مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور : کلام امیر (علیه السلام): ترجمه و شرح نهج البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2 978-622-5710-28-3: ؛ ج.3 978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4 978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6 978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7 978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج البلاغه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 9

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340 -....

عنوان و نام پدیدآور: (علیه السلام) محمد شریفانی.

مشخصات نشر: قم: نشر حبیب، 1401-

مشخصات ظاهری: 474 صفحه

شابک: دوره 9-26-5710-622-978

978-622-5710-35-1-9ج

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه.

موضوع: علی بن ابی طالب (علیه السلام)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق. -- خطبه ها علی بن ابی طالب (علیه السلام) امام اول، 23 قبل از هجرت - 40 ق. نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

رده بندی دیویی: 297/9515

رده بندی کنگره: BP 39/5

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب: کلام امیر جلد 9

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر حبیب

چاپ اول: 1401

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد: 1 - 35 - 5710 - 622 - 978

شابک دوره: 9 - 26 - 5710 – 622 - 978

فهرست

نامه 33...35

نامه 34...

نامه 35...49

نامه 36...55

نامه 37...63

نامه 38...67

نامه 39...73

نامه 40...77

نامه 41...

نامه 42...95

نامه 43...99

نامه 44...105

نامه 45...111

نامه 46...151

نامه 47...157

نامه 48...171

نامه 49...175

نامه 50...181

نامه 51...187

نامه 52...195

نامه 53...199

5.4. تعجیل در مجازات ظالم...217

نامه 54...321

نامه 55...327

نامه 56...335

نامه 57...339

نامه 58...343

7 باقی ماندن عده ای بر ضلالت خود...347

نامهٔ 59...349

نامه 60...355

نامه 61...359

نامه 62...363

نامه 63...375

نامه 64 ...381

نامه 65...391

نامه 66...401

نامه 67...405

نامه 68...411

نامهٔ 69...415

نامه 70...435

نامهٔ 71...441

نامه 72...445

نامه 73...449

5 معاویه در کنترل شیطان...452

نامه 74...455

نامه 75...461

نامه 76...465

1 برخورد یکسان...466

نامهٔ 79...269

کتابنامه...471

نامه 32

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پس از صفین در کوفه سال 37 هجری

مخاطب: معاویه

علت مکاتبه: وصول نامه توهین آمیز معاویه

موضوع: اخلاقی، سیاسی

هدف و نتیجه: پاسخگویی و رد شبهات و تهمت ها ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از نامه های امام علیه السلام به معاویه که در این نامه چند هدف مورد نظر است اول نصیحت و حالت دنیا را به او خاطرنشان کردن است و این که دنیا جای تجارت است و نتیجه آن یا سود آخرت است اگر سرمایه خوب باشد که همان اعمال شایسته است یا از دست دادن آخرت است اگر سرمایه اعمال نادرست باشد؛

دوم: هشدار به او که دنیا را چنان که هست بنگرد و حقیقت دنیا را بشناسد یا به دنیا با چشم معرفت یعنی دیده بصیرت نگاه کند و از دگرگونی ها و ناپایداری آن آگاه شود؛

سوم: یادآور شده است که خداوند متعال دارای علمی است که به طور حتم درباره او تحقق می یابد؛ زیرا اگر علم خدا بر انجام کاری تعلق بگیرد، ناگزیر از انجام است؛

چهارم: او را به ترس از خدا امر می کند و نهی می کند از این که از جمله کسانی باشد که برای خدا عظمتی قائل نیستند تا او را بندگی و اطاعت کنند.

وَ أَرْدَیْتَ جیلًا مِنَ النَّاسِ کَثِیراً خَدَعْتَهُمْ بِغَیْکَ وَ أَلْقَیْتَهُمْ فِی مَوْجٍ بَحْرِکَ تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ وَتَتَلَاطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ فَجَازُوا عَنْ وِجْهَتِهِمْ وَ نَکَصُوا عَلَی أَعْقَابِهِمْ وَ تَوَلَّوْا عَلَی أَدْبَارِهِمْ وَ عَوَّلُوا عَلَی أَحْسَابِهِمْ إِلَّا مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ فَإِنَّهُمْ فَارَقُوکَ بَعْدَ مَعْرِفَتِکَ وَ هَرَبُوا إِلَی اللَّهِ مِنْ مُوَازَرَتِکَ إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَی الصَّعْبِ وَ عَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ فَاتَّقِ اللَّهَ یَا مُعَاوِیَةٌ فِی نَفْسِکَ وَ جَاذِبِ الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ فَإِنَّ الدُّنْیَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْکَ وَ الْآخِرَةَ قَرِیبَةٌ مِنْکَ وَ السَّلَامُ.

1. بیان نقش فریب کارانه معاویه

وَ أَرْدَیْتَ جِیلًا مِنَ النَّاسِ کَثِیراً خَدَعْتَهُمْ بِغَیْکَ وَ أَلْقَیْتَهُمْ فِی مَوْجٍ بَحْرِکَ ⁽¹⁾

أَلْقَیْتَهُمْ: آن را انداختی

جمعیت زیادی از مردم را هلاک نمودی آنان را به گمراهیات فریفتی و در موج دورویی خود انداختی.

نکته ها

به تناسب نقشی که طبقه حاکمه در اخلاق و رفتار مردم دارد، مسئولیت فریب و گمراه سازی مردم بر عهده آن هاست؛ آن چنان که پاداش رفتارهای نیک و خصلت های پسندیده جامعه نصیب آن ها خواهد شد. ⁽²⁾

سخن امام دو پهلوست هم هشداری است به معاویه که نباید موجب هلاکت مردم شود و با خدعه و نیرنگ آن ها را گرفتار ضلالت کند؛ هم اخطار است به مردم که فریب دشمنان دوست نما را نخورند و از اسارت و بردگی آن ها خود را خلاص کنند و راه خود را از راه آن ها جدا سازند. ⁽³⁾

مشابه

قالَ نُوحٌ رَبِّ إِنَّهُمْ عَصَوْنِی وَ اتَّبَعُوا مَنْ لَمْ یَزِدْهُ مَالُهُ وَ وَلَدُهُ إِلَّا خَسَاراً وَ مَکَرُوا مَکْراً کباراً ⁽⁴⁾نوح گفت: پروردگارا آن ها نافرمانی من کردند و از کسانی پیروی نمودند که اموال و فرزندانشان چیزی جز زیانکاری بر آن ها نیفزود و مکر عظیمی به کار بردند.

استعاره

مستعار: موج مستعار منه

مستعارله: شبهه ای که در دل آن ها ایجاد کرده

جامع: امام کلمه «موج» را برای شبهه ای که معاویه در دل مردم ایجاد کرده و در هدف های باطل خود آنان را غرق کرده استعاره آورده است و شباهت این هدف ها با موج در بازی با ذهن و اندیشه آن ها و در نتیجه پریشان حالی آنان است.

2. رواج یافتن سب و دشنام امام

تَغْشَاهُمُ الظُّلُمَاتُ وَتَتَلَاطَمُ بِهِمُ الشُّبُهَاتُ فَجَازُوا عَنْ وِجْهَتِهِمْ وَنَکَصُوا عَلَی أَعْقَابِهِمْ ⁽¹⁾

فَجَازُوا: عبور کردند؛ از ریشهٔ «جواز» به معنای عبور و عدول کردن.

وجْهَتِهِمْ: سمت و سویشان.

نکَصُوا بازگشتند؛ از ریشهٔ «نکوص» به معنای بازگشت و رجوع؛ أی انقلبوا.

نکته

تعبیر به «الظُّلُمَات» و «الشُّبُهَاتُ» اشاره به کارهایی همچون مطرح کردن قتل عثمان و دفاع از او و برافراشتن پیراهن خونینی به نام پیراهن عثمان و شورانیدن مردم با این شگرد و فریب علیه خلیفه و جانشین بحق پیامبر است کار این شبهه افکنی به جایی رسید که مردم سالیان دراز امیرالمؤمنین علیه السلام را لعنت می کردند و بر منابر دشنام می دادند. ⁽²⁾

مشابه

قَدْ کانَتْ آیاتی تُثلی عَلَیْکُمْ فَکُنْتُمْ عَلی أَعْقَابِکُمْ تَنْکِصُون ⁽³⁾در گذشته آیات من به طور مداوم بر شما خوانده می شد اما شما اعراض می کردید و به عقب باز می گشتید. فَلَمَّا تَراءَتِ الْفِئَتانِ نَکَصَ عَلی عَقِبَیْه ⁽⁴⁾ولی چون دو فوج روبه رو شدند، او بازگشت و گفت من از شما بیزارم.

3. نتیجه شبهه افکنی ها

وَ تَوَلَّوْا عَلَی أَدْبَارِهِمْ وَ عَوَّلُوا عَلَی أَحْسَابِهِمْ إِلَّا مَنْ فَاءَ مِنْ أَهْلِ الْبَصَائِرِ فَإِنَّهُمْ فَارَقُوکَ بَعْدَ مَعْرِفَتِکَ وَ هَرَبُوا إِلَی اللَّهِ مِنْ مُوَازَرَتِکَ ⁽¹⁾

فَاءَ: برگشت؛ رجع فَارَقُوک: از تو جدا شدند. هربوا: فرار کردند.

مُوَازَرَه: یاری کردن؛ از ریشه «وزر» به معنای بارهای سنگین است و وزیر را بدین جهت وزیر می گویند که بار مسئولیت سنگینی به دوش می کشد و «موازره) نیز به معنای معاونت آمده است؛ زیرا هرکسی به هنگام معاونت بخشی از بار دیگری را بر دوش می کشد؛ المعاونة

به حقیقت پشت کردند و تکیه بر حسب و نسب نمودند جز گروهی از بینایان که از مسیر بازگشتند که پس از شناخت تو از تو جدا شدند و از یاری تو به سوی حق گریختند.

نکته

شدت تبلیغات و شبهه افکنی معاویه موجب شد که اکثریت در دام فریب او گرفتار شوند. (إلّا) استثنای از «جیل» اشاره به فریب خوردگانی است که بر اثر القای شبهه مانند شبهه قتل عثمان و خونخواهی او به معاویه پیوسته بودند ولی اعمال او را که از نزدیک دیدند و اطرافیانش را که از فاسدان و بازماندگان عصر جاهلیت بودند، مشاهده کردند به اشتباه خود پی بردند. ⁽²⁾

مشابه

قَدْ جَاءَکُمْ بَصَائِرُ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ أَبْصَرَ فَلِنَفْسِهِ وَ مَنْ عَمِیَ فَعَلَیْهَا وَ مَا أَنَا عَلَیْکُمْ بِحَفِیظٌ ⁽³⁾از سوی پروردگارتان برای شما نشانه های روشن آمد. هر که از روی بصیرت می نگرد به سود اوست و هرکه چشم بصیرت بر هم نهد به زیان اوست و من نگهدارنده شما نیستم. وَ إِذا ذَکَرْتَ رَبَّکَ فِی الْقُرْآنِ وَحْدَهُ وَلَّوْا عَلَی أَدْبَارِهِمْ نُفُوراً ⁽⁴⁾و چون پروردگارت را در قرآن به یکتایی یاد،کنی باز می گردند و می رمند.

فَقَاتِلُوا الَّتی تَبْغِی حَتَّی تَفی إِلی أَمْرِ الله ⁽¹⁾با آن که تعدی کرده است، بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد.

4. انحراف مردم از راه راست

إِذْ حَمَلْتَهُمْ عَلَی الصَّعْبِ وَ عَدَلْتَ بِهِمْ عَنِ الْقَصْدِ زیرا آنان را به کاری دشوار واداشتی و از راه راست منحرف نمودی.

نکته

کلمة «الصّعب» کنایه است برای کارهایی که از نظر دین انجام آن ها دشوار بوده است و معاویه مردم را به آن کارها وامی داشته است؛ از آن رو که ارتکاب چنین اعمالی باعث انحراف آنان از راه حق و گرفتاریشان در هلاکت می شد. ⁽²⁾

مشابه

وَ اللَّهِ لَا یَزَالُونَ حَتَّی لَا یَدَعُوا لِلَّهِ مُحَرَّماً إِلَّا اسْتَحَلُّوهُ وَلَا عَقْداً إِلَّا حَلُّوهُ ⁽³⁾به خدا قسم بنی امیه همواره ستم می نمایند تا از حرام های خدا حرامی را باقی نگذارند مگر حلال کند.

5. برحذر داشتن معاویه از اسارت در دام تعلقات مادی

فَاتَّقِ اللَّهَ یَا مُعَاوِیَةُ فِی نَفْسِکَ وَ جَاذِبِ الشَّیْطَانَ قِیَادَکَ فَإِنَّ الدُّنْیَا مُنْقَطِعَةٌ عَنْکَ وَ الْآخِرَةَ قَرِیبَةٌ مِنْکَ وَ السَّلَام ⁽⁴⁾

ای معاویه، دربارهٔ خود از خدا پروا کن و عنانت را از دست شیطان به در آر که دنیا از تو جدا گشته و آخرت به تو نزدیک شده والسلام

نکته ها

عبارت «جَاذِبِ الشَّیْطَانَ قِیَادَک» نشان می دهد که امام از سر دلسوزی و به منظور استمرار بخشیدن به رسالت پیامبران و رفع هرگونه بهانه از معاویه و یکسره کردن کار او به تقوا سفارشش می.کند معاویه زمام خویش را به شیطان سپرده بود. امام به او توصیه می کند که زمامش را از دست او بگیرد؛ چرا که به پایان عمر نزدیک می شود و مهمترین

چیز برای انسان حسن عاقبت است که با آن می تواند مشکلات را حل کند. ⁽¹⁾

مشابه

إِنَّ الشَّیْطَانَ لَکُمْ عَدُوٌّ فَاتَّخِذُوهُ عَدُوًّا ⁽²⁾همانا شیطان دشمن شماست او را دشمن خود بدانید.

نامه 33

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: روزگار غارتگری در کوفه، سال 39 هجری

مخاطب: قثم بن عباس

علت مکاتبه: اطلاع امام از توطئه پنهانی معاویه در مکه و حمله یزیدبن شجره و تبلیغ وی در مراسم حج

موضوع: سیاسی، اخلاقی

هدف و نتیجه: تربیت کارگزارانی محکم و استوار با یقینی مؤمنانه ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

نامه امام به فرماندار مکه است و علت نوشتن این نامه آن است که معاویه در موسم حج و هنگام اجتماع مردم برای اعمال گروهی را فرستاد تا مردم را به اطاعت از او دعوت کنند و مردم عرب را از یاری علی علیه السلام متفرق کرده به ذهن مردم القا کنند که علی علیه السلام یا خود قاتل عثمان است یا زمینه قتل او را فراهم آورده است که در هر دو صورت شایسته امامت نیست و از طرفی به زعم خود فضایل و اخلاق و روش او را در بذل و بخشش در بین مردم شایع کنند. این بود که امام علیه السلام این نامه را به فرماندارش در مکه نوشت و او را از این مطلب آگاه ساخت تا بر این اساس به آن چه سیاست ایجاب می کند اقدام کند.

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ عَیْنِی بِالْمَغْرِبِ کَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجَّهَ إِلَی الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ الْعُمْیِ الْقُلُوبِ الصُّمَّ الْأَسْمَاعِ الْکُمْهِ الْأَبْصَارِ الَّذِینَ یَلْتَمِسُونَ الْحَقَّ بِالْبَاطِل وَیُطِیعُونَ الْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ وَیَحْتَلِبُونَ الدُّنْیَا دَرَّهَا بِالدِّینِ وَ یَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الْأَبْرَارِ الْمُتَّقِینَ وَ لَنْ یَفُوزَ بِالْخَیْرِ إِلَّا عَامِلُهُ وَ لَا یُجْزَی جَزَاءَ الشَّرِّ إِلَّا فَاعِلُهُ فَأَقِمْ عَلَی مَا فِی یَدَیْکَ قِیَامَ الْحَازِمِ الصَّلِیبِ وَ النَّاصِحِ اللَّبِیبِ التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ الْمُطِیعِ لِإِمَامِهِ وَ إِیَّاکَ وَ مَا یُعْتَذَرُ مِنْهُ وَ لَا تَکُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطَراً وَلَا عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلًا وَالسَّلَامُ.

1. ویژگی های مردم شام

1. 1. غرق در غفلت

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ عَیْنِی بِالْمَغْرِبِ کَتَبَ إِلَیَّ یُعْلِمُنِی أَنَّهُ وُجِّهَ إِلَی الْمَوْسِمِ أُنَاسٌ مِنْ أَهْلِ الشَّامِ الْعُمْیِ القُلُوبِ الصُّمَّ الْأَسْمَاعِ الْکُمْهِ الْأَبْصَارِ ⁽¹⁾

وجه: روانه شد.

الْمَغْرِبِ: شام؛ در شمال غربی عراق قرار دارد؛ الشام لأنه فی مغرب کوفة و مکة.

الْمَوْسِمِ: مراد موسم حج است؛ از ریشهٔ «وسم» در اصل به معنای نشانه گذاردن است سپس به محل اجتماع یا زمان اجتماع به جهت این که نشانه بر آن گذارده می شود اطلاق شده و در میان مسلمین مخصوصاً فقها موسم به معنای ایام حج است؛ موقع أداء الحجّ و مجمع الحجاج فی مکة المکرمة.

الْعُمْی: نابینا؛ جمع «اعمی»؛ جمع أعمی: من لا یبصر.

الصُّمَّ الْأَسْمَاع: کرگوش ها؛ حق ناشنواها.

الْکُمْهِ الْأَبْصَار: کور چشم ها؛ چشم بسته ها.

اما بعد، مأمور اطلاعاتی من در مغرب به من نوشته که مردمی از اهل شام به حج گسیل شده اند که دل هایشان بسته و گوش هایشان کر و دیدگانشان کور است.

نکته

معاویه به صورت پنهانی گروهی از عوامل خود را گسیل کرده بود تا مردم را به اطاعت از او فراخوانده از یاری امیرالمؤمنین علیه السلام بازدارند و در دل های آن ها این شبهه را تقویت کنند که علی یا شخصاً در قتل عثمان دخالت داشته یا این که از یاری رساندن به او خودداری کرده است؛ بنابراین چنین کسی شایسته خلافت پیامبر نیست و در مقابل روش حکومتی

معاویه را در میان مردم انتشار دهند. ⁽¹⁾

مشابه

أَ فَلا یَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلی قُلُوبِ أَقْفالُها ⁽²⁾آیا پس آن ها در قرآن تدبر نمی کنند یا بر دل هایشان قفل نهاده شده است. وَلا تَکُونُوا کَالَّذِینَ قالُوا سَمِعْنا وَهُمْ لا یَسْمَعُون ⁽³⁾و همانند کسانی نباشید که می گفتند شنیدیم ولی در حقیقت نمی شنیدند. وَ لَهُمْ أَعْیُنٌ لا یُبْصِرُونَ بِها ⁽⁴⁾ایشان را چشم هایی است که بدان نمی بینند. إِنَّهَا لَا تَعْمَی الْأَبْصَارُ وَ لَکِنْ تَعْمَی الْقُلُوبُ الَّتی فِی الصُّدُورِ ⁽⁵⁾زیرا چشم ها نیستند که کور می شوند بلکه دل هایی که در سینه ها جای دارند کور باشند. فی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ فَزادَهُمُ اللَّهُ مَرَضاً ⁽⁶⁾در دل هایشان مرضی است و خدا نیز بر مرضشان بیفزوده است.

1. 2. آمیختن حق و باطل

الَّذِینَ یَلْبِسُونَ الْحَقِّ بِالْباطِلِ ⁽⁷⁾کسانی که حق را به باطل می آمیزند. نکته

مقصود آن است که آن ها می دانند که علی علیه السلام بر حق و معاویه بر باطل است لکن آن را پنهان می کنند و با شبهه قتل عثمان و خونخواهی او و دیگر دلایل بیهوده، حق را مخفی می کنند. ⁽⁸⁾

مشابه

وَ لا تَلْبِسُوا الْحَقَّ بِالْباطِل وَ تَکْتُمُوا الْحَقَّ وَ أَنْتُمْ تَعْلَمُون ⁽¹⁾و حق را در چهره باطل آشکار نسازید و حق را کتمان نکنید در حالی که [آن را] می دانید. استعاره

مستعار: دَرَّه

مستعار منه: شیر

مستعارله: دنیا و خوشی های آن

جامع: امام علیه السلام دنیا را به شتری تشبیه کرده است که شیر آن را برای استفاده می دوشند. شامیان خواست های خود را با استفاده از،دین پی می گرفتند و ادعای دینداری می کردند و همه را در راستای دستیابی مال و منال دنیا مورد استفاده قرار می دادند.

1. 3. اطاعت مخلوق، معصیت خالق

وَیُطِیعُونَ الْمَخْلُوقَ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ و در نافرمانی خالق از مخلوق اطاعت می کنند.

مشابه

وَإِنْ جاهَداکَ لِتُشْرِکَ بی ما لَیْسَ لَکَ بِهِ عِلْمٌ فَلا تُطِعْهُما ⁽²⁾و اگر آن دو بکوشند که تو چیزی را که بدان آگاه نیستی شریک من قرار دهی، اطاعتشان مکن. امام علی علیه السلام: «لَا طَاعَةَ لِمَخْلُوقِ فِی مَعْصِیَةِ الْخَالِقِ﴾ ⁽³⁾اطاعت و پیروی مخلوق سزاوار نیست جایی که نافرمانی خدا در آن باشد

1. 4. دوشیدن دنیا به دین

وَیَحْتَلِبُونَ الدُّنْیَا دَرَّهَا بِالدِّین ⁽⁴⁾

دین را وسیله ساخته اند و با آن منافع دنیا را می دوشند.

نکته ها

«احتلاب» کنایه است برای به دست آوردن متاع دنیا از هر راهی که امکان دارد. ⁽¹⁾

یکی از وسیله های مؤثر برای دوشیدن از دنیا دین است. بسیار اتفاق افتاده که دین را دکان و مقدسات دینی را ملعبه و ابزار سوء استفاده قرار داده اند. ⁽²⁾

1. 5. خریداری دنیا به آخرت

وَ یَشْتَرُونَ عَاجِلَهَا بِآجِلِ الْأَبْرَارِ الْمُتَّقِینَ وَ لَنْ یَفُوزَ بِالْخَیْرِ إِلَّا عَامِلُهُ وَ لَا یُجْزَی جَزَاءَ الشَّرِّ إِلَّا فَاعِلُهُ ⁽³⁾

لَنْ یَفُوزَ: هرگز نایل نمی شود.

لَا یُجْزَی: جزا داده نمی شود

و به بهای آخرت نیکان پرهیزکار دنیای نقد را می خرند حال آن که جز نیکوکار به خیر دست نیابد و جز بدکردار کسی جزای بد نبیند.

نکته

«خیر» از دیدگاه امام بر پایه جزا و پاداش آن نزد خداوند اندازه گیری می شود. امام هرگز خوشی و آسایش دنیوی را ملاک خیر نمی داند. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ لِکُلِّ دَرَجَاتٌ مِمَّا عَمِلُوا وَلِیُوَفِّیَهُمْ أَعْمَالَهُمْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُون ⁽⁵⁾برای هرکدام [از گروه مؤمنان و کافران] بر پایه اعمالی که انجام داده اند درجاتی است [که در آن قرار می گیرند]، و تا خدا اعمالشان را به طور کامل به آنان بدهد و آنان مورد ستم قرار نمی گیرند. أُولئِکَ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الضَّلالَةَ بِالْهُدی فَما رَبِحَتْ تِجارَتُهُمْ وَ مَا کَانُوا مُهْتَدِینَ ⁽⁶⁾اینان گمراهی را به هدایت خریدند پس تجارتشان سود نکرد و در شمار هدایت یافتگان در نیامدند. بَلْ تُؤْثِرُونَ الْحَیاةَ الدُّنْیا ⁽⁷⁾آری، شما زندگی این جهان را بر می گزینید.

فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَه ⁽¹⁾پس هرکس به وزن ذره ای نیکی کرده باشد آن را می بیند و هرکس به وزن ذره ای بدی کرده باشد آن را می بیند. امام علی علیه السلام: «کُلُ نَعِیمٍ دُونَ الْجَنَّةِ مَحْقُورٌ، وَ کُلُّ بَلَاءٍ دُونَ النَّارِ عَافِیَة ⁽²⁾هر نعمتی بی بهشت ناچیز و هر بلایی بی جهنم عافیت است.

2. دستورالعمل های امام برای کارگزار خود.

2. 1. امر به استقامت

فَأَقِمْ عَلَی مَا فِی یَدَیْکَ قِیَامَ الْحَازِمِ الصَّلِیبِ ⁽³⁾پس زمام کار خویش را با هوشیاری و سرسختی به دست گیر.

2. 2. پیروی از امام

وَ النَّاصِحِ اللَّبِیبِ التَّابِعِ لِسُلْطَانِهِ الْمُطِیعِ لِإِمَامِهِ ⁽⁴⁾ و چون خیرخواه خردمند که پیرو حکومت و فرمان بردار امام خویش است به کار پرداز.

مشابه

إِنَّمَا یَتَذَکَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ قطعاً خردمندان متذکر می شوند. ⁽⁵⁾

2. 3. اجتناب از خطا

وَ إِیَّاکَ وَ مَا یُعْتَذَرُ مِنْهُ مبادا کاری انجام دهی که به عذرخواهی مجبور شوی.

نکته

گرچه عذرخواهی پس از ارتکاب خطا عملی پسندیده است ولی خردمند آینده نگر سعی می کند عصیان و خطایی نداشته باشد تا نیازمند به عذرخواهی شود. ⁽⁶⁾

2. 4. اجتناب از سرخوشی هنگام نعمت

وَ لَا تَکُنْ عِنْدَ النَّعْمَاءِ بَطِراً ⁽¹⁾ و چون نعمتی به چنگ آوردی سرخوشی مکن.

مشابه

فَلَمَّا نَسُوا ما ذُکِّرُوا بِهِ فَتَحْنا عَلَیْهِمْ أَبْوابَ کُلِّ شَیْءٍ حَتَّی إِذَا فَرِحُوا بِمَا أُوتُوا أَخَذْنَاهُمْ بَغْتَةً فَإِذَا هُمْ مُبْلِسُونَ ⁽²⁾چون همه اندرزهایی را که به آن ها داده شده بود، فراموش کردند، همه درها را به رویشان گشودیم تا از آن چه یافته بودند شادمان گشتند پس به ناگاه فروگرفتیمشان و همگان نومید گردیدند.

2. 5. اجتناب از سستی هنگام سختی

وَ لَا عِنْدَ الْبَأْسَاءِ فَشِلًا وَالسَّلَام ⁽³⁾

و آن گاه که به سختی در افتادی سستی مکن. والسلام.

مشابه

هوَ الصَّابِرِینَ فِی الْبَأْسَاءِ وَالضَّرَّاءِ وَ حِینَ الْبَأْسِ أُولئِکَ الَّذِینَ صَدَقُوا وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُتَّقُون ⁽⁴⁾و نیز کسانی هستند که چون عهدی می بندند بدان وفا می کنند و آنان که در بینوایی و بیماری و به هنگام جنگ صبر می کنند اینان راستگویان و پرهیزکاران اند.

نامه 34

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پس از نهروان در کوفه سال 38 هجری

مخاطب: محمد بن ابی بکر

علت مکاتبه: دل تنگی محمد بن ابی بکر و شهادت مالک اشتر در قلزم

موضوع: سیاسی

هدف و نتیجه: دلجویی از محمد بن ابی بکر؛ گرامیداشت یاد مالک اشتر ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از نامه های آن حضرت است به محمد بن ابی بکر که به علت عزلش از حکومت مصر و قرار گرفتن مالک اشتر به جای او دل تنگ شده بود.

علت این تغییر آن بود که محمد بن ابی بکر در روبه رو شدن با دشمن از خود ضعف نشان می داد و در میان یاران علی علیه السلام برای نبرد با دشمن کسی پرجرأت تر و نیرومندتر از مالک اشتر وجود نداشت و معاویه پس از ماجرای صفین برای یورش به اطراف شهرهای اسلامی آماده می شد؛ از طرفی مصر مورد توجه عمرو عاص بود و امام می دانست که آن جا جز به وسیلهٔ مالک اشتر نمی تواند حفظ شود این بود که عهد و فرمانی به او نوشت و او را به جانب مصر فرستاد امام مطلع شد که محمد به خاطر این عمل افسرده شده است پس

از آن که مالک اشتر پیش از رسیدن به مصر فوت کند این نامه را امام علیه السلام به محمد نوشت نامه کاری را که انجام داده است به اطلاع او می رساند و رضایت او را جلب می کند و دلیل گماردن مالک اشتر را به جای او بازگو می نماید که نه به سبب رنجش از وی و نه به دلیل کوتاهی از جانب او بوده است.

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتُکَ مِنْ تَسْرِیحِ الْأَشْتَرِ إِلَی عَمَلِکَ وَ إِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ اسْتِبْطَاءً لَکَ فِی الْجُهْدِ وَ لَا اَزْدَیَاداً فِی الْجِدٌ وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یَدِکَ مِنْ سُلْطَانِکَ لَوَلَّیْتُکَ مَا هُوَ أَیْسَرُ عَلَیْکَ مَدُّونَةً وَ أَعْجَبُ إِلَیْکَ وِلَایَةً إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِی کُنْتُ وَلَّیْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ کَانَ رَجُلًا لَنَا نَاصِحاً وَ عَلَی عَدُوِّنَا شَدِیداً نَاقِمَا فَرَحِمَهُ اللَّهُ فَلَقَدِ اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ وَ لَاقَی حِمَامَهُ وَنَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ أَوْلَاهُ اللَّهُ رِضْوَانَهُ وَ ضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّکَ وَ امْضِ عَلَی بَصِیرَتِکَ وَ شَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَکَ وَ ادْعُ إِلی سَبِیلِ رَبِّکَ وَ أَکْثِرِ الِاسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ یَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ وَ یُعِنْکَ عَلَی مَا نَزَلَ بِکَ إِنْ شَاءَ اللَّهُ.

1. دلداری به محمد بن ابی بکر

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی مَوْجِدَتْکَ مِنْ تَسْرِیحَ الْأَشْتَرِ إِلَی عَمَلِکَ وَ إِنِّی لَمْ أَفْعَلْ ذَلِکَ اسْتِبْطَاءً لَکَ فِی الْجَهْدَ وَ لَا ازْدِیَاداً لَکَ فِی الْجِدٌ ⁽¹⁾

اسْتِبْطَاء: کُند و کم شمردن؛ از ریشه «بطء» به معنای گندی است.

ازدیاداً: طلب زیادی.

الْجَهْدَ: تلاش و کوشش؛ الطاقة و من رواها الجهد بالفتح فهو من قولهم أجهد جهدک فی کذا أی أبلغ الغایة.

اما بعد، خبر یافتم که از فرستادن اشتر به قلمرو حکومتت دلتنگ شده ای. من این کار را به سبب کاهل دانستن تو در کار یا انتظار تلاش بیشتر از تو، انجام ندادم.

نکته

گاه بعضی افراد، اشخاصی امین، بافضیلت و دارای کمالات بسیار هستند اما از جهت مدیریت و فرمانروایی توانایی اداره سرزمین های پرخطر و حادثه ساز را ندارند. اعزام مالک اشتر به مصر دلیل بر اشراف کامل امام به شرایط خاص و شناخت اصحاب است. ⁽²⁾

2. دقت در عزل و نصب ها

وَ لَوْ نَزَعْتُ مَا تَحْتَ یَدِکَ مِنْ سُلْطَانِکَ لَوَلَّیْتُکَ مَا هُوَ أَیْسَرُ عَلَیْکَ مَدُّونَةً وَ أَعْجَبُ

إِلَیْکَ وِلَایَةً ⁽¹⁾

أَیْسَرُ: آسان تر.

مَدُّونَةً: زحمت

اگر از حکومت مصر آن چه در اختیار توست از تو گرفتم تو را حاکم منطقه ای قرار می دهم که زحمتش برایت آسان تر و حکومتش برای تو خوشایندتر باشد.

3. خیرخواهی مالک

إِنَّ الرَّجُلَ الَّذِی کُنْتُ وَلَّیْتُهُ أَمْرَ مِصْرَ کَانَ رَجُلًا لَنَا نَاصِحاً وَ عَلَی عَدُوِّنَا شَدِیداً نَاقِماً ⁽²⁾مردی که او را به امارت مصر گماشتم برای ما مردی خیرخواه و نسبت به دشمنانمان سخت گیر بود. نکته

برنامه ریزی دلسوزانه و مبتنی بر مصالح جامعه اسلامی به خصوص در صحنه های مبارزه با دشمن از نکات برجسته شخصیت مالک اشتر بود. ⁽³⁾

مشابه

لَیْسَ عَلَی الضُّعَفَاءِ وَ لا عَلَی الْمَرْضی وَ لا عَلَی الَّذِینَ لا یَجِدُونَ مَا یُنْفِقُونَ حَرَجٌ إِذا نَصَحُوا لِلَّهِ وَرَسُولِهِ ما عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ⁽⁴⁾بر ناتوانان و بیماران و آنان که هزینه خویش نمی یابند هرگاه در عمل برای خدا و پیامبرش اخلاص ورزند گناهی نیست اگر به جنگ نیایند که بر نیکوکاران هیچ گونه عتابی نیست و خدا آمرزنده و مهربان است. 4. رضایت امیرالمؤمنین(علیه السلام) از مالک اشتر

فَرَحِمَهُ اللَّهُ فَلَقَدِ اسْتَکْمَلَ أَیَّامَهُ وَ لَاقَی حِمَامَهُ وَنَحْنُ عَنْهُ رَاضُونَ ⁽⁵⁾

خداوند رحمتش کند که عمرش را به سر برد و مرگش را دیدار کرد در حالی که از او خشنودیم.

نکته

از نقاط برجسته زندگی سیاسی امیرالمؤمنین علیه السلام بهره گیری از نیروهای کارآمد است حتی پس از برکناری آن ها از مسئولیت خاص مانند محمد بن ابی بکر است. ⁽¹⁾

مشابه

امام علی علیه السلام: وَ قَدْ جَاءَهُ نَعْی الْأَشْتَرِ رَحِمَهُ اللَّهُ - مَالِکٌ وَ مَا مَالِکُ وَ اللَّهِ لَوْ کَانَ جَبَلًا لَکَانَ فِنْداً أَوُا وَ لَوْ کَانَ حَجَراً لَکَانَ صَلْداً لَا یَرْتَقِیهِ الْحَافِرُ وَ لَا یُوفِی عَلَیْهِ الطَّائِر ⁽²⁾

مالک رفت اما چه بود مالک؟ سوگند به خدا اگر کوه بود، کوهی جدامانده و بزرگ بود و اگر سنگ بود سنگی سخت بود که هیچ حیوان شمدار رهنورد به آن بالا نمی رود و هیچ پرنده ای بر آن نمی پرد.

5. دعا برای مالک

أَوْلَاهُ اللَّهُ رِضْوَانَهُ وَ ضَاعَفَ الثَّوَابَ لَهُ ⁽³⁾ خداوند رضوانش را به او عنایت نماید و ثوابش را دو چندان کند.

6. فرمان آمادگی برای مقابله با دشمن

فَأَصْحِرْ لِعَدُوِّکَ وَ امْضِ عَلَی بَصِیرَتِکَ ⁽⁴⁾

برای جنگ با دشمنت بیرون رو و بر اساس بصیرتت حرکت کن.

نکته

جمله «وَ امْضِ عَلَی بَصِیرَتِک» دستور به هوشیاری کامل در برابر توطئه ها و نقشه های دشمن است که با دقت آن ها را پیگیری و خنثی کند. ⁽⁵⁾

7. پیوسته آماده بودن

وَ شَمِّرْ لِحَرْبِ مَنْ حَارَبَکَ وَ ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ ⁽¹⁾ با کسی که با تو می جنگد بجنگ و او را به راه پروردگارت بخوان.

نکته

تشمیر: کنایه از آمادگی کامل و لازم برای گام گذاشتن در این راه است که نباید از آن غفلت گردد. ⁽²⁾

مشابه

ادْعُ إِلی سَبیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَن ⁽³⁾مردم را با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت بخوان و با بهترین شیوه با آنان مجادله کن

8. یاری و لطف خداوند

وَ أَکْثِرِ الِاسْتِعَانَةَ بِاللَّهِ یَکْفِکَ مَا أَهَمَّکَ وَ یُعِنْکَ عَلَی مَا یُنْزِلُ بِکَ إِنْ شَاءَ اللَّه ⁽⁴⁾از خداوند فراوان یاری بخواه که تو را از امور مهم کفایت کند و در حوادث یاریات دهد، اگر خدا بخواهد.

مشابه

قالَ مُوسَی لِقَوْمِهِ اسْتَعینُوا بِاللَّهِ وَ اصْبِرُوا ⁽⁵⁾موسی به قوم خود گفت از خدا یاری جویید و استقامت پیشه کنید.

نامه 35

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پس از شهادت محمد بن ابی بکر در کوفه، سال 38 هجری

مخاطب: عبدالله بن عباس

علت مکاتبه: شهادت محمد بن ابی بکر

موضوع: سیاسی

هدف و نتیجه: گرامیداشت یاد محمد و شرح تنهایی و مظلومیت امام علیه السلام ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از نامه های آن حضرت است به عبدالله بن عباس پس از شهادت محمدبن ابی بکر در مصر. محور و هدف این نامه چند مطلب است: اول، اطلاع دادن به ابن عباس، از تصرف مصر به وسیله سپاه معاویه؛ دوم، خبر دادن به ابن عباس از کشته شدن محمدبن ابی بکر تا او نیز در اندوه این سوگ با امام شریک باشد و ابراز ستایش در ضمن اظهار غم و اندوه نسبت به او سوم، اطلاع دادن به ابن عباس از وضع خود با مردم به عنوان شکوه و گله از ایشان؛ زیرا آن بزرگوار، آنان را به پیوستن بر محمد بن ابی بکر و یاری او ترغیب کرد ولی آن ها گوش ندادند و نیز به دلیل کوتاهی کردن هر کدام از آن ها اشاره فرموده است؛ چهارم: درخواست نجات هر چه زودتر از دست آن ها از پیشگاه خداوند متعال

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ مُحَمَّدُ ابْنُ أَبِی بَکْرٍ (رَحِمَهُ اللَّهُ قَدِ اسْتُشْهِدَ فَعِنْدَ اللَّهِ نَحْتَسِبُهُ وَلَداً نَاصِحاً وَ عَامِلًا کَادِحاً وَ سَیْفاً قَاطِعاً وَ رُکْناً دَافِعاً وَ قَدْ کُنْتُ حَتَثْتُ النَّاسَ عَلَی لِحَاقِهِ وَ أَمَرْتُهُمْ بِغِیَاتِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ وَ دَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَ جَهْراً وَ عَوْداً وَ بَدْءاً فَمِنْهُمُ الآتِی کَارِها وَ مِنْهُمُ الْمُعْتَلُّ کَاذِبَاً وَ مِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلًا أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ یَجْعَلَ لِی مِنْهُمْ فَرَجا عَاجِلًا فَوَاللَّهِ لَوْ لَا طَمَعِی عِنْدَ لِقَائِی عَدُوّی فِی الشَّهَادَةِ وَ تَوْطِینِی نَفْسِی عَلَی الْمَنِیَّةِ لَأَحْبَبْتُ أَنْ لَا أَبْقَی مَعَ هَؤُلَاءِ یَوْماً وَاحِداً وَ لَا أَلْتَقِیَ بِهِمْ أَبَداً).

1. خبر اشغال مصر به وسیله معاویه

أَمَّا بَعْدُ فَإِنَّ مِصْرَ قَدِ افْتُتِحَتْ وَ مُحَمَّدُ بْنُ أَبِی بَکْرِ رَحِمَهُ اللَّهُ قَدِ اسْتُشْهِدَ فَعِنْدَ اللَّهِ نَحْتَسِبُهُ ⁽¹⁾

نَحْتَسِبُهُ: اجر آن را از ریشهٔ «احتساب» به معنای اجر است هر چند که احتساب در اصل به معنای این است که کاری را به حساب خدا بگذارند و معنای التزامی آن از خدا پاداش طلبیدن است؛ یقال احتسب ولده إذا مات کبیرا، و افترط ولده إذا مات صغیرا، ویقال: احتسبت کذا عند الله أی طلبت به الحسبة بکسر الحاء و هی الأجر.

اما بعد مصر به دست دشمن افتاد محمد بن ابی بکر که خدایش رحمت کند، شهید شد. اجر این مصیبت را از خدا می خواهم.

نکته

عبارت «فَعِنْدَ اللَّهِ نَحْتَسِبُهُ» اشاره دارد که امام ضمن درخواست اجر و پاداش خداوند برای محمد بن ابی بکر تأثر عمیق خویش را در غم از دست دادن محمد نشان می دهد و او را مورد ستایش قرار می دهد. ⁽²⁾

2. جایگاه محمد بن ابی بکر نزد امام

وَلَداً نَاصِحاً وَ عَامِلًا کَادِحاً وَ سَیْفاً قَاطِعاً وَ رُکْناً دَافِعاً ⁽³⁾ او برایم فرزندی خیرخواه کارگزاری سخت کوش شمشیری برنده و رکنی مدافع بود.

نکته ها

نامیدن محمد به عنوان فرزند به دلیل برخورداری از ارزش های اخلاقی و پیروی

مخلصانه از آن حضرت است و هم این که به اعتبار تربیت وی در دامن علی علیه السلام همچون فرزند خود می باشد؛ چراکه او ربیب امام یعنی پسر همسرش و مادرش اسماء دختر عمیس خثعمی بود. ⁽¹⁾

تعبیر به سیف با وصف برندگی او کنایه از ایستادگی محمد در مقابل دشمن است. ⁽²⁾

مشابه

یا أَیُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّکَ کَادِحٌ إِلی رَبِّکَ کَدْحاً فَمُلاقیه ⁽³⁾ای انسان تو با تلاش و رنج به سوی پروردگارت می روی و او را ملاقات خواهی کرد. فَاسْتَجابَ لَهُمْ رَبُّهُمْ أَنَّی لا أُضیعُ عَمَلَ عَامِلٍ مِنْکُمْ مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنثی ⁽⁴⁾پروردگارشان دعایشان را اجابت فرمود که من کار هیچ کارگزاری را از شما چه زن و چه مرد، همه از یکدیگرید، ناچیز نمی سازم.

3. دعوت مکرر مردم و اجتناب آن ها

وَ قَدْ کُنْتُ حَثَقْتُ النَّاسَ عَلَی لَحَاقِهِ وَ أَمَرْتُهُمْ بِغِیَاتِهِ قَبْلَ الْوَقْعَةِ وَ دَعَوْتُهُمْ سِرّاً وَ جَهْراً وَ عَوْداً وَ بَدْءاً فَمِنْهُمُ الْآتِی کَارِها ⁽⁵⁾

الْوَقْعَة: حادثه؛ وقوع جنگ و نبرد.

عوْداً: مکرر.

بدءا: در ابتدا.

کارها: با اکراه.

من مردم را به پیوستن به او برانگیختم و آنان را قبل از وقوع حادثه به یاری اش دستور دادم و از آنان در آشکار و نهان و به طور مکرر برای حرکت به جانب او دعوت نمودم.

مشابه

حَتَّی یُؤَیَّدَهُ اللَّهُ بِثَلَاثَةِ أَجْنَادِ الْمَلَائِکَةِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالرُّغْب ⁽⁶⁾تو برای آن شتاب و عجله مکن که خداوند صاحب الامر ما را با سه لشکر از فرشتگان و مؤمنین و رعبی تأیید می کند.

4. شکوه از پیوفایی مردم

وَ مِنْهُمُ الْمُعْتَلَّ کَاذِبَاً وَ مِنْهُمُ الْقَاعِدُ خَاذِلًا ⁽¹⁾

خَاذِل: ترک کننده یاری بی یاورگذارنده؛ کسی که دست از کمک و یاری بر می دارد و نتیجه اش خوار شدن طرف مقابل است.

برخی بهانه دروغ تراشیدند و عده ای دست از یاری اش برداشته، اعتنایی نکردند.

مشابه

فَرِحَ الْمُخَلَّفُونَ بِمَقْعَدِهِمْ خِلافَ رَسُولِ اللَّهِ وَ کَرِهُوا أَنْ یُجَاهِدُوا بِأَمْوَالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ فِی سَبیلِ اللَّهِ وَ قالُوا لا تَنْفِرُوا فِی الْحَرِّ قُلْ نارُ جَهَنَّمَ أَشَدُّ حَرًّا لَوْ کَانُوا یَفْقَهُونَ ⁽²⁾آنان که در خانه نشسته اند و از همراهی با رسول خدا صلی الله علیه و آله تخلف ورزیده اند خوشحال اند. جهاد با مال و جان خویش را در راه خدا ناخوش شمردند و گفتند در هوای گرم به جنگ نروید. اگر می فهمند بگو گرمای آتش جهنم بیشتر است.

5. دعا از سوز دل

أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ یَجْعَلَ لِی مِنْهُمْ فَرَجاً عَاجِلًا از خدا می خواهم به زودی مرا از این مردم برهاند.

نکته

بدترین حالت برای رهبری لایق و با تعهد آن است که با یارانی ناشایست و سست سر و کار داشته باشد در این شرایط از او کاری ساخته نخواهد بود. ⁽³⁾

6. شهادت آرزوی

مؤمنان «فَوَاللَّهِ لَوْ لَا طَمَعِی عِنْدَ لِقَائِی عَدُوِّی فِی الشَّهَادَةِ وَتَوْطِینِی نَفْسِی عَلَی الْمَنِیَّةِ لَأَحْبَبْتُ أَلَّا أَبْقَی أَلْقَی مَعَ هَؤُلَاءِ یَوْماً وَاحِداً وَ لَا أَلْتَقِیَ بِهِمْ أَبَدا ⁽⁴⁾

لَا أَلْتَقِی: ملاقات نمی کنم.

به خدا قسم، اگر به وقت جنگ با دشمن علاقه ام به شهادت نبود و خود را برای مرگ آماده نکرده بودم دوست داشتم که حتی یک روز هم با این مردم نباشم و با آنان روبه رو نگردم.

مشابه

امام علی علیه السلام: وَ اللَّهِ لَوْ لَا رَجَائِی الشَّهَادَةَ عِنْدَ لِقَائِی الْعَدُوَّ وَ لَوْ قَدْ حُمَ لِی لِقَاؤُهُ لَقَرَّبْتُ رگابِی ثُمَّ شَخَصْتُ عَنْکُمْ فَلَا أَطْلُبُکُمْ مَا اخْتَلَفَ جَنُوبُ وَ شَمَال ⁽¹⁾به خدا سوگند، اگر به وقت برخورد با دشمن اگر برخوردش مقدر باشد امید شهادت نداشتم، بر مرکب خود قرار می گرفتم و از شما جدا می شدم و تا زمانی که باد جنوب و شمال می وزد، بودن با شما را طلب نمی کردم.

امام علی علیه السلام: مَلَکَتْنِی عَیْنِی وَ أَنَا جَالِسٌ فَسَنَحَ لِی رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم فَقُلْتُ یَا رَسُولَ اللَّهِ مَا ذَا لَقِیتُ مِنْ أُمَّتِکَ مِنَ الْأَوْدِ وَ اللَّدَدِ فَقَالَ ادْعُ عَلَیْهِمْ فَقُلْتُ أَبْدَلَنِی اللَّهُ بِهِمْ خَیْراً مِنْهُمْ وَ أَبْدَلَهُمْ بِی شَرّاً لَهُمْ مِنِّی ⁽²⁾نشسته بودم خواب به چشمم مسلط شد و رسول خدا صلی الله علیه و آله بر من آشکار گردید گفتم: ای رسول خدا صلی الله علیه و آله بسیار کجی (نافرمانی) و دشمنی از امت تو دیدم فرمود: آنان را نفرین کن گفتم خدا به جای ایشان بهترین اشخاص را به من بدهد و به جای من بدترین کس را بر آن ها بگمارد.

نامه 36

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پس از حملهٔ بسر بن ارطاه به یمن سال 39 هجری

مخاطب: عقیل بن ابیطالب

علت مکاتبه: درخواست رأی امام درمورد جنگ پس از شکست و فرار بسر بن ارطاه

موضوع: سیاسی اعتقادی

هدف و نتیجه: اعلام مواضع قاطع امام ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

ماجرای این نامه چنین است که بعد از داستان حکمیت، چون معاویه شنید علی بار دیگر آماده پیکار با او می شود در وحشت فرو رفت و برای تضعیف اراده مردم کوفه و عراق دست به برنامه های ایزایی زد؛ از جمله ضحاک بن قیس را با سه هزار لشکر به عراق فرستاد. ماجرای حمله ضحاک به عقیل رسید و سخت نگران شد و نامه ای به امام نوشت و امام در پاسخ نامه او این نامه را نوشتند.

فَسَرَّحْتُ إِلَیْهِ جَیْشاً کَثِیفاً مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِکَ شَمَّرَ هَارِباً وَ نَکَصَ نَادِماً فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِیقِ وَ قَدْ طَفَّلَتِ الشَّمْسُ لِلْإِیَابِ فَاقْتَتَلُوا شَیْئاً کَلَا وَ لَا فَمَا کَانَ إِلَّا کَمَوْقِفِ سَاعَةٍ حَتَّی نَجَا جَرِیضًا بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ وَ لَمْ یَبْقَ مِنْهُ غَیْرُ الرَّمَقِ فَلَأَیاً بِلَأَی مَا نَجَا فَدَعْ عَنْکَ قُرَیْشِاً وَ تَرْکَاضَهُمْ فِی الضَّلَالِ وَتَجْوَالَهُمْ فِی الشَّقَاقِ وَ جِمَاحَهُمْ فِی التّیهِ فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَی حَرْبِی کَإِجْمَاعِهِمْ عَلَی حَرْبِ رَسُولِ اللَّهِ قَبْلِی فَجَزَتْ قُرَیْشاً عَنِّی الْجَوَازِی فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِی وَ سَلَبُونِی سُلْطَانَ ابْنَ أُمِّی وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْیِی فِی الْقِتَالِ فَإِنَّ رَأْیِی قِتَالُ الْمُحِلِّینَ حَتَّی أَلْقَی اللَّهَ لَا یَزِیدُنِی کَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِی عِزَّةً وَ لَا تَفَرَّقُهُمْ عَنِّی وَحْشَةً وَ لَا تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِیکَ وَلَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ مُتَضَرَّعاً مُتَخَشّعاً وَ لَا مُقِرّاً لِلضَّیْمِ وَاهِناً وَ لَا سَلِسَ الزَّمَامِ لِلْقَائِدِ وَ لَا وَطِی ءَ الظَّهْرِ لِلرَّاکِبِ الْمُقْتَعِدِ وَ لَکِنَّهُ کَمَا قَالَ أَخُو بَنِی سُلَیْمٍ فَإِنْ تَسْأَلِینِی کَیْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِی صَبُورٌ عَلَی رَیْبٍالزَّمَانِ صَلِیبٌ یَعِزُّ عَلَیَّ أَنْ تُرَی بِی کَآبَةٌ فَیَشْمَتَ عَادٍ أَوْ یُسَاءَ حَبِیبُ.

1. دشمن شکست خورده

فَسَرَّحْتُ إِلَیْهِ جَیْشاً کَثِیفاً مِنَ الْمُسْلِمِینَ فَلَمَّا بَلَغَهُ ذَلِکَ شَمَّرَ هَارِباً وَ نَکَصَ نَادِماً ⁽¹⁾لشکری انبوه از مسلمانان را به جانب آن دشمن روانه کردم چون با خبر شد به سرعت گریخت و با پشیمانی بازگشت.

نکته ها

شرح حال دشمن است که شورشگرانه یکی از مناطق تحت حاکمیت امام را مورد هجوم و حمله خود قرار داده بود امام وقتی در جریان قرار گرفت سپاهی از قوای مسلح را به سوی آنان اعزام می کند و دشمن پس از اطلاع از این موضوع فرار می کند. ⁽²⁾

تعبیر «مِنَ الْمُسْلِمِینَ» اشاره به این دارد که لشکر مخالف و فرمانده اصلی آن ها در شام از مسلمانان نبودند. ⁽¹⁾

تعبیر «شَمَّرَ هَارِباً» سخریه ای است نسبت به ضحاک زیرا «شمر» معمولاً به معنای دامن همت به کمر زدن برای انجام کار مهمی است نه برای فرار که ضحاک آن را انتخاب کرده بود. ⁽²⁾

واژهٔ «نادماً» وضع روحی دشمن را نشان می دهد که از کرده خود پشیمان شده، دچار ترس و وحشت شدند. ⁽³⁾

2. زمان رویارویی دو لشکر

فَلَحِقُوهُ بِبَعْضِ الطَّرِیقِ وَ قَدْ طَفَّلَتِ الشَّمْسُ لِلْإِیَابِ ⁽⁴⁾

در بعضی از جاده ها به او رسیدند و این زمانی بود که خورشید در مرز غروب قرار داشت.

نکته

تعبیر «طَفَّلَتِ الشَّمْسُ» با توجه به این که طفول» به معنای نزدیک شدن است، اشاره به این است که دو لشکر هنگامی به هم رسیدند که خورشید نزدیک غروب بود و تعبیر «ایاب» کنایه از این است که خورشید صبحگاهان گویا از مقر خود به سوی ما می آید و عصر به مقرش باز می گردد و این تعبیر لطیفی است برای غروب آفتاب. ⁽⁵⁾

3. کم طاقتی دشمن در میدان جنگ

فَاقْتَتَلُوا شَیْئاً کَلَا وَ لَا فَمَا کَانَ إِلَّا کَمَوْقِفِ سَاعَةٍ حَتَّی نَجَا جَرِیضَاً ⁽⁶⁾لحظاتی چند بین آنان جنگ در گرفت دشمن جز به اندازه ساعتی درنگ نداشت تا این که با غم و غصه رهایی یافت.

نکته

انسان هایی که عقیده راسخ به مبدأ و معاد نداشته باشند مقاومت آن ها در جبهه های جنگ تا آن جاست که خطری برای خود احساس نکنند و الّا ننگ فرار را انتخاب می کنند. ⁽¹⁾

تشبیه

مشبه: قضیه درگیری

مشبه به: موضوعی بی اهمیت

وجه شَبَه: به عبارت «کلا و لا» تشبیه قضیه درگیری به موضوعی بی اهمیت و اندک ناپایدار است این دو کلمه کوتاهی هستند که گاهی در گفتار پیش می آیند و گذرا مورد اشاره قرار می گیرند؛ بنابراین نبرد دشمن را با سپاهی که فرستاده بود، ناچیز بیان فرموده است.

4. فرار از معرکهٔ جنگ

بَعْدَ مَا أُخِذَ مِنْهُ بِالْمُخَنَّقِ وَ لَمْ یَبْقَ مِنْهُ غَیْرُ الرَّمَقِ فَلَأَیَا بِلَأَی مَا نَجَا ⁽²⁾

لأی: شدت و فشار؛ الشدّة و العسر وقیل: البطء.

پس از آن که دچار تنگنا شده بود و از او جز رمقی باقی نبود، در نتیجه با چه مشکلی از مهلکه به در رفت!

5. بیان جامعه شناختی اجمالی قریش

فَدَعْ عَنْکَ قُرَیْشاً وَ تَرْکَاضَهُمْ فِی الضَّلَالِ وَ تَجْوَالَهُمْ فِی الشَّقَاقِ وَ جِمَاحَهُمْ فِی التَّیهِ فَإِنَّهُمْ قَدْ أَجْمَعُوا عَلَی حَرْبِی کَإِجْمَاعِهِمْ عَلَی حَرْبٍ رَسُولِ اللَّهِ صلی الله علیه وسلم قَبْلِی ⁽³⁾

تَجْوَالَ: بسیار جولان کردنشان؛ جولان شدید

الشقاق: دشمنی؛ مخالفت و جدایی.

جمَاحَهُمْ: عصیان آن ها سرکشی کردن؛ جموح در اصل به معنای حیوان چموش است سپس به انسان های سرکش و حتی حوادث و برنامه هایی که در اختیار انسان،نیست، اطلاق شده است.

التّیه: گمراهی و ضلالت.

اجماع تصمیم؛ العزم.

یاوه گویی قریش را با این تاخت و تاز شدیدشان در گمراهی و جولانشان در دشمنی و سرکشی کردنشان را در گمراهی رها کن که اینان در جنگ با من همدست شدند؛ چنانکه پیش از من در جنگ با پیامبر هم دست شدند!

نکته

کلمه «الترکاض» کنایه از گمراهی از راه خدا و فرورفتن قریش در باطل، بدون توقف است.

6. نفرین بر قریش

فَجَزَتْ قُرَیْشاً عَنِّی الْجَوَازِی فَقَدْ قَطَعُوا رَحِمِی وَ سَلَبُونِی سُلْطَانَ ابْنِ أُمِّی ⁽¹⁾

جزادهندگان از جانب من جزای قریش را بدهند که آنان با من قطع رحم کردند و حکومت فرزند مادرم (پیامبر) را از من ربودند.

مشابه

رسول الله: ضَغَائِنُ فِی صُدُورِ أَقْوَامٍ لَا یُبْدُونَهَا لَکَ إِلَّا مِنْ بَعْدِی ⁽²⁾کینه هایی در سینه های گروهی وجود دارد و امروز قادر بر اظهار آن نیستند ولی بعد از من در برابر تو اظهار خواهند کرد.

7. برخورد قاطعانه با پیمان شکنان

وَ أَمَّا مَا سَأَلْتَ عَنْهُ مِنْ رَأْیِی فِی الْقِتَالِ فَإِنَّ رَأْیِی قِتَالُ الْمُحِلِّینَ حَتَّی أَلْقَی اللَّهَ ⁽³⁾ پرسیده بودی که نظرم درباره پیکار با این جماعت چیست؟ در نظر دارم با این جماعت پیمان شکن تا زمان لقای خداوند بجنگم.

8. روحیه شکست ناپذیری

لَا یَزِیدُنِی کَثْرَةُ النَّاسِ حَوْلِی عِزَّةً وَ لَا تَفَرَّقُهُمْ عَنِّی وَحْشَةً ⁽⁴⁾ نه فراوانی اطرافیان بر عزتم می افزاید و نه پراکنده شدنشان از اطرافم سبب وحشتم می گردد.

نکته

انسان موحدی که خدا را سرچشمه همه قدرت ها می داند و هیچ حرکتی را از هیچ کس

بدون اذن خداوند عملی نمی داند باکی از کمی و زیادی دشمن ندارد و قلت و کثرت یاران برایش اهمیتی ندارد. ⁽¹⁾

مشابه

ها تَخْشَوْنَهُمْ فَاللَّهُ أَحَقُّ أَنْ تَخْشَوْهُ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنین ⁽²⁾آیا از آن ها می ترسید با این که خداوند سزاوارتر است که از او بترسید، اگر مؤمن هستید. فَلا تَخْشَوُا النَّاسَ وَاخْشَوْنِ وَ لا تَشْتَرُوا بِآیاتی ثَمَناً قَلیلا ⁽³⁾پس، از مردم مترسید، از من بترسید و آیات مرا به بهای اندک مفروشید.

9. پایداری و استقامت

وَ لَا تَحْسَبَنَّ ابْنَ أَبِیکَ وَ لَوْ أَسْلَمَهُ النَّاسُ مُتَضَرِّعاً مُتَخَشَّعاً وَ لَا مُقِرّاً لِلظَّیْمِ وَاهِناً وَ لَا سَلِسَ الزِّمَامِ لِلْقَائِدِ وَ لَا وَطِیءَ الظَّهْرِ لِلرَّاکِبِ الْمُتَقَعَدِ ⁽⁴⁾

مُتَخَشّع: خشوع کننده.

لِلضَّیْم: ستم؛ ظلم وستم و مصدر آن به معنای ظلم کردن و قهر و غلبه نمودن است؛ الظلم.

واهن: سستی کننده؛ ضعیفا.

سَلسَ الزَّمَامِ: به آسانی زمام دهنده؛ سلس مطیع و منقاد و گاه به معنای سهل و آسان است.

وَطِیءَ الظَّهْرِ: پشت خود را هموار کننده؛ وطی صفت مشبهه است و به معنای نرم و ملایم و تسلیم است.

الْمُتَقَعَدِ: کسی که همواره بر پشت مرکب سوار است؛ الراکب علی ظهر البعیر.

مپندار که پسر،پدرت اگر چه مردم رهایش کنند در برابر دشمن زار و فروتن گردد یا از ناتوانی تن به ستم دهد یا زمام امر خویش به دست کسی سپارد یا به کسی سواری دهد.

مشابه

امام علی علیه السلام: یَا دُنْیَا یَا دُنْیَا إِلَیْکِ عَنِّی أَبِی تَعَرَّضْتِ أَمْ إِلَی تَشَوَّقْتِ لَا حَانَ حِینُکِ غُرّی غَیْرِی لَا حَاجَةَ لِی فِیکِ قَدْ طَلَّقْتُکِ ثَلاثاً لَا رَجْعَةَ لِی فِیهَا ⁽⁵⁾ای دنیا ای دنیا از من بگذر آیا برای فریب خود را به من عرضه می به من عرضه می کنی و می نمایی؟ یا به من شوق داشته مرا خواهانی نزدیک مباد هنگام (فریب) تو و چه دور است آرزوی تو! دیگری را بفریب که

مرا به تو نیازی نیست و تو را سه بار طلاق گفته ام.

10. استناد به شعر بنی سلیم

وَ لَکِنَّهُ کَمَا قَالَ أَخُو بَنِی سَلِیمٍ: فَإِنْ تَسْأَلِینِی کَیْفَ أَنْتَ فَإِنَّنِی صَبُورٌ عَلَی رَیْبِ الزَّمَانِ صَلِیبُ یَعِزُّ عَلَیَّ أَنْ تُرَی بِی کَابَةٌ فَیَشْمَتَ عَادٍ أَوْ یُسَاءَ حَبِیبٍ ⁽¹⁾

کآبة: غم و اندوه و انکسار ناشی از آن.

فَیَشْمَتَ: از ریشهٔ «شماتت» به معنای شاد شدن دشمن عادٍ: دشمن؛ از ریشهٔ عداوت» گرفته شده

بلکه فرزند پدرت چنان است که آن شاعر بنی سلیم گفته است:

«اگر از من بپرسی که چگونه ای؟ گویم: در برابر حوادث زمانه شکیبا و استوارم» «بر من سخت است که محزونم ببینند تا دشمن سرزنش کند یا دوست غمگین شود».

نکته

استناد به این شعر می رساند که امام نه تنها در درون خود ترس و هراسی از دشمن نداشت بلکه در چهره بیرونی خود حسرت اندوه و خودباختگی را بر دل دشمن باقی می گذارد؛ اندوهی که دوستان را غمگین و دشمنان را شاد می کند. ⁽²⁾

نامه 37

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پیش از صفین در کوفه سال 37 هجری

مخاطب: معاویه

علت مکاتبه: ادعاهای دروغین و تهمت های معاویه به امام علیه السلام

موضوع: سیاسی

هدف و نتیجه: پاسخگویی و رد تهمت ها و شبهه ها ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه خطاب به معاویه در سال 36 هجری پیش از شروع جنگ صفین و افشای ادعاهای دروغین معاویه درباره عثمان است.

فَسُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَشَدَّ لُزُومَکَ لِلْأَهْوَاءِ الْمُبْتَدَعَةِ وَ الْحَیْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ مَعَ تَضْیِیعِ الْحَقَائِقِ وَ اطَّرَاحَ الْوَثَائِقِ الَّتِی هِیَ لِلَّهِ طِلْبَةٌ وَ عَلَی عِبَادِهِ حُجَّةٌ فَأَمَّا إِکْثَارُکَ الْحِجَاجَ فِی عُثْمَانَ وَ قَتَلَتِهِ فَإِنَّکَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَکَ وَخَذَلْتَهُ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَهُ وَ السَّلَامُ.

1. اشاره به شخصیت واژگونه معاویه

1. 1. حیرت و سرگردانی

فَسُبْحَانَ اللَّهِ مَا أَشَدَّ لُزُومَکَ لِلْأَهْوَاءَ الْمُبْتَدَعَةِ وَالْحَیْرَةِ الْمُتَّبَعَةِ ⁽¹⁾ سبحان الله! چه سخت گرفتار هواهای بدعت آمیز و سرگردانی ناشی از پیروی شیطان شده ای.

1. 2. تضییع حقایق

مَعَ تَضْیِیعِ الْحَقَائِقِ و همراه با آن حقایق را ضایع می کنی.

1. 3. پشت پا زدن به پیمان ها

وَ اطَّرَاحَ الْوَثَائِقِ الَّتِی هِیَ لِلَّهِ تَعَالَی طِلْبَةٌ وَ عَلَی عِبَادِهِ حُجَّةٌ ⁽²⁾

و پیمان هایی را که خواسته خداوند و حجت بر بندگانش است کنار می نهی.

نکته

معاویه مصداق بارز شخصی است که آن چه دل او می خواهد و منافع و خواسته های نفسانی اش اقتضا می کند انجام می دهد او بدعت گذاری در دین که شیوه خلافت اسلامی را تبدیل به سلطنت و بسیاری از آداب دینی دیگر را تغییر می داد. ⁽³⁾

مشابه

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ السلام قَالَ: إِنَّ اللَّهَ أَخَذَ مِیثَاقَ النَّبِیِّینَ وَ أَشْهَدَهُمْ عَلَی أَنْفُسِهِمْ أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قَالُوا بَلَی فَکُنْتُ أَوَّلَ مَنْ أَجَابَ ⁽⁴⁾خدا از پیغمبران پیمان گرفت و آن ها را بر خودشان گواه ساخت که مگر من پروردگار شما نیستم؟ گفتند چرا، در آن جا من نخستین پاسخ دهنده بودم.

2. سوء استفاده معاویه از قتل عثمان

فَأَمَّا إِکْثَارُکَ الْحِجَاجَ فِی عُثْمَانَ وَ قَتَلَتِهِ فَإِنَّکَ إِنَّمَا نَصَرْتَ عُثْمَانَ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَکَ وَ خَذَلْتَهُ حَیْثُ کَانَ النَّصْرُ لَهُ وَالسَّلَام ⁽¹⁾

خَذَلْتَهُ: او را تنها گذاشتی؛ او را خوار کردی.

اما پرگویی تو درباره عثمان و قاتلان،او تا وقتی یاری عثمان به سود تو بود به یاری او برخاستی، و وقتی او نیاز به یاری داشت او را تنها گذاردی. والسلام.

نامه 38

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پس از نهروان در کوفه، سال 38 هجری

مخاطب: مردم مصر

علت مکاتبه: اعزام مالک اشتر به سوی مصر و انتصاب وی به فرمانداری آن کشور

موضوع: سیاسی

هدف و نتیجه: سامان بخشیدن اوضاع مصر؛ ابراز مستقیم علاقه شخصی امام به یار وفادار خویش ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه توصیفی از اهل مصر است که به خاطر خدا مطابق فطرتشان خشمگین شده اند و اشاره به مخالفت آنان با بدعت هایی است که به عثمان نسبت داده شده و بدان جهت آن ها خشمگین به مدینه آمدند که مبادا حدود الهی تعطیل شود اگر کسی بگوید که بنابراین امام علیه السلام راضی به قتل عثمان بوده است زیرا او قاتلان عثمان را برای آمدن به مدینه به منظور قتل عثمان، ستایش کرده است پاسخ این است که چنین اشکالی وارد نیست؛ زیرا ممکن است آمدن آن ها به مدینه تنها برای اعتراض به عثمان بوده باشد نه برای کشتن او، بنابراین، ستایش امام علیه السلام از ایشان به خاطر اعتراض که آن اعتراضی بجاست و درخور ستایش بوده است. اما قاتلان عثمان و کسانی که او را در خانه محاصره کردند شاید در آن میان از مردم مصر جز اندکی نبودند و در سخن امام عام چیزی که دال بر مدح قاتلان عثمان باشد، وجود ندارد.

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ غَضِبُوا لِلَّهِ حِینَ عُصِیَ فِی أَرْضِهِ وَ ذُهِبَ بِحَقِّهِ فَضَرَبَ الْجَوْرُ سُرَادِقَهُ عَلَی الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ وَ الْمُقِیمِ وَ الظَّاعِن فَلَا مَعْرُوفٌ یُسْتَرَاحُ إِلَیْهِ وَ لَا مُنْکَرُ یُتَنَاهَی عَنْهُ أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ لَا یَنَامُ أَیَّامَ الْخَوْفِ وَ لَا یَنْکُلُ عَنِ الْأَعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْعِ أَشَدَّ عَلَی الْفُجَّارِ مِنْ حَرِیقِ النَّارِ وَ هُوَ مَالِکُ ابْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِجِ فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِیعُوا أَمْرَهُ فِیمَا طَابَقَ الْحَقَّ فَإِنَّهُ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللَّهِ لَا کَلِیلَ الظُّبَةِ وَ لَا نَابِی الضَّرِیبَةِ فَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تُقِیمُوا فَأَقِیمُوا فَإِنَّهُ لَا یُقْدِمُ وَلَا یُحْجِمُ وَ لَا یُؤَخِّرُ وَ لَا یُقَدِّمُ إِلَّا عَنْ أَمْرِی وَقَدْ آثَرْتُکُمْ بِهِ عَلَی نَفْسِی لِنَصِیحَتِهِ لَکُمْ وَ شِدَّةِ شَکِیمَتِهِ عَلَی عَدُوِّکُمْ.

1. ستایش امام از مردم مصر

مِنْ عَبْدِ اللَّهِ عَلِیٌّ أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ إِلَی الْقَوْمِ الَّذِینَ غَضِبُوا لِلَّهِ حِینَ عُصِیَ فِی أَرْضِهِ وَ ذُهِبَ بِحَقِّهِ فَضَرَبَ الْجَوْرُ سُرَادِقَهُ عَلَی الْبَرِّ وَ الْفَاجِرِ وَ الْمُقِیمِ وَ الظَّاعِنِ فَلَا مَعْرُوفٌ یُسْتَرَاحُ إِلَیْهِ وَ لَا مُنْکَرْ یُتَنَاهَی عَنْهُ ⁽¹⁾

یُسْتَراحُ: آرامش حاصل می شود.

از بنده خدا علی علیه السلام امیر مؤمنان به مردمی که برای خدا خشم گرفتند، وقتی دیگران خدا را در زمینش معصیت کردند و حق او را از میان بردند و ستم سراپرده اش را بر سر خوب و بد، مقیم و مسافر بر پای داشت نه معروفی ماند که در پناهش بیاسایند و نه از منکری جلوگیری می شد.

نکته

فساد و تبهکاری زمامداران نقش بسزایی در گسترش فساد در سطح جامعه دارد؛ آن چنان که با فرمانداری فرد فاسدی همچون عبدالله بن ابی در مصر جامعه به فساد کشیده شده بود و بارزترین نشانه فساد فراگیری ظلم و ستم است. ⁽²⁾

استعاره

مستعار: سرادق

مستعار منه

مستعارله: ظلم فراگیر

جامع: کلمه «سرادق» را برای ظلمی که فراگیر نیک و بد و حاضر و مسافر می باشد، استعاره آورده است؛ همچون چادری که در برگیرندهٔ اهل چادر است.

2. توصیف مالک اشتر

2. 1. شجاعت در شرایط دشوار

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَعَثْتُ إِلَیْکُمْ عَبْداً مِنْ عِبَادِ اللَّهِ لَا یَنَامُ أَیَّامَ الْخَوْفِ وَ لَا یَنْکُلُ عَنِ الْأَعْدَاءِ سَاعَاتِ الرَّوْع ⁽¹⁾

اما بعد بنده ای از بندگان خدا را به سوی شما گسیل داشتم که هنگام وحشت نخوابد و ساعات هولناک از دشمنان نهراسد و عقب ننشیند.

نکته

ستودن مالک اشتر به عنوان بنده ای از بندگان خدا بالاترین فضیلت و امتیازی است که امام برای او قائل شده است؛ چراکه حتی پیامبر عبودیتش مقدم بر رسالت اوست. ⁽²⁾

مشابه

سُبْحانَ الَّذی أَسْری بِعَبْدِهِ لَیْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرام ⁽³⁾پاک و منزه است خدایی که بنده اش را شبی از مسجد الحرام به مسجد اقصی برد. کَفَی بِی عِزّاً أَنْ أَکُونَ لَکَ عَبْدا ⁽⁴⁾معبودا مرا همین عزت و آبرو بس که تو را بنده باشم.

2. 2. سوزنده تر از آتش در برابر دشمن

أَشَدَّ عَلَی الْفُجَّارِ مِنْ حَرِیقِ النَّارِ وَ هُوَ مَالِکُ بْنُ الْحَارِثِ أَخُو مَذْحِج ⁽⁵⁾ از آتش سوزان بر بدکاران سوزنده تر است و او مالک بن حارث از قبیلهٔ مذحج است.

مشابه

محمدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَ الَّذِینَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَی الْکُفَّارِ رُحَمَاءُ بَیْنَهُم ⁽¹⁾محمد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله و کسانی که با او هستند بر کافران سخت گیرند و با یکدیگر مهربان

2. 3. شمشیر خدا

فَاسْمَعُوا لَهُ وَ أَطِیعُوا أَمْرَهُ فِیمَا طَابَقَ الْحَقَّ فَإِنَّهُ سَیْفٌ مِنْ سُیُوفِ اللَّهِ لَا کَلِیلُ الظُّبَةِ وَ لَا نَابِی الضَّرِیبَة ⁽²⁾

الظُّبَةِ: تیزی شمشیر و نیزه و خنجر؛ بالتخفیف: حد السیف.

نابی: شمشیر کندی است که برندگی ندارد و در اصل «نبوه» به معنای مرتفع شدن گرفته شده و شمشیر کند چون در محل فرو نمی رود و در بالا می ایستد به آن «نابی» گفته می شود؛ من السیوف: الذی لا یقطع.

الضریبة: مضروب و محلی است که ضربه به آن وارد می شود.

سخنش را بشنوید و امرش را در آن چه مطابق حق است اطاعت نمایید که او شمشیری از شمشیرهای خداست که تیزی اش کُند نگردد و ضربتش بی اثر نشود.

نکته ها

کنایه از آن است که مالک با موفقیت حوادث را پشت سر می گذارد، بدون این که در آن ها توقف یا عقب گرد کند. ⁽³⁾

عبارت «فِیمَا طَابَقَ الْحَقَّ» اشاره به این است که هیچ کس به جز انبیا و اوصیا، معصوم نیست؛ بنابراین اطاعت از اوامر آن ها باید محدود به مطابقت با حق باشد. ⁽⁴⁾

مشابه

وَ لَا تَقُولَنَّ إِنِّی مُؤَمَّرُ آمُرُ فَأُطَاعُ فَإِنَّ ذَلِکَ إِدْغَالٌ فِی الْقَلْبِ وَ مَنْهَکَةٌ لِلدِّینِ وَ تَقَرُّبُ مِنَ الْغِیَر ⁽⁵⁾فرمان می دهم باید اطاعت شوم؛ که این وضع موجب فساد دل، و کاهش و ضعف دین و باعث نزدیک شدن زوال قدرت است.

2. 4. بارزترین فضیلت مالک،اشتر فرمان برداری از امام

فَإِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تَنْفِرُوا فَانْفِرُوا وَ إِنْ أَمَرَکُمْ أَنْ تُقِیمُوا فَأَقِیمُوا فَإِنَّهُ لَا یُقْدِمُ وَ لَا یُحْجِمُ وَ لَا یُؤَخِّرُ وَ لَا یُقَدِّمُ إِلَّا عَنْ أَمْرِی ⁽¹⁾ اگر شما را دستور به حرکت داد حرکت کنید و اگر فرمان توقف،داد، بازایستید که او قدم برنمی دارد و بازپس نمی نهد و به تأخیر نمی اندازد و پیش نمی برد، مگر به فرمان من.

نکته

امام به کنایه این مطلب را بیان داشته است که مالک در جنگ و امثال آن دستوری نمی دهد، مگر این که به جا و به موقع باشد؛ زیرا اوامر امام علیه السلام این چنین بوده است، بنابراین هرکسی که موافق آن دستورها حرکت کند پس دستورهای امام علیه السلام نیز چنین است و مقصود امام علیه السلام این نیست که تمام اوامر مالک از کلی و جزئی به طور معیّن و به تفصیل مطابق اوامر اوست بلکه مقصود امام علیه السلام این است که به مالک قوانین کلی سیاست و تدبیر مدون و فنون جنگ را آموخته و او را به حدی آماده کرده است که می تواند اجتهاد کند و جزئیات امور را از روی آموخته ها استخراج نماید. ⁽²⁾

3. ایثار امام

وَ قَدْ أَثَرْتُکُمْ بِهِ عَلَی نَفْسِی لِنَصِیحَتِهِ لَکُمْ وَ شِدَّةِ شَکِیمَتِهِ عَلَی عَدُوِّکُم ⁽³⁾

شما را در فرستادن او بر خود مقدم داشتم؛ چون او را خیر خواه شما و نسبت به دشمنتان سرسخت تر یافتم.

نکته

این که امیرالمؤمنین علیه السلام با نیاز شدید به امثال مالک در کنار خود، ایثارگرانه او را به نقطه حساسی همچون مصر فرستاد نهایت اخلاص آن حضرت در حفظ کیان اسلام بود. ⁽⁴⁾

نامه 39

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پس از صفین در کوفه سال 38 هجری

مخاطب: عمروعاص

علت مکاتبه: همکاری و همراهی وی با معاویه به طمع حکومت مصر

موضوع: سیاسی

هدف و نتیجه: افشاگری؛ ارشاد نکوهش و هدایتگری ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

نامه امام به عمرو عاص پس از جنگ صفین که امام او را به جهت سرسپردگی اش به معاویه ملامت کرده و معاویه را با اوصافی که شایسته اوست، توصیف می کند.

شناسنامه نهج البلاغه، ص166. فَإِنَّکَ قَدْ جَعَلْتَ دِینَکَ تَبَعاً لِدُنْیَا امْرِئٍ ظَاهِرِ غَیَّهُ مَهْتُوکِ سِتْرُهُ یَشِینُ الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ وَ یُسَفِّهُ الْحَلِیمَ بِخِلْطَتِهِ فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ وَ طَلَبْتَ فَضْلَهُ اتَّبَاعَ الْکَلْبِ لِلضّرْغَامِ یَلُوذُ إِلَی مَخَالِبِهِ وَ یَنْتَظِرُ مَا یُلْقِی إِلَیْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِیسَتِهِ فَأَذْهَبْتَ دُنْیَاکَ وَ آخِرَتَکَ وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَکْتَ مَا طَلَبْتَ فَإِنْ یُمَکِّنِ اللَّهُ مِنْکَ وَ مِنِ ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَجْزِکُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا وَ إِنْ تُعْجِزَا وَتَبْقَیَا فَمَا أَمَامَکُمَا شَرِّ لَکُمَا وَالسَّلَامُ﴾ .

1. دین فروشی عمروعاص

فَإِنَّکَ قَدْ جَعَلْتَ دِینَکَ تَبَعاً لِدُنْیَا امْرِی تو با این کار دین خود را برای دنیای کسی خرج کردی...

2. ذکر صفات رذیله معاویه

ظَاهِرٍ غَیُّهُ مَهْتُوکِ سِتْرُهُ یَشِینُ الْکَرِیمَ بِمَجْلِسِهِ وَیُسَفِّهُ الْحَلِیمَ بِخِلْطَتِهِ ⁽¹⁾

یُسَفّهُ: او را سفیه می گرداند.

الْحَلِیمَ: در این گونه موارد به معنای عاقل است؛ از ریشهٔ «حلم» به معنای عقل گرفته است.

بِخِلْطَتِهِ: با مجالستش؛ از ریشه «خلط» به معنای معاشرت.

نکته ها

«کریم» یعنی کسی که خویشتن دار است و خود را از بی آبرویی ها دور نگه می دارد؛ در صورتی که مجلس معاویه مجلس اوباش و پر از فرصت طلبان بنی امیه و آکنده از فساد بود و اختلاط با ایشان سبب پستی و لکه دار شدن شایستگان می شد. ⁽²⁾

عبارت «یُسَفِّهُ الْحَلِیمَ بخِلْطَتِهِ» اشاره به این است که آن قدر سخنان بی ارزش و ناموزون در مجلس او گفته می شد که آدم عاقل در آن مجلس سفیه شمرده می شد. ⁽³⁾

مشابه

قَدْ تَبَیَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَی ⁽¹⁾هدایت از گمراهی مشخص شده است.

3. پستی عمرو عاص

فَاتَّبَعْتَ أَثَرَهُ وَ طَلَبْتَ فَضْلَهُ اتَّبَاعَ الْکَلْبِ لِلضّرْغَامِ یَلُوذُ بِمَخَالِبِهِ وَ یَنْتَظِرُ مَا یُلْقَی إِلَیْهِ مِنْ فَضْلِ فَرِیسَتِهِ ⁽²⁾

فریسته: شکار؛ از ریشه «فَرس» به معنای دریدن و کشتن گرفته شده است؛ ما یصیده السبع ویقتله.

تو به دنبال او رفتی و بخشش او را خواستی چونان سگی که در پی شیر رود و به چنگال او چشم بدوزد و انتظار کشد تا پسمانده شکارش را به سمت او اندازد.

نکته

«و طلبت فضله» اشاره دارد به هدف عمرو عاص از پیروی معاویه. ⁽³⁾

تشبیه

مشبه: پیروی عمرو عاص از معاویه

مشبه به: پیروی سگ از شیر

وجه شبه: امام علیه السلام پیروی او از معاویه را تشبیه به پیروی سگ از شیر کرده است تا او را تحقیر کند و از عملش متنفر سازد و به وجه شبه در عبارت «یلوذ... فریسته» «چشم طمع دارد. طعمه اش اشاره کرده و منظورش این است که پیروی عمروعاص از معاویه از روی پستی و بی ارزشی و دون همتی و به خاطر آن است که طمع دارد معاویه از پسمانده مالش چیزی به او ببخشد و این چشمداشت از وی مثل پیروی سگ از شیر است و این تشبیه نهایت نفرت و زشتی کار را به عمروعاص می رساند.

4. پیروی از خداوند عامل خوشبختی دنیا و آخرت

فَأَذْهَبْتَ دُنْیَاکَ وَ آخِرَتَکَ وَ لَوْ بِالْحَقِّ أَخَذْتَ أَدْرَکْتَ مَا طَلَبْتَ ⁽⁴⁾ پس دنیا و آخرتت را به باد دادی در حالی که اگر به حق روی می آوردی آن چه خواسته بودی، می یافتی.

نکته

منظور از «دنیا» روزی حلالی است که خداوند به عمروعاص بخشیده بود و او از آن دست کشید و روزی ناپاک و زیان دنیا و آخرت را به جایش برگزید. ⁽¹⁾

5. اشاره به کیفر و مجازات مجرمان

فَإِنْ یُمَکِّنِ اللَّهُ مِنْکَ وَ مِن ابْنِ أَبِی سُفْیَانَ أَجْزِکُمَا بِمَا قَدَّمْتُمَا ⁽²⁾

اگر خداوند مرا بر تو و پسر ابوسفیان تسلط دهد جزای آن چه انجام دادید به شما خواهم داد.

6. تخویف و انذار اخروی

وَ إِنْ تُعْجِزَا وَ تَبْقَیَا فَمَا أَمَامَکُمَا شَرِّ لَکُمَا وَالسَّلَام ⁽³⁾ و اگر مرا از پای نشاندید و خود برقرار ماندید آن چه از عذاب الهی پیش روی شماست برای شما بدتر است. والسلام

مشابه

اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهُوَ وَزِینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکَاثُرَ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلَادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَبَاتُهُ ثُمَّ یَهِیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً وَ فِی الْآخِرَةِ عَذَابٌ شَدِیدٌ وَ مَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانُ وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلَّا مَتاعُ الْغُرُورِ ⁽⁴⁾بدانید که زندگی این جهانی بازیچه است و بیهودگی و آرایش و فخر فروشی و افزون جویی در اموال و اولاد همانند بارانی به وقت است که روییدنیهایش کافران را به شگفت افکند؛ سپس پژمرده می شود و بینی که زرد گشته است و خاشاک شده است و در آخرت نصیب گروهی عذاب سخت است و نصیب گروهی آمرزش خدا و خشنودی او و زندگی دنیا جز متاعی فریبنده نیست.

نامه 40

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: روزگار غارتگری ها در کوفه، سال 40 هجری

مخاطب: یکی از فرمانداران

علت مکاتبه: خیانت در امانت

موضوع: سیاسی اعتقادی

هدف و نتیجه: تربیت کارگزارانی امین و معتمد ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

امام این نامه را به یکی از فرمانداران خود نوشت و او را به خاطر خیانت به بیت المال توبیخ فرمود. این نامه بنابر معروف به عبدالله بن عباس نوشته شده است که امام او را به جهت عدم رعایت موازین صحیح در بیت المال سرزنش کرده است در ابتدای نامه احسان خود را به او یادآور می شود و سپس به بدیهای او نسبت به خود اشاره می کند و او را به تقوای الهی و بازگرداندن اموال مسلمین فرمان می دهد و سپس سوگند یاد می کند که اگر حسن و حسین علیهما السلام نیز مرتکب چنین کاری شوند ملاحظه آن ها را نیز نمی کنم.

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرُ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّکَ وَ عَصَیْتَ إِمَامَکَ وَ أَخْزَیْتَ أَمَانَتَکَ بَلَغَنِی أَنَّکَ جَرَّدْتَ الْأَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَیْکَ وَ أَکَلْتَ مَا تَحْتَ یَدَیْکَ فَارْفَعْ إِلَیَّ حِسَابَکَ وَاعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ وَالسَّلَامُ .

1. تأثیر ویرانگر خیانت

أَمَّا بَعْدُ فَقَدْ بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرُ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ رَبَّکَ وَ عَصَیْتَ إِمَامَکَ وَ أَخْزَیْتَ أَمَانَتَکَ ⁽¹⁾

أَخْزَیْتَ: خوار و ناچیز کردی؛ از ریشهٔ «خزی» در اصل به معنای شکست روحی است که یا از ناحیه خود انسان است و به صورت حیای مفرط آشکار می شود یا از ناحیه دیگری است که بر انسان تحمیل می گردد. این ماده گاه به معنای افتادن در بلا و گاه به معنای رسوایی و شرمندگی ناشی از آن است.

أَمَانَتَک امانت تو؛ الودیعة، قال الشارح المعتزلی جعلتک شریکا فیما قمت فیه من الأمر، وانتمننی الله علیه من سیاسة الأمة، وسمّی الخلافة أمانة.

اما بعد، خبر برنامه ای از تو به من رسیده که اگر انجام داده باشی، پروردگارت را به خشم آورده و امام خویش را نافرمانی نموده در امانت خیانت کرده ای.

نکته ها

خیانت در بیت المال قبل از آن که نافرمانی و تخلف از دستورات رهبر باشد، موجب خشم خداوند خواهد بود؛ زیرا او از لحظه وقوع جرم و بر تمام مراحل تا پایان کار اشراف کامل دارد و همه چیز در محضر او صورت می پذیرد. ⁽²⁾

کارگزاران نظام به خصوص آن ها که بر منطقه وسیع و پر درآمدی همچون بصره فرمانروایی می کنند، از یک طرف مقام و منصب امانتی است در دست آن ها و از طرف دیگر شخص آنان باید امین باشند که عهده دار چنین مسئولیتی شده اند و خیانت در بیت المال امانت را خدشه دار می کند. ⁽³⁾

2. بیان مصادیق خیانت

بَلَغَنِی أَنَّکَ جَرَّدْتَ الْأَرْضَ فَأَخَذْتَ مَا تَحْتَ قَدَمَیْک وَ أَکَلْتَ مَا تَحْتَ یَدَیْکَ ⁽¹⁾ به من خبر رسیده که محصولات زمین را برده و آن چه زیر دو پایت بوده برگرفته و هرچه از بیت المال در اختیار داشتی خورده ای.

3. شیوه حسابرسی از کارگزاران حکومتی

فَارْفَعْ إِلَیَّ حِسَابَکَ وَ اعْلَمْ أَنَّ حِسَابَ اللَّهِ أَعْظَمُ مِنْ حِسَابِ النَّاسِ وَ السَّلَامِ حسابت را پیش من فرست و معلومت باد که حسابرسی خداوند از حسابرسی مردم بزرگتر است. والسلام.

نکته ها

منظور از «حساب» که امام به آن اشاره کرده حساب درآمد بیت المال اعم از زمین های خراجیه و زکات و غنائم و مانند آن است و فرماندار حضرت موظف شده است که تمام درآمدها و هزینه ها را بنویسد تا مشخص شود که حیف و میلی در بیت المال واقع شده است یا نه. ⁽²⁾

دستور امام به ارسال عملکرد مالی به مرکز، دلیل بر وجود حسابرسان ورزیده در مرکزیت حکومت است که می توانند سوء استفاده های مالی و قصور یا تقصیر در اداره اموال عمومی را به خوبی تشخیص دهند. ⁽³⁾

مشابه

فَلَنَسْتَلَنَّ الَّذِینَ أُرْسِلَ إِلَیْهِمْ - وَلَنَسْتَلَنَّ الْمُرْسَلِین ⁽⁴⁾به طور قطع از کسانی که پیامبران را به سوی آن ها فرستادیم سؤال خواهیم کرد و از پیامبران [نیز] سؤال می کنیم. وَاللَّهِ لَأَنْ أَبِیتَ عَلَی حَسَکِ السَّعْدَانِ مُسَهَّداً أَوْ أُجَرَّ فِی الْأَغْلَالِ مُصَفَّداً أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ أَنْ أَلْقَی اللَّهَ وَرَسُولَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ظَالِماً لِبَعْضِ الْعِبَادِ وَ غَاصِباً لِشَیْءٍ مِنَ الْحُطَامِ وَکَیْفَ أَظْلِمُ أَحَداً لِنَفْسِ یُسْرِعُ إِلَی الْبِلَی قُفُولُهَا وَیَطُولُ فِی الثَّرَی حُلُولُهَا ⁽⁵⁾به خدا قسم اگر شب را به

بیداری به روی خار سعدان به روز آرم و با قرار داشتن غل ها و بندها به بدنم روی زمین کشیده شوم پیش من محبوب تر است از این که خدا و رسولش را در قیامت دیدار کنم در حالی که به بعضی از مردم ستم نموده و چیزی از مال بی ارزش دنیا غصب کرده باشم! چگونه به کسی ستم کنم برای وجودی که به سرعت به سوی کهنگی و پوسیدگی پیش می رود و اقامتش در زیر توده خاک طولانی می شود؟!

نامه 41

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: روزگار غارتگری ها در کوفه، سال 40 هجری

مخاطب: یکی از فرمانداران

علت مکاتبه: خیانت در بیت المال

موضوع: سیاسی، اقتصادی

هدف و نتیجه: حسابرسی دقیق امام علیه السلام و برخورد قاطع ایشان ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

حضرت این نامه را به یکی از کارگزارانش ⁽²⁾نوشته است و او را به جهت رعایت نکردن موازین صحیح در بیت المال سرزنش و نکوهش کرده است و همچون پدری دلسوز او را به راه صحیح فرا می خواند.

أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی کُنْتُ أَشْرَکْتُکَ فِی أَمَانَتِی وَ جَعَلْتُکَ شِعَارِی وَ بِطَانَتِی وَ لَمْ یَکُنْ فِی أَهْلِی رَجُلٌ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِی أَوْثَقَ مِنْکَ فِی نَفْسِی لِمُوَاسَاتِی وَ مُوَازَرَتِی وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَیَّ؛ فَلَمَّا رَأَیْتَ الزَّمَانَ عَلَی ابْنِ عَمِّکَ قَدْ کَلِبَ وَ الْعَدُوَّ قَدْ حَرِبَ وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِیَتْ وَ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ فَتَکَتْ فَنَکَتْ وَ شَغَرَتْ، قَلَبْتَ لِابْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ، فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِینَ وَ خَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِینَ وَ خُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِینَ، فَلَا ابْنَ عَمَّکَ آسَیْتَ وَ لَا الْأَمَانَةَ أَدَّیْتَ، وَ کَأَنَّکَ لَمْ تَکُنِ اللَّهَ تُرِیدُ بِجِهَادِکَ وَ کَأَنَّکَ لَمْ تَکُنْ عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکَ وَ کَأَنَّکَ إِنَّمَا کُنْتَ تَکِیدُ هَذِهِ الْأُمَّةَ عَنْ دُنْیَاهُمْ وَ تَنْوِی غِرَّتَهُمْ عَنْ فَیْئِهِمْ؛ فَلَمَّا أَمْکَنَتْکَ الشَّدَّةُ فِی خِیَانَةِ الْأُمَّةِ أَسْرَعْتَ الْکَرَّةَ وَعَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ وَ اخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَةِ لِأَرَامِلِهِمْ وَ أَیْتَامِهِمُ اخْتِطَافَ الذَّنْبِ الْأَزِلَّ دَامِیَةَ الْمِعْزَی الْکَسِیرَةَ، فَحَمَلْتَهُ إِلَی الْحِجَازِ رَحِیبَ الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ غَیْرَ مُتَأَثْمٍ مِنْ أَخْذِهِ. کَأَنَّکَ لَا أَبَا لِغَیْرِکَ حَدَرْتَ إِلَی أَهْلِکَ تُرَاثَکَ مِنْ أَبِیکَ وَ أَمَّکَ. فَسُبْحَانَ اللَّهِ! أَمَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ، أَوَ مَا تَخَافُ نِقَاشَ الْحِسَابِ؟

1.امانت بودن حکومت نزد حاکم

أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی کُنْتُ أَشْرَکْتُکَ فِی أَمَانَتِی وَ جَعَلْتُکَ شِعَارِی وَ بِطَانَتِی ⁽¹⁾اما بعد، من تو را در امانتم (حکومت) شریک خود نمودم و نسبت به خویش از همه نزدیک تر قرار دادم.

نکته

امیرالمؤمنین علیه السلام در مقام انتخاب و انتصاب کارگزاران و فرمانداران نه بر اساس علم غیب بلکه بر اساس شواهد و قراین ظاهری به عنوان رهبری بر مسند ولایت عمل کرد. از این پس از نشستن بر مسند قدرت به مفاسدی آلوده می شدند. ⁽²⁾

2. یادآوری جایگاه کارگزار

وَ لَمْ یَکُنْ رَجُلٌ مِنْ أَهْلِی أَوْثَقَ مِنْکَ فِی نَفْسِی لِمُوَاسَاتِی وَ مُوَازَرَتِی وَ أَدَاءِ الْأَمَانَةِ إِلَی ⁽¹⁾

مُوَازَرَه: کمک کردن معاونت از ریشهٔ «وزر» به معنای سنگینی گرفته شده است؛ زیرا کسی که به دیگری کمک می کند بخشی از بار سنگین او را بر دوش می گیرد و وزیر را نیز بدین جهت «وزیر» می گویند

3. منحرف شدن از مسیر حق با تغییر شرایط

فَلَمَّا رَأَیْتَ الزَّمَانَ عَلَی ابْن عَمَّکَ قَدْ کَلِبَ وَ الْعَدُو قَدْ حَرِبَ وَ أَمَانَةَ النَّاسِ قَدْ خَزِیَتْ وَ هَذِهِ الْأُمَّةَ قَدْ فَتَکَتْ فَنَکَتْ وَ شَغَرَتْ ⁽²⁾

خَرْیَتْ: خوار و بی ارزش شد.

فنگت بدون فکر کاری را انجام داد؛ تعدی؛ لجاجت و سرکشی؛ از ریشهٔ «فنک»؛ التعدّی و الغلبة.

شَغَرَتْ: بدون حامی شد؛ بی پناه و بی دفاع شدن؛ فعل ماضی از ریشهٔ «شعر»؛ الأمة: خلت من الخیر، وشغر البلد خلا من الناس و قیل معناه تفرّقت

از آن هنگام که دیدی زمان بر پسر عمویت سخت شده و دشمن سرسختی نشان داده و امانت مردم دستخوش خیانت شده و این امت بر تبهکاری دلیر و پراکنده و بی پناه گشته...

نکته

مقصود امام علیه السلام از این نکوهش آن است که وی از راه منحرف گشته و رعایت عدالت را نکرده است. ⁽³⁾

4. خیانت در امانت

قَلَبْتَ لِابْنِ عَمَّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ فَفَارَقْتَهُ مَعَ الْمُفَارِقِینَ وَ خَذَلْتَهُ مَعَ الْخَاذِلِینَ وَ خُنْتَهُ مَعَ الْخَائِنِینَ فَلَا ابْنَ عَمَّکَ آسَیْتَ وَ لَا الْأَمَانَةَ أَدَّیْتَ ⁽⁴⁾

خُنْتَهُ: خیانت کردی

آسیت: همکاری کردی؛ از ریشهٔ «مواسات» به معنای همکاری کردن.

تو نیز از پسر عمویت روی گرداندی و [همراه] با جداشدگان خود را از او جدا کردی و با آنان

که دست از یاری اش کشیدند همساز شدی و با خیانت کاران هم آواز گشتی نه پسر عمویت را یاری رساندی و نه امانت را ادا نمودی.

نکته ها

این عبارت کنایه از دشمنی پس از دوستی است جدایی عبدالله از امام و همراهی او با کسانی که در مقام خوار کردن امام برآمدند و وارد شدن در صف کسانی که نسبت به حضرت خائنانه رفتار کردند و خیانت در امانتی که در اختیار داشت، معنای پشت کردن به آن حضرت است. ⁽¹⁾

جمله «قَلَبْتَ لِابْنِ عَمِّکَ ظَهْرَ الْمِجَنِّ» کنایه از پشت کردن به کسی است؛ زیرا مجاهدان در میدان جنگ هنگامی که روبه روی طرف مقابل می ایستند روی سپر به طرف آن هاست اما اگر فرار کنند باطن سپرها مقابل آن ها خواهد بود؛ پس این جمله به عنوان کنایه از پشت کردن به شخص یا چیزی به کار می رود. ⁽²⁾

مشابه

خَذَلُوا الْحَقَ وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِل ⁽³⁾حق را فروگذاشتند و به یاری باطل برنخاستند. غُلِبَ وَ اللَّهِ الْمُتَخَاذِلُونَ وَ ایْمُ اللَّهِ إِنِّی لَأَظُنُّ بِکُمْ أَنْ لَوْ حَمِسَ الْوَغَی وَ اسْتَحَرَّ الْمَوْتُ قَدِ انْفَرَجْتُمْ عَنِ ابْنِ أَبِی طَالِبٍ انْفِرَاجَ الرَّأْس ⁽⁴⁾به خدا قسم شکست خوردند آنان که با یکدیگر همراهی نکردند. سوگند به خدا گمانم در حق شما این است که اگر جنگ شدت گیرد و تنور مرگ گرم شود شما مانند جدا شدن سر از بدن از پسر ابوطالب جدا شوید.

5. انگیزه جهاد عبدالله بن عباس

وَ کَأَنَّکَ لَمْ تَکُنِ اللَّهَ تُرِیدُ بِجِهَادِکَ وَ کَأَنَّکَ لَمْ تَکُنْ عَلَی بَیِّنَةٍ مِنْ رَبِّکَ گویا جهادت برای خدا نبود و گویا تو بُرهانی برای کارهایت از جانب خدا نداشتی.

مشابه

هما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلَی مَا أَنْتُمْ عَلَیْهِ حَتَّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ ⁽⁵⁾خدا بر آن نیست که شما مؤمنان را بدین حال که اکنون هستید رها کند می آزماید تا ناپاک را از پاک جدا سازد.

تشبیه

مشبه: کارگزارش

مشبه به: کسی که در کوشش و تلاش خود خدا را منظور نداشته بلکه هدفش دنیا بوده

وجه شَبَه: او را تشبیه کرده است به کسی که در کوشش و تلاش خود خدا را منظور نداشته بلکه هدفش دنیا بوده است و نیز به کسی که پروردگار خود را از روی دلیل نشناخته بلکه نسبت به او و به وعدو وعید او ناآگاه است. وجه شبه، همان مشارکت او با کسانی است که غیر خدا را می جویند و نسبت به او جاهلاند و در پی غیر خدایند

6. مردم فریبی

وَ کَأَنَّکَ إِنَّمَا کُنْتَ تَکِیدُ هَذِهِ الْأُمَّةَ عَنْ دُنْیَاهُمْ وَتَنْوِی غِرَّتَهُمْ عَنْ فَیْنِهِمْ ⁽¹⁾

غره: خدعه کردن و غافل نمودن

فیتهم: غنیمتشان.

شاید هم می خواستی که با این مردم در دنیایشان حیله کنی و به نیرنگ، غنائمشان را صاحب شوی.

7. فرصت طلبی

فَلَمَّا أَمْکَنَتْکَ الشِّدَّةُ فِی خِیَانَةِ الْأُمَّةِ أَسْرَعْتَ الْکَرَّةَ وَ عَاجَلْتَ الْوَثْبَةَ وَ اخْتَطَفْتَ مَا قَدَرْتَ عَلَیْهِ مِنْ أَمْوَالِهِمُ الْمَصُونَةِ لِأَرَامِلِهِمْ وَ أَیْتَامِهِمُ اخْتِطَافَ الذَّنْبِ الْأَزَلِّ دَامِیَةَ الْمِعْزَی الْکَسِیرَةَ ⁽²⁾

الْوَثْبَةَ: پیروزی؛ از ریشهٔ «وَثب» به معنای پریدن و جستن برای گرفتن چیزی.

اختطاف: ربودن چیزی با سرعت

لأرامل: بیوه زنان.

الذَّنْبِ الْأَزَلِّ: گرگ چابک انسان یا حیوانی است که ران های باریکی داشته باشد و با توجه به این که چنین کسی با سرعت می تواند راه برود این واژه به معنای سریع و پرشتاب می آید؛ از ریشه «زلل»؛ خفیف الورکین و ذلک أشدّ علی عدوه.

دَامِیَة: مجروح و خون آلود؛ از ریشه دم» به معنای خون گرفته شده است.

الْمِعْزَی: بز.

الْکَسِیرَةَ: شکسته و استخوان شکسته و هنگامی که درباره گوسفند و امثال آن به کار می رود به معنای دست و پا شکسته است.

هنگامی که فرصتِ خیانت بیشتر برایت فراهم شد سریع تر تاختی و به شتاب از جای جستی و هرچه توانستی از اموالی که برای بیوه زنان و یتیمان نهاده بودند ربودی آن سان که گرگ تیز پا که بز مجروح و از پا افتاده را می رباید.

تشبیه

مشبه: کارگزارش

مشبه به: کسی که از عبادت خود هدفی جز فریب مردم مسلمان و به چنگ آوردن دنیای آن ها ندارد.

وجه شَبَه: یعنی همان طور که شخصی که دیگری را نسبت به چیزی فریب می دهد به دنبال فرصتی است تا آن چیز را به هنگام فرصت برباید تو نیز در سرعت اقدام به خیانت چنین بودی.

تشبیه

مشبه: عمل کارگزارش در ربودن مالی که به چنگ آورده

مشبه به: ربودن ران بز از کارافتاده توسط گرگی چالاک

وجه شَبَه: وجه شبه به سرعت ربودن و خفت و پستی اوست اما این که امام علیه السلام در این تشبیه گرگ چابک را انتخاب کرده از آن روست که لاغری ران های وی او را کمک می کند تا به تندی بجهد و طعمه را به سرعت برباید.

8. نداشتن احساس گناه

فَحَمَلْتَهُ إِلَی الْحِجَازِ رَحِیبَ الصَّدْرِ بِحَمْلِهِ غَیْرَ مُتَأَنِّمٍ مِنْ أَخْذِهِ ⁽¹⁾

و آن مال را با خیال راحت به حجاز منتقل کردی بدون این که در این غارتگری احساس گناه کنی!

نکته

عبارت «رحیب الصدر» کنایه است از شادمانی و خوشحالی وی به سبب این اموال یا کثرت اموالی که او به اختیار خود گرفته است؛ زیرا طبیعی است که هرگاه انسان چیزی

را در دل بپرورد و دست یازد هر چه ممکنش باشد برداشت می کند و به اختیار می گیرد. ⁽¹⁾

مشابه

رَحْبُ الْبُلْعُومِ مُنْدَحِقُ الْبَطْن یَأْکُلُ مَا یَجِد ⁽²⁾پس از من مردی گشاده گلو و شکم برآمده، بر شما غالب می شود، آن چه بیابد بخورد.

9. بی حیایی در اختلاس

کَأَنَّکَ لَا أَبَا لِغَیْرِکَ حَدَرْتَ إِلَی أَهْلِکَ تُرَاثَکَ مِنْ أَبِیکَ وَ أُمِّکَ ⁽³⁾

دشمنت بی پدر باد، انگار میراث رسیده از پدر و مادرت را به جانب خانواده ات بردی.

نکته

عبارت «لَا أَبَا لِغَیْرِکَ» نوعی احترام است به آن فرماندار؛ زیرا در آن جا که می خواهند تحقیر کنند می گویند یا ابا لک یعنی بی پدر شوی بنابراین امام در عین سرزنش شدید، احترام او را نیز به مقدار لازم حفظ می کند. ⁽⁴⁾

10. نداشتن ترس از خدا

«فَسُبْحَانَ اللَّهِ أَ مَا تُؤْمِنُ بِالْمَعَادِ أَ وَ مَا تَخَافُ نِقَاشَ الْحِسَابِ﴾ ⁽⁵⁾

سبحان الله آیا به قیامت ایمان نداری؟ و از حسابرسی خدا نمی ترسی؟!

أَیُّهَا الْمَعْدُودُ کَانَ عِنْدَنَا مِنْ أُولِی الْأَلْبَابِ، کَیْفَ تُسِیخُ شَرَاباً وَ طَعَاماً وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّکَ تَأْکُلُ حَرَاماً وَ تَشْرَبُ حَرَاماً وَ تَبْتَاعُ الْإِمَاءَ وَ تَنْکِحُ النِّسَاءَ مِنْ أَمْوَالِ الْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَ الْمُجَاهِدِینَ الَّذِینَ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ هَذِهِ الْأَمْوَالَ وَ أَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ الْبِلَادَ؟ فَاتَّقِ اللَّهَ وَارْدُدْ إِلَی هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ، فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْکَنَنِی اللَّهُ مِنْکَ لَأَعْذِرَنَّ إِلَی اللَّهِ فِیکَ وَ لَأَضْرِبَنَّکَ بِسَیْفِی الَّذِی مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلَّا دَخَلَ النَّارَ؛ وَ وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ فَعَلَا مِثْلَ الَّذِی فَعَلْتَ مَا کَانَتْ لَهُمَا عِنْدِی هَوَادَةٌ وَلَا ظَفِرَا مِنِّی بِإِرَادَةٍ حَتَّی آخُذِ الْحَقِّ مِنْهُمَا وَأَزِیحَ الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا وَأُقْسِمُ بِاللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ مَا یَسُرُّنِی أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلَالٌ لِی أَتْرُکُهُ مِیرَاثًا لِمَنْ بَعْدِی. فَضَحٌ رُوَیْداً، فَکَأَنَّکَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَی وَ دُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَی وَ عُرِضَتْ عَلَیْکَ أَعْمَالُکَ بِالْمَحَلَّ الَّذِی یُنَادِی الظَّالِمُ فِیهِ بِالْحَسْرَةِ وَیَتَمَنَّی الْمُضَیَّعُ فِیهِ الرَّجْعَةَ، وَلاتَ حِینَ مَناصِ .

11. عقل گریزی کارگزار

أَیُّهَا الْمَعْدُودُ کَانَ عِنْدَنَا مِنْ أُولی الْأَلْبَابِ کَیْفَ تُسِیعُ شَرَاباً وَ طَعَاماً وَ أَنْتَ تَعْلَمُ أَنَّکَ تَأْکُلُ حَرَاماً وَتَشْرَبُ حَرَاماً ⁽¹⁾ ای کسی که نزد ما از خردمندان شمرده می شدی چگونه آشامیدن و خوردن این مال را بر خود گوارا می دانی در حالی که می دانی حرام می خوری و حرام می آشامی؟!

نکته

«کَیْفَ تُسِیخُ...» اشاره به این که تمام زندگی تو آمیخته با حرام شده و آب و غذایی که از اموال غصب شده بیت المال به دست می آوری نوشیدن و خوردنش بر تو حرام است و مهریه ای که از حرام برای زنان قایل می شوی سبب می شود زندگی خانوادگی تو آلوده شود. ⁽²⁾

مشابه

فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ ⁽³⁾پس هرکس به وزن ذره ای نیکی کرده باشد آن را می بیند و هرکس به وزن ذره ای بدی کرده باشد آن را می بیند.

لَیْسَتِ الرَّوِیَّةُ کَالْمُعَایَنَةِ مَعَ الْإِبْصَارِ فَقَدْ تَکْذِبُ الْعُیُونُ أَهْلَهَا وَ لَا یَغُشُ الْعَقْلُ مَنِ اسْتَنْصَحَهُ ⁽¹⁾و آن حضرت فرمود: اندیشه مانند دیدن با چشم ها نیست که گاهی چشم ها به صاحبانش دروغ می گویند ولی خرد به کسی که از او نصیحت خواهد، خیانت نمی کند.

12. استفاده از اموال جهادگران

وَتَبْتَاعُ الْإِمَاءَ وَتَنْکِحُ النِّسَاءَ مِنْ أَمْوَالِ الْیَتَامَی وَالْمَسَاکِینِ وَالْمُؤْمِنِینَ وَالْمُجَاهِدِینَ الَّذِینَ أَفَاءَ اللَّهُ عَلَیْهِمْ هَذِهِ الْأَمْوَالَ وَ أَحْرَزَ بِهِمْ هَذِهِ الْبِلَادَ ⁽²⁾

می شود به صاحبان اصلی باز می گردد.

أَخْرَزَ: حفظ کرد.

کنیزان می خری و با زنان ازدواج می کنی آن هم از مال یتیمان و مساکین و مؤمنان جهاد کننده ای که خداوند این اموال را به آنان بخشیده و به وسیلهٔ آنان این شهرها را حفظ کرده.

نکته ها

اشاره به این است که اگر این اموال مال افراد ثروتمندی بود، غصب آن ها کمتر قبح و زشتی داشت ولی غصب اموالی که متعلق به دو گروه یتیمان و محرومان و مجاهدان و مدافعان اسلام است بسیار قبیح تر و زشت تر است. ⁽³⁾

این خلاف انصاف و عدالت است که دسترنج رزمندگان اسلام که با شرکت در جهاد و نثار خون خود به وجود آمده است توسط دیگرانی که سهمی در جهاد نداشتند تصرف شود و خود آن ها از این اموال محروم گردند. ⁽⁴⁾

13. سفارش به تقوا

فَاتَّقِ اللَّهَ وَ ارْدُدْ إِلَی هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ أَمْوَالَهُمْ فَإِنَّکَ إِنْ لَمْ تَفْعَلْ ثُمَّ أَمْکَنَنِی اللَّهُ مِنْکَ لَأُعْذِرَنَّ إِلَی اللَّهِ فِیکَ وَ لَأَضْرِبَنَّکَ بِسَیْفِی الَّذِی مَا ضَرَبْتُ بِهِ أَحَداً إِلَّا دَخَلَ النَّارَ ⁽⁵⁾

از خدا پروا کن! به این قوم اموالشان را برگردان اگر برنگردانی آن گاه خداوند به من قدرت دستیابی به تو را بدهد، چنانت عقوبت کنم که عذر خواهم نزد حق باشد و با شمشیرم گردنت

را بزنم؛ شمشیری که احدی را با آن نزدم جز این که وارد جهنم شد.

نکته ها

امام برای بیان حساسیت و جایگاه اموال عمومی از هر سه شیوه ممکن یعنی تقوای الهی، تحریک عواطف انسانی و تهدید عملی استفاده کرده است. ⁽¹⁾

بیان این حقیقت که هرکس با شمشیر امیرالمؤمنین علیه السلام کشته شود به طور قطع به جهنم خواهد رفت حاکی از یقین آن حضرت به حقانیت راهش می باشد. ⁽²⁾

4. انصاف و مساوات

وَ وَ اللَّهِ لَوْ أَنَّ الْحَسَنَ وَالْحُسَیْنَ فَعَلَا مِثْلَ الَّذِی فَعَلْتَ مَا کَانَتْ لَهُمَا عِنْدِی هَوَادَةٌ وَ لَا ظَفِرَا مِنِّی بِإِرَادَةٍ حَتَّی آخُذَ الْحَقَّ مِنْهُمَا وَ أُزِیحَ الْبَاطِلَ عَنْ مَظْلَمَتِهِمَا ⁽³⁾

به خدا قسم اگر حسن و حسینم آن چه تو انجام دادی انجام می دادند، از من نرمشی نمی دیدند و به مرادی نمی رسیدند تا این که حق را از آنان باز ستانم و باطلی را که از ستمشان به وجود آمده، نابود سازم.

نکته ها

امام بیان می کند که لازمه عدالت، جریان یکسان بودن قانون نسبت به همگان بوده است و هیچ انگیزه ای نمی تواند از شکل گیری عدالت در جریان قانون جلوگیری نماید. ⁽⁴⁾

تصریح به نام امام حسن علیه السلام و امام حسین علیه السلام نه بدان معنی است که آنان مرتکب چنین خلافی خواهند شد چراکه آن ها معصوم بوده و هرگز چنین احتمالی درباه آن ها نمی رود. به هر حال این گونه موارد قاطعیت و انعطاف ناپذیری امام را به اثبات می رساند. ⁽⁵⁾

مشابه

قُلْ إِنْ کَانَ لِلرَّحْمنِ وَلَدٌ فَأَنَا أَوَّلُ الْعابِدین ⁽⁶⁾بگو: اگر خدای رحمان را فرزندی می بود، من از نخستین پرستندگان می بودم.

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا کُونُوا قَوَّامِینَ بِالْقِسْطِ شُهَداءَ لِلَّهِ وَ لَوْ عَلَی أَنْفُسِکُمْ أَوِ الْوَالِدَیْنِ وَ الْأَقْرَبِینَ إِنْ یَکُنْ غَنِیًّا أَوْ فَقیراً فَاللَّهُ أَوْلی بهما ⁽¹⁾ای کسانی که ایمان آورده اید، به عدالت فرمانروا باشید و برای خدا شهادت دهید هر چند به زیان خود یا پدر و مادر یا خویشاوندان شما، چه توانگر و چه درویش بوده باشد؛ زیرا خدا به آن دو سزاوارتر است.

5. شاد نشدن امام از جمع آوری مال

وَ أُقْسِمُ بِاللَّهِ رَبِّ الْعَالَمِینَ مَا یَسُرُّنِی أَنَّ مَا أَخَذْتَهُ مِنْ أَمْوَالِهِمْ حَلَالٌ لِی أَتْرُکُهُ مِیرَاثَاً لِمَنْ بَعْدِی ⁽²⁾ به خدا پروردگار جهانیان سوگند می خورم اگر اموالی که به حرام از مردم ستاندی مال حلالی برای من بود که آن را برای بازماندگانم به میراث گذارم چیزی نبود که مرا خوشحال نماید.

نکته

امام علی علیه السلام که الگوی خداجویان است اگر مال حلالی بر هم انباشته کند و برای وارثان بر جای گذارد خوشحال نیست آن که مال حلالی فراهم کند و آن را ره توشه آخرت قرار دهد باید خوشحالی کند؛ چراکه در عین حال دیگران را هم محروم نساخته. ⁽³⁾

مشابه

پیامبر: اللَّهُمَّ ارْزُقُ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ وَ مَنْ أَحَبَّ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدٍ الْعَفَافَ وَالْکَفَافَ وَارْزُقْ مَنْ أَبْغَضَ مُحَمَّداً وَ آلَ مُحَمَّدِ الْمَالَ وَ الْوَلَدَ ⁽⁴⁾بار خدایا به محمد و آل محمد و دوستان آن ها پاک دامنی و به مقدار کفاف روزی کن و به دشمنان محمد و آل محمد، مال و فرزند روزی کن.

وَ لا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلی عُنُقِکَ وَ لا تَبْسُطُها کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُوماً مَحْسُورا ⁽⁵⁾نه هرگز دست خود در احسان به خلق محکم بسته دار و نه بسیار باز و گشاده دار که هرکدام کنی به نکوهش و حسرت خواهی نشست. وَابْتَغِ فیما آتاک اللهُ الدَّارَ الْآخِرَةَ وَ لا تَنْسَ نَصیبَکَ مِنَ الدُّنْیا ⁽⁶⁾و به او گفتند در آن چه

خدا به تو داده سرای آخرت را جست وجو کن و بهره ات را از دنیا فراموش منما.

6. زیاده روی در سرکشی

فَضَحِ رُوَیْداً فَکَأَنَّکَ قَدْ بَلَغْتَ الْمَدَی وَ دُفِنْتَ تَحْتَ الثَّرَی وَ عُرِضَتْ عَلَیْکَ أَعْمَالُکَ بِالْمَحَلَّ الَّذِی یُنَادِی الظَّالِمُ فِیهِ بِالْحَسْرَةِ وَ یَتَمَنَّی الْمُضَیَّعُ فِیهِ الرَّجْعَةَ وَ لَاتَ حِینَ مناص ⁽¹⁾

الثَّرَی: خاک.

عُرضَت: عرضه شد.

یُنَادِی ندا می دهد

یَتَمَنَّی: تمنا می کند.

الْمُضَیَّعُ: ضایع کننده

مناص: پناهگاه و فریادرس؛ از ریشهٔ «نوص»؛ عرب هنگامی که حادثه سخت و وحشتناکی رخ می داده مخصوصاً در جنگ ها این کلمه را تکرار می کرد و می گفت مناص مناص یعنی پناهگاه کجاست؟ و چون این مفهوم با فرار مقارن است گاهی به معنای محل فرار نیز آمده است؛ بنابراین جمله ولات حین مناص مفهومش این است که راه فرار و نجات و پناهگاهی نیست؛ المهرب و المخلص.

در این غارتگری آهسته بران که گویی به مرگ رسیده ای و زیر خاک دفن شده ای و اعمالت بر تو عرضه شده آن هم در جایی که ستمکار به حسرت فریاد بر می دارد و ضایع کننده عمر درخواست برگشت به دنیا دارد در حالی که آن زمان زمان رهایی نیست.

نکته

«فَضَحٌ رُوَیْداً»: ضرب المثل ادیبانه ای است که عرب به کسی می گوید که از او انتظار دارد که چاشتگاه شتر بیزبان را آهسته بچراند تا بتواند با خوردن علف بیابان رمقی بیابد و از گرسنگی رها گردد و راه سفر را طی کند و شتربان را به مقصد برساند. از این ضرب المثل در موردی استفاده می شود که می خواهد به کسی بگوید تندروی نکند و اسب سرکش هوای نفس را نجهاند و خود را به هلاکت نیندازد. ⁽²⁾

مشابه

وَ أَنْذِرْهُمْ یَوْمَ الْحَسْرَةِ إِذْ قُضِیَ الْأَمْرُ ⁽¹⁾آنان را از روز حسرت که کار به پایان آمده بترسان. فَیَا لَهَا حَسْرَةً عَلَی کُلِ ذِی غَفْلَةٍ أَنْ یَکُونَ عُمُرُهُ عَلَیْهِ حُجَّةً وَ أَنْ تُؤَدِّیَهُ أَیَّامُهُ إِلَی الشَّقْوَةِ نَسْأَلُ اللهَ سُبْحَانَهُ أَنْ یَجْعَلَنَا وَإِیَّاکُمْ مِمَّنْ لَا تُبْطِرُهُ نِعْمَةٌ وَلَا تُقَصِّرُ بِهِ عَنْ طَاعَةِ رَبِّهِ غَایَةٌ وَلَا تَحُلُّ بِهِ بَعْدَ الْمَوْتِ نَدَامَةٌ وَ لَا کَآبَة ⁽²⁾حسرت و اندوه بر آن بی خبری که عمر نابودشده اش بر او حجت است و پایان زندگی اش شقاوت! از خدا درخواست دارم ما و شما را از کسانی قرار دهد که نعمت آنان را به طغیان نیندازد و هدفی آنان را در عبادت پروردگار خود مقصر نسازد و پس از مرگ ندامت و اندوه بر او فرود نیاید. امام علی علیه السلام: إِنَّ أَعْظَمَ الْحَسَرَاتِ یَوْمَ الْقِیَامَةِ حَسْرَةُ رَجُلٍ کَسَبَ مَالًا فِی غَیْرِ طَاعَةِ اللَّهِ [فَوَرَّثَهُ رَجُلًا فَوَرِثَهُ رَجُلٌ فَأَنْفَقَهُ فِی طَاعَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَدَخَلَ بِهِ الْجَنَّةَ وَ دَخَلَ الْأَوَّلُ بِهِ النَّار ⁽³⁾و آن حضرت فرمود: بزرگترین حسرت ها در روز قیامت، حسرت مردی است که از حرام کسب ثروت کرده و آن را مردی به ارث برده و در طاعت خدای سبحان انفاق نموده، پس به خاطر انفاقش وارد بهشت می گردد و ارث گذارنده داخل جهنم می شود.

نامه 42

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: پیش از صفین در کوفه، سال 37 هجری

مخاطب: عمرو بن ابی سلمه مخزومی

علت مکاتبه: نصب نعمان بن عجلان زرقی و عزل عمروبن ابی سلمه از فرمانداری بحرین

موضوع: سیاسی

هدف و نتیجه: لبیک عمرو به دعوت امام علیه السلام جهت شرکت در نبرد صفین ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

عمر و بن ابی سلمه پسر همسر پیامبر مادرش ام سلمه و پدرش ابوسلمه پسر عبد الاسد بن هلال بن عمر بن مخزوم است و اما نعمان بن عجلان از جمله بزرگان انصار از قبیله بنی زریق است.

موضوع نامه اطلاع عمرو بن ابی سلمه است بر تعیین نعمان به جای او و نیز اطلاع بر این که این عمل به خاطر خلافی نبوده است که از او سرزده باشد تا او را مستحق نکوهش و برکناری سازد بلکه امام علیه السلام از او سپاسگزار است؛ از آن رو که به خوبی حکومت کرده و رعایت امانت را نموده است. آنگاه هدف خود را از برکناری و احضار وی به اطلاع رسانده که عبارت از یاری و کمک گرفتن از او در برابر دشمن است تا دلش آرام گیرد و از مقام حکومت با میل و رغبت جدا شود.

و من کتاب له (علیه السلام) إلی عمر بن أبی سلمة المخزومی و کان عامله علی البحرین، فعَزَلَه و استعمل نعمان بن عجلان الزرقی مکانه أَمَّا بَعْدُ، فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُ النُّعْمَانَ بْنَ عَجْلَانَ الزُّرَقِیَّ عَلَی الْبَحْرَیْنِ وَ نَزَعْتُ یَدَکَ، بِلَا ذَمِّ لَکَ وَ لَا تَثْرِیبٍ عَلَیْکَ، فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلَایَةَ وَ أَدَّیْتَ الْأَمَانَةَ؛ فَأَقْبِلْ غَیْرَ ظَنِینِ وَلَا مَلُومٍ وَلَا مُتَهَم وَ لَا مَأْثُومِ. [فَقَدْا فَلَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِیرَ إِلَی ظَلَمَةِ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَی جِهَادِ الْعَدُوِّ وَإِقَامَةِ عَمُودِ الدِّینِ، إِنْ شَاءَ اللَّه.### 1. جابه جایی مدیران﴿أَمَّا بَعْدُ فَإِنِّی قَدْ وَلَّیْتُ النُّعْمَانَ بْنِ عَجْلَانَ الزُّرَقِیَّ عَلَی الْبَحْرَیْنِ

اما بعد، نعمان بن عجلان زرقی را والی بحرین قرار دادم.

نکته

امام با مدیریت هوشمندانه بر اساس شرایط به جابه جایی مدیران می پردازد. امام با این کار از ایستایی و درجا زدن و تضعیف مدیریت و تبدیل شدن مسئولیت به یک حق پیشگیری می نماید. ⁽¹⁾

2. حفظ حرمت مدیران

وَ نَزَعْتُ یَدَکَ بِلَا ذَمِّ لَکَ وَ لَا تَثْرِیبٍ عَلَیْکَ ⁽²⁾

تقریب: سرزنش و ملامت از ریشه «ثرب» در اصل به معنای پوسته نازکی از پیه که گاهی روی معده ها و روده ها را می پوشاند و هنگامی که به باب تفعیل (تثریب می رود به معنای کنار زدن آن پوسته است؛ سپس به معنای سرزنش و توبیخ و ملامت به کار رفته گویی با این کار پرده گناه از چهره طرف کنار زده می شود؛ بلا لوم علیک و التثریب: الاستقصاء فی اللوم.

و تو را از آن جا برداشتم بدون این که نکوهش و ملامتی بر تو باشد.

3. تقدیر از مدیران وظیفه شناس

فَلَقَدْ أَحْسَنْتَ الْوِلَایَةَ وَ أَدَّیْتَ الْأَمَانَةَ زمامداری را به خوبی انجام دادی و امانت را ادا کردی.

مشابه

وَ إِنَّ عَمَلَکَ لَیْسَ لَکَ بِظُعْمَةٍ وَ لَکِنَّهُ فِی عُنُقِکَ أَمَانَةٌ ⁽¹⁾حکمرانی برای تو طعمه نیست، بلکه امانتی است بر عهده ات. إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُکُمْ أَنْ تُؤَدُّوا الْأَماناتِ إِلی أَهْلِها ⁽²⁾خدا به شما فرمان می دهد که امانت ها را به صاحبانشان بازگردانید.

4. احضار و دفع اتهام

فَأَقْبِلْ غَیْرَ ظَنِینِ وَ لَا مَلُومٍ وَلَا مُتَّهَم وَ لَا مَأْلُوم ⁽³⁾

به جانب من بیا بی آن که نسبت به تو سوءظن و سرزنش یا اتهام و گناهی باشد.

نکته

جابه جایی فرمانداران متناسب با توانایی ها و صلاحیت های آنان و تعیین جایگاه خدمت، هرکدام از نشانه های رهبر لایق و شایسته است که امیرالمؤمنین علیه السلام مصداق بارز آن می باشد. ⁽⁴⁾

5. مأموریت و سمت جدید

فَلَقَدْ أَرَدْتُ الْمَسِیرَ إِلَی ظَلَمَةِ أَهْلِ الشَّامِ وَ أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی عزم حرکت به جانب ستمکاران شام را دارم دوست داشتم در این سفر همراهم باشی.

نکته

عبارت «أَحْبَبْتُ أَنْ تَشْهَدَ مَعِی» به معنای شهادت در رکاب حضرت نیست بلکه به معنای حضور با آن حضرت است. ⁽⁵⁾

6. جهاد برای برپایی دین

فَإِنَّکَ مِمَّنْ أَسْتَظْهِرُ بِهِ عَلَی جِهَادِ الْعَدُوِّ وَإِقَامَةِ عَمُودِ الدِّینِ إِنْ شَاءَ اللَّه ⁽¹⁾ زیرا تو از کسانی هستی که در جنگ با دشمن و به پاکردن ستون دین به آنان پشت قوی می کنم، اگر خدا بخواهد.

مشابه

هوَ قاتِلُوهُمْ حَتَّی لا تَکُونَ فِتْنَةٌ وَیَکُونَ الدِّینُ کُلُّهُ لِلَّهِ ⁽²⁾با آنان نبرد کنید تا دیگر فتنه ای نباشد و دین همه دین خدا گردد.

نامه 43

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: پس از صفین در کوفه سال 38 هجری

مخاطب: مصقلة بن هبیره شیبانی

علت مکاتبه: تقسیم ناعادلانه غنائم و بیت المال از سوی مصقله

موضوع: سیاسی اعتقادی

هدف و نتیجه: هشدار و نتیجه ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

این نامه به مصقلة بن هبیره شیبانی فرماندار فارس است. خلاصه این نامه ملامت و سرزنش شدید این فرماندار است؛ زیرا به خدمت امام گزارش داده بودند که او اموال بیت المال را بی حساب وکتاب به قوم و قبیله خود می دهد امام او را سخت بر این کار ملامت می کند و نصیحت می فرماید که آخرت خود را به دنیا و دین خود را به دینار نفروشد.

و من کتاب له (علیه السلام) إلی مصقلة بن هبیرة الشیبانی و هو عامله علی أردشیر خُرّة:

بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرُ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَکَ وَ عَصَیْتَ إِمَامَکَ؛ أَنَّکَ تَقْسِمُ فَیْءَ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَ خُیُولُهُمْ وَ أُرِیقَتْ عَلَیْهِ دِمَاؤُهُمْ فِیمَنِ اعْتَامَکَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِکَ. فَوَالَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ لَئِنْ کَانَ ذَلِکَ حَقَّاً لَتَجِدَنَّ لَکَ عَلَیَّ هَوَاناً وَ لَتَخِفَّنَّ عِنْدِی مِیزَانَا، فَلَا تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّکَ وَ لَا تُصْلِحْ دُنْیَاکَ بِمَحْقِ دِینِکَ فَتَکُونَ مِنَ الْأَخْسَرِینَ أَعْمَالًا أَلَا وَ إِنَّ حَقٌّ مَنْ قِبَلَکَ وَ قِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ فِی قِسْمَةِ هَذَا الْفَیْءِ سَوَاءٌ، یَرِدُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ وَ یَصْدُرُونَ عَنْه .

1. نارضایتی امام از عملکرد مصقله

بَلَغَنِی عَنْکَ أَمْرُ إِنْ کُنْتَ فَعَلْتَهُ فَقَدْ أَسْخَطْتَ إِلَهَکَ ⁽¹⁾ خبر انجام کاری از تو به من رسیده که اگر آن را به جا آورده باشی، خدایت را به خشم آورده و امام خود را غضبناک کرده ای.

نکته

این تعبیر نشان می دهد که امام خبری را که به او رسیده بود صددرصد تصدیق نفرمود و جانب احتیاط را رعایت کرد که مبادا شخص بی گناهی متهم گردد. ⁽²⁾

مشابه

ذلِکَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا مَا أَسْخَطَ اللَّهَ وَ کَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمَالَهُم ⁽³⁾این به خاطر آن است که آن ها از آن چه خداوند را به خشم می آورد پیروی کردند و از آن چه موجب خشنودی او است کراهت داشتند لذا اعمالشان را حبط و نابود کرد.

2. یادآوری حقوق مردم

وَعَصَیْتَ إِمَامَکَ أَنَّکَ تَقْسِمُ فَیْءَ الْمُسْلِمِینَ الَّذِی حَازَتْهُ رِمَاحُهُمْ وَ خُیُولُهُمْ وَ أُرِیقَتْ

عَلَیْهِ دِمَاؤُهُمْ فِیمَنِ اعْتَامَکَ مِنْ أَعْرَابِ قَوْمِکَ ⁽¹⁾

حَازَتْهُ: آن را جمع کرد؛ جمعته

رِمَاحُهُمْ: نیزه هایشان؛ از ماده «رمح» به معنای نیزه است؛ الرُّمْحُ: من السلاح معروف.

خُیُولُهُمْ: اسب هایشان؛ از ماده «خیل» به معنای اسب است؛ این واژه در اصل به معنای تکبر و خودپسندی است. به عقیدة راغب اسبان را از آن جهت «خیل» گفته اند که هر که به آن سوار شود در خود احساس تکبر می کند.

أُریقت: ریخته شد.

دِمَاؤُهُمْ: خون هایشان؛ جمع «دَم» به معنای خون.

اعتام: برگزید؛ از ریشه اعتیام» و «عیم در اصل به معنای تشنگی و علاقه به شیر است و از آن جا که انسان هنگامی که علاقه شدید به چیزی پیدا کرد تلاش می کند نوع خوب آن را به دست آورد واژه «عیمه» به معنای هرچیز خوب و برگزیده ای آمده است؛ بنابراین جمله «اعتامک» یعنی تو را برگزیده اند؛ اختارک من بین الناس، أصله من العیمة، و هی خیار المال، وقد روی فیمن اعتماک بالقلب و الصحیح المشهور الأول.

خبر این است که غنائمی که نیزه ها و اسب های اهل اسلام گرد آورده و خونشان در این راه به زمین ریخته در میان بادیه نشینان قبیله ات که تو را انتخاب نموده اند، تقسیم می کنی!

نکته ها

غنائمی که در بیت المال گرد آمده باید در راه عمران و آبادانی و رفاه و پیشرفت امت اسلامی به مصرف برسد و هیچ کس حق ندارد آن ها را به مصارف شخصی و فامیلی اختصاص دهد. ⁽²⁾

«فی» اموالی است از کفار که بدون جنگ به حکومت اسلامی منتقل می شود و مصرف آن مانند مصرف خمس است. رئیس دولت اسلامی مجاز است که آن را در راه مصالح امت اسلامی به مصرف برساند. ⁽³⁾

مشابه

إِنَّ هَذَا الْمَالَ لَیْسَ لِی وَ لَا لَکَ وَ إِنَّمَا هُوَ فَیْءٌ لِلْمُسْلِمِینَ وَ جَلْبُ أَسْیَافِهِمْ فَإِنْ شَرِکْتُهُمْ فِی حَرْبِهِمْ کَانَ لَکَ مِثْلُ حَظِّهِمْ وَ إِلَّا فَجَنَاةُ أَیْدِیهِمْ لَا تَکُونُ لِغَیْرِ أَفْوَاهِهِم ⁽⁴⁾این مال نه از آن من است نه از آن تو بلکه غنیمت مسلمانان و اندوخته شمشیرهای ایشان است؛ پس اگر با آن ها در کارزارشان شریک بوده ای تو را هم مانند آنان نصیب و بهره می باشد و اگر نه،

چیده دست های آن ها برای دهان های دیگران نمی باشد.

3. توبیخ مصقله

فَوَالَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَ بَرَأَ النَّسَمَةَ لَئِنْ کَانَ ذَلِکَ حَقَّاً لَتَجدَنَّ لَکَ عَلَیَّ هَوَاناً وَ لَتَخِفَّنَّ عِنْدِی مِیزَاناً ⁽¹⁾

هوان: خواری

لَتَخِفَّنَّ: قطعاً سبک خواهی شد.

به حق کسی که دانه را شکافت و انسان را آفرید، اگر این برنامه حقیقت داشته باشد، خود را نزد من خوار و بی اعتبار خواهی یافت.

نکته

نحوه برخورد امام با اصحاب به خصوص کارگزاران وابسته به نوع عملکرد آن ها بود. ⁽²⁾

مشابه

فَلا نُقِیمُ لَهُمْ یَوْمَ الْقِیامَةِ وَزْناً ⁽³⁾ما در روز قیامت برایشان منزلتی قائل نیستیم.

4. نصیحت امام به مصقله

فَلَا تَسْتَهِنْ بِحَقِّ رَبِّکَ وَ لَا تُصْلِحْ دُنْیَاکَ بِمَحْقِ دِینِکَ فَتَکُونَ مِنَ الْأَخْسَرِینَ أَعْمَالًا ⁽⁴⁾

بِمَحْق: از بین بردن؛ محو و نابود کردن؛ محق محقا الشیء: أبطله و محاه.

نکته

فروش دین به دنیا و فدا کردن مصالح آخرتی به جای تحصیل منافع دنیوی، بلا و ضایعه ای است که اکثراً دامن مسئولان و کارگزاران را می گیرد و دره هولناکی است که آن ها را در خود فرو می برد. ⁽⁵⁾

5. حقوق مسلمانان در بیت المال

أَلَا وَإِنَّ حَقَّ مَنْ قِبَلَکَ وَ قِبَلَنَا مِنَ الْمُسْلِمِینَ فِی قِسْمَةِ هَذَا الْفَیْءِ سَوَاءٌ یَرِدُّونَ عِنْدِی عَلَیْهِ وَ یَصْدُرُونَ عَنْه ⁽¹⁾

یَصْدُرُونَ: خارج می شوند.

آگاه باش که حق مسلمانانی که نزد تو و ما هستند از تقسیم غنیمت برابر است. آنان برای گرفتن سهم خود نزد من می آیند سهم خویش را می گیرند و می روند.

نکته ها

عبارت «یَردُونَ عِنْدِی عَلَیْهِ وَ یَصْدُرُونَ عَنْه» با توجه به این که تعبیر به ورود و صدور در اصل مربوط به ورود تشنگان به آبشخور و برگرفتن آب و بیرون رفتن از آن است، اشاره به این نکته می کند که بیت المال همچون نهر عظیمی است که خداوند آن را جاری ساخته و همگان در آن یکسان اند هر کسی از طریق آبشخور به این نهر می رسد و بهره خود را می گیرد و از آن خارج می شود. ⁽²⁾

منظور از «عِنْدِی» این است که این کار با نظر من و طبق برنامه من باید انجام بگیرد نه این که نمایندگانم خودسرانه هرگونه که مایل باشند بیت المال را تقسیم کنند. ⁽³⁾

مشابه

فَإِنَّ فِی الْعَدْلِ سَعَةً وَ مَنْ ضَاقَ عَلَیْهِ الْعَدْلُ فَالْجَوْرُ عَلَیْهِ أَضْیَق ⁽⁴⁾زیرا گشایش امور با عدالت است و کسی که عدالت او را در مضیقه اندازد ظلم و ستم، مضیقه بیشتری برای او ایجاد می کند. إِنَّ أَفْضَلَ قُرَّةِ عَیْنِ الْوِلَاةِ اسْتِقَامَةُ الْعَدْلِ فِی البلاد ⁽⁵⁾برترین چیزی که موجب چشم روشنی زمامداران می شود برقراری عدالت در شهرهاست.

نامه 44

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ زمان و مکان وقوع: روزگار غارتگری ها در کوفه، سال 39 هجری

مخاطب: زیاد بن ابیه

علت مکاتبه: اطلاع امام علیه السلام از فریب کاری معاویه و برادرخواندگی زیاد بن ابیه

موضوع: سیاسی علمی

هدف و نتیجه: هشدار نسبت به توطئه معاویه ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

از نامه های آن حضرت است به زیاد بن ابیه زمانی که به حضرت خبر رسید معاویه به زیاد نامه نوشته و می خواهد او را با ملحق کردن به نَسب خود بفریبد. سرچشمه این نامه این است که امام باخبر می شود که معاویه نامه ای به زیاد نوشته است که او را برادر واقعی خود بداند؛ به این ترتیب که زیاد را فرزند نامشروع ابوسفیان معرفی کند که از زن بدکاره ای متولد شده و از این طریق او را بفریبد و در چنگال خویش برای رسیدن به اهدافش قرار دهد.

و من کتاب له (علیه السلام) إلی زیاد ابن أبیه و قد بلغه أن معاویة کتب إلیه یرید خدیعته بإستلحاقه:

وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَیْکَ یَسْتَزِلُّ لُبَکَ وَ یَسْتَفِلُ غَرْبَکَ، فَاحْذَرْهُ، فَإِنَّمَا هُوَ الشَّیْطَانُ یَأْتِی الْمَرْءَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ لِیَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ وَیَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ. وَقَدْ کَانَ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَةٌ مِنْ حَدِیثِ النَّفْسِ وَ نَزْغَةٌ مِنْ نَزَغَاتِ الشَّیْطَانِ لَا یَثْبُتُ بِهَا نَسَبٌ وَ لَا یُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ وَ الْمُتَعَلِّقُ بِهَا کَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّعِ وَ النَّوْطِ الْمُذَبْذَبِ. فَلَمَّا قَرَأَ زِیَادٌ الْکِتَابَ قَالَ شَهِدَ بِهَا وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ، وَ لَّمْ تَزَلْ فِی نَفْسِهِ حَتَّی ادَّعَاهُ مُعَاوِیَةٌ .

1. تشویق زیاد به صبر و استقامت

وَ قَدْ عَرَفْتُ أَنَّ مُعَاوِیَةَ کَتَبَ إِلَیْکَ یَسْتَزِلُّ لُبَّکَ وَ یَسْتَفِلُّ غَرْبَکَ فَاحْذَرْهُ فَإِنَّمَا هُوَ الشَّیْطَانُ ⁽¹⁾

یَسْتَفلُ: رخنه می کند؛ از ریشهٔ «فَلَل» به معنای کُند کردن و شکستن چیزی؛ یرید أن یفلّ عزمک

غَرْبَ: چابکی و چالاکی؛ نشاط و هیجان و تصمیم؛ الغرب: حد السیف و هو مجاز عن العزم، و یصح أن یکون الجملة مجازا مرکبا.

آگاه شدم که معاویه برای لغزاندن خردت و سست کردن عزمت نامه ای برایت فرستاده. از او حذر کن که بی تردید او شیطان است.

نکته

معاویه نه تنها خود فریب خورده شیطان بود که بر اثر فرورفتن در دام مفاسد دنیوی و به دلیل برخورداری از هوش و ذکاوت بالا، خود شیطان مجسمی شده بود که چهره ای شاخص همچون زیاد را به انحراف کشید. ⁽²⁾

مشابه

وَ کَذلِکَ جَعَلْنا لِکُلِّ نَبِیٍّ عَدُوًّا شَیاطِینَ الْإِنْسِ وَالْجِنِّ یُوحَی بَعْضُهُمْ إِلَی بَعْضٍ زُخْرُفَ الْقَوْلِ غُرُورا ⁽³⁾و همچنین برای هر پیامبری دشمنانی از شیاطین انس و جن قرار دادیم.

برای فریب یکدیگر، سخنان آراسته القا می کنند.

وَإِنَّ الشَّیَاطِینَ لَیُوحُونَ إِلَی أَوْلِیَائِهِمْ لِیُجَادِلُوکُمْ وَإِنْ أَطَعْتُمُوهُمْ إِنَّکُمْ لَمُشْرِکُون وشیاطین ⁽¹⁾به دوستان خود القا می کنند که با شما مجادله کنند؛ اگر از ایشان پیروی کنید از مشرکانید. و إذا لَقُوا الَّذِینَ آمَنُوا قالُوا آمَنَّا وَ إِذا خَلَوْا إِلی شَیاطینِهِمْ قَالُوا إِنَّا مَعَکُمْ إِنَّمَا نَحْنُ مُسْتَهْزِؤُنَ ⁽²⁾و چون به مؤمنان می رسند می گویند ایمان آورده ایم و چون با شیطان های خویش خلوت می کنند، می گویند: ما با شما هستیم، ما مسخره شان می کنیم.

2. فریب شیطان به هر وسیله

یَأْتِی الْمَرْءَ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ وَ عَنْ یَمِینِهِ وَ عَنْ شِمَالِهِ لِیَقْتَحِمَ غَفْلَتَهُ وَیَسْتَلِبَ غِرَّتَهُ ⁽³⁾

که از مقابل و پشت سر و از راست و چپ به سوی آدمی می آید تا به هنگام غفلت بر او هجوم آورد و عقلش را برباید.

نکته

منظور این است که شیطان برای فریفتن انسان ها از هر وسیله ای استفاده می کند؛ گاه از طریق تطمیع و زمانی تهدید و گاه شهوت و هواپرستی و هنگامی از طریق آمال و آرزوها که در همه این ها یک چیز مد نظر است و آن گمراه ساختن انسان است. ⁽⁴⁾

مشابه

قالَ فَبِمَا أَغْوَیْتَنِی لَأَقْعُدَنَّ لَهُمْ صِراطَ الْمُسْتَقِیمَ ثُمَّ لَآتِیَنَّهُمْ مِنْ بَیْنِ أَیْدِیهِمْ وَ مِنْ خَلْفِهِمْ وَ عَنْ أَیْمَانِهِمْ وَ عَنْ شَمَائِلِهِمْ وَ لا تَجِدُ أَکْثَرَهُمْ ⁽⁵⁾شاکرین گفت: حال که مرا نومید ساخته ای من هم ایشان را از راه راست تو منحرف می کنم آن گاه از پیش و از پس و از چپ و راست بر آن ها می تازم و بیشترشان را شکرگزار نخواهی یافت.

3. ابطال سخن زیاد

وَ قَدْ کَانَ مِنْ أَبِی سُفْیَانَ فِی زَمَنِ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ فَلْتَةٌ مِنْ حَدِیثِ النَّفْسِ وَ نَزْغَةٌ مِنْ

نَزَغَاتِ الشَّیْطَانِ لَا یَثْبُتُ بِهَا نَسَبُ وَ لَا یُسْتَحَقُّ بِهَا إِرْثٌ ⁽¹⁾

نزغات: شیطان به وسوسه های او گفته می شود که افراد را به جان هم می اندازد

لَا یَثْبُتُ: ثابت نمی شود.

لَا یُسْتَحَقُّ: مستحق نمی شود.

ابوسفیان در زمان حکومت عمر بن خطاب سخنی بدون اندیشه بر زبانش آمد که سببش هوای نفس و وسوسه شیطان بود این سخن نه نسبی را اثبات می کند و نه کسی را مستحق میراث می سازد.

نکته ها

امام علیه السلام زیاد را متوجه علت نادرستی فریبکاری معاویه ساخته است؛ به این ترتیب که معاویه می خواهد او را با پیوند دادن به خود به عنوان این که برادر اوست، غافلگیر کند پس امام علیه السلام به وی هشدار می دهد که این رابطه برادری که معاویه در پی آن است در صورتی درست است که نسبت پسری زیاد از قول ابوسفیان صحیح باشد در حالی که ادعای فرزندی او برای ابوسفیان به اثبات نرسیده بلکه سخن ابوسفیان که من چنین و چنان کردم سخنی ناسنجیده و از روی هوای نفس بود که بدون دقت و فکر بر زبان آورده است. ⁽²⁾

اعتراف ابوسفیان به عمل نامشروع زنا آن هم با زنی شوهردار دلیل بر پستی و رذالت او و استناد معاویه به این عمل و طرح علنی آن در حضور دیگران نشان از فساد دربار معاویه و عادی بود این جنایات در آن جاست. ⁽³⁾

4. نقد زیاد

وَالْمُتَعَلِّقُ بِهَا کَالْوَاغِلِ الْمُدَفَّع والنَّوْطِ الْمُذَبْذَب ⁽⁴⁾

النَّوْطِ الْمُذَبْذَب: ظرف و مانند آن است که دنبال پالان بیاویزند که وقتی راکب مرکب را حرکت می دهد یا حرکتش را سریع می نماید، آن ظرف پیوسته می جنبد.

کسی که به آن سخن دل خوش نماید مانند کسی است که ناخوانده به محفل شراب خواران درآید و آنان پیوسته او را برانند و چونان کاسه ای چوبین است که به پالان شتر بندند و همواره با جنبش شتر از این سو به آن سو بجنبد.

نکته

عبارت «النوط المذبذب» اشاره به این است که چیزی از قبیل کاسه یا قدح چوبی و مانند این ها که به بار سوار می آویزند پیوسته در حرکت است و تا وقتی که به پشت بار آن سوار است و او مرکب را تند می راند در حال جنبیدن است. ⁽¹⁾

تشبیه

مشبه: کسی که به سفیانیان بچسبد

مشبه به: کسی که به جمع باده گساران می پیوندند ولی قبولش نمی کنند وجه شَبَه امام هرکس را که خود را به سفیانیان می چسباند تشبیه به کسی کرده است که می خواهد به جمع باده گساران بپیوندد ولی آن ها قبولش نمی کنند و او را از خود می رانند امویان هرگز زیاد را از خود ندانستند.

مشبه: کسی که به سفیانیان بچسبد

مشبه به: کاسه چوبین

وجه شَبَه: امام کسی را که به سفیانیان بچسبد تشبیه به کاسه چوبینی فرموده است که در حال تزلزل و لرزان است وجه شبه همان تزلزل و نپیوستن وی به فامیل مشخص و ناآرامی اوست؛ چنان که کاسه چوبین در حال لرزش می باشد و برقرار و ثابت نیست.

فَلَمَّا قَرَأَ زِیَادُ الْکِتَابَ قَالَ شَهِدَ بِهَا وَ رَبِّ الْکَعْبَةِ، وَ لَمْ تَزَلْ فِی نَفْسِهِ حَتَّی ادَّعَاهُ مُعَاوِیَةٌ. زیاد چون نامه امام را خواند گفت: به خدای کعبه سوگند که او به برادری من با معاویه شهادت داد و پیوسته این مسئله را در خاطر داشت تا معاویه او را برادر خود خواند.

نامه 45

اشاره

شناسنامه نامه

تاریخ، زمان و مکان وقوع: قبل از جمل در مدینه، سال 36 هجری

مخاطب: عثمان بن حنیف انصاری فرماندار (بصره)

علت مکاتبه: دعوت عثمان بن حنیف به مهمانی ثروتمندان بصره

موضوع: اخلاقی، سیاسی، اعتقادی

هدف و نتیجه: ارائه الگوی ساده زیستی به کارگزاران ⁽¹⁾

پیشگفتار نامه

نامه امام به عثمان بن حنیف والی بصره مشتمل بر چند هدف است: 1. اما امام علیه السلام به آن چیزی اشاره کرده است که می خواسته به خاطر آن عثمان بن حنیف را مورد پرخاش قرار دهد، یعنی پذیرش فوری مهمانی که در آن برای او غذاهای رنگارنگ و گوارا آماده کرده بودند؛ 2. امام علیه السلام به عنوان سرزنش عثمان بن حنیف را در این کار تخطئه می کند؛ 3. به وی دستور داده است تا از اینگونه مواردی که برایش پیش می آید دوری کند و از غذایی که برایش آماده می کنند که احتمال حرمت آن می رود و کیفیت آن معلوم نیست باید احراز کند؛ 4. توجه داده است بر این که وی امام و پیشوایی دارد که باید از او پیروی کند؛ 5. امام دلیل آورده است که عثمان باید از حال امام در امور دنیا پیروی کند حال امام آن بود که از پوشیدنی های دنیا به مقداری که بدنش را بپوشاند یعنی دو جامه کهنه و از خوراکی ها به اندازه ای که شدت

گرسنگی او را برطرف سازد، یعنی دو قرص نان بسنده می کرد بدون اعتنا به زینت و آرایش؛ 6. به اصحاب این نکته را نیز خاطرنشان کرده است که این نوع ریاضت در حد توان آن ها نیست زیرا آن نوع،توانایی مشروط به داشتن استعداد و آمادگی است که آنان بدان مرحله از استعداد نرسیده اند. به وسیلهٔ سوگند نیکو بر نادرستی چیزی توجه داده است که احتمال می داده بر بعضی از اذهان ناپاک درباره آن بزرگوار خطور کند و آن این که پارسایی وی در دنیا آمیخته به ریاست و در ورای آن پارسایی ظاهری علاقه به دنیا و مال اندوزی دنیا وجود دارد.

و من کتاب له ( علیه السلام) إلی عثمان بن حنیف الأنصاری و کان عامله علی البصرة وقد بلغه أنه دُعِی إلی ولیمة قوم من أهلها، فمضی إلیها قوله:

أَمَّا بَعْدُ، یَا ابْنَ حُنَیْفٍ فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رَجُلًا مِنْ فِتْیَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ دَعَاکَ إِلَی مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَیْهَا، تُسْتَطَابُ لَکَ الْأَلْوَانُ وَ تُنْقَلُ إِلَیْکَ الْجِفَانُ؛ وَ مَا ظَنَنَّتُ أَنَّکَ تُجِیبُ إِلَی طَعَامِ قَوْمٍ عَائِلُهُمْ مَجْفُو وَ غَنِیُّهُمْ مَذَعُوٌّ فَانْظُرْ إِلَی مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ، فَمَا اشْتَبَهَ عَلَیْکَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ، وَ مَا أَیْقَنْتَ بِطِیبٍ وَجْهِهِ ] وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ .

1. نکوهش عثمان بن حنیف

1. 1. شرکت در مهمانی اشراف بصره

أَمَّا بَعْدُ یَا ابْنَ حُنَیْفٍ فَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ رَجُلًا مِنْ فِتْیَةِ أَهْلِ الْبَصْرَةِ دَعَاکَ إِلَی مَأْدُبَةٍ فَأَسْرَعْتَ إِلَیْهَا تُسْتَطَابُ لَکَ الْأَلْوَانُ وَ تُنْقَلُ إِلَیْکَ الْجِفَانُ ⁽¹⁾

تُسْتَطَابُ: لَک برای تو طلب می شود؛ به این معناست که انواع خوب از (غذاهای رنگارنگ) برای تو طلب می شود؛ از ریشه «طیب» به معنای پاکیزه و لذیذ است.

الْأَلْوَانُ: رنگارنگ

الْجِفَانُ: کاسه های بزرگ؛ جمع «جُفنه» به معنای ظرف های بزرگ غذاخوری است. این تعبیر نشان می دهد که مجلس مورد نظر در این نامه مجلس گسترده ای بوده که گروهی از اشراف در آن دعوت داشتند؛ جمع جفن و هو القصعة الکبیرة.

اما بعد ای پسر حنیف، به من خبر رسیده که مردی از جوانان اهل بصره تو را به مهمانی خوانده و تو هم به آن مهمانی شتافته ای با غذاهای رنگارنگ و ظرف هایی پر از طعام که به سویت آورده می شده، پذیرایی ات کرده اند.

نکته ها

این عبارت می رساند که امام کسانی را گمارده بود که بر اعمال و رفتار کارگزاران حکومتی بدون هیچ گونه دخالتی نظارت کنند و آن ها را به مرکز خلافت گزارش دهند. ⁽²⁾

حضور کارگزار علوی بر سر سفره های رنگین درخور نکوهش و ملامت است؛ چراکه در بیشتر مواقع کسانی هستند که چنین سفره هایی را می گسترانند و توقعاتی دارند که

می خواهند از نفوذ کارگزار استفاده کنند. ⁽¹⁾

2. انتظار امام از عثمان

وَ مَا ظَنَنْتُ أَنَّکَ تُجِیبُ إِلَی طَعَامِ قَوْمٍ عَائِلُهُمْ مَجْفُقٌ وَغَنِیُّهُمْ مَدْعُو ⁽²⁾

خیال نمی کردم مهمان شدن به سفره قومی را قبول کنی که محتاجشان را به جفا می رانند و توانگرشان را به مهمانی می خوانند!

نکته

شرکت در مهمانی و قبول دعوت اشخاص نه تنها منع شرعی و اخلاقی ندارد بلکه یکی از حقوق متقابل مؤمنین به یکدیگر است که از مهمان پذیرایی کنند و در احادیث بر این امر تاکید شده است اما بعضی از مهمانی ها شبهه ناک بوده و یا پذیرایی هایی که در آن صورت می گیرد شبهه ناک و اسراف است. مثلاً مهمانی هایی که به انگیزه های مختلف تشکیل می شود که در آن چه بسا تصمیماتی گرفته می شود که خلاف قوانین شرعی است و یا غیبت و تهمت و دروغ... در آن جا وجود د دارد؛ لذا امام از چنین مهمانی هایی منع می کنند. ⁽³⁾

مشابه

قُلْ مَنْ حَرَّمَ زِینَةَ اللَّهِ الَّتی أَخْرَجَ لِعِبادِهِ وَ الطَّیِّبَاتِ مِنَ الرِّزْقِ قُلْ هِیَ لِلَّذِینَ آمَنُوا فِی الْحَیاةِ الدُّنْیا خالِصَةً یَوْمَ الْقِیامَةِ کَذلِکَ نُفَصِّلُ الآیَاتِ لِقَوْمٍ یَعْلَمُون ⁽⁴⁾بگو: چه کسی لباس هایی را که خدا برای بندگانش پدید آورده و خوردنی های خوش طعم را حرام کرده است؟ بگو این چیزها در این دنیا برای کسانی است که ایمان آورده اند و در روز قیامت نیز خاص آن ها باشد آیات خدا را برای دانایان اینچنین به تفصیل بیان می کنیم

3. پرهیز از لقمه شبهه ناک

فَانْظُرْ إِلَی مَا تَقْضَمُهُ مِنْ هَذَا الْمَقْضَمِ فَمَا اشْتَبَهَ عَلَیْکَ عِلْمُهُ فَالْفِظْهُ ⁽¹⁾ به لقمه ای که بر آن دندان می گذاری دقت کن لقمه ای را که حلال و حرامش بر تو روشن نیست بیرون افکن.

نکته

در اغلب موارد سفره های رنگین اشراف و ثروتمندان جامعه از اموال مشکوک و لقمه های مشتبه پر شده است که آثار منفی روانی و معنوی برای شرکت کننده به همراه دارد. ⁽²⁾

مَقْضَم: خوردنی.

الفظه: آن را دور بینداز؛ از ریشهٔ «لفظ» به معنای بیرون افکندن از دهان است و الفاظ را بدین جهت الفاظ می گویند که گویی از دهان بیرون افکنده می شوند؛ لفظت الشیء من فمی ألفظه لفظا من باب ضرب؛ رمیت به.

مشابه

حَلَالٌ بَیِّنُ، وَ حَرَامٌ بَیِّنٌ، وَ شُبُهَاتٌ بَیْنَ ذلِکَ، فَمَنْ تَرَکَ الشُّبُهَاتِ نَجَا مِنَ الْمُحَرَّمَاتِ، وَ مَنْ أَخَذَ بِالشُّبُهَاتِ ارْتَکَبَ الْمُحَرَّمَاتِ، وَ هَلَکَ مِنْ حَیْثُ لَا یَعْلَمُ ⁽³⁾حلال و حرامی است آشکار و شبهه ناک هایی است میان آن ها هرکس شبهه ناک ها را ترک کند از حرام ها نجات می یابد و هرکس به شبهات اخذ کند مرتکب حرام ها می شود و از ناحیه ای که نمی داند هلاک می شود. امیرالمؤمنین علیه السلام: أَوْرَعُ النَّاسِ مَنْ وَقَفَ عِنْدَ الشُّبْهَة ⁽⁴⁾پارساترین مردم کسی است که در موارد شبهه توقف کند.

امیرالمؤمنین علیه السلام: أَقِفُ عِنْدَ الشُّبُهَاتِ وَ فِیهَا وَقَع ⁽⁵⁾می گوید: از شبهات خود را نگاه می دارم، ولی در آن ها افتاده.

4. استفاده از لقمه حلال

وَ مَا أَیْقَنْتَ بِطِیبٍ وُجُوهِهِ فَنَلْ مِنْهُ ⁽¹⁾

و آن چه را می دانی از راه های حلال به دست آمده بخور.

مشابه

فَلْیَنْظُرِ الْإِنْسانُ إِلی طَعامِه ⁽²⁾انسان باید به غذای خویش بنگرد. وَ لَا تُدْخِلُوا بُطُونَکُمْ لعَقَ الْحَرَامِ فَإِنَّکُمْ بِعَیْنِ مَنْ حَرَّمَ عَلَیْکُمُ الْمَعْصِیَةَ وَ سَهَّلَ لَکُمْ سُبُلَ الطَّاعَة ⁽³⁾در در شکم های خود لقمه های حرام وارد نکنید زیرا در برابر مراقبت خداوندی هستید که گناه را بر شما حرام کرده و راه بندگی را بر شما آسان نموده است.

أَلَا وَإِنَّ لِکُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً یَقْتَدِی بِهِ وَ یَسْتَضِیءُ بِنُورِ عِلْمِهِ؛ أَلَا وَإِنَّ إِمَامَکُمْ قَدِ اکْتَفَی مِنْ دُنْیَاهُ بِعِمْرَیْهِ وَ مِنْ طُعْمِهِ بِقُرْصَیْهِ؛ أَلَا وَإِنَّکُمْ لَا تَقْدِرُونَ عَلَی ذَلِکَ، وَ لَکِنْ أَعِینُونِی بِوَرَع وَ اجْتِهَادٍ وَ عِفَةٍ وَ سَدَادٍ. فَوَاللَّهِ مَا کَنَزْتُ مِنْ دُنْیَاکُمْ تِبْراً وَ لَا ادَّخَرْتُ مِنْ غَنَائِمِهَا وَفْراً وَ لَا أَعْدَدْتُ لِبَالِی ثَوْبِی طِمْراً وَ لَا حُزْتُ مِنْ أَرْضِهَا شِبْراً وَ لَا أَخَذْتُ مِنْهُ إِلَّا کَقُوتِ أَتَانٍ دَبِرَةٍ، وَ لَهِیَ فِی عَیْنِی أَوْهَی وَأَوْهَنُ مِنْ عَفْصَةٍ مَقِرَةٍ .

5. نقش امامت در زندگی انسان

5. 1. اهمیت رهبری

أَلَا وَإِنَّ لِکُلِّ مَأْمُومٍ إِمَاماً یَقْتَدِی بِهِ وَ یَسْتَضِیءُ بِنُورِ عِلْمِهِ ⁽¹⁾