ⁽⁴⁾ بدانید شما هرگز راه حق را نخواهید شناخت مگر آن که ترک کنندگان آن را بشناسید و هرگز به پیمان قرآن و فادار نخواهید بود مگر این که از کسی که آن پیمان را شکسته است، آگاه شوید و هرگز به قرآن تمسک نخواهید جست مگر این که به کسانی که آن را دور افکنده اند، پی ببرید.

نکته

تمسک به کتاب خدا و اجرای میثاق آن منوط است به این که کسانی که قرآن را به پشت سر انداخته اند شناخته شوند و دانسته شود که این ها گمراه اند تا از آن ها دوری و نفرت حاصل شود و تمسک به کتاب خدا تحقق یابد و اجرای میثاق آن صورت پذیرد و غرض از همه این تأکیدها درباره لزوم شناخت سردمداران انحراف و پیشوایان گمراهی و نفاق و آگاهی به اعتقادات و شبهات آن ها و بیزاری جستن از آنان همین است. ⁽¹⁾

این عبارت، مسئله تولی و تبری را می رساند و به آیه لَا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْیَوْمِ الآخِرِ یُوَادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ وَ لَوْ کَانُوا آبَاءَهُمْ أَوْ أَبْناءَهُمْ أَوْ إِخْوانَهُمْ أَوْ عَشِیرَتَهُم ⁽²⁾اشاره دارد.

مشابه

وَالَّذِینَ یَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِیثَاقِهِ وَیَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ یُوصَل ⁽³⁾کسانی که پیمان خدا را پس از بستن آن می شکنند و آن چه خدا به پیوستن آن فرمان داده می گسلند. فَنَبَذُوهُ وَراءَ ظُهُورِهِمْ وَ اشْتَرَوْا بِهِ ثَمَناً قَلیلاً ⁽⁴⁾آن ها پیمان را به پشت سر انداخته اند و آن را به بهایی اندک فروختند.

5. 6. آموختن از اهل علم

فَالْتَمِسُوا ذَلِکَ مِنْ عِنْدِ أَهْلِهِ فَإِنَّهُمْ عَیْشُ الْعِلْمِ وَ مَوْتُ الْجَهْلِ ⁽⁵⁾

این آگاهی ها را از اهلش بیاموزید؛ زیرا آن ها حیات علم و مرگ جهل اند.

5. 7. آگاه ساختن اهل علم

هُمُ الَّذِینَ یُخْبِرُکُمْ حُکْمُهُمْ عَنْ عِلْمِهِمْ وَ صَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ وَ ظَاهِرُهُمْ عَنْ بَاطِنِهِمْ ⁽⁶⁾ آنان هستند که حکم کردنشان شما را از دانششان و سکوتشان از گفتارشان و ظاهرشان از باطنشان آگاهی می کند.

نکته ها

ائمه اطهار علیهم السلام کسانی هستند که حکم آنان شما را از علم و دانایی ایشان آگاه می سازد.

«حکم» در این جا شامل بیان احکام و مسائل شرعی و نیز قضاوت می شود؛ به این معنا که وقتی آنان احکام خدا را بیان می کنند یا در مسئله ای قضاوت می نمایند دیگران به این نتیجه می رسند که آنان از روی علم و دانایی سخن می گویند.

منظور از حکم در این جا میراث اهل بیت علیهم السلام است که شامل احکام شریعت و داوری ها می شود. ⁽¹⁾

«وَ صَمْتُهُمْ عَنْ مَنْطِقِهِمْ»: سکوتشان سرشار از حکمت و منطق و گفتار است؛ زیرا سکوت گاهی حکایت از تأیید مطالب و سخنان دیگران دارد و گاهی هم حکایت از این می کند که در این جمع نمی توان سخن گفت و در هر دو صورت از سکوت آنان می توان مطالبی فهمید.

منظور از ظاهر در این جا اعمال و سبک زندگی آنان است. ⁽²⁾

5. 8. مخالفت نکردن با اهل دین

لَا یُخَالِفُونَ الدِّینَ وَلَا یَخْتَلِفُونَ فِیهِ فَهُوَ بَیْنَهُمْ شَاهِدٌ صَادِقٌ وَ صَامِتٌ نَاطِقِ ⁽³⁾ آن ها نه با دین خدا مخالفت می کنند و نه در آن اختلاف دارند قرآن در میان آن ها شاهدی صادق است و خاموشی سخنگو.

نکته

عبارت «وَ صَامِت نَاطِق» دو احتمال دارد: الف. این که دین یا قرآن زبان ندارد ولی کسانی هستند که زبان دین و قرآن هستند اگر مقصود این معنا ،باشد مانند امیرالمؤمنین علیه السلام در جنگ صفین می شود که فرمود بیان کننده و سخنگوی قرآن من هستم؛ ب. این که دین زبان ندارد ولی به هر حال با زبان بی زبانی حق را بیان می کند.

خطبه 148

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: قبل از جمل در مسیر بصره، سال 36 هجری

مخاطب: مردم

علت ایراد سخن: تجمع ناکثین و هدایتگری امام علیه السلام

موضوع: سیاسی، اخلاقی

ویژگی: ناکثین ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام در بخش اول این خطبه درباره طلحه و زبیر سخن می گوید، که به ظاهر دست اتحاد به هم دادند و بر ضد علی علیه السلام آهنگ جنگ جمل کردند. امام علیه السلام پرده از اسرار درون آن دو بر می دارد و می فرماید گرچه این ها ظاهراً متحد شده اند ولی این موقتی و مقطعی است و هر یک از آن ها اگر به قدرت رسد دیگری را از پای در می آورد. امام علیه السلام در بخش دیگری از این خطبه اشاره به فتنهٔ «بصره» و شورش «اصحاب جمل» می کند و مردم را برای خاموش کردن آتش این فتنه فرا می خواند.

کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا یَرْجُو الْأَمْرَ لَهُ وَیَعْطِفُهُ عَلَیْهِ دُونَ صَاحِبِهِ، لَا یَمُتَانِ إِلَی اللَّهِ بِحَبْلٍ وَ لَا یَمُدَّانِ إِلَیْهِ بِسَبَبٍ. کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَامِلُ ضَبِّ لِصَاحِبِهِ وَ عَمَّا قَلِیلٌ یُکْشَفُ قِنَاعُهُ بِهِ. وَ اللَّهِ لَئِنْ أَصَابُوا الَّذِی یُرِیدُونَ لَیَنْتَزِعَنَّ هَذَا نَفْسَ هَذَا وَ لَیَأْتِیَنَّ هَذَا عَلَی هَذَا قَدْ قَامَتِ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ، فَأَیْنَ الْمُحْتَسِبُونَ؟ فَقَدْ سُنَّتْ لَهُمُ السُّنَنُ وَقُدِّمَ لَهُمُ الْخَبَرُ. وَلِکُلِّ ضَلَّةٍ عِلَّةٌ وَ لِکُلِّ نَاکِثٍ شُبْهَةٌ. وَ اللَّهِ لَا أَکُونُ کَمُسْتَمِعِ اللَّیْمِ یَسْمَعُ النَّاعِیَ وَیَحْضُرُ الْبَاکِیَ ثُمَّ لَا یَعْتَبِرُ.

1. ویژگی های شخصیتی طلحه و زبیر

1. 1. رقابت بر سر حکومت

کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا یَرْجُو الْأَمْرَ لَهُ وَیَعْطِفُهُ عَلَیْهِ دُونَ صَاحِبِهِ ⁽¹⁾ هر یک از آن دو (طلحه و زبیر) امیدوار است که حکومت به دست او بیفتد و آن را به سوی خود می کشد، نه به سوی رفیقش.

نکته

منظور از واژه «امر» حکومت و قدرت است هر یک از طلحه و زبیر خود را بهتر و برتر از دیگری می دانست و برای رسیدن خویش به قدرت و چیرگی بر رقیب و دیگر مردم تلاش می کرد. ⁽²⁾

1. 2. دشمنان در ظاهر دوست

لَا یَمُتَانِ إِلَی اللَّهِ بِحَبْلٍ وَ لَا یَمُدَّانِ إِلَیْهِ بِسَبَبٍ کُلُّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا حَامِلُ ضَبِّ لِصَاحِبِهِ وَ عَمَّا قَلِیلِ یُکْشَفُ قِنَاعُهُ بِهِ ⁽³⁾

لَا یَمُدَّانِ: آن دو فراهم نمی کنند؛ نمی رسانند، مربوط نمی کنند.

سَبَبٍ: ریسمان و طناب فی الأصل الحبل الذی یتوصل به إلی ماء، ثمّ استعیر لکلّ ما یتوصل به إلی شیء کقوله تعالی: وَ تَقَطَّعَتْ بهِمُ الْأَسْبابُ أی الوصل والمودات.

ضَب: کینه؛ معانی متعددی دارد از جمله به معنی کشیدن آب» و «کینه» و «سوسمار» آمده است؛ الغضب و الحقد

یُکْشَفُ: معلوم می شود.

قناعه: مقنعه، روسری، پرده

آن ها نه به رشته ای از رشته های محکم الهی چنگ زده اند و نه به وسیله ای به او نزدیک شده اند، بلکه هر یک بار کینه رفیقش را بر دوش می کشد و به زودی پرده از روی آن برداشته خواهد شد!

نکته ها

«ضَبِّ» به معنای سوسمار است و این حیوان علاوه بر حماقت بی عاطفه است تا آن جا که فرزندان خود را می خورد و این ضرب المثلی است برای بی عاطفگی.

این عبارت ظاهراً مربوط به پیش از جنگ جمل است؛ زیرا طلحه و زبیر پیش از جنگ خود را بر حسب ظاهر رفیق و هماهنگ نشان می دادند ولی در همان زمان نیز دل های هر دو نسبت به دیگری پر از کینه بود و هرکدام می خواست دیگری را کنار بزند و تنها خود حاکم باشد، البته این کینه های درونی به تدریج آشکار گشت؛ از همان زمانی که وارد بصره شدند و اختلاف پیدا کردند بر سر امام جماعت شدن و عایشه آنان را به نحوی صلح می داد.

مشابه

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا ⁽¹⁾و همگان دست در ریسمان خدا زنید و پراکنده مشوید.

1. 3. برادرکشی بر سر حکومت

وَ اللَّهِ لَئِنْ أَصَابُوا الَّذِی یُرِیدُونَ لَیَنْتَزِعَنَّ هَذَا نَفْسَ هَذَا وَلَیَأْتِیَنَّ هَذَا عَلَی هَذَا ⁽²⁾

به خدا سوگند اگر این دو به آن چه می خواهند برسند این یکی جان دیگری را می گیرد و آن دیگر می خواهد این را از میان بردارد.

نکته

اگر خلافت در بین آن دو بدون تعیین مردد می شد بدون شک جنگ بین آن دو در می گرفت و هر یک تلاش می کرد رقیبش را از میان بردارد تا خود به خلافت برسد. ⁽³⁾

2. دعوت امام برای جنگ جمل

قَدْ قَامَتِ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ فَأَیْنَ الْمُحْتَسِبُونَ فَقَدْ سُنَّتْ لَهُمُ السُّنَنُ وَقُدِّمَ لَهُمُ الْخَبَرُ ⁽⁴⁾

سنت: هموار شده؛ فعل مجهول مؤنث؛ سنّ الأمر بینه.

گروه طغیانگر و فتنه انگیز به پا خاسته اند کجا هستند پاداش طلبان از خدا که در برابر آن ها بایستند و آتش فتنه را خاموش کنند؛ در حالی که سنت ها برای آن ها بیان شده و از پیش به آن ها خبر داده اند.

نکته ها

واژه «الْمُحْتَسِبُونَ» اشاره به کسانی است که خالصانه و برای خدا کار می کنند.

منظور از «الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ» ناکشان و پیروانشان هستند. ⁽¹⁾

مقصود از این که خبر این طغیانگری به هر دو گروه طغیانگر و مسلمانان واقعی داده شده است، همان خبرهایی است که پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله دربارهٔ سگ های «حواب» ⁽²⁾و پارس کردنشان در برابر یکی از زنان خود گوشزد فرموده بود.

مشابه

عَمَّارٌ تَقْتُلُهُ الْفِئَةُ الْبَاغِیَةُ ⁽³⁾گروه تجاوز کار، عمار را می کشد. وَ إِنْ نَکَثُوا أَیْمَانَهُمْ مِنْ بَعْدِ عَهْدِهِمْ وَ طَعَنُوا فِی دِینِکُمْ فَقَاتِلُوا أَئِمَّةَ الْکُفْرِ إِنَّهُمْ لَا أَیْمَانَ لَهُمْ لَعَلَّهُمْ یَنْتَهُونَ ⁽⁴⁾اگر پس از بستن پیمان سوگند خود را شکستند و به دین شما طعنه زدند، با پیشوایان کفر قتال کنید که ایشان را رسم سوگند نگه داشتن نیست، باشد که از کردار خود بازایستند.

3. بهانه پیمان شکنی

وَ لِکُلِّ ضَلَّةٍ عِلَّةٌ وَلِکُلِّ نَاکِتْ شُبْهَةٌ ⁽⁵⁾

برای هر ضلالتی علتی است و برای هر پیمان شکنی دستاویز و بهانه ای!

نکته

در معنای این عبارت دو احتمال وجود دارد: الف. حضرت می خواهد بفرماید در هر گمراهی علتی و برای هر پیمان شکنی شبهه ای وجود دارد و در این جا نیز علت گمراهی طلحه و زبیر حقد و حسدی است که نسبت به علی علیه السلام داشتند و شبهه ای را هم که مطرح می کردند این بود که دست علی به خون عثمان آلوده است؛ ب. احتمال دیگری که وجود دارد این است که حضرت نمی خواهد کار طلحه و زبیر را توجیه کند که بگوید هر گمراهی علتی دارد و طلحه و زبیر هم بی جهت گمراه نشده اند بلکه هرکسی که گمراه می شود باید علت مشخصی داشته باشد و هرکسی هم که بیعت خود را می شکند باید حداقل شبهه ای داشته باشد ولی طلحه و زبیر به علتی برای گمراهی خود دارند و نه شبهه ای برای پیمان شکنی.

4. غافل نشدن رهبر بیدار

وَ اللَّهِ لَا أَکُونُ کَمُسْتَمِعِ اللَّیْمِ یَسْمَعُ النَّاعِیَ وَ یَحْضُرُ الْبَاکِیَ ثُمَّ لَا یَعْتَبِر ⁽¹⁾

لَا یَعْتَبر: عبرت نمی گیرد.

به خدا سوگند! من همچون کسی نخواهم بود که صدای بر سر و سینه کوبیدن (عزاداران) و ندای خبرگزاران مرگ را بشنود و نزد گریه کنندگان حضور یابد اما عبرت نگیرد.

خطبه 149

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: آخرین سخنرانی امام در کوفه، بیستم رمضان سال 40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: اخلاقی

ویژگی: یاد و نام و شخصیت والای امیرالمؤمنین ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام این سخن را زمانی ایراد فرمود که در بستر شهادت افتاده بود که هم در نظر داشت که وصیت کند و هم می خواست به همگان پند و اندرز دهد.

أَیُّهَا النَّاسُ کُلُّ امْرِئٍ لَاقٍ مَا یَفِرُّ مِنْهُ فِی فِرَارِهِ، الْأَجَلُ مَسَاقُ النَّفْسِ وَ الْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُهُ. کَمْ أَطْرَدْتُ الْأَیَّامَ أَبْحَثُهَا عَنْ مَکْنُونِ هَذَا الْأَمْرِ، فَأَبَی اللَّهُ إِلَّا إِخْفَاءَهُ، هَیْهَاتَ عِلْمٌ مَخْزُونٌ. أَمَّا وَصِیَّتِی فَاللَّهَ لَا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئَاً وَ مُحَمَّداً له. فَلَا تُضَیَّعُوا سُنَّتَهُ. أَقِیمُوا هَذَیْنِ الْعَمُودَیْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَیْنِ الْمِصْبَاحَیْنِ وَ خَلَاکُمْ ذَمِّ مَا لَمْ تَشْرُدُوا حُمَلَ کُلُّ امْرِی مِنْکُمْ مَجْهُودَهُ وَ خُفِّفَ عَنِ الْجَهَلَةِ. رَبِّ رَحِیمٌ وَ دِینٌ قَوِیمٌ وَ إِمَامٌ عَلِیمٌ أَنَا بِالْأَمْسِ صَاحِبُکُمْ وَ أَنَا الْیَوْمَ عِبْرَةً لَکُمْ وَ غَداً مُفَارِقُکُمْ، غَفَرَ اللَّهُ لِی وَ لَکُمْ إِنْ تَثَبَتِ الْوَطْأَةُ فِی هَذِهِ الْمَزَلَّةِ فَذَاکَ، وَ إِنْ تَدْحَضِ الْقَدَمُ فَإِنَّا کُنَّا فِی أَفْیَاءِ أَغْصَانٍ وَ [مَهَبِ مَهَابٌ رِیَاحٍ وَ تَحْتَ ظِلِّ غَمَامِ اضْمَحَلَّ فِی الْجَوِّ مُتَلَفَّقُهَا وَ عَفَا فِی الْأَرْضِ مَخَطْهَا. وَإِنَّمَا کُنْتُ جَاراً جَاوَرَکُمْ بَدَنِی أَیَّاماً وَ سَتُعْقَبُونَ مِنِّی جُنَّةً خَلَاءً سَاکِنَةً بَعْدَ حَرَابٍ وَ صَامِتَةً بَعْدَ نُطْقِ لِیَعِظُکُمْ هُدُوّی وَ خُفُوتُ إِطْرَاقِی وَ سُکُونُ أَطْرَافِی، فَإِنَّهُ أَوْعَظُ لِلْمُعْتَبِرِینَ مِنَ الْمَنْطِقِ الْبَلِیعْ وَ الْقَوْلِ الْمَسْمُوعِ وَدَاعِی لَکُمْ وَدَاعُ امْرِیَّ مُرْصِدٍ لِلتَّلَاقِی. غَداً تَرَوْنَ أَیَّامِی وَ یُکْشَفُ لَکُمْ عَنْ سَرَائِرِی وَ تَعْرِفُونَنِی بَعْدَ خُلُو مَکَانِی وَ قِیَامِ غَیْرِی مَقَامِی.

1. ملاقات با مرگ در حال فرار از آن

أَیُّهَا النَّاسُ کُلُّ امْرِئٍ لَاقٍ مَا یَفِرُّ مِنْهُ فِی فِرَارِهِ الْأَجَلُ مَسَاقُ النَّفْسِ وَالْهَرَبُ مِنْهُ مُوَافَاتُهُ ⁽¹⁾

مَسَاقُ النَّفْسِ: سرآمد زندگی.

الْهَرَبُ: فرار کردن گریختن

موافات: رسیدن روبه رو شدن؛ فرار از مرگ خود برخورد با آن است.

نکته

عبارت «فِی فِرَارِه» متعلق به «لاق» است؛ یعنی در حالی که از مرگ فرار می کنید در همان حال او را ملاقات خواهید کرد.

مشابه

وَ أَنَّ إِلی رَبِّکَ الْمُنْتَهی ⁽²⁾و پایان راه همه، پروردگار توست.

ثُمَّ قَضی أَجَلاً وَ أَجَلٌ مُسَمَّی عِنْدَه ⁽¹⁾آن گاه مدتی را [برای شما] مقرر داشت و اجل حتمی نزد اوست. قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلَاقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی عَالِمِ الْغَیْبِ وَالشَّهَادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بما کُنْتُمْ تَعْمَلُون ⁽²⁾بگو: آن مرگی که از آن می گریزید شما را در خواهد یافت و سپس نزد آن دانای نهان و آشکار برگردانده می شوید تا به کارهایی که کرده اید آگاهتان سازد. فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لا یَسْتَأْخِرُونَ سَاعَةً وَ لَا یَسْتَقْدِمُونَ ⁽³⁾ولی آن ها را تا زمان معینی به تأخیر می اندازد اما هنگامی که اجلشان فرارسد نه ساعتی تأخیر می کنند و نه ساعتی پیشی می گیرند.

2. علم به زمان مرگ مخصوص خداوند

کَمْ أَطْرَدْتُ الْأَیَّامَ أَبْحَثُهَا عَنْ مَکْنُون هَذَا الْأَمْرِ فَأَبَی اللَّهُ إِلَّا إِخْفَاءَهُ هَیْهَاتَ عِلْمٌ مَخْرُونَ ⁽⁴⁾

مَکْنُون: پوشیده شده، مخفی شده.

إِخْفَاءَه: پنهان کردن مقابل اعلان و ابداء است؛ از ماده «خَفَی» به معنای پنهانی، نهانی.

مَخْرُونَ: پنهان؛ از ماده «خَزَنَ» به معنای حفظ شیء و ذخیره کردن آن در خزانه اخْتَزَنَ، اخْتِرَاناً المال مال را ذخیره کرد؛ خازن: جمع خَزَنَة و خُزَان: ذخیره کننده.

چه روزهایی که من به بحث و کنجکاوی از اسرار و باطن این امر (پایان زندگی) پرداختم ولی خداوند جز اخفای آن را نخواسته است هیهات این علمی است پنهان.

نکته

اشاره به این دارد که امام سرانجام به شهادت خواهد رسید پیامبر به امام مژده داده بود، امام از پیامبر پرسید این اتفاق چه هنگام رخ می دهد پیامبر زمان آن را خبر نداد؛ زیرا خداوند چنین مقدر کرده که کسی از زمان مرگ خویش آگاهی نداشته باشد. ⁽⁵⁾

3. وصیت نامه کوتاه و پرمحتوا

3. 1. ضایع نکردن سنت پیامبر

أَمَّا وَصِیَّتِی فَاللَّهَ لَا تُشْرِکُوا بِهِ شَیْئاً وَ مُحَمَّداً فَلَا تُضَیْعُوا سُنَّتَهُ ⁽¹⁾ اما وصیت من این است که چیزی را شریک خدا قرار ندهید و سنت و شریعت محمد (صلی الله علیه و آله) را ضایع نکنید.

نکته ها

سنت پیامبر (صلی الله علیه و آله) به معنای وسیع آن اراده شده که شامل تمام برنامه های عبادی و اخلاقی و سیاسی و اجتماعی می شود. ⁽²⁾

«شرک» در این جا به معنی وسیع کلمه ایراد شده و هم شامل شرک در ذات و صفات می شود و هم شرک در افعال. ⁽³⁾

معنای «وصیت» این است که انسان سفارش کند تا کارهایی را که خود نتوانسته است انجام دهد حداقل پس از مرگ او انجام دهند یا بگوید چیزی از مالش پس از مرگش ملک کسی باشد یا برای فرزندان خود و کسانی که اختیار آن ها با اوست، سرپرست معین کند.

مشابه

قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَ لا أُشْرِکَ بِهِ ⁽⁴⁾بگو: من مأمور شده ام که خدای یکتا را بپرستم و به او شرک نیاورم. وَ ما مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ ⁽⁵⁾جز این نیست که محمد (صلی الله علیه و آله) پیامبری است که پیش از او پیامبرانی دیگر بوده اند.

3. 2. کتاب و سنت دو ستون محکم

أَقِیمُوا هَذَیْنِ الْعَمُودَیْنِ وَ أَوْقِدُوا هَذَیْنِ الْمِصْبَاحَیْنِ ⁽⁶⁾

این دو ستون محکم را به پا دارید و این دو چراغ پرفروغ را فروزان نگه دارید.

استعاره

مستعار: عمودین

مستعار منه: ستون ها

مستعارله: توحید خالص و تمسک به سنت های نبوی

جامع: اسلام و نظام امور مسلمانان درباره معاش و مسائل معاد بر پایه توحید خداوند و آن چه پیامبر صلی الله علیه وآله از جانب او برای مردم آورده قرار دارد؛ همانگونه که خیمه و خرگاه بر پایه و عمود آن بر پا و استوار است.

استعاره

مستعار: مصباحین

مستعار منه: چراغ ها

مستعارله: اعتقاد به یگانگی خداوند و پیروی از احکام دین

جامع: اعتقاد به یگانگی خداوند و پیروی از احکام دین که موجب هدایت به راه حق و رهایی از تیرگی های جهل است انسان را به جوار قرب خداوند و جنات نعیم او می کشاند که مطلوب حقیقی است؛ همچنان که چراغ در تاریکی شب انسان را در راهی که به سوی مقصد می سپارد، راهنمایی می کند.

3. 3. منحرف نشدن از راه کتاب و سنت

وَ خَلَاکُمْ ذَمِّ مَا لَمْ تَشْرُدُوا ⁽¹⁾

و در این حال نکوهشی بر شما نخواهد بود مادام که از این دو امر منحرف نشوید.

نکته

«مَا لَمْ تَشْرُدُوا» یعنی تا زمانی که از خط اخلاص به خدا و عمل به سنت پیامبر صلی الله علیه و آله

منحرف نشده اید. ⁽¹⁾

3. 4. تکلیف هرکس به مقدار توانش

حُمِّلَ کُلُّ امْرِی مِنْکُمْ مَجْهُودَهُ وَ خُفِّفَ عَنِ الْجَهَلَةِ ⁽²⁾

هرکس به اندازه توانایی اش وظیفه دارد و به جاهلان تخفیف داده شده است.

مشابه

امام باقر علیه السلام: إِنَّمَا یُدَاقُ اللَّهُ الْعِبَادَ فِی الْحِسَابِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَی قَدْرِ مَا آتَاهُمْ مِنَ الْعُقُولِ فِی الدُّنْیَا ⁽³⁾خداوند به هنگام حساب اعمال هرکس را به اندازهٔ عقلی که به او در دنیا داده است، حسابرسی می کند.

امام صادق علیه السلام: یُغْفَرُ لِلْجَاهِلِ سَبْعُونَ ذَنْباً قَبْلَ أَنْ یُغْفَرَ لِلْعَالِمِ ذَنْبُ وَاحِد ⁽⁴⁾خداوند هفتاد گناه جاهل را می بخشد پیش از آن که یک گناه عالم را ببخشد.

ولا یُکَلِّفُ اللَّهُ نَفْساً إِلا وُسْعَها ⁽⁵⁾خدا هیچ کس را جز به اندازه طاقتش مکلّف نمی کند. لَها ما کَسَبَتْ وَ عَلَیْها مَا اکْتَسَبَت ⁽⁶⁾نیکی های هرکس از آن خود اوست و بدی هایش از آن خود اوست.

3. 5. توجه به سه وسیله برای رسیدن به سعادت

رَبِّ رَحِیمٌ وَ دِینُ قَوِیمٌ وَ إِمَامٌ عَلِیمٌ ⁽⁷⁾ پروردگاری مهربان و دینی استوار و امام و پیشوایی آگاه دارید.

نکته

واژه امام در این جا می تواند اشاره به شخص پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله یا شخص علی علیه السلام یا همه

پیشوایان اسلام از پیامبر خاتم گرفته تا وصیّ خاتم، حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بیان بوده باشد. ⁽¹⁾

3. 6. وضع دنیا و بی اعتباری آن

أَنَا بِالْأَمْسِ صَاحِبُکُمْ وَ أَنَا الْیَوْمَ عِبْرَةٌ لَکُمْ وَ غَداً مُفَارِقُکُمْ غَفَرَ اللَّهُ لِی وَ لَکُمْ ⁽²⁾

من دیروز همراه (و رهبر) شما بودم و امروز مایه عبرت شما هستم و فردا از شما جدا می شوم. خداوند من و شما را بیامرزد.

نکته

درباره عبارت «غَداً مُفَارِقُکُمْ» دو احتمال وجود دارد: الف. واقعاً از نظر زمانی می خواهد خبر بدهد که فردا از دنیا رحلت می کنم؛ زیرا آن حضرت شب نوزدهم ماه مبارک رمضان ضربت خورد و احتمالاً در روز بیستم وصیت فرمود و روز بیست و یکم که فردای روز وصیت است به شهادت رسید؛ ب حضرت امیر علیه السلام زمان را به طور کلی به گذشته و حال و آینده تقسیم کرده و می فرماید در گذشته با شما بودم و فعلاً نیز مایه عبرت شما هستم و در آینده هم از دنیا می روم و از شما جدا می شوم.

3. 7. کوتاهی زندگی دنیا

إِنْ تَثْبَتِ الْوَطْأَةُ فِی هَذِهِ الْمَزَلَّةِ فَذَاکَ وَ إِنْ تَدْحَضِ الْقَدَمُ فَإِنَّا کُنَّا فِی أَفْیَاءِ أَغْصَانٍ وَ مَهَابٌ رِیَاحٍ وَ تَحْتَ ظِلِّ غَمَامِ اضْمَحَلَّ فِی الْجَوِّ مُتَلَفِّقُهَا وَعَفَا فِی الْأَرْضِ مَخَطَّهَا ⁽³⁾

أَفْیَاء: سایه ها جمع «فئ» به معنی سایه است؛ جمع فیء و هو الظل الحادث بعد الزوال.

أَغْصَانِ: شاخه ها؛ از ماده «غصن» به معنای شاخه.

مهابٌ: وزش؛ از ماده هبوب به معنی وزش باد گرفته شده و «مهاب» جمع «مهب» به معنی محل وزش بادهاست؛ مهب الریاح: محلّ هبوبها و فی بعض النسخ و مهاب ریاح بصیغة الجمع.

عمام: ابرها.

اضْمَحَلَّ: از بین رفت؛ مضمحل متلاشی شد؛ السحاب تقشع و الشیء ذهب و فنی.

الْجَوّ: هوا؛ ما بین السماء والأرض.

مُتَلَفَّق جمع شده؛ قطعات به هم پیوسته از ماده «لفق» به معنی به هم پیوستن قطعات چیزی است؛ متلفقها: بکسر الفاء من تلفّق الشیء انضم والتأم و لفقت الثّوب لفقاً من باب ضرب ضممت احدی شقتیه إلی الأخری للخیاطة.

عفا: ناپدید شد؛ از ماده «عفو» به معنی رها ساختن و ترک نمودن، گرفته شده و از آن جا که رها ساختن چیزی سبب فرسودگی و پوسیدگی می شود و در این جا و مانند آن به همین معنا آمده است.

مَخَطْهَا اثر و نشانه؛ از ماده خط» به معنی محل خطوط است؛ بالخاء المعجمة ما یحدث فی الأرض من الخط الفاصل بین الظل و النور.

اگر در این لغزشگاه [دنیا] پایم استوار باشد [و زنده بمانم] که خواسته شماست و اگر پایم بلغزد [و مرگم فرا رسد] چنان بود که مدتی در سایه شاخه های درختان و در معرض بادهای وزنده و در سایه ابرها ابرهایی که در فضای آسمان پراکنده می شدند و از میان می رفتند و سایه شان نیز از روی زمین ناپدید می شد، به سر برده ایم.

نکته ها

مراد از «مزلّة» جایگاه از میان رفتن زندگی است؛ ثبات وطأه یا استواری گام کنایه از دوام و بقای عمر و دحض القدم کنایه از ضربه خوردن است که نوعی آسیب و لغزش بدنی و جسمانی است. ⁽¹⁾

«إِنْ تَثْبُتِ الْوَطْأَةُ فِی هَذِهِ الْمَزَلَّةِ» این عبارت کنایه از این است که اگر من از این ضربه خوردن جان به سلامت ببرم و از این جراحت خوب شوم.

عبارت «فَإِنَّا کُنَّا فِی أَفْیَاءِ أَغْصَانٍ وَ مَهَابٌ رِیَاحِ وَ تَحْتَ ظِلِّ غَمَامٍ» کنایه از این است که ای مردم بدانید زندگی ما در پناه باد و باران و ابر و شاخه های درختان و این گونه اموری است که به سرعت در حال تغییر و نابود شدن هستند؛ بنابراین ما نیز به دنبال آن ها در حال تغییر و در پایان هم رفتنی هستیم.

3. 8. خبر از شهادت خود

وَ إِنَّمَا کُنْتُ جَاراً جَاوَرَکُمْ بَدَنِی أَیَّاماً وَ سَتُعْقَبُونَ مِنّی جُنَّةً خَلَاءٌ سَاکِنَةً بَعْدَ حَرَاتٍ وَ صَامِتَةً بَعْدَ نُطْقِ ⁽²⁾

حراک: حرکت کردن؛ کسحاب الحرکة.

من همسایه ای بودم که مدتی بدنم در میان شما بود و دیری نپایید که از من بدنی بیجان بر جای خواهد ماند؛ کالبدی که حرکت می کرد و اینک ساکن شده گوینده بود و اینک خاموش شده.

نکته

«سَاکِنَةً بَعْدَ حَرَایِ»: حضرت به این حقیقت اشاره می کند که جثه و بدن انسان پس از مرگ از حرکت باز می ماند و زبان هم از گفتار خاموش می شود.

3. 9. عبرت از مرگ من

لِیَعِظُکُمْ هُدُوّی وَ خُفُوتُ إِطْرَاقِی وَ سُکُونُ أَطْرَافِی فَإِنَّهُ أَوْعَظُ لِلْمُعْتَبِرِینَ مِنَ الْمَنْطِقِ البلیغ وَ الْقَوْلِ الْمَسْموع ⁽¹⁾

اطراقِ: پایین انداختن چشم، به جهت ضعف پلکهاست؛ إما بکسر الهمزة من اطرق إطراقا أی أرخی عینیه إلی الأرض، أو بفتحها جمع طرق بالکسر بمعنی القوّة کما فی القاموس، أو بالفتح و هو الضرب بالمطرقة، وقیل جمع طرقة بالفتح أی صنایع الکلام یقال: هذا طرقته أی صنعته والأول أظهر و أضبط ، و فی بعض النسخ أطرافی بالفاء فهو جمع الطرف بالتسکین و هو تحریک العین و الجفن إلا أنّ جمعه لم یثبت إلا عند القتیبی وقال الزمخشری: الطرف لأنه مصدر و کذا ذکره الجوهری لا یثنی ولا یجمع

أطْرَافِ: اعضای بدن؛ سکون أطرافی جمع الطرف بالتحریک کجمل و جمال و المراد بها الأعضاء و الجوارح کالیدین و الرّجلین.

أَوْعَظُ: موعظه کننده ترین.

از حرکت ایستادن من و از کار افتادن چشم هایم و بی حرکتی اعضای پیکرم، باید شما را پند و اندرز دهد؛ چراکه پند و اندرز آن برای عبرت گیرندگان از هر منطق رسا و گفتار شنیدنی مؤثرتر است.

نکته

موعظه به دو صورت انجام می شود یا انسان به دو نحو پند می گیرد: الف. این که انسان را با زبان و سخنرانی و موعظه و خواندن آیه و روایت موعظه کنند که در این روش هرچند سخنان بلیغ و رسا باشند ولی بالاخره از جنس سخن و شنیدنی هاست و با اصل واقعیتی که سخنان از آن حکایت می کند فاصله دارد؛ ب انسان خودش واقعیت ها و مصیبت ها و مرگ و فاجعه ها را مشاهده کند و عبرت بگیرد اگر کسی دلش آمادگی داشته باشد و به این صورت پند و عبرت بگیرد در او اثر می گذارد.

10. وداع امام با مردم

وَدَاعِی لَکُمْ وَدَاعُ امْرِیَّ مُرْصِدٍ لِلتَّلَاقِی غَداً تَرَوْنَ أَیَّامِی وَیُکْشَفُ لَکُمْ عَنْ سَرَائِرِی وَ

تَعْرِفُونَنِی بَعْدَ خُلُو مَکَانِی وَ قِیَامِ غَیْرِی مَقَامِی ⁽¹⁾

ترون: می بینید

وداع من با شما وداع کسی است که آماده ملاقات (پروردگار) است و فردا ارزش ایام زندگی با من را خواهید دانست و باطن من، برای شما آشکار خواهد شد و آن زمان که جای خالی مرا ببینید و دیگری بر جای من نشیند، مرا خواهید شناخت.

نکته ها

این گفتار امام علیه السلام تذکر و هشداری است درباره فضیلت و برتری خودش، تا این که پیروانش بر متابعت از او پایدار و استوار باشند و آنانی که بر فضیلت او آگاهی ندارند و مقام او را در میان مردم نمی دانند هنگامی که از میان آنان رخت بر بندد و ستمکاران زمام امور آن ها را به دست گیرند و ناگزیر پرده های غفلت و بی خبری از پیش چشم بصیرت آن ها برداشته شود راه خدا را در پیش گیرند و زمانی که اعمال زشت کسانی را که بر جای او نشسته اند بنگرند منزلت و برتری او را بشناسند و بدانند که مبارزه ها و جنگ های او و مطالبه خلافت برای رسیدن به مقاصد دنیوی نبوده، بلکه برای بر پا داشتن دین حق و شیوه های عدل و خشنودی خداوند متعال بوده است. ⁽²⁾

تعبیر به «غدا» اشاره به عالم برزخ و قیامت نیست بلکه اشاره به همان ایام شوم و تلخ و تاریکی است که بعد از شهادت امام بر مسلمانان گذشت. ⁽³⁾

خطبه 150

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ زمان و مکان وقوع: در کوفه بین سال های 37تا40 هجری

مخاطب: کوفیان

موضوع: سیاسی، اعتقادی

ویژگی: امام شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

امام علیه السلام در این خطبه با اشاره به حوادث آینده اوصاف گروهی از گمراهان را بیان می کند که راه راست را رها کرده و به انحراف کشیده شده اند گروهی که ایمانشان ضعیف است و با پیروی از هوای نفس در گمراهی و فتنه ها غوطه ورند و به افرادی اشاره می کند که بعد از رسول خدا صلی الله علیه و آله قهقرا بازگشتند.

وَ أَخَذُوا یَمِیناً وَ شِمَالًا ظَعْناً فِی مَسَالِکِ الْغَیِّ وَ تَرْکاً لِمَذَاهِبِ الرَّشْدِ، فَلَا تَسْتَعْجِلُوا مَا هُوَ کَائِنٌ مُرْصَدٌ وَ لَا تَسْتَبْطِئُوا مَا یَجِیءُ بِهِ الْغَدُ، فَکَمْ مِنْ مُسْتَعْجِلٍ بِمَا إِنْ أَدْرَکَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَمْ یُدْرِکْهُ وَ مَا أَقْرَبَ الْیَوْمَ مِنْ تَبَاشِیرِ غَدٍ. یَا قَوْمِ هَذَا إِیَّانُ وُرُودِ کُلِّ مَوْعُودٍ وَادْنُوا دُنُو مِنْ طَلْعَةِ مَا لَا تَعْرِفُونَ. أَلَا وَإِنَّ مَنْ أَدْرَکَهَا مِنَّا یَسْرِی فِیهَا بِسِرَاج مُنِیرٍ وَ یَحْذُو فِیهَا عَلَی مِثَالِ الصَّالِحِینَ لِیَحُلَّ فِیهَا رِزْقاً وَ یُعْتِقَ فِیهَا رِقّاً وَ یَصْدَعَ شَعْباً وَ یَشْعَبَ صَدْعاً، فِی سُتْرَةٍ عَنِ النَّاسِ لَا یُبْصِرُ الْقَائِفُ أَثَرَهُ وَ لَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ. ثُمَّ لَیُشْحَذَنَّ فِیهَا قَوْمٌ شَحْذَ الْقَیْنِ النَّصْلَ تُجْلَی بِالتَّنْزِیلِ أَبْصَارُهُمْ وَیُرْمَی بِالتَّفْسِیرِ فِی مَسَامِعِهِمْ وَیُغْبَقُونَ کَأْسَ الْحِکْمَةِ بَعْدَ الصَّبُوح. وَ طَالَ الْأَمَدُ بِهِمْ لِیَسْتَکْمِلُوا الْخِزْیَ وَیَسْتَوْجِبُوا الْغِیَرَ، حَتَّی إِذَا اخْلَوْلَقَ الْأَجَلُ وَ اسْتَرَاحَ قَوْمٌ إِلَی الْفِتَنِ وَ [اشْتَالُوا أَشَالُوا عَنْ لَقَاحِ حَرْبِهِمْ، لَمْ یَمُنُّوا عَلَی اللَّهِ بِالصَّبْرِ وَ لَمْ یَسْتَعْظِمُوا بَذْلَ أَنْفُسِهِمْ فِی الْحَقِّ، حَتَّی إِذَا وَافَقَ وَارِدُ الْقَضَاءِ انْقِطَاعَ مُدَّةِ الْبَلَاءِ حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَی أَسْیَافِهِمْ وَ دَانُوا لِرَبِّهِمْ بِأَمْرِ وَاعِظِهِمْ. حَتَّی إِذَا قَبَضَ اللَّهُ رَسُولَهُ رَجَعَ قَوْمٌ عَلَی الْأَعْقَابِ وَغَالَتْهُمُ السُّبُلُ وَاتَّکَلُوا عَلَی الْوَلَائِجِ وَ وَصَلُّوا غَیْرَ الرَّحِمِ وَ هَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِی أَمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ وَ نَقَلُوا الْبِنَاءَ عَنْ رَضٌ أَسَاسِهِ فَبَنَوْهُ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ. مَعَادِنُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ أَبْوَابُ کُلِّ ضَارِبٍ فِی غَمْرَةٍ، قَدْ مَارُوا فِی الْحَیْرَةِ وَ ذَهَلُوا فِی السَّکْرَةِ عَلَی سُنَّةٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ مِنْ مُنْقَطِع إِلَی الدُّنْیَا رَاکِنٍ أَوْ مُفَارِقٍ لِلدِّینِ مُبَایِن.

1. راه رشد؛ نه چپ و نه راست

وَ أَخَذُوا یَمِیناً وَ شِمَالًا ظَعْناً فِی مَسَالِکِ الْغَیِّ وَ تَرْکاً لِمَذَاهِبِ الرُّشْدِ ⁽¹⁾

طعناً: کوچ کردند؛ مفعول لاجله و به معنای سیر و حرکت است؛ ظعن ظعنا من باب منع و ظعنا بالتحریک سار.

الْغَیِّ: گمراهی؛ مصدر «غوی، یغوی» به معنای گمراهی.

الرشد: هدایت.

مردم به چپ و راست متمایل شده در مسیر ضلالت و گمراهی گام نهاده و راه های مستقیم را رها کرده اند.

نکته

این گفتار اشاره است به فرقه هایی که در اسلام از راه راست که مبتنی بر کتاب و سنت

است، منحرف و گمراه شده به سوی افراط یا تفریط گراییدند. ⁽¹⁾

2. نه دیر و نه زود

فَلَا تَسْتَعْجِلُوا مَا هُوَ کَائِنٌ مُرْصَدٌ وَ لَا تَسْتَبْطِئُوا مَا یَجِیءُ بِهِ الْغَدُ ⁽²⁾

لَا تَسْتَبْطِئُوا: به تأخیر نیندازید؛ از ماده «بطو» به معنای تأخیر کردن؛ الإبطاء درنگ کردن یا دیر کردن؛ باب استفعال به معنای دیر و بطی نشمارید

مَا یَجِیءُ: به آن چه می آورد.

در آن چه روی خواهد داد و انتظار وقوعش می رود نشتابید و آن چه آینده با خود خواهد آورد، دور نشمارید.

نکته

این عجله و شتاب اشاره است به فتنه هایی که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از وقوع آن ها در آینده، خبر داده است و آن ها انتظار آن را داشتند و در بسیاری از اوقات دربارهٔ رویدادهای مذکور از آن حضرت می پرسیدند؛ از این رو فرموده است: درباره آن چه شدنی است و از وقوع آن گریزی نیست و آماده و مورد انتظار است، شتاب مکنید و فتنه ها و حوادثی را که فردا فرامی رسد دیر نشمارید. ⁽³⁾

مشابه

إِنَّ رَبَّکَ لَبِالْمِرْصَادِ ⁽⁴⁾زیرا پروردگارت به کمینگاه است.

3. ذکر دلیل برای ترک شتاب

فَکَمْ مِنْ مُسْتَعْجِلٍ بِمَا إِنْ أَدْرَکَهُ وَدَّ أَنَّهُ لَمْ یُدْرِکْهُ وَ مَا أَقْرَبَ الْیَوْمَ مِنْ تَبَاشِیرِ غَدٍ ⁽⁵⁾

مَا أَقْرَبَ الْیَوْمَ: چقدر امروز نزدیک است.

تباشیر: بشارت و آغاز هرچیزی؛ تباشیر صبح به معنی اوایل آن است. بعضی تباشیر را جمع تبشیر می دانند ولی از تعبیرات عده ای استفاده می شود که مفرد است یا جمعی است که مفرد ندارد؛ التباشیر: أوائل الصبح وکلّ شیء.

چه بسا کسی که به سوی چیزی می شتابد و چون آن را بیابد دوست می دارد که آن را نمی یافت

و چقدر امروز به سپیده فردا نزدیک است!

نکته ها

انسان زمانی که در انتظار چیزی است باید خود را برای آن مهیا و آماده کند؛ در غیر این صورت همان چیزی را که انتظار می کشیده و به نفع خود می دانسته است، به ضررش تمام خواهد شد؛ مثلاً ما در انتظار ظهور امام زمان هستیم و از خدا می خواهیم که امام زمان ما را برساند اما اگر ما خود را برای ظهور و پذیرش حضرت آماده نکرده باشیم، ظهور امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به نفع ما نخواهد بود و ممکن است آن حضرت را یاری نکنیم یا حتی در مقابل ایشان قرار بگیریم.

حضرت در این جا به صورت کنایه می فرماید: «امروز تا چه اندازه به آغاز روز دیگر نزدیک است؟»؛ زیرا یک شب بیشتر بین آن ها فاصله نیست پس در حقیقت حوادث آینده که در انتظارش هستید نزدیک است و به زودی تحقق خواهد یافت.

مشابه

و عَسَی أَنْ تَکْرَهُوا شَیْئاً وَ هُوَ خَیْرٌ لَکُمْ وَ عَسَی أَنْ تُحِبُّوا شَیْئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُم ⁽¹⁾شاید چیزی را ناخوش بدارید و در آن خیر شما باشد و شاید چیزی را دوست داشته باشید و برایتان ناپسند افتد.

4. زمان فرارسیدن وعده ها

یَا قَوْمِ هَذَا إِیَّانُ وُرُودِ کُلِّ مَوْعُودٍ وَ دُنُو مِنْ طَلْعَةِ مَا لَا تَعْرِفُونَ ⁽²⁾

طلعة: طلوع؛ ظهور و سر درآوردن.

ای مردم! زمان وقوع آن چه وعده داده شده فرارسیده است و آن چه از آن بی خبرید به تحقق نزدیک است.

نکته

این زمان آغاز ظهور فتنه هاست که پس از فتنه های گوناگون و بزرگ حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) بیان ظهور می فرماید و آن چه وعده داده شده است از آمدن سفیانی و دجال و حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) و حضرت عیسی علیه السلام خواهد بود.

5. عمل کردن حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) به سیره صالحان

أَلَا وَإِنَّ مَنْ أَدْرَکَهَا مِنَّا یَسْرِی فِیهَا بِسِرَاج مُنِیرٍ وَ یَحْذُو فِیهَا عَلَی مِثَالِ الصَّالِحِینَ ⁽¹⁾

یَحْذُو: پیروی می کند؛ از ماده «حذو» به معنی پیروی و همانند ساختن گرفته شده است.

آگاه باشید! آن کس از ما که آن فتنه ها را دریابد با چراغ روشنی بخش در آن گام می نهد و به سیره و روش صالحان رفتار می کند.

6. برنامه های آن مصلح بزرگ

6. 1. گشودن گره ها

لِیَحْلَّ فِیهَا رِبْقاً ⁽²⁾

او می آید تا در آن میان گره ها را بگشاید.

نکته

در زمان های گذشته وقتی می خواستند چند حیوان یا چند اسیر را به طناب ببندند و به جای دیگری منتقل کنند به اندازه سر حیوان یا اسیر، طناب را قسمت به قسمت گره می زدند و به این گره ها «عروة الوثقی» می گفتند و گاهی به همان گره ها یا عروه ها «ربقة» گفته می شد.

6. 2. آزادسازی بردگان

وَ یُعْتِقَ فِیهَا رِقّاً ⁽³⁾ بردگان را آزاد سازد.

نکته

درباره آزاد شدن اسیر و گرفتار توسط امام زمان دو احتمال وجود دارد: الف. مقصود این باشد که امام زمان گرفتاران بندهای تردیدهای اعتقادی را آزاد می نماید؛ کسانی که گرفتار تحیر و شک و مشکلات علمی هستند آن حضرت یاریشان می کند و مشکلاتشان حل می شود؛. واقعاً امام زمان در برخی مواقع کسانی را از زندان و اعدام یا از گرفتاری در بیابان ها نجات می دهند؛ مثلاً کسی که در بیابان و شرایط سختی گرفتار شده و متوسل به حضرت می شود گرفتاری اش حل می شود یا شخص بی گناهی را می خواهند اعدام کنند ممکن است حضرت

او را نجات دهند البته لازم نیست این نجات دادن ها به صورت غیبی و بدون مقدمات باشد.

6. 3. پراکنده کردن گمراهان

وَ یَصْدَعَ شَعْباً ⁽¹⁾

جمعیت گمراهان را متفرق نماید.

نکته

یکی از تصرفات تکوینی حضرت حجت (عجل الله تعالی فرجه الشریف) است این است که اجتماعات باطل و گمراه را به پراکندگی و تفرقه دچار می کند و از طرف دیگر بسیاری از پراکندگی ها و تفرقه های اهل حق را به یگانگی و اجتماع و اتحاد تبدیل می نماید. البته معنای این سخن این نیست که حضرت در همه جا و در همه شرایط دست به چنین تصرفاتی می زند و چنین اقداماتی را برای جلوگیری از تفرقه مسلمانان یا ایجاد شکاف و تفرقه در بین دشمنان انجام می دهند بلکه گاهی امکان دارد که اساس اسلام در خطر باشد یا به آن حضرت متوسل و از ایشان خواستار حل مشکلی شوند، در چنین شرایطی احیاناً تصرفاتی توسط حضرت صورت می گیرد.

6. 4. متحد کردن اهل حق

وَیَشْعَبَ صَدْعاً فِی سُتْرَةٍ عَنِ النَّاسِ لَا یُبْصِرُ الْقَائِفُ أَثَرَهُ وَ لَوْ تَابَعَ نَظَرَهُ ⁽²⁾

آثَرَهُ: جای پا.

تابع: دنبال کند، ادامه دهد.

و تفرقه اهل حق را جمع کند. او از مردم در پرده است و جویندگان هرچند پی در پی بنگرند نشانش را نبینند.

نکته

این تعبیرات کاملاً بر مسئله ظهور مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) تطبیق می کند؛ زیرا او زنجیرهای اسارت را پاره می کند و مظلومان در بند را آزاد می سازد شوکت ظالمان را در هم می شکند و جمع آن ها را پراکنده می سازد سال ها در خفا زندگی می کند بی آن که تیز بین ترین جست و جوگران بتوانند جای او را پیدا کنند. ⁽³⁾

7. اوصاف اصحاب و یاران آن حضرت

7. 1. به پا خواستن گروهی برای یاری

ثُمَّ لَیُشْحَذَنَّ فِیهَا قَوْمٌ شَحْذَ الْقَیْنِ النَّصْلَ ⁽¹⁾

النَّصْل: تیغ شمشیر و کارد و سرنیزه؛ حدیدة الرّمح و السهم والسیف ما لم یکن له مقبض.

آن گاه در کشاکش آن فتنه ها بصیرت قومی چنان صیقل یابد که تیغه شمشیر در دست آهنگر.

نکته

در زمان غیبت و نزدیک زمان ظهور، فتنه هایی رخ می دهد که در آن فتنه ها برخی افراد صیقل داده می شوند و دل هایشان جلا می گیرد و تیز می.شود وقتی ظهور حضرت نزدیک می گردد خداوند مقدمات آن را فراهم می کند یکی از این مقدمات، آماده شدن انسان های ورزیده و دل های صیقلی داده شده است که حضرت می فرماید در این فتنه ها همان گونه که آهنگر شمشیر را تیز و صیقلی می کند افرادی هم دل هایشان صیقل داده می شود.

تشبیه

مشَبَه: مهیا شدن یاران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف)

مشَبَه به: مهیا شدن شمشیر به دست آهنگر.

وجه شَبَه: یاران حضرت مهدی (عجل الله تعالی فرجه الشریف) مردانی شجاع و آگاه اند که از قبل ساخته شده اند و سازندگی آنان همچنان ادامه دارد و آموزش های تازه ای می بینند و بر آمادگی آن ها افزوده می شود؛ مانند شمشیری که قبل از جنگ به دست آهنگر تیز و آماده می شود.

7. 2. بر پا دارنده قرآن

تُجْلَی بِالتَنْزِیلِ أَبْصَارُهُمْ ⁽²⁾

چشم آنان با قرآن روشنی می گیرد.

نکته

در معنای این جمله دو احتمال وجود دارد: الف. مقصود از تیز و صیقل داده شدن این است که آماده جنگ و جهاد می شوند و شمشیر به دست می گیرند اگر این احتمال را بپذیریم تحقق این وعده در همان نزدیکی های ظهور حضرت حجت است؛ ب. در آن شرایط به

برکت قرآن و هدایت خداوند و کمک امام زمان (عجل الله تعالی فرجه الشریف) این افراد کسانی می شوند که دل هایشان لبریز از علم و معرفت و حکمت می گردد. در این احتمال مراد از شمشیری که تیز یا صیقلی می شود، شمشیر زبان و منطق است و نه شمشیرهای معمولی اگر این احتمال را بپذیریم مقصود از این افراد که ویژگی های آنان را حضرت بیان می فرماید دانشمندانی هستند که در زمان غیبت اساس اسلام و تشیع را حفظ می کنند و این احتمال مناسبت بیشتری دارد.

7. 3. گوش دادن به تفسیر قرآن

وَیُرْمَی بِالتَّفْسِیرِ فِی مَسَامِعِهِمْ و تفسیر قرآن گوشهایشان را می نوازد.

7. 4. سیراب شدن از جام حکمت

وَ یُغْبَقُونَ کَأْسَ الْحِکْمَةِ بَعْدَ الصَّبُوح ⁽¹⁾

و هر صبح و شام از جام حکمت سیراب می شوند.

نکته

این عبارت به این معناست که آنان صبحگاهان و شامگاهان از طرف خداوند تأیید می شوند و نور علم و حکمت در دلشان وارد می گردد و ممکن است مراد این باشد که آن ها در شب به وسیله شب زنده داری و عبادت خداوند و در روز به واسطه اعمال صالح و دانش اندوزی از جام حکمت می نوشند.

8. مهلت دادن به گمراهان

اشاره

وَ طَالَ الْأَمَدُ بِهِمْ لِیَسْتَکْمِلُوا الْخِزْیَ وَ یَسْتَوْجِبُوا الْغِیَرَ ⁽²⁾

الْغِیَرَ: تغییرات و حوادث تلخ؛ جمع «غیره» به معنی دگرگونی ها و حوادث روزگار که موجب تغییراتی در نعمت ها می شود؛ بکسر الغین المعجمة وفتح الیاء المثناة؛ قال فی مجمع البحرین: فی الحدیث: الشکر أمان من الغیر، و مثله من یکفر بالله یلقی الغیر، أی تغیّر الحال وانتقالها عن الصلاح إلی الفساد.

روزگار آن تبهکاران به طول انجامید تا ذلّت و خواری را کامل سازند و سزاوار حوادث تلخ شوند.

نکته

این عبارت مربوط به همه گروه هایی می شود که از حق و حقیقت دور می شوند؛ کسانی که در کفر و شرک و گناه غوطه ور می شوند خداوند به تدریج گمراهان را به حال خود رها می کند تا به حسابشان در قیامت رسیدگی کند در مقابل کسانی که امید نجات برای آن ها وجود دارد خداوند به تدریج به آنان توفیق بیشتری عطا می فرماید و شرایطی را برای آنان فراهم می کند تا از خواب بیدار شوند.

مشابه

وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّمَا نُمْلِی لَهُمْ لِیَزْدَادُوا إِثْماً وَ لَهُمْ عَذابٌ مُهینٌ ⁽¹⁾کافران مپندارند که در مهلتی که به آن ها می دهیم خیر آن هاست. به آن ها مهلت می دهیم تا بیشتر به گناهانشان بیفزایند و برای آن هاست عذابی خوارکننده. فَما جَزاءُ مَنْ یَفْعَلُ ذلِکَ مِنْکُمْ إِلَّا خِزْیٌ فِی الْحَیَاةِ الدُّنْیا ⁽²⁾پاداش کسی که چنین کند در دنیا جز خواری نیست وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفِیها فَفَسَقُوا فِیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْنَاهَا تَدْمِیراً ⁽³⁾و چون بخواهیم اهل شهری را هلاک کنیم خوش گذرانانش را وا می داریم تا در آن به انحراف [و فساد] بپردازند و در نتیجه عذاب بر آن اهالی شهر لازم گردد، پس آن را [یکسره] زیروزبر کنیم.

8. 1. همراهی کردن افراد ضعیف الایمان با فتنه

حَتَّی إِذَا اخْلَوْلَقَ الْأَجَلُ وَاسْتَرَاحَ قَوْمٌ إِلَی الْفِتَنِ وَ أَشَالُوا عَنْ لَقَاحَ حَرْبِهِمْ ⁽⁴⁾

لقاح حرب: جنگ افروزی؛ تلقیح نطفه و امثال آن، لقاح حرب یعنی تحریک به جنگ؛ در اصل به معنی باردار ساختن است و در این جا به معنی آغاز جنگ است؛ بالفتح اسم ماء الفحل لقحت الناقة من باب سمع لقاحا أی قبلت اللقاح فهی لاقح أی حامل.

و چون مدتشان رو به تمامی نهاد گروهی برای رسیدن به آسایش به فتنه ها پیوستند و برای جنگ افروزی مهیا گشتند.

نکته ها

«و استراح قوم إلی الفتن»: این سخن اشاره به کسانی است که از پیروان و یاوران حق به شمار می آیند و از مشارکت در وقایعی که در آخرالزمان روی می دهد خودداری کرده، گوشه نشینی اختیار می کنند. «یستریح إلیها» یعنی درگیری مردم را با یکدیگر آسایشی برای خود شمرده صلاح خود را در بریدن از مردم و گوشه گیری و گمنامی تشخیص می دهند. ⁽¹⁾

در تفسیر عبارت «وَ أَشَالُوا عَنْ لَقَاحٍ حَرْبِهِمْ» چند احتمال وجود دارد: الف. این که دست و شمشیر خود را بالا بردند از این که جنگ شود بر اساس این احتمال حضرت زمان جنگ را به زمان لقاح شتران ماده تشبیه فرموده است و می فرماید این افراد به سراغ استراحت رفته و دم خود را بالا برده تا مبادا جنگ پیدا شود یا مبارزه ای شکل بگیرد؛ ب. آنان دست های خود را از شمشیرها بالا بردند یعنی شمشیر را کنار گذاشتند تا در برابر ظلم و تجاوز هیچ گونه مقاومتی نشود؛ ج. «أشالوا» به این معنا گرفته شده که خود را مهیای جنگ کردند و سعی نمودند تا جنگی بر پا کنند.

9. اوصاف مؤمنان شجاع

9. 1. صبر و استقامت

لَمْ یَمُنُّوا عَلَی اللَّهِ بِالصَّبْرِ ⁽²⁾ ولی مؤمنان در پیکارشان شکیبایی ورزیدند و بر خدا نیز منّت نگذاردند.

نکته

در تفسیر این عبارت دو احتمال وجود دارد الف این عبارت درباره عده دیگری است غیر از کسانی که به استراحت مشغول شده و سازش کردند. کسانی که با ستمگران و خوش گذرانان سازش کردند و زیر بار مبارزه و جهاد نرفتند، بر خدا منت نگذاشتند که صبر و استقامت پیشه کنند و زیر بار جهاد در راه حق بروند.

9. 2. بذل جان در راه خداوند

وَ لَمْ یَسْتَعْظِمُوا بَذْلَ أَنْفُسِهِمْ فِی الْحَقِّ حَتَّی إِذَا وَافَقَ وَارِدُ الْقَضَاءِ انْقِطَاعَ مُدَّةِ الْبَلَاءِ ⁽³⁾و بذل جان را در راه حق بزرگ نمی شمردند تا آن که به فرمان خدا دوران آزمایش به پایان رسد.

9. 3. پرستش پروردگار

حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَی أَسْیَافِهِمْ وَ دَانُوا لِرَبِّهِمْ بِأَمْرِ وَاعِظِهِمْ ⁽¹⁾

با بصیرت دست به شمشیر بردند و به فرمان اندر زدهنده خود (پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله) به پروردگارشان تقرّب جستند.

نکته ها

منظور از «بصائر» باورهای ایمانی آنان است.

جمله «حَمَلُوا بَصَائِرَهُمْ عَلَی أَسْیَافِهِمْ» نشان می دهد مبارزات اسلامی باید بر اساس آگاهی ها باشد و مبارزه فرهنگی بر مبارزه نظامی مقدم است. ⁽²⁾

10. بازگشت به ارزش های جاهلی

حَتَّی إِذَا قَبَضَ اللَّهُ رَسُولَهُ (صلی الله علیه و آله رَجَعَ قَوْمٌ عَلَی الْأَعْقَابِ وَ غَالَتْهُمُ السُّبُلُ وَ اتَّکَلُوا عَلَی الْوَلَائِج وَوَصَلُّوا غَیْرَ الرَّحِمِ وَ هَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِی أُمِرُوا بِمَوَدَّتِهِ) ⁽³⁾

الْوَلَائِج: یاران خاص و همراز؛ جمع «ولیجه» به معنی محرم اسرار و نیز به معنی نظیر و مثل و مانند آمده است.

تا چون خداوند جان پیامبرش صلی الله علیه و آله را گرفت، گروهی به جاهلیت روی آوردند. راه های باطل آنان را در هلاکت ،افکند بر اندیشه های ناصواب اعتماد کردند، [از خودشان بریدند] و به بیگانگان پیوستند و از وسیله ای که مأمور به دوستیاش بودند [اهل بیت پیامبر] دوری کردند.

نکته ها

تصریح دارد بر پایان گرفتن این جریان در زمان حیات پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و همچنین در بیان احوال مردم با او و پیش از او و بعد از اوست. ⁽⁴⁾

منظور از رحم در این جا اهل بیت علیهم السلام است. ⁽⁵⁾

منظور امام علیه السلام از به کار بردن واژه «سبب» اشاره به روایات پیامبر صلی الله علیه و آله است. ⁽¹⁾

«رَجَعَ قَوْمٌ عَلَی الْأَعْقَابِ» منظور بازگشت به عصر جاهلیت و زنده کردن ارزش های آن زمان است. ⁽²⁾

«غَالَتْهُمُ السُّبُلُ» اشاره به اختلاف آرایی است که پس از پیامبر صلی الله علیه و آله به وجود آمد و محکمات اسلام را مطابق سلیقه خود تفسیر می کردند. ⁽³⁾

اتَّکَلُوا عَلَی الْوَلَائِجِ: جمعی از مسلمانان، محرم اسرار خود را از بیگانگان و منافقان انتخاب کردند. ⁽⁴⁾

مقصود از جمله وصلوا غیر الرّحم این است که پیوند خود را با پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بریده اند. ⁽⁵⁾

«وَصَلُّوا غَیْرَ الرَّحِمِ»: پیامبر نسبت به خویشان خود بسیار سفارش نمود که البته این سفارش ها نه از جهت خویشاوندی بلکه از این باب بود که حقیقت با آن ها بود؛ همان طور که هیچ کس نمی تواند از جهت لیاقت و تقوا و عدالت و سابقه در اسلام مانند امیرالمؤمنین علیه السلام باشد و تنها اهل بیت علیهم السلام می توانستند پس از پیامبر هدایت جامعه اسلامی را بر عهده بگیرند.

«وَ هَجَرُوا السَّبَبَ الَّذِی أُمِرُوا» در این عبارت امام علیه السلام در حقیقت روضه خود و اهل بیت علیهم السلام را می خواند و می فرماید رشته ای را که مأمور بودند به آن چنگ زنند تا نجات پیدا کنند رها کردند مردم دستور داشتند که به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله متمسک شوند و آنان را دوست داشته باشند و از آنان پیروی کنند ولی همه این ها را رها کردند قُلْ لا أَسْتَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبِی ⁽⁶⁾

مشابه

وَ ما مُحَمَّدٌ إِلا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلَی أَعْقَابِکُمْ وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی عَقِبَیْهِ فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئاً وَسَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکرین ⁽⁷⁾جز این نیست که محمد صلی الله علیه و آله پیامبری است که پیش از او پیامبرانی دیگر بوده اند آیا اگر بمیرد یا کشته شود، شما به آیین پیشین خود باز می گردید؟ هرکس که بازگردد هیچ زیانی به خدا نخواهد

رسانید خدا سپاسگزاران را پاداش خواهد داد.

وَ أَنَّ هذا صِراطی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ وَ لا تَتَّبِعُوا السُّبُلَ فَتَفَرَّقَ بِکُمْ عَنْ سَبِیلِهِ ذَلِکُمْ وَصَّاکُمْ بِهِ لَعَلَّکُمْ تَتَّقُون ⁽¹⁾و این است راه راست ،من از آن پیروی کنید و به راه های گوناگون مروید که شما را از راه خدا پراکنده می سازد این هاست آن چه خدا شما را بدان سفارش می کند شاید پرهیزکار شوید. قُلْ لا أَسْتَلُکُمْ عَلَیْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِی الْقُرْبی ⁽²⁾بگو: بر این رسالت مزدی از شما نمی خواهم جز دوست داشتن اهل بیتم.

11. نصب خلافت در غیر جایگاهش

وَ نَقَلُوا الْبِنَاءَ عَنْ رَبِّ أَسَاسِهِ فَبَنَوْهُ فِی غَیْرِ مَوْضِعِهِ ⁽³⁾ آن ها بنا را از اساس و محل اصلی آن برداشته در غیر جایگاهش نصب کردند.

نکته ها

منظور از «بناء» در این جا تبیین حقوق اهل بیت علیهم السلام و ویژگی هایشان در قرآن است. ⁽⁴⁾

اشاره به این است که امر خلافت را از آن حضرت و فرزندانش به دیگران عدول دادند. بدیهی است قطع رحم موجب خروج از دایره فضیلت عدالت و دچار شدن به رذیلت ظلم است همچنین نداشتن دلبستگی به اهل بیت پیامبر صلی الله علیه و آله، کوتاهی در تحصیل فضیلتی است که در ذیل صفت عفت مندرج است و نیز انتقال بنای خلافت از محلی که خداوند برای آن قرار داده بود داخل در صفت زشت و ناپسند ظلم می باشد. ⁽⁵⁾

مشابه

أَ فَمَنْ أَسَّسَ بُنْیَانَهُ عَلَی تَقْوی مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانٍ خَیْرٌ أَمْ مَنْ أَسَّسَ بُنْیَانَهُ عَلَی شَفَا جُرْفٍ هارٍ فَانْهارَ بِهِ فی نَارِ جَهَنَّم ⁽⁶⁾آیا کسی که بنیاد [کار] خود را بر پایه تقوا و خشنودی خدا نهاده، بهتر است یا کسی که بنای خود را بر لب پرتگاهی مشرف به سقوط پی ریزی کرده

و با آن در آتش دوزخ فرومی افتد؟

12. اوصاف گمراه کنندگان

12. 1. معدن خطا

مَعَادِنُ کُلِّ خَطِیئَةٍ وَ أَبْوَابُ کُلِّ ضَارِبٍ آنان معدن هر خطا و دروازه هایی بودند که جویندگان باطل و گمراهی از آن ها وارد شدند.

12. 2. غوطه ور در سرگردانی

فِی غَمْرَةٍ قَدْ مَارُوا فِی الْحَیْرَةِ ⁽¹⁾ در حیرت و سرگردانی غوطه ور شدند.

نکته

این عبارت نوعی کنایه به خلفا و پیروان آنان است؛ چراکه آنان بنیان و نهادی را تأسیس کردند که منشأ و منبع گناهان و خطاهای بعدی شد بنیاد خلافت باید به دست معصومی باشد تا او راه و رسالت پیامبر را ادامه دهد و کاروان انسانیت را به منزل مقصود برساند.

مشابه

الَّذِینَ هُمْ فی غَمْرَةٍ ساهون ⁽²⁾2 آنان که به غفلت در جهل فرومانده اند.

12. 3. گرفتار در جهالت

وَ ذَهَلُوا فِی السَّکْرَةِ عَلَی سُنَّةٍ مِنْ آلِ فِرْعَوْنَ ⁽³⁾ و به شیوه فرعونیان در مستی و جهالت گرفتار آمدند.

نکته

امام علیه السلام می فرماید: خلفا در تحیّر و سرگردانی حرکت کردند؛ به این معنا که هم خود و هم مردمی که به وسیله آنان گمراه شدند و حق برایشان مخفی ماند در حیرت و سرگردانی زندگی می کنند و بر اثر مستی قدرت از حق و حقیقت به روش آل فرعون غافل شدند. روش آل فرعون این بود که می دانستند که فرعون باطل است و بی دلیل ادعای خدایی می کند ولی چون فرعون حکومت داشت و بر آنان سیطره و قدرت یافته بود، تسلیم و پیرو او شدند. این افراد هم روش پیروان فرعون را عملاً پذیرفتند و در عمل حق را با کسی

دانستند که غلبه داشته باشد و پیروز شود.

مشابه

إِنَّما سُکِّرَتْ أَبْصارُنا بَلْ نَحْنُ قَوْمٌ مَسْحُورُون ⁽¹⁾چشمان ما را جادو کرده اند، بلکه ما مردمی جادوزده هستیم. إِنَّ فِرْعَوْنَ عَلَا فِی الْأَرْضِ وَ جَعَلَ أَهْلَهَا شِیَعاً یَسْتَضْعِفُ طَائِفَةً مِنْهُمْ یُذَبِّحُ أَبْنَاءَهُمْ وَ یَسْتَحْیِی نِسَاءَهُمْ إِنَّهُ کَانَ مِنَ الْمُفْسِدِینَ ⁽²⁾فرعون در آن سرزمین برتری جست و مردمش را فرقه فرقه ساخت فرقه ای را زبون می داشت و پسرانشان را می کشت و زنانشان را زنده می گذاشت که او از تبهکاران بود. تشبیه

مشَبَه: منحرفان

مشَبَهٌ به: حیوان وحشی

وجه شَبَه: آل فرعون در مصر همهٔ امتیازات را مخصوص خود ساختند و گروه دیگر را به خاک سیاه نشاندند مردانشان را کشتند و زنانشان را به اسارت گرفتند و فساد در زمین را به حد اعلا رساندند؛ از این رو امام علیه السلام منحرفان را به آل فرعون تشبیه کرده است.

12. 4. از دین خارج شدگان

مِنْ مُنْقَطِع إِلَی الدُّنْیَا رَاکِنٍ أَوْ مُفَارِقٍ لِلدِّینِ مُبَایِن ⁽³⁾

دسته ای از آخرت بریده به دنیا گرویدند و گروهی پیوند خود را از دین گسستند و از آن جدا شدند.

نکته ها

این عبارات در بیان چگونگی روش ها و شیوه های مردمی است که از سنت های آل فرعون پیروی می کنند برخی از این ها از همه چیز بریده و به دنیا رو آورده و در لذات آن فرورفته و همه نیروی خود را در راه به دست آوردن آن به کار گرفته اند برخی دیگر اگر چه از دنیا چیزی در دست ندارند لیکن از دین جدا و با آن در تضادند. ⁽⁴⁾

منظور از «مفارق للدّین» کسی است که به دنیا و خوشی های آن رغبتی ندارد، مانند

بسیاری از کسانی که مدعی زهد می شوند و نسبت به دنیا اظهار نفرت و بی میلی می کنند و گمان دارند که مقام و مرتبه ای دارند حال این که راه صحیح دین را نمی دانند و درباره آن نادان هستند و ناآگاهی آن ها به این که چگونه باید در راه حق سیروسلوک کرد، آنان را از صراط مستقیم بیرون برده و به جانب چپ و راست این راه کشانیده است. ⁽¹⁾

گروهی که حضرت درباره آنان سخن می گفت و آنان را منبع و منشأ هر اشتباه و گناهی دانست دو دسته اند: الف. کسانی که خود را از دین جدا کردند و به دنیا پناه برده و به آن اعتماد و تکیه کردند؛ ب دسته دیگر کسانی بودند که به راه حق نرفتند و پیرو عترت پیامبر نشدند و در واقع ترک دنیا کرده و به سلک دراویش و رُهبانان رفتند.

خطبه 151

اشاره

شناسنامه خطبه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: در کوفه سال 40 هجری

مخاطب: کوفیان

علت ایراد سخن: بیان حوادث سخت آینده

موضوع: سیاسی، اعتقادی

ویژگی: فتنه شناسی ⁽¹⁾

پیشگفتار خطبه

این خطبه از دو بخش تشکیل شده است:

.2 بخش دوم خبر از ظهور و بروز فتنه ها در آینده و بازگشت هایی به افکار و رفتار عصر جاهلیت.

وَ أَحْمَدُ اللَّهَ وَ أَسْتَعِینُهُ عَلَی مَدَاخِرِ الشَّیْطَانِ وَ مَزَاجِرِهِ وَ الِاعْتِصَامِ مِنْ حَبَائِلِهِ وَ مَخَاتِلِهِ، وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللهُ وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَ نَجِیبُهُ وَ صَفْوَتُهُ، لَا یُؤَازَی فَضْلُهُ وَ لَا یُجْبَرُ فَقْدُهُ، أَضَاءَتْ فَقْدُهُ، أَضَاءَتْ بِهِ الْبِلَادُ بَعْدَ الضَّلَالَةِ الْمُظْلِمَةِ وَ الْجَهَالَةِ الْغَالِبَةِ وَ الْجَفْوَةِ الْجَافِیَةِ، وَ النَّاسَ یَسْتَحِلُّونَ الْحَرِیمَ وَیَسْتَذِلُّونَ الْحَکِیمَ، یَحْیَوْنَ عَلَی فَتْرَةٍ وَ یَمُوتُونَ عَلَی کَفْرَةٍ. ثُمَّ إِنَّکُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ أَغْرَاضُ بَلَایَا قَدِ اقْتَرَبَتْ، فَاتَّقُوا سَکَرَاتِ النِّعْمَةِ وَ احْذَرُوا بَوَائِقَ النِّقْمَةِ وَ تَثَبَّتُوا فِی قَتَامِ الْعِشْوَةِ وَ اعْوِجَاجِ الْفِتْنَةِ عِنْدَ طُلُوعِ جَنِینِهَا وَ ظُهُورِ کَمِینِهَا وَ انْتِصَابِ قُطْبِهَا وَ مَدَارِ رَحَاهَا، تَبْدَأَ فِی مَدَارِجَ خَفِیَّةٍ وَ تَقُولُ إِلَی فَطَاعَةٍ جَلِیَّةٍ، شِبَابُهَا کَشِبَابِ الْغُلَامِ وَ آثَارُهَا کَآثَارِ السَّلَامِ یَتَوَارَثُهَا الظَّلَمَةُ بِالْعُهُودِ أَوَّلُهُمْ قَائِدٌ لآخِرِهِمْ وَ آخِرُهُمْ مُقْتَدِ بِأَوَّلِهِمْ، یَتَنَافَسُونَ فِی دُنْیَا دَنِیَّةٍ وَ یَتَکَالَبُونَ عَلَی جِیفَةٍ مُرِیحَةٍ، وَ عَنْ قَلِیلٍ یَتَبَرَّأَ التَّابِعُ مِنَ الْمَتْبُوعِ وَالْقَائِدُ مِنَ الْمَقُودِ فَیَتَزَایَلُونَ بالْبَغْضَاءِ وَیَتَلَاعَنُونَ عِنْدَ اللَّقَاءِ.

1. حمد الهی

وَ أَحْمَدُ اللَّهَ وَ أَسْتَعِینُهُ عَلَی مَدَاحِرِ الشَّیْطَانِ وَ مَزَاجِرِهِ وَ الِاعْتِصَامِ مِنْ حَبَائِلِهِ وَ مَخَاتِلِهِ ⁽¹⁾

اعْتِصَامِ: پناه جستن؛ از ماده «عَصم» به معنای امساک و حفظ اسْتَعْصَمَ اسْتِعْصَاماً آن چه از وی نگهداری کند یا پناه دهد.

«حَبائِلِ»: دام ها جمع «حباله» به معنای دام های شیطان است.

مَخَاتِل: فریب ها؛ از ماده «خَتل» به معنای خدعه و نیرنگ؛ جمع مختل» به معنای کاری است که به وسیله آن فریب می دهند؛ ختله یختله بالکسر خدعه و المخاتل الأمور التی بها یختل ویخدع.

و از گرفتار آمدن در دام ها و فریب هایش محفوظ بدارد.

نکته ها

«مداحر» و «مزاجر» شیطان اموری است که او را از انسان دور می سازد و «حبائل» و مخاتل شیطان چیزی جز گناهان و معاصی نیست و به یقین بدون یاری خداوند و امدادهای الهی نه اطاعت ممکن است و نه پرهیز از گناه؛ چراکه راه این دو بسیار سخت است و پرپیچ و خم. ⁽¹⁾

حضرت از خدا می خواهد که او را در طرد و منع شیطان یاری و کمک کند اما وسیلهٔ طرد شیطان هر کار خوبی است که موافق به انجام آن باشید در واقع شما تصمیم به هر کار خیری که بگیرید شیطان به نحوی می خواهد مانع کار خیر شما شود؛ بنابراین هر کار خیری که شما موفق به انجام آن بشوید وسیله ای برای طرد و منع شیطان می شود.

استعاره

مستعار: حبائل

مستعار منه: دام های صیادان

مستعارله: شهوات و لذات فریبنده دنیا

جامع: واژه حبائل را که به معنای دام های صیادان است برای آن ها استعاره آورده است، به دلیل مشابهتی که با شهوات و لذات فریبنده دنیا دارد؛ زیرا هر دو باعث می شوند ایمنی از دست برود و دچار عذاب و سختی شوند.

2. ارزش شهادتین

وَ أَشْهَدُ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ وَأَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّداً عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ وَ نَجِیبُهُ وَ صَفْوَتُهُ ⁽²⁾ گواهی می دهم جز خداوند یکتا معبودی نیست و شهادت می دهم که محمد، بنده و فرستاده و برگزیده اوست.

نکته ها

در تشهد ابتدا شهادت به عبودیت پیامبر می دهیم و بعد شهادت به رسالت او؛ به این معنا که تا وقتی پیامبر به مرحله عبودیت کامل نرسید به مقام رسالت نائل نشد.

درباره دو واژهٔ «نجیبه» و «صفوته» باید گفت با توجه به این که نجیب به معنای نفیس

و پرارزش است تفاوتی میان این دو واژه وجود دارد که اولی در واقع، زمینه ساز دومی است؛ زیرا هنگامی که چیزی نفیس و پرارزش شد هنگام انتخاب، آن را بر می گزینند. ⁽¹⁾

3. فضیلت انحصاری پیامبر

لَا یُؤَازَی فَضْلُهُ ⁽²⁾ در فضل و برتری کسی مانند او نیست.

نکته

هیچ فضیلتی به اندازه فضیلت رسول خدا صلی الله علیه و آله نیست؛ چراکه او مردم را از تاریکی به نور رهنمون ساخت. ⁽³⁾

4. جبران ناپذیر بودن فقدان پیامبر

وَ لَا یُجْبَرُ فَقْدُهُ ⁽⁴⁾ و فقدان او جبران ناپذیر است.

نکته

امیرالمؤمنین علیه السلام و دیگر ائمه پس از آن حضرت وجود دارند ولی بالاخره عظمت و مقام پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله چیز دیگری است که جبران شدنی نیست.

5. برکات وجود پیامبر

أَضَاءَتْ بِهِ الْبِلَادُ بَعْدَ الضَّلَالَةِ الْمُظْلِمَةِ وَ الْجَهَالَةِ الْغَالِبَةِ وَالْجَفْوَةِ الْجَافِیَةِ ⁽⁵⁾

الْجَفْوَةِ: قساوت.

به برکت وجود او شهرهایی که غرق در ضلالت و ظلمت بود و جهل بر افکار مردمش غلبه داشت و قساوت و سنگدلی بر آن ها چیره شده بود، روشن گشت.

نکته ها

اشاره به این دارد که زندگی عرب سرشار از نادانی و ننگ و عار بود تا آن که محمد صلی الله علیه و آله، اسلام و قرآن را برایشان آورد و آنان از جایگاهی برخوردار شدند. ⁽⁶⁾

صفت «إضاءه» برای پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله کنایه از این است که مردم به سبب انوار وجود آن بزرگوار در امور معاش و معاد خود هدایت یافتند. ⁽¹⁾

منظور از نادانی و جهالتی که بر بیشتر مردم غلبه داشت، نشناختن پروردگار و نبودن در راهی است که به او منتهی می شود همچنین ندانستن کیفیت نظام زندگی به گونه ای که آن حضرت بیان فرموده و اسلام مقرر داشته است. ⁽²⁾

مراد از «جفوة الجافیة» درشت خویی و سنگدلی عرب و عادت آن ها به خونریزی و کشتار است. ⁽³⁾

مشابه

وَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولاً مِنْهُمْ یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیَاتِهِ وَ یُزَکِّیهِمْ وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتَابَ وَ الْحِکْمَةَ وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ لَفِی ضَلالٍ مُبین ⁽⁴⁾او کسی است که در میان جمعیت درس نخوانده، رسولی از خودشان برانگیخت تا آیاتش را بر آن ها بخواند و آن ها را پاکیزه کند و به آنان کتاب و حکمت بیاموزد؛ هر چند پیش از آن در گمراهی آشکاری بودند.

6. جلوه ای از عصر جاهلیت

6. 1. حلال شمردن حرام

وَ النَّاسُ یَسْتَحِلُّونَ الْحَرِیمَ ⁽⁵⁾ در زمانی که مردم حرام خدا را حلال می دانستند.

نکته

«حریم» به محرمات و ممنوعاتی می گویند که نباید به آن نزدیک شد؛ همچنین می توان «حریم» را به خط قرمزها معنا کرد، بنابراین نه تنها شامل محرمات شرعی و الهی می شود بلکه حقوق مردم را نیز شامل می شود اموری که عقلای دنیا آن را ممنوع می دانند، «حریم» به حساب می آید؛ بنابراین همه حریم ها اعم از حریم های خدایی و حقوق مردم باید در جامعه حفظ شود ولی در شرایط قبل از بعثت مردم و مخصوصاً ستمگران و قلدرهای جامعه همهٔ حریم ها را شکسته و همه چیز را حلال می شمرند و در بین مردم با خشونت رفتار می کردند.

6. 2. خوار شدن انسان حکیم

وَ یَسْتَذِلُونَ الْحَکیم ⁽¹⁾ انسان حکیم را خوار می شمردند.

6. 3. روزگار خالی از پیامبران

یَحْیَوْنَ عَلَی فَتْرَةٍ ⁽²⁾

و در روزگار خالی از پیامبران می زیستند.

6. 4. کافر مردن

وَ یَمُوتُونَ عَلَی کَفْرَةٍ ⁽³⁾ و بر حالت کفر از دنیا می رفتند.

7. عوامل شکل گیری فتنه ها

7. 1. مستی نعمت

ثُمَّ إِنَّکُمْ مَعْشَرَ الْعَرَبِ أَغْرَاضُ بَلَایَا قَدِ اقْتَرَبَتْ فَاتَّقُوا سَکَرَاتِ النِّعْمَةِ ⁽⁴⁾

شما ای گروه عرب در آینده هدف تیرهای بلاهایی هستید که نزدیک شده است. از مستی نعمت بپرهیزید.

نکته ها

همه مردم در معرض گرفتاری ها و بلایا قرار دارند و هیچ عافیتی بدون بلا وجود ندارد. سخت ترین گرفتاری آن است که انسان از جاه و مال خویش خرسند و از سرنوشت و فرجام خود غافل شود. ⁽⁵⁾

در این عبارت حضرت به مردم دربارهٔ حوادث و فتنه های پس از خود هشدار می دهند؛ زیرا در زمان خود حضرت گرچه فتنه و فساد وجود داشت اما پس از شهادت ایشان و پس از این که نگذاشتند امام حسن و دیگر ائمه زمام خلافت را به دست گیرند، فتنه و فسادها اوج گرفت و حوادث دیگری پیش آمد حضرت به این فتنه ها اشاره می کنند که پس از

شهادت ایشان اتفاق افتاد.

7. 2. کیفر اعمال

وَ احْذَرُوا بَوَائِقَ النِّقْمَةِ ⁽¹⁾ و از بلاهایی که کیفر اعمال شماست، برحذر باشید.

نکته ها

این عبارت به این معناست که اگر در صحت و سلامتی قرار داری از بیماری برحذر باش و اگر ثروتمند هستی از نیرنگ های روزگار بپرهیز و اگر نیرومند هستی در انتظار سستی و ناتوانی باش. ⁽²⁾

بسیاری از نعمت هایی که باید موجب شکر بندگان شود، برای انسان های کم ظرفیت مستی و فراموشی می آورد و در نهایت موجب غضب الهی و انتقام او می شود و گاهی ممکن است نعمت ها سبب هلاکت انسان بشود.

8. مراحل گوناگون فتنه ها

8. 1. مرحلهٔ ناشناختگی و ابهام

وَ تَثَبَّتُوا فِی قَتَامِ الْعِشْوَةِ ⁽³⁾

الْعِشْوَة: شبهه ها؛ پرداختن به کاری بدون آگاهی؛ بتثلیث الأول رکوب الأمر علی غیر بیان ووضوح، وبالفتح فقط الظلمة.

بر جای خود ثابت بمانید زمانی که گرد و غبار شبهه ها برخاست.

نکته

حضرت در این عبارت می فرماید که وقتی که شما را غبار تردید و تحیّر و تاریکی گمراهی فراگرفت احتیاط و تحقیق کنید و از کژی ها و فتنه ها پرهیز کنید؛ چون کژی ها موجب گمراهی انسان می شود و مردم را به تحیر و تردید وا می دارد.

استعاره

مستعار: قَتام

مستعار منه: غبار

مستعارله: امور مشتبه

جامع: واژه قتام را که به معنای غبار است برای این گونه امور مشتبه استعاره آورده است وجه مناسبت این است که انسانی که دچار امر مشتبه و درهم و برهم می شود، نمی تواند حقیقت را دریابد و مانند کسی است که در فضای پر از گرد و غبار گرفتار شده و نمی تواند راه به جایی ببرد.

8. 2. مرحله پیچیدگی

وَ اعْوِجَاجِ الْفِتْنَةِ عِنْدَ طُلُوعِ جَنِینِهَا وَ ظُهُورِ کَمِینِهَا ⁽¹⁾

ظهور کَمین ها: آشکار شدن پنهانش؛ الجماعة المختفیة فی الحرب.

و پیچیدگی های فتنه به هنگام تولد نوزاد آن آشکار می شود و باطن آن ظاهر می گردد.

تشبیه

مشَبَه: فتنه

مشَبَه به: جنین

وجه شَبَه: امام علیه السلام در این عبارت، فتنه را به جنینی تشبیه می کند که به طور پنهانی پرورش پیدا می کند و ناگهان متولد می شود.

8. 3. مرحله محوری

وَ انْتِصَابِ قُطْبِهَا وَ مَدَارِ رَحَاهَا ⁽²⁾

قطب و محور آن بر جای خود قرار می گیرد و آسیای آن به حرکت در می آید، با احتیاط گام بر دارید.

نکته ها

منظور از قطب فتنه ستمگران و گردنکشانی هستند که این فتنه و آشوب را به پا کرده، و محور این رویدادند. ⁽³⁾

اشاره به فتنه بنی امیه که مبدأ آن، شبهه و اختلافی بود که پس از کشته شدن عثمان به وجود آمد و هیچ یک از اصحاب چگونگی و مشخصات آن را پیش بینی نمی کردند و تنها می دانستند که پیامبر خدا صلی الله علیه و آله از وقوع حوادث و فتنه هایی در آینده خبر داده است، بی آن که

زمان وقوع آن ها تعیین شده باشد یا از عاملان و رهبران آن نام برده باشند؛ بنابراین منظور از عبارت «تبدء فی مدارج خفیّة معاویه و طلحه و زبیر و امثال این هاست که امر خود را پنهان کرده و عزم خویش را در ایجاد فتنه و طمع خود را به خلافت و حکومت پوشیده می داشتند تا این که حرص و آز آن ها وقایعی را به وجود آورد که آن چه در پرده داشتند آشکار و نقش تاریخ شد. ⁽¹⁾

تشبیه

مشَبَه: فتنه

مشَبَه: به آسیاب

وجه شَبَه: همانند آسیابی می شمرد که نخست قطب و محور آن را بر پا می سازند و سپس سنگ آسیا به چرخش در می آید فتنه ها چنین هستند که بر اثر عوامل مختلف اجتماعی شکل می گیرند ناگهان انفجاری رخ می دهد و آن چه در درون جامعه است، ظاهر می شود.

8. 4. مرحله پنهانی فتنه ها

تَبْدَأَ فِی مَدَارِجَ خَفِیَّةٍ وَ تَقُولُ إِلَی فَظَاعَةٍ ⁽²⁾

تَقُولُ: بر می گردد.

فَطَاعَةِ جَلیَّة: سختی و زشتی آشکار.

فتنه ها کم کم از مراحل ناپیدا شروع به حرکت می کنند و سرانجام به صورت خطرناک آشکار می شوند.

نکته

حضرت در این جا می فرماید که فتنه در آغاز که ظاهر می شود از راه های پنهان می آید ولی بعد که تسلط و قدرت یافت دست به کارهای زشت و پلید می زند؛ مانند فتنه بنی عباس که ابتدا شعارهای گمراه کننده ای را مطرح کردند و مردم را گرد خود جمع کردند ولی بعد که قدرت را به دست گرفتند به نام حمایت از اهل بیت ایلام و مبارزه با بنی امیه جنایت های فجیعی در حق مردم و اهل بیت عیهم السلام انجام دادند.

8. 5. مرحله رشد سریع فتنه ها

جَلِیَّةٍ شِبَابُهَا کَشِبَابِ الْغُلَامِ ⁽¹⁾ رشد آن ها همچون رشد جوانان (سریع است).

استعاره

مستعار: شباب

مستعارله: جوان

مستعار منه: قیام و ظهور این فتنه در میان مردم

جامع: واژه شباب را برای قیام و ظهور فتنه در میان مردم استعاره آورده و وجه مناسبت سرعت ظهور آن است؛ چنان که آن را از این نظر به کودکی تشبیه فرموده که به سرعت به حد شباب می رسد و جوانی را آغاز می کند فتنه نیز با این سرعت و شتاب رشد می کند.

8. 6. مرحله اثر بخشی

وَ آثَارُهَا کَآثَارِ السَّلَامِ ⁽²⁾ و آثارشان (بر پیکر جامعه) همچون آثار سنگ های سخت و محکم است.

نکته ها

واژه «سلام» به معنای سنگ است و امام علیه السلام می گوید که فتنه آثار بد خود را در جامعه می گذارد؛ همانند آثار سنگ هایی که بر بدن کسی زده می شود. ⁽³⁾

جریان فتنه در آغاز شعارهای خوبی می دهد و مردم را خوشحال می کند و مانند جوانی بانشاط و سرحال هستند اما آثار آن مانند آثار سنگ سخت است که اگر به انسان بخورد ممکن است در ابتدا موجب صدمه زیادی نشود اما اگر خیلی سخت و محکم باشد، انسان را نابود می کند فتنه نیز همین حالت را دارد در ابتدا به شکل زیبا و با شعارهای جذاب ظهور می کند ولی به تدریج خشن و محکم شده و ضربه های خود را وارد می سازد.

8. 7. مرحله ارث بری

یَتَوَارَثُهَا الظَّلَمَةُ بِالْعُهُودِ أَوَّلُهُمْ قَائِدٌ لَآخِرِهِمْ وَ آخِرُهُمْ مُقْتَدٍ بِأَوَّلِهِمْ ⁽¹⁾

مُقْتَدٍ: پیرو؛ اطاعت کننده

ستمکاران بر اساس عهدی که با یکدیگر دارند آن را از هم به ارث می برند. ستمگرانی که ابتدا بوده اند پیشوای کسانی هستند که در آینده می آیند و آیندگانشان پیرو گذشتگانشان هستند.

نکته

در معنا و تفسیر این عبارت دو احتمال وجود دارد: الف. این فتنه ها که مقصود از آن حکومت ها هستند سلطنت و قدرت را از یکدیگر به واسطه ولایتعهدی می گیرند به این معنا که کسی آمد و با جنگ و مبارزه قدرت را به دست گرفت یا مردم او را انتخاب کردند ولی او پسر خود را ولیعهد خود می.کند پس از بنی امیه منصور دوانیقی حاکم شد و پس از او نوبت به اولادش رسید در حالی که اسلام ولایتعهدی را به هیچ وجه قبول ندارد بلکه در اسلام امام یا خلیفه باید دارای ویژگی هایی از قبیل عدالت و تقوا باشد و در واقع امامت امامان شیعه به خاطر پدری و فرزندی نیست بلکه به خاطر شخصیت و کمال ذاتی آنان است؛ ب معنای دیگر این جمله این است که این فتنه ها یا حکومت ها به واسطه عهد و پیمانی که علیه حق و عترت پیامبر و ائمه دارند آن را از یکدیگر به ارث می برند.

8. 8. مرحله مسابقه

یَتَنَافَسُونَ فِی دُنْیَا دَنِیَّةٍ وَیَتَکَالَبُونَ عَلَی جِیفَةٍ مُرِیحَةٍ ⁽²⁾

یَتَکَالَبُونَ: می ستیزند؛ از ماده «کلب» به معنای سگ؛ مُکَلب: به صیغه فاعل به معنای کسی است که به سگ تعلیم شکار می دهد.

حِیفَةٍ مُرِیحَةٍ: مردار متعفن؛ بدبو و گندیده که از ماده «ریح» به معنای بو گرفته شده است؛ مریحة: من أراح اللحم و الماء أی أنتن أو من أراح الرّجل إذا مات.

با هم در به دست آوردن دنیای پست رقابت می کنند و چون سگان بر سر مردار بو گرفته به جان هم می افتند.

نکته

این حکومت ها و حاکمان و پیروان آنان نسبت به دنیا و پول و مقام و قدرت با یکدیگر به رقابت می پردازند و بر سر مردار دنیا به جنگ و ستیز مشغول می شوند.

9. عواقب فتنه و فتنه انگیزی

9. 1. بیزاری پیروان از پیشوایان

وَ عَنْ قَلِیلٍ یَتَبَرَّأَ التَّابِعُ مِنَ الْمَتْبُوعِ وَ الْقَائِدُ مِنَ الْمَقُودِ ⁽¹⁾

ولی به زودی پیروان از پیشوایان خود بیزاری می جویند و رهبران از پیروانشان.

مشابه

إِذْ تَبَرَّأَ الَّذِینَ اتَّبِعُوا مِنَ الَّذینَ اتَّبَعُوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَتَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْأَسْبابِ ⁽²⁾در آن هنگام رهبران از پیروان خود بیزاری می جویند و کیفر خدا را مشاهده می کنند و دستشان از همه جا کوتاه می شود.

9. 2. بغض و کینه

فَیَتَزَایَلُونَ بِالْبَغْضَاءِ ⁽³⁾

و سرانجام با بغض و کینه از هم جدا می شوند.

9. 3. نفرین یکدیگر

وَیَتَلَاعَنُونَ عِنْدَ اللَّقَاءِ ﴾ ⁽⁴⁾

و به هنگام ملاقات یکدیگر را نفرین می کنند.

نکته ها

امام از روز قیامت یاد می کند در آن روز پرده ها افتاده و فریب خوردگان از گمراهی خود بیزاری جسته و فریب دهندگان را نفرین می کنند. ⁽⁵⁾

ویژگی های حاکمان دنیا پرست: الف. استفاده از بهانه ها و فتنه ها برای پیش بردن اهداف خود؛ همان گونه که بنی امیه از ماجرای خونخواهی عثمان، حداکثر بهره را برد؛ ب. هماهنگی نقشه ها در آغاز کار و انسجام در برنامه های مخرب و فتنه خیز؛ ج. رقابت شدید به هنگام پیروزی به گونه ای که گویی سگانی اند که بر جیفه ای افتاده اند و هر یک

سعی دارند آن را از دیگری بربایند؛ د. سرانجام هر فرد دیگری را لعن و نفرین می کند و گناهان را به گردن دیگری می اندازد. ⁽¹⁾

مشابه

ثُمَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ یَکْفُرُ بَعْضُکُمْ بِبَعْضٍ وَ یَلْعَنُ بَعْضُکُمْ بَعْضاً ⁽²⁾در روز قیامت بعضی از شما از بعضی بیزاری می جوید و بعضی از شما بعضی را لعن می کند. وَیَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمیعاً ثُمَّ نَقُولُ لِلَّذِینَ أَشْرَکُوا أَیْنَ شُرَکَاؤُکُمُ الَّذِینَ کُنْتُمْ تَزْعُمُونَ. ثُمَّ لَمْ تَکُنْ فِتْنَتُهُمْ إِلا أَنْ قالُوا وَ اللَّهِ رَبِّنا ما کُنَّا مُشْرِکین ⁽³⁾آن روز که همه آن ها را محشور می کنیم. سپس به مشرکان می گوییم «معبودهایتان که همتای خدا می پنداشتید، کجایند؟» پاسخ و عذر آن ها چیزی جز این نیست که می گویند: «به خداوندی که پروردگار ماست سوگند که ما مشرک نبودیم«.

ثُمَّ یَأْتِی بَعْدَ ذَلِکَ طَالِعُ الْفِتْنَةِ الرَّجُوفِ وَ الْقَاصِمَةِ الزَّحُوفِ، فَتَزِیغُ قُلُوبٌ بَعْدَ اسْتِقَامَةٍ وَ تَضِلُّ رِجَالٌ بَعْدَ سَلَامَةٍ وَ تَخْتَلِفُ الْأَهْوَاءُ عِنْدَ هُجُومِهَا وَ تَلْتَبِسُ الْآرَاءُ عِنْدَ نُجُومِهَا. مَنْ أَشْرَفَ لَهَا قَصَمَتْهُ وَمَنْ سَعَی فِیهَا حَطَمَتْهُ، یَتَکَادَمُونَ فِیهَا تَکَادُمَ الْحُمُرِ فِی الْعَانَةِ قَدِ اضْطَرَبَ مَعْقُودُ الْحَبْلِ وَ عَمِیَ وَجْهُ الْأَمْرِ. تَغِیضُ فِیهَا الْحِکْمَةُ وَ تَنْطِقُ فِیهَا الظَّلَمَةُ وَ تَدُقُّ أَهْلَ الْبَدْوِ بِمِسْحَلِهَا وَ تَرْضُهُمْ بِکَلْکَلِهَا. یَضِیعُ فِی غُبَارِهَا الْوَحْدَانُ وَیَهْلِکُ فِی طَرِیقِهَا الرُّکْبَانُ، تَرِدُ بِمُرَّ الْقَضَاءِ وَتَحْلُبُ عَبِیطَ الدِّمَاءِ وَتَثْلِمُ مَنَارَ الدِّینِ وَ تَنْقُضُ عَقْدَ الْیَقِینِ. یَهْرُبُ مِنْهَا الْأَکْیَاسُ وَیُدَبِّرُهَا الْأَرْجَاسُ، مِرْعَادٌ مِبْرَاقٌ کَاشِفَةٌ عَنْ سَاقٍ. تُقْطَعُ فِیهَا الْأَرْحَامُ وَیُفَارَقُ عَلَیْهَا الْإِسْلَامُ. بَرِیتُهَا سَقِیمٌ وَ ظَاعِنُهَا مُقِیمٌ. بَیْنَ قَتِیلِ مَطْلُولٍ وَ خَائِفٍ مُسْتَجِیرٍ، یَخْتِلُونَ بِعَقْدِ الْأَیْمَانِ وَ بِغُرُورِ الْإِیمَانِ. فَلَا تَکُونُوا أَنْصَابَ الْفِتَنِ وَ أَعْلَامَ الْبِدَعِ وَالْزَمُوا مَا عَقِدَ عَلَیْهِ حَبْلُ اَلْجَمَاعَةِ وَبُنِیَتْ عَلَیْهِ أَرْکَانُ الطَّاعَةِ، وَ اَقْدَمُوا عَلَی اللَّهِ مَظْلُومِینَ وَلَا تَقْدَمُوا عَلَیْهِ ظَالِمِینَ، وَاتَّقُوا مَدَارِجَ الشَّیْطَانِ وَ مَهَابِطَ الْعُدْوَانِ وَ لَا تُدْخِلُوا بُطُونَکُمْ لعَقَ الْحَرَامِ، فَإِنَّکُمْ بِعَیْنِ مَنْ حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَعْصِیَةَ وَ سَهَّلَ لَکُمْ سُبُلَ الطَّاعَة.

10. ویژگی های فتنه های بزرگ

10. 1. لرزاننده و کوبنده

ثُمَّ یَأْتِی بَعْدَ ذَلِکَ طَالِعُ الْفِتْنَةِ الرَّجُوفِ وَ الْقَاصِمَةِ الزَّحُوفِ فَتَزِیغُ قُلُوبٌ بَعْدَ اسْتِقَامَةٍ ⁽¹⁾

الزَّحُوفِ: حمله آور؛ از ماده «زحف»: به معنای سنگین راه رفتن به حرکت لشکر انبوه نیز گفته می شود و «زحوف» در این جا اشاره شده به فتنه گرانی که به صورت انبوه به مردم حمله می کنند؛ زحف الیه مشی و فی شرح المعتزلی الزّحف السیر علی تؤدة کسیر الجیوش بعضها إلی بعض.

فَتَزِیغُ: می لغزد؛ از ماده «زَیغ» به معنای انحراف از حق.

10. 2. گمراه کننده

وَ تَضِلُّ رِجَالٌ بَعْدَ سَلَامَةٍ ⁽²⁾

و مردانی از پس سلامتی در دین به گمراهی می افتند.

10. 3. گوناگون شدن هوس ها

وَ تَخْتَلِفُ الْأَهْوَاءُ عِنْدَ هُجُومِهَا ⁽¹⁾ زمان هجوم این فتنه، هوس ها و امیال گوناگون می شود.

10. 4. مشتبه شدن آرای درست و نادرست

وَ تَلْتَبِسُ الآرَاءُ عِنْدَ نُجُومِهَا ⁽²⁾

و به وقت بر آمدنش آرای درست و نادرست در هم می آمیزد.

نکته ها

مسلمانان در این فتنه از دین الهام نمی گیرند و در مبارزه با دشمن خدا و دشمنشان هم بستگی ندارند و با یکدیگر هم دردی نمی کنند و یکدیگر را به طور کلی رها ساخته، گویی هیچ پیوند دینی یا انسانی بینشان برقرار نیست. ⁽³⁾

در واقع کسانی که انقلاب علیه بنی امیه را هدایت و حکومت بنی عباس را پایه گذاری کردند پس از مدتی به دست افراد فرصت طلب بعدی نابود می شوند؛ ازاین رو می گوید انقلاب فرزندان خود را می خورد کسانی که در به وجود آمدن انقلاب زحمت کشیدند و بعد روحیه انقلابی خود را حفظ کردند با کسانی که پس از آنان می خواهند قدرت و موقعیت خود را در هر شرایطی حفظ کنند نمی توانند سازش داشته باشند؛ به همین دلیل فرصت طلب ها بر مسند می نشینند و کسانی را که روحیه انقلابی دارند، نابود می کنند.

10. 5. در هم شکننده مقابله کنندگان

مَنْ أَشْرَفَ لَهَا قَصَمَتْهُ وَ مَنْ سَعَی فِیهَا حَطَمَتْهُ ⁽⁴⁾

حَطَمَتْ: خرد کرد؛ از ماده «حطم» به معنی شکستن.

این فتنه پشت کسی را که به رویارویی با آن برخیزد می شکند و کسی را که در مقابله با آن بکوشد، خُرد می کند.

10. 6. به جان هم افتادن فتنه جویان

یَتَکَادَمُونَ فِیهَا تَکَادُمَ الْحُمُرِ فِی الْعَانَةِ ⁽¹⁾

الْعَانَةِ: گله خران وحشی؛ الاغ های وحشی یا گورخرها وقتی که دعوا و نزاعشان می شود، یکدیگر را گاز می گیرند. حضرت نیز حاکمان و سردمداران آن فتنه را به رمه گورخران تشبیه کرده است که وقتی برخی از آنان دعوایشان می شود، یکدیگر را گاز می گیرند؛ القطیع من حمر الوحش.

فتنه جویان در این میان همچون گورخران وحشی اند که یکدیگر را گاز می گیرند.

استعاره

مستعار: تکادم

مستعار منه گاز گرفتن

مستعارله: رهبران و سردمداران فتنه

جامع: واژه «تکادم» را برای رهبران و سردمداران فتنه که بر سر قدرت با یکدیگر به جنگ و ستیز می پردازند یا برای سلطه جویی آن ها بر دیگران، استعاره آورده است و این ها را به خران در رمه که همدیگر را گاز می گیرند تشبیه کرده است. وجه مشابهت، ستیزه گری و سلطه جویی آن هاست.

11. وضعیت مردم در روزگار فتنه

11. 1. سست شدن رشته دین

قَدِ اضْطَرَبَ مَعْقُودُ الْحَبْلِ ⁽²⁾ ریسمان استوار دین، گسیخته شده.

نکته ها

«اضطراب» کنایه از لرزش پایه های دین به هنگام ظهور این فتنه است. ⁽³⁾

مقصود از «حبل» همان ریسمان الهی که کتاب و عترت است وقتی حق و حکومت حق، حاکم باشد دل های مردم به این حبل الهی ایمان دارد و دلها به این وسیله محکم است ولی وقتی حکومتها مثل حکومت بنی عباس باشد که قرآن و عترت را زیر پا گذاشتند، آن طناب محکمی که دلها به آن بسته شده است مضطرب و متزلزل می شود.

11. 2. فروکش کردن چشمه دانش

وَ عَمِیَ وَجْهُ الْأَمْرِ تَغِیضُ فِیهَا الْحِکْمَةُ ⁽¹⁾ سیمای واقعی حقیقت پوشیده گشته آب چشمه های حکمت فروکش کرده.

نکته

وقتی حکومت از مسیر حق خود منحرف شد و در راه باطل سیر کرد و به دست افراد نا اهل افتاد صورت امر یا حقیقت حاکمیت اسلامی کور می شود.

11. 3. سلطه ستمگران

وَتَنْطِقُ فِیهَا الظَّلَمَةُ و ستمگران به سخن در می آیند (و زمام کارها را به دست می گیرند).

نکته

در فتنه ای که حضرت اشاره می کنند ستمگران حکمفرما و سخنگو هستند و دانشمندان و دانایان جایگاهی ندارند و در حکومت بنی عباس علما و دانشمندان را سرگرم مسائلی از جمله حادث و قدیم بودن خداوند و... کردند و آن ها را از فتنه و مسائل مربوط به حکومت دور کردند.

11. 4. سرکوب بادیه نشینان

وَ تَدُقُّ أَهْلَ الْبَدْوِ بِمِسْحَلِهَا وَ تَرْضُهُمْ بِکَلْکَلِهَا ⁽²⁾

مسْحَل: تیشه؛ از مادة سحول» به معنای تیشه و سوهان و مانند آن است که چیزی را با آن می تراشند؛ زان منبر المبرد أی السوهان و یقال أیضا للمنحت.

تَرضُ: خرد می کند؛ از «رض» به معنای کوبیدن و نرم کردن است.

کلکل: سینه.

آن فتنه بادیه نشینان را با آهن لجام مرکب خود بکوبد و با فشار سینه اش در هم شکند.

نکته ها

«اهل بدو» به چادرنشین ها و عشایر عرب گفته می شد که در زمان امام علی علیه السلام و پس از آن زیاد بودند و قدرت اقتصادی زیادی داشتند؛ زیرا سرمایه آن روزها گوسفند و شتر بود که بیشتر در اختیار چادرنشینان بود.

«بِمِسْحَلِهَا»: همان طور که سوهان آهن را صیقل می دهد و قسمت هایی از آن را می تراشد، سوهان فتنه نیز آنان را می تراشد.

استعاره

مستعار: مِسحَل

مستعار منه: سوهان

مستعارله: آزاری که بر عرب بیابان نشین وارد می شود

جامع: واژه «مسحل» استعاره برای اذیت و آزاری است که از این راه به عرب بیابان نشینان وارد می شود. وجه مشابهت این است که همان گونه که سوهان یا حلقه دهنه لجام، آزاردهنده و جان خراش است رنج و آزاری که از این فتنه دامن گیر عرب خواهد شد، سخت و جانکاه خواهد بود.

11. 5. نابودی همگانی در غبار فتنه

یَضِیعُ فِی غُبَارِهَا الْوُحْدَانُ وَیَهْلِکُ فِی طَرِیقِهَا الرُّکْبَانُ ⁽¹⁾

تهلک: هلاک می شود

الرُّکْبَانُ: سواران.

آن که تک روی کند در غبارش تباه شود و سواران در راه آن به هلاکت رسند.

نکته ها

کنایه از عظمت این فتنه و گستردگی این حادثه است و به این معناست که هیچ کس تاب مقاومت در برابر آن را ندارد و سواره و پیاده از آن رهایی نخواهند یافت ⁽²⁾

واژهٔ «غبار» کنایه است از این که اگر عده اندکی از مردم در صدد دفع آن برآیند، در غبار این فتنه نابود خواهند شد چه رسد به این که بتوانند با انبوه آن ها در آویزند. ⁽³⁾

«رکبان» کنایه از جماعتی است که نیرو و قدرت دارند و هنگامی که این ها در برابر فشار این فتنه و امواج آن نابود شوند حال کسانی که فاقد نیرو و جمعیت باشند، روشن است. ⁽⁴⁾

11. 6. تلخی فتنه ها

تَرِدُ بِمُرّ الْقَضَاءِ وَ تَحْلُبُ عَبِیطَ الدِّمَاءِ ⁽¹⁾

عَبِیطَ الدَّمَاءِ: خون های تازه؛ از ماده «عبط» به معنای سر بریدن حیوان است و دم «عبیط» به خون تازه می گویند که از بدن انسان یا حیوان جاری می شود.

این فتنه با تلخی ها و با شدت وارد می شود و خون های تازه می دوشد.

نکته

«قضاء» به معنی هلاکت و نابودی است و ارتباطی با قضاوقدر ندارد. ⁽²⁾

تشبیه

مشَبَه: فتنه ها

مشَبَهٌ به: دوشیدن خون از شتر

وجه شَبَه: حضرت در این جا تشبیه به شتر کرده است به این معنا که گاهی انسان از شتر شیر می دوشد و بهره می برد ولی گاهی به جای شیر، خون تازه می دوشد که هم برای خودش سود ندارد و هم به شتر بیچاره آزار می رساند. در شرایطی که مردم و نخبگان جامعه زندان می روند و کشته می شوند و آزار و اذیت می شوند، مانند این است که به جای شیر خون دوشیده می شود.

11. 7. گسستن رشته های یقین

وَ تَثْلِمُ مَنَارَ الدِّینِ وَ تَنْقُضُ عَقْدَ الْیَقِین ⁽³⁾

عقد: بستن گره زدن؛ الایمان بصیغة المصدر أو وزان صرد جمع عقدة.

در نشانه های دین رخنه پدید می آورد و یقین استوار مردم را در هم می شکند.

نکته

«عقد الیقین» عبارت است از اعتقاد راسخی که انسان را به مرتبه «علم الیقین» یا «عین الیقین» برساند و این همان اعتقادی است که مطلوب شریعت و موجب رسیدن به جوار قرب خداوند است. ⁽⁴⁾

11. 8. ناپاکان، مدبّر امور

یَهْرُبُ مِنْهَا الْأَکْیَاسُ وَیُدَبِّرُهَا الْأَرْجَاسُ ⁽¹⁾

الْأَرْجَاسُ: اشخاص ناپاک از ماده «رجس» به معنای پلید.

افراد زیرک از آن می گریزند و اشخاص ناپاک به تدبیرش می پردازند.

11. 9. قطع ارحام

مِرْعَادٌ مِبْرَاقٌ کَاشِفَةٌ عَنْ سَاقٍ تُقْطَعُ فِیهَا الْأَرْحَامُ ⁽²⁾

فتنه ای است پر از رعدوبرق و آکنده از سختی و زحمت در آن فتنه پیوندهای خویشاوندی بریده شود.

نکته ها

توصیف پر از «رعدوبرق» کنایه از شدت وحشتناک بودن این فتنه است. ⁽³⁾

تعبیر به «کَاشِفَةٌ عَنْ سَاقٍ»: ساق پا را برهنه می کنند کنایه از شدت مشقت آن است؛ زیرا هنگامی که انسان می خواهد کار پرمشقتی انجام دهد آستین ها و پاچه ها را بالا می زند و دامن را به کمر می بندد. ⁽⁴⁾

تعبیر به «قطع رحم» اشاره به این است که سردمداران فتنه نه برادر می شناسند، نه پدر و نه مادر. ⁽⁵⁾

11. 10. جدایی از اسلام

وَ یُفَارَقُ عَلَیْهَا الْإِسْلَامُ بَرِیتُهَا سَقِیمٌ وَظَاعِنُهَا مُقِیم ⁽⁶⁾

و مردم از اسلام جدا افتند کسی که خواسته از آن جان به سلامت برد از آسیبش بیمار است و کسی که در صدد بوده از آن کوچ نماید، همچنان در آن بماند.

نکته

تعبیر «بَرِیئُهَا سَقِیمٌ وَ ظَاعِنُهَا مُقِیم» اشاره به این است که حتی کسانی که فکر می کنند از آسیب های این فتنه برکنارند باز هم گوشه ای از دامانشان را می گیرد. ⁽¹⁾

12. واکنش مردم در برابر این فتنه

12. 1. مضطرب بودن مردم

بَیْنَ قَتِیلِ مَطْلُولٍ وَ خَائِفِ مُسْتَجِیرٍ﴾ ⁽²⁾

مُسْتَجِیر: امان گیرنده.

مردم یا کشته می شوند و خونشان به هدر می رود یا ترسان هستند و طالب امان.

12. 2. گرفتار فریب کاری فتنه گران

یَخْتِلُونَ بِعَقْدِ الْأَیْمَانِ وَ بِغُرُورِ الْإِیمَانِ ⁽³⁾ فتنه گران مردم را با سوگندها و تظاهر به ایمان فریب می دهند.

نکته

در معنای ایمان دو احتمال وجود دارد. الف. این که جمع «یمین» و به معنای «قسم» باشد؛ یعنی قسم های متعدد می خورند که ما می خواهیم اسلام و دین و عترت پیامبر صلی الله علیه و آله را حفظ کنیم؛ ب این که جمع یمین به معنای دست راست باشد؛ زیرا «قسم» را هم از این جهت «یمین» می گویند که بستن پیمان ها معمولاً با دست راست بوده است. در معاملات هم وقتی معامله ای تمام می شود با دست راست دست می دهند و معامله را تمام شده تلقی می کنند.

13. توصیه امام در وضعیت فتنه