مشخصات کتاب

سرشناسه : شریفانی، محمد، 1340 -

عنوان و نام پدیدآور : کلام امیر (علیه السلام): ترجمه و شرح نهج البلاغه/ محمد شریفانی.

مشخصات نشر : قم: نشر حبیب، 1401.

مشخصات ظاهری : 9 ج.

شابک : دوره:978-622-5710-26-9 ؛ ج.1: 978-622-5710-27-6 ؛ ج. 2 978-622-5710-28-3: ؛ ج.3 978-622-5710-29-0 : ؛ ج.4 978-622-5710-30-6 : ؛ ج.5: 978-622-5710-31-3 ؛ ج.6 978-622-5710-32-0 : ؛ ج.7 978-622-5710-33-7 : ؛ ج.8: 978-622-5710-34-4 ؛ ج.9:978-622-5710-35-1

وضعیت فهرست نویسی : فاپا

یادداشت : کتابنامه.

مندرجات : ج.1. خطبه 1تا30.-ج.2. خطبه 31تا83.-ج.3.خطبه 84 تا 108.-ج.4. خطبه 109-145.-ج.5.خطبه 146تا 178.- ج.6.خطبه 179تا193.-ج.7.خطبه 194تا241.-ج.8. نامه 1تا31.-ج.9.نامه 32تا 79.

عنوان دیگر : ترجمه و شرح نهج البلاغه.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I, 600-661 -- *Public speaking

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق . نهج البلاغه -- نقد و تفسیر

موضوع : Ali ibn Abi-talib, Imam I. Nahjol - Balaghah -- Criticism and interpretation

رده بندی کنگره : BP39/5

رده بندی دیویی : 297/9515

شماره کتابشناسی ملی : 9117569

اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا

خیراندیش دیجیتالی: کانون فرهنگی اندیشه اصفهان

ویراستار کتاب: شهناز محققیان

اشاره

کلام امیر علیه السلام

ترجمه و شرح نهج البلاغه

جلد 10

دکتر محمد شریفانی

عضو هیئت علمی دانشگاه علامه طباطبایی

سرشناسه: شریفانی، محمد، 1340

عنوان و نام پدیدآور: (اسلام)/ محمد شریفانی

مشخصات نشر: تهران: نشر نوحا، 1403

مشخصات ظاهری: 400 ص.

شابک: دوره ج.10:

وضعیت فهرست نویسی: فیپا

یادداشت: کتابنامه

موضوع: علی بن ابی طالب علیه علیه السلام امام اول، 23 قبل از هجرت - 40ق -- خطبه ها موضوع علی بن ابی طالب علیه علیه السلام، امام اول، 23 قبل از هجرت _ 40ق. نهج البلاغه نقد و تفسیر

رده بندی کنگره: 39/5 BP

رده بندی دیویی: 297/9515

شماره کتابشناسی ملی: 9117569

عنوان کتاب کلام امیر (علیه السلام) جلد 10

مؤلف: محمد شریفانی

ویراستار: سمیه بازیار

صفحه آرا و طراح جلد: سمیه بازیار

ناشر: نشر نوحا

چاپ دوم: 1403

چاپ: عترت

شمارگان: 1000

شابک جلد (10):

شابک دوره:

فهرست

حکمت 1...27

واکنش هنگام بروز فتنه...27

حکمت 2...29

پیامد طمع...29

افشاگری گرفتاری ها... 30

امیری زبان...31

حکمت 3...32

بخل و تنگ نظری...32

ترس...33

آثار فقر...34

جلوه کرم...35

اقسام فقر...35

حکمت 4 ...36

ناتوانی...36

آثار مثبت صبر و شکیبایی... 36

زهد...37

پاک دامنی...37

حکمت 5 ...39

علم، گران بهاترین میراث...39

آداب...39

شفافیت فکر...40

حکمت 6 ...41

رازداری و حفظ اسرار...41

تأثیر گشاده رویی...42

تحمل ناملایمات...44

آشتی جویی سرپوش عیب ها...44

حکمت 7...45

تاثیر صدقه...45

عملکرد مردم در دنیا...46

حکمت 8 ...46

شگفتی از قوه بینایی انسان....47

عظمت آفرینش انسان...47

حکمت 9 ...49

اقبال و ادبار دنیا...49

حکمت 10...51

روش معاشرت با مردم...51

حکمت 11 ...52

گذشت به هنگام قدرت...52

حکمت 12 ...54

اهمیت دوست یابی... 54

حکمت 13...55

راه تداوم نعمت ها...55

حکمت 14 ...56

تکیه به یاری خداوند...56

حکمت 15 ...58

سرزنش نکردن گرفتار...58

حاطب بن ابی تلعبه...59

حکمت 16...60

حاکمیت تقدیر بر تدبیر...60

حکمت 17...61

تغییر حکم با تغییر شرایط...61

حکمت 18 ...63

فرار از جهاد...63

حکمت 19...64

آرزوهای دراز...64

حکمت 20 ...65

چشم پوشی از لغزش ها...65

حکمت 21 ...67

نتیجه ترس و کم رویی...67

اغتنام فرصت ها...68

حکمت 22...69

حق ولایت...69

حکمت 23 ...71

اولویت عمل بر نسب...71

حکمت 24...73

گناهان بزرگ...73

حکمت 25 ...74

استدراج...74

حکمت 26...75

رنگ رخسار، افشاکننده اسرار درون...75

حکمت 27 ...76

مدارا کردن با بیماری...76

حکمت 28 ...78

برترین زهد...78

حکمت 29...79

گذر عمر و فرا رسیدن مرگ...79

حکمت 30 ...81

پوشاندن گناه گناهکاران...81

حکمت 31 ...82

ارکان ایمان...84

ارکان صبر...85

دوری از محرمات...86

آثار بی رغبتی به دنیا ...86

انتظار مرگ...86

شاخه های یقین...86

بصیرت...87

شاخه های عدالت...87

آثار بردباری...89

پایه های جهاد...89

الف. امر به معروف و نهی از منکر...90

ب. پایداری در نبرد...90

پایه های کفر...91

انحراف از حق...91

ارکان شک...93

آثار شک و دودلی...94

حکمت 32 ...95

برتری انگیزه... 95

حکمت 33 ...96

اعتدال و میانه روی ...96

حکمت 34 ...97

برترین غنا...97

حکمت 35 ...98

مواضع تهمت...98

حکمت 36 ...99

آرزوهای طولانی و سوءعمل...99

حکمت 37 ...100

تشریفات زیان آور...100

حکمت 38 ...102

خردمندی...102

نادانی و بی خردی...104

پرهیز از عجب و خودپسندی...104

اخلاق نیکو...104

پرهیز از دوستی با احمق...105

پرهیز از رفاقت با بخیل...106

پرهیز از دوستی با فاجر...106

پرهیز از دوستی با دروغ گو...106

حکمت 39 ...108

مستحبات بی ارزش...108

حکمت 40 ...109

قلب و زبان...109

حکمت 41... 110

فرق عاقل و احمق...110

حکمت 42 ...111

بیماری و ریزش گناهان...111

صدق نیت عامل ورود به بهشت...112

حکمت 43...113

تجلیل از خبّاب...113

حکمت 44...115

حیات لذت بخش...115

حکمت 45 ...116

حب و بغض...116

فرق مؤمن و منافق...117

داستان حب و بغض علی علیه السلام...117

حکمت 46 ...118

نکوهش خودبینی...118

حکمت 47...119

معیارهای ارزشیابی انسان...119

حکمت 48 ...123

دوراندیشی...123

حکمت 49 ...124

آثار سیری و گرسنگی بر انسان کریم و انسان پست...124

حکمت 50 ...125

راه تسخیر دل ها...125

حکمت 51 ...127

پنهان ماندن عیب توانگران...127

حکمت 52 ...127

رابطه عفو و قدرت...127

حکمت 53 ...129

سخاوت واقعی...129

حکمت 54 ...130

ارزش مشورت...130

حکمت 55 ...131

دو شاخه مهم صبر...131

داستان صبر...132

حکمت 56 ...133

آثار فقر و غنا...133

حکمت 57 ...134

اهمیت قناعت...134

حکمت 58 ...135

ریشه اصلی شهوات... 135

حکمت 59 ...136

خوش خبری...136

حکمت 60 ...137

خطرات زبان...137

حکمت 61 ...138

شیرینی آزار زن...138

حکمت 62...140

حق شناسی و ادب ...140

حکمت 63 ...141

شفاعت...141

حکمت 64 ...143

خواب بودن اهل دنیا...143

حکمت 65...144

تنهایی...144

حکمت 66...144

درخواست از نااهل...144

حکمت 67 ...145

بخشش اندک...145

حکمت 68 ...146

زینت فقر و غنا ...146

حکمت 69 ...147

پذیرش وضع موجود...147

حکمت 70 ...148

افراط و تفریط نشانه نادان... 148

حکمت 71 ...149

کم گویی، نشانه کمال عقل... 149

حکمت 72 ...150

آفات دنیا...150

ز دیده گر سرشک چو باران چکَد رواست...151

کاندر غمت چو برق بِشُد روزگار عمر...151

حکمت 73 ...152

تربیت خود...152

تربیت کردن با عمل کردن...153

سزاوار تعظیم...153

حکمت 74 ...154

هر نفس گامی به سوی مرگ...154

حکمت 75 ...155

محاسبه دقیق لحظات عمر...155

حکمت 76 ...156

پیوند ناگسستنی انجام و آغاز کارها...156

حکمت 77 ...156

توصیف ضرار از امام...157

روش امام در برخورد با دنیا...158

بی ارزشی دنیا از نظر امام...159

ضرار بن ضمره کیست؟... 159

حکمت 78 ...161

استدلال امام بر رد جبر و قبول اختیار...162

قضای لازم و قدر حتمی!...163

دستگاه پاداش و کیفر...163

امر و نهی الهی...163

فرستادن انبیا...164

حکمت 79...165

فراگیری حکمت...165

جایگاه واقعی حکمت...165

حکمت 80...167

گم شده مؤمن، حکمت...167

حکمت 81 ...167

ملاک ارزش گذاری انسان...167

حکمت 82...168

سفارش های ارزشمند امام...169

گناه دشمن واقعی انسان...169

پرسش، کلید در علم و دانش...170

تشویق به یادگیری و علم آموزی... 171

اهمیت صبر...171

حکمت 83... 172

دوگانگی و غلو... 172

حکمت 84 ...173

به جاماندگان...173

حکمت 85 ...174

زیان گفتار بدون علم...174

حکمت 86 ...175

مقایسه تدبیر پیران و نیروی جوانان....175

حکمت 87 ...175

استغفار مایه امیدواری...175

حکمت 88 ...176

امان از عذاب خداوند...177

استغفار، مایه امان... 177

حکمت 89....178

راه اصلاح امور...178

اصلاح امر آخرت...178

توجه به ندای وجدان...179

حکمت 90 ...179

تعادل خوف و رجا...179

حکمت 91 ...181

راه رفع خستگی روح...181

حکمت 92...182

اشاره به علوم بی ارزش و با ارزش...182

حکمت 93 ...184

عمومیت امتحان الهی...184

فلسفه امتحان الهی...185

راه صحیح دعا کردن... 185

استناد به قرآن...185

بیان دلیل عقلی...186

چند مصداق از نیات انسان...186

حکمت 94 ...187

خیر چیست؟... 187

علم و حلم... 188

خیر و سعادت دنیا...188

حکمت 95 ...189

نقش تقوا در قبولی اعمال...189

حکمت 96...190

معیار نزدیک بودن به انبیا...190

استناد به آیه...191

دلیل بر تأیید گفتار قبل...191

حکمت 97... 192

عمل بی ارزش...192

حکمت 98 ... 193

معیار نقل اخبار...193

حکمت 99 ...195

تفسیر آیه استرجاع...195

حکمت 100 ...196

تملق گروهی نسبت به امام...196

شکسته نفسی امام... 197

حکمت 101...198

شرایط برآورده کردن حاجت ها...

کوچک شمردن حاجت...198

پنهان داشتن حاجت...198

شتاب در انجام حاجت...199

حکمت 102... 200

نشانه های آخرالزمان...200

الف. مقبولیت بدکار...200

ب. بی توجهی به فقرا و خویشاوندان...201

ج. بی تدبیر در اداره حکومت...202

حکمت 103 ... 204

تضاد دنیا پرستی و علاقه به آخرت...204

دشمنی دنیا و آخرت...205

ناسازگاری دنیاخواهی و آخرت طلبی در مثال امام...206

حکمت 104...207

گزارش نوف بکالی از خلوت امام...208

زاهدان در دنیا... 208

سبک زندگی پارسایان...209

اهمیت راز و نیاز...211

نوف بکالی...212

حکمت 105...213

رعایت واجبات...213

ممنوعیت عبور از خط قرمزهای الهی...214

نهی از هتک حرمت...215

به تکلف افتادن؛ ممنوع...216

حکمت 106 ...217

تعارض دین و دنیا...217

حکمت 107... 218

دانش بی فایده...218

پیشگفتار حکمت...218

حکمت 108...219

شگفتی قلب...220

جایگاه حکمت و اضداد آن...221

طمع، خوارکننده امید...221

حرص، جایگزین طمع...221

حسرت، نتیجه یأس...221

کینه، پیامد خشم...222

پیامد رضایتمندی...222

پیامد ترس...222

غفلت، پیامد آسوده خاطر بودن...223

طغیان، پیامد فزونی مال...223

جزع و فزع در مصیبت...223

پیامد فقر223

پیامد گرسنگی و سیری...223

عواقب افراط و تفریط... 224

حکمت 109 ...224

نقش پر اهمیت ولایت و امامت...225

جبران کُندروی و تندروی...226

حکمت 110... 227

مجریان فرمان خدا...227

حکمت 111...228

رنج محبان علی علیه السلام...228

پیشگفتار حکمت...229

سَهل بن حُنَیف...229

حکمت 112 ...233

بهای دوستی اهل بیت...233

حکمت 113...235

خردمندی، بالاترین ثروت...235

ترسناکی عُجب...236

برترین عقلانیت...237

برترین بزرگواری...237

حسن خلق، بهترین همنشین... 237

ادب، بهترین میراث..237.

برترین رهبر...238

بهترین تجارت...239

پاداش الهی؛ بهترین سود... 239

توقف هنگام شبهه...240

برترین زهد...240

برترین دانش...240

برترین عبادت...241

بهترین ایمان...241

برترین افتخار...241

بهترین شرافت...242

برترین عزت...242

برترین پشتیبان...242

حکمت 114...243

ملاک سوءظن...243

خودبینی...244

حکمت 115 ...244

گذر عمر...244

پیشگفتار حکمت...245

حکمت 116...246

امتحان استدراج...246

فریفتگی دراثر پرده پوشی...247

فریب خوردگی در اثر تمجید...247

آزمون املاء... 247

حکمت 117 ...248

میزان رستگاری...248

حکمت 118 ... 249

از دست دادن فرصت...249

حکمت 119 ...250

ظاهر فریبنده دنیا ...250

غافل و عاقل...250

حکمت 120 ...252

پیشگفتار حکمت...252

مقایسه سه طایفه...252

تفاخر به نَسَب ممنوع...254

حکمت 121...255

اعمال حسنه و سیئه...255

حکمت 122...256

خنده نابجا...257

حق و تکلیف برای همه...257

سفر بی بازگشت...257

میراث خواران فراموش کار... 258

فراموشی بدفرجام... 259

حکمت 123 ... 259

تواضع و فروتنی...259

کسب حلال...260

صلاح باطن...260

حسن خلق...261

انفاق در راه خدا... 261

پرهیز از پرگویی...261

دور کردن شر از مردم...262

پرهیز از بدعت... 262

حکمت 124... 263

تفاوت غیرت مرد و غیرت زن...263

حکمت 125 ...264

حقیقت اسلام...265

تسلیم...265

یقین...265

تصدیق...266

اقرار...266

حکمت 126...266

بخل و آثار شوم آن...267

شگفتی از متکبر...267

شگفتی از شک کننده...269

شگفتی از فراموش کننده مرگ...269

شگفتی از منکر معاد...269

شگفتی از آبادگر دنیا...270

حکمت 127 ...270

کوتاهی در عمل...271

پرداخت سهم خدا در اموال...271

حکمت 128 ...272

سرمای زیانبار و سرمای مفید...272

حکمت 129...273

عظمت پروردگار و کوچکی مخلوق...273

حکمت 130...274

سخنی با مردگان...274

اهل دنیا، ساکنان خانه مردگان...275

بهترین توشه...275

حکمت 131...276

نکوهش کنندگان دنیا...278

فریفته دنیا...278

مظاهر بیدار کننده دنیا... 279

عبرت های دنیا...279

بی اعتباری دنیا...280

دنیا؛ سرای عافیت...280

دنیا؛ سجده گاه دوستان خدا...281

ماهیت دنیا ...282

دگرگونی های سریع دنیا...282

ستایندگان و سرزنش کنندگان دنیا...283

پندپذیران دنیا...283

حکمت 132 ...283

پیام فرشته الهی...283

حکمت 133 ...284

دنیا؛ سرای عبور...285

مردم شناسی علوی...285

حکمت 134...287

دوست واقعی...287

حکمت 135...288

مواهب چهارگانه...289

حکمت 136 ...292

نماز، وسیله تقرب اهل تقوا...292

حج جهاد ضعیفان...292

روزه، زکات بدن...292

جهاد زنان...293

حکمت 137...294

راه وسعت روزی...294

حکمت 138...295

انگیزه انفاق...295

حکمت 139...296

رابطة مواهب الهی با نیازها...296

حکمت 140... 297

آثار میانه روی...297

حکمت 141 ...298

کمی عائله...298

حکمت 142 ...299

محبت و دوستی...299

حکمت 143....300

پیری زودرس...300

حکمت 144...301

توازن صبر و مصیبت...301

نکوهش بی تابی در هنگام مصیبت...301

حکمت 145...302

عبادت بی ثمر... 302

روزه بی حاصل...302

شب زنده داری بی فایده...303

حکمت 146...304

حفظ ایمان...304

نگهداری اموال...304

دعا، دفع کننده بلا...304

حکمت 147... 305

گفتاری درباره عالمان ربانی...308

بهترین دل...308

مردم شناسی امام...309

دانش برتر از ثروت...310

کسب معرفت...311

امتیاز دانشمند بر ثروتمند...312

علم امام...313

تیزهوشان بی تقوا...313

سرسپردگی بدون بصیرت...314

سرسپردگان لذت و شهوت...315

ناشایستگی در پاسداری دین...316

خالی نماندن زمین از حجت...316

پاسداران حقیقت...316

تعیین جانشین...317

حقیقت علم و بصیرت...317

بدن خاکی و روح آسمانی...318

جانشینان خدا و داعیان دین...318

کمیل کیست؟...318

مقام ربانی خلفای الهی...319

علم و عالم در نگاه وحی و نبوت...320

حکمت 148 ...321

انسان شناسی به واسطه بیان...321

حکمت 149 ...322

اهمیت شناخت منزلت...322

حکمت 150...323

پیشگفتار حکمت...325

اهمیت موعظه...325

زهد ریاکارانه...326

سیری ناپذیری دنیا پرست... 327

ناسپاسی...327

تناقض در فکر و عمل...328

پشیمانی در حالت بیماری...328

دعا در حال اضطرار...329

ناتوانی در غلبه بر نفس...330

نافرمانی در هنگام بی نیازی...330

کوته عمل زیاده خواه...331

تقدم گناه و تأخیر توبه...331

عبرت ناپذیری...331

ناهماهنگی در گفتار و کردار...331

سهل انگاری اخروی...332

تشخیص نادرست سود و زیان...332

بزرگ انگاری و هیچ انگاری...332

سخت گیری و تسامح بی جا...333

گرایش به لهو و گریز از ذکر...333

ارشاد دیگران و اغوای خویش...333

ترس از مردم نه خدا...334

اهمیت موعظه...334

حکمت 151 ...335

توجه به عاقبت کارها...335

حکمت 152 ...336

زوال نعمت ها...336

حکمت 153 ...338

شکیبایی...338

حکمت 154...339

خشنودی از گناه ...339

حکمت 155... 340

پایبندی به پیمان...340

پیشگفتار حکمت...340

حکمت 156...341

تبعیت از پیشوایان حق...341

حکمت 157 ...342

بصیرت و راهنمایی...342

فراهم بودن اسباب هدایت...343

فراهم بودن اسباب شنوایی...343

حکمت 158... 345

بهترین راه دفع شر...345

حکمت 159 ...346

پرهیز از مواضع تهمت...346

حکایتی از پیامبر...346

حکمت 160... 347

خودرایی و استبداد...347

حکمت 161...348

نتیجه استبداد و مشورت...348

حکمت 162 ...349

لزوم حفظ اسرار...349

حکمت 163...350

فقر؛ مرگ بزرگ تر...350

حکمت 164...351

ادای حق ناسپاس...351

حکمت 165 ...352

نافرمانی در برابر خالق...352

حکمت 166 ...353

جواز تأخیر در گرفتن حق...353

پیشگفتار حکمت...353

حکمت 167...354

خودپسندی...354

حکمت 168...355

کوتاهی عمر...355

حکمت 169 ...357

واضح بودن حقیقت...357

حکمت 170 ...358

ترک گناه...358

حکمت 171 ...359

لقمه گلوگیر... 359

حکمت 172 ...360

دشمنی با مجهولات... 360

حکمت 173... 361

اهمیت رأی و نظر...361

حکمت 174...362

راه نابود کردن سخت ترین دشمن...362

حکمت 175 ...363

استقبال از خطر...363

حکمت 176...364

توصیه به سعه صدر... 364

حکمت 177 ...365

راهی برای مبارزه با هنجار شکنی...365

حکمت 178... 366

راه زدودن کینه از دل...366

حکمت 179...367

نتیجه لجاجت...367

حکمت 180...368

برده طمع... 368

حکمت 181 ...370

سرانجام دوراندیشی...370

حکمت 182 ...371

ارزش گفتار حکیمانه...371

حکمت 183 ...372

حق و باطل... 372

حکمت 184 ...373

ثبات قدم در راه حق...373

حکمت 185... 374

حقانیت امام...374

پیشگفتار حکمت...374

حکمت 186 ...375

سرانجام ظالم...375

حکمت 187 ...376

نزدیکی مرگ...376

حکمت 188... 378

نتیجه ایستادن در برابر حق...378

پیشگفتار حکمت...378

حکمت 189 ...379

نتیجه صبر و بی تابی...379

حکمت 190...380

همراهی با پیامبر...380

پیشگفتارحکمت...380

حکمت 191 ...381

انسان، هدف تیرهای بلا...381

جرعه ها و لقمه های گلوگیر...382

وصال توأم با فراق...383

یاران نگون بخت مرگ...384

شب و روز ویرانگر...384

حکمت 192 ...385

سرانجام مال اندوزی...385

حکمت 193 ...386

اقبال و ادبار قلوب...386

حکمت 194 ...387

پرهیز از انتقام جویی...387

حکمت 195 ...388

عبرت از زباله دان...388

حکمت 196...389

مصرف درست مال...389

حکمت 197...390

درمان خستگی دل...390

حکمت 198 ...392

سخن حق و اراده باطل...392

حکمت 199 ...393

توصیف اوباش...393

حکمت 200 ...395

نکوهش اوباش...395

کتابنامه...397

حکمت 1

واکنش هنگام بروز فتنه

کُنْ فِی الْفِتْنَةِ کَابْن اللَّبُونِ لاَ ظَهْرُ فَیُرْکَبَ وَ لَا ضَرْعٌ فَیُحْلَب ⁽¹⁾

ضَرْعٌ: پستان در اصل به معنای مشابهت است و پستان را از این جهت پستان می گویند که دو چیز شبیه به هم هستند؛ لکلّ ذات ظلف أو خفّ.

هنگام رویارویی با فتنه و آشوب [ی که طرفین نزاع در آن اهل باطل هستند] همچون شتر بچه باش که نه پشتی دارد که بر آن سوار شوند و نه پستانی که از آن شیر بدوشند.

نکته ها

«ابن اللّبون» کُرّه شتری است که دو سالش تمام و وارد سال سوم شده است. مادر چنین گره شتری غالباً کُرّه دیگری می زاید که شیر خوار است. هدف امام علیه السلام این است که انسان هنگام شورش های اهل باطل و فتنه های ناشی از خصومت آن ها با یکدیگر نباید آلت دست این و آن شود باید خود را دور نگه دارد و به هیچ یک از دو طرف که هر دو اهل باطل اند، کمک نکند. ⁽²⁾

«فتنه» معانی مختلفی دارد، امتحان آزمایش سختی، گمراهی، شرک و فساد، ناهنجاری و به هم ریختگی اجتماعی و.... که همه این معانی را شامل می گردد و همگی از آیات قرآنی استخراج می شوند ولیکن «فتنه» در کلام علوی به معنای باطل و ناهنجاری های اجتماعی برخاسته از دو جریان منحرف است ⁽³⁾که هر یک در جهت حفظ منافع حزبی، گروهی و باندی خود حرکت می کند، بدون آن که منافع و مصالح کشور و

ملت را در نظر بگیرد.

در نزاع بین حق و باطل هرکسی باید به قدر وسع و توان خویش از حق دفاع نماید و برای فرار از مسئولیت کلمهٔ «فتنه» را دستاویز خویش قرار ندهد؛ در غیر این صورت در وظیفه شناسی دین باورانه،خویش دچار تقصیر و گناه شده است.

مشابه

امام صادق علیه السلام فرمود: فَسَدَ الزَّمَانُ وَ تَغَیَّرَ الْإِخْوَانُ فَرَأَیْتُ الِانْفِرَادَ أَسْکَنَ لِلْفُؤَاد ⁽¹⁾زمانه فاسد شده دوستان تغییر کرده اند؛ بنابراین آرامش دل را در تنهایی یافتم.

أَعْتَزِلُکُمْ وَ ما تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَ أَدْعُوا رَبِّی ⁽²⁾از شما و از آن چیزهایی که به جای خدای یکتا می خوانید کناره می گیرم و پروردگار خود را می خوانم. وَلَکِنْ مَنِ اسْتَعَاذَ فَلْیَسْتَعِذْ مِنْ مُضِلَّاتِ [ مَضَلَّاتِ الْفِتَنِ ⁽³⁾خدایا از فتنه و آزمایش به تو پناه می برم زیرا کسی نیست که گرفتار فتنه نباشد. فَإِنْ بَغَتْ إِحْدَاهُما عَلَی الْأُخْری فَقَاتِلُوا الَّتی تَبْغِی حَتَّی تَفِیءَ إِلی أَمْرِ اللَّه ⁽⁴⁾اگر گروهی بر گروه دیگر تعدی کرد، با آن که تعدی کرده است، بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد. تشبیه

مشبه: یاران امام در هنگام فتنه

مشبه به: بچه شتر دو ساله

وجه شَبَه: مقصود آن است که در زمان فتنه، گمنام، ناتوان و کم ثروت باشند تا ستمگران از آنان در فتنه و آشوب استفاده نکنند همان طوری که بچه شتر دو ساله نه با گرده اش ⁽⁵⁾فایده می رساند و نه با شیرش.

حکمت 2

اشاره

أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ، وَ رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرِّهِ، وَ هَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهَا لِسَانَه آن که طمع را شعار خویش ساخت خودش را خوار کرد و آن که [گرفتاری و] سختی خویش را فاش نمود به پستی و ذلت تن داد و آن که زبانش را فرمانده خویش ساخت ارزش خود را کاست.

پیامد طمع

أَزْرَی بِنَفْسِهِ مَنِ اسْتَشْعَرَ الطَّمَعَ ⁽¹⁾

الطَّمَعَ: بیش از حق خود طالب بودن و گرفتن مواهب زندگی از دیگران است؛ فیه طمعا و طماعة و طماعیة مخفّف فهو طمع.

آن که طمع را شعار خویش ساخت، خودش را خوار کرد.

نکته

زمانی که شخص طمع را شعار خود قرار می دهد و آن را طلب می کند، خود را کنف ساخته چراکه ارزش خود را از آن کمتر دیده و خود را به کمتر فروخته است. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ رَسُولَ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَ الطَّمَعَ فَقْرُ وَ الْیَأْسَ غِنِّی وَالْقَنَاعَةَ رَاحَةُ ⁽³⁾طمع، ناداری است و نومیدی از مردم ثروت و قناعت، راحتی است.

قَالَ أَبُو عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: أَغْنَی الْغِنی مَنْ لَمْ یَکُنْ لِلْحِرْصِ أَسِیراً ⁽⁴⁾ثروتمندترین اشخاص

کسی است که اسیر حرص نباشد.

رسول خدا صلی الله علیه و آله: بئسَ العَبدُ عَبدُ لَهُ طَمَعُ یَقُودُهُ إِلی طبع ⁽¹⁾چه بد بنده ای است آن بنده ای که طمعش او را به ننگ و پستی کشاند!

امام حسن عسکری علیه السلام: ما أقبَحَ بالمُؤمِن أن تکونَ لَهُ رَعْبَةٌ تُذِلُّهُ ⁽²⁾چه زشت است در مؤمن خواسته ای باشد که او را به خواری کشاند.

استعاره

مستعار: استشعار

مستعار منه: لباس زیر

مستعارله: پیوستگی و مباشرت طمع

جامع: صفت استشعار را استعاره برای پیوستگی و مباشرت طمع، نسبت به قلب آدمی است. آورده است؛ همانند لباس زیر که مباشر و پیوسته به جسم است.

افشاگری گرفتاری ها

و رَضِیَ بِالذُّلِّ مَنْ کَشَفَ عَنْ ضُرَّهِ ⁽³⁾

ضر: بدحالی؛ گرفتاری؛ ناراحتی؛ ضَرَّ: ضرر در مقابل نفع است؛ ضُرَّه: بالضمّ الهزال وسوء الحال.

و آن که [گرفتاری و] سختی خویش را فاش نمود به پستی و ذلت تن داد.

نکته

این صفت گویای ناتوانی انسان در تحمل سختی هاست که با کوچکترین فشاری که بر او وارد می شود، بلافاصله زبان به گله و شکایت باز کرده وضعیت داخلی خودش را با توصیف مبالغه،آمیزی با هرکس و ناکسی در میان بگذارد نکته قابل توجه این است که چنین شکایتی شکوه از خدا و گله از کارگزار هستی است و این خلاف رسم ادب و

بندگی می باشد. ⁽¹⁾

مشابه

وَ إِنْ یَمْسَسْکَ اللَّهُ بِضُرٍّ فَلا کَاشِفَ لَهُ إِلا هُوَ ⁽²⁾اگر خدا به تو محنتی برساند، هیچ کس جز او دفعش نتواند کرد.

امیری زبان

وَهَانَتْ عَلَیْهِ نَفْسُهُ مَنْ أَمَّرَ عَلَیْهَا لِسَانَهُ ⁽³⁾ و آن که زبانش را فرمانده خویش ساخت، ارزش خود را کاست.

نکته

منظور از امیر شدن زبان آن است که از تحت کنترل عقل و فکر خارج شود و هرچه بر زبانش آمد بگوید. ⁽⁴⁾

مشابه

عَنِ النَّبِیِّ صلی الله علیه وسلم قَالَ: مَنْ أَهَانَ وَلِیّاً فَقَدْ بَارَزَنِی بِالْمُحَارَبَة ⁽⁵⁾اگر کسی به مسلمانی اهانت کند مثل این است که با خدا جنگ کرده باشد.

الإمام علی علیه السلام: مَنْ کَثُرَ کَلَامُهُ کَثُرَ خَطَؤُه ⁽⁶⁾هرکه سخن بسیار گوید، خطایش بسیار شود.

زبان در دهان ای خردمند چیست؟ *** کلید در گنج صاحب هنر

چو در بسته باشد چه داند کسی *** که جوهر فروش است یا پیله ور؟ ⁽⁷⁾

حکمت 3

اشاره

الْبُخْلُ عَارٌ، وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ، وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حَاجَتِهِ حُجَّتِهِ، وَ الْمُقِلُ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ بخل ننگ است و ترس کمبود [و نقصان]، فقر انسان زیرک را از بیان حجت خویش لال و ناگویا می سازد تنگ دست در شهر و دیار خویش غریب و تنهاست.

بخل و تنگ نظری

الْبُخْلُ عَارٌ ⁽¹⁾

بخل، ننگ است.

نکته ها

بخل آن است که انسان حاضر نباشد چیزی از مواهب خداوند را در اختیار دیگران بگذارد؛ هر چند امکانات او بیش از نیازش باشد و این نقطه مقابل سخاوت و کرم است. ⁽²⁾

از آن جا که «بخل» برخاسته از دو ویژگی خیال پردازی و فخر فروشی است، ضدارزش است و صاحبش را دچار عار و ننگ می کند. ⁽³⁾

مشابه

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: إِذَا لَمْ یَکُنْ لِلَّهِ فِی عَبْدِ حَاجَةُ، ابْتَلَاهُ بِالْبُخْل وقتی خداوند بنده ای را به حال خود وابگذارد او را گرفتار بخل می کند.

الَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَیَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَیَکْتُمُونَ مَا آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنَا لِلْکَافِرِینَ عذاباً مهیناً ⁽⁴⁾[همان] کسانی که بخل می ورزند و مردم را نیز به بخل دعوت می کنند و آن چه خداوند از فضل و رحمت خود به آن ها داده کتمان می نمایند این عمل، در حقیقت از کفرشان سرچشمه گرفته و ما برای،کافران عذاب خوارکننده ای آماده کرده ایم.

الإمامُ علی علیه السلام: الْبُخْلُ جَامِعٌ لِمَسَاوِئِ الْعُیُوبِ وَ هُوَ زِمَامٌ یُقَادُ بِهِ إِلَی کُلِّ سُوء ⁽¹⁾بخل، در بردارنده همه بدی هاست و افساری است که [بخیل] به وسیله آن به سوی هر بدی کشانده می شود.

الإمام علی علیه السلام من کتابه للأشتَر لَمّا وَلاهُ مِصرَ: وَ لَا تُدْخِلَنَّ فِی مَشُورَتِکَ بَخِیلًا یَعْدِلُ بکَ عَنِ الْفَضْلِ وَ یَعِدُکَ الْفَقْرَ وَ لَا جَبَانا... ⁽²⁾امام علی علیه السلام در فرمان حکومت مصر به مالک اشتر نوشت: در مشورت خود نه بخیل را داخل گردان که او تو را از نیکی و بخشش کردن باز می دارد و از تنگدستی می ترساند و نه ترسو را...

بخیل کسی است که نه هنر خوردن دارد و نه خوراندن.

بمرد و هیچ نبرد آن که جمع کرد و نخورد *** بخور ببخش بده ای که می توانی هان!

چو خیری از تو به غیری رسد فتوح شناس *** که رزق خویش به دست تو می خورد مهمان ⁽³⁾

پروین اعتصامی می گوید:

توشه بخل می ندوز که دود است و غبار *** سوزن کینه مپرتاب که خنجر گردد

امام صادق علیه السلام می فرماید: وَ أَیُّمَا مُؤْمِنٍ بَخِلَ بِجَاهِهِ عَلَی أَخِیهِ الْمُؤْمِن وَ هُوَ أَوْجَهُ جَاهاً مِنْهُ إِلَّا مَسَّهُ قَتَرُ وَ ذِلَّةٌ فِی الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ، وَ أَصَابَتْ وَجْهَهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ نَفَحَاتُ النِّیرَانِ، مُعَذِّباً کَانَ أَوْ مَغْفُوراً لَهُ ⁽⁴⁾مؤمن آبرومندی که از هزینه کردن آبروی خود برای مؤمن دیگری بخل ورزد، با وجود این که از وجاهت بالاتری برخوردار است در دنیا و آخرت، گرفتار تنگ دستی و خواری شده و در جهان واپسین از شعله های،آتش، صورت برافروخته ای خواهد داشت گرچه مورد عفو خداوندی قرار گرفته باشد.

ترس

وَ الْجُبْنُ مَنْقَصَةٌ ⁽⁵⁾

و ترس، نقصان است.

نکته

«جُبْنُ» ترسی است که گاهی ناشی از ضعف قلب است؛ چنین ترسی باعث جدایی و فاصله گرفتن از هر پیشامدی است و نقص و کمبود است. ⁽¹⁾

مشابه

الإمامُ علیٌّ علیه السلام: شِدَّةُ الْجُبْن مِنْ عَجْزِ النَّفْسِ وَ ضَعْفِ الْیَقِین ⁽²⁾ترسویی زیاد، از ناتوانی نفس و سستی یقین است.

امام صادق علیه السلام می فرماید: لا یُؤْمِنُ رَجُلٌ فِیهِ الشُّحُ وَ الْحَسَدُ وَ الْجُبْنُ وَ لَا یَکُونُ الْمُؤْمِنُ جَبَانا... ⁽³⁾کسی که گرفتار حرص و حسد و ترس باشد نمی تواند در وادی ایمان قدم بگذارد؛ زیرا ایمان با ترس سازگاری ندارد مؤمن ترسو نمی شود و نقیصه ترس را در پیکره ایمان خود نمی پذیرد.

آثار فقر

وَ الْفَقْرُ یُخْرِسُ الْفَطِنَ عَنْ حَاجَتِهِ حُجَّتِهِ وَالْمُقِلُ غَرِیبٌ فِی بَلْدَتِهِ ⁽⁴⁾

الْمُقِلُّ: فقیر؛ از ماده «قلت» گرفته شده است؛ الفقیر الذی لا مال له.

تنگ دستی زیرک را از بیان دلیلش لال کند، انسان تهیدست در دیارش غریب است

مشابه

یا أَیُّهَا النَّاسُ أَنْتُمُ الْفُقَراءُ إِلَی اللَّهِ وَ اللَّهُ هُوَ الْغَنِیُّ الْحَمید ⁽⁵⁾ای مردم، همه شما به خدا نیازمندید اوست که بی نیاز و ستودنی است.

وَیُؤْثِرُونَ عَلَی أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصة ⁽¹⁾و دیگران را بر خویش ترجیح می دهند هر چند خود نیازمند باشند. لقمان حکیم در پند و اندرزی نسبت به فرزندش می فرماید: اِعْلَمْ أَیْ بُنَیَّ إِنِّی قَدْ ذُقْتُ الصَّبِرَ وَ أَنْوَاعَ الْمُرِّ فَلَمْ أَرَ أَمَرَّ مِنَ الْفَقْرِ فَإِنِ افْتَقَرْتَ یَوْماً فَاجْعَلْ فَقْرَکَ بَیْنَکَ وَ بَیْنَ اللَّهِ وَ لا تُحَدِّثِ النَّاسَ بِفَقْرِکَ فَتَهُونَ عَلَیْهِمْ ⁽²⁾پسرم بدان که من طعم صبر و انواع تلخی ها را چشیده ام، چیزی را تلختر از فقر نیافتم. اگر روزی گرفتار تهی دستی شدی به احدی اظهار نکن که در نظر مردم حقیر و خوار خواهی شد.

پیغمبر اکرم صلی الله علیه و آله و در مورد نان می فرماید: اللَّهُمَّ بارِک لَنا فِی الخُبز، و لا تُفَرِّقَ بَینَنا و بَینَهُ؛ فَلَولا الخُبرُ ما صَلَّینا ولا صُمنا... ⁽³⁾بار خدایا! برای ما در نان برکت قرار ده و میان ما و آن، جدایی مینداز اگر نان نبود، ما نماز نمی خواندیم و روزه نمی گزاردیم و واجب های پروردگارمان را انجام نمی دادیم.

جلوه کرم

فَرزدَقِ شاعر در مقام معرفی امام زین العابدین علیه السلام به معاندان و بدخواهان گفت: او را کعبه و مردم و حل و حرم می شناسند، او فرزند رسول اکرم صلی الله علیه و آله و تربیت یافته دامن زهرای اطهر علیهم السلام است و در یکی از ابیاتش گفت:

ما قالَ لا قَط إِلا فِی تَشهده *** لو لا التَّشْهِدُ کَانَت لاءه نَعم

او کسی است که در برآوردن حوایج و رفع مشکلات و گرفتاری های مردم، همواره همراه بود و به هیچ نیازمندی نه نمی گفت و کلمه نه (لا) تنها در تشهد او دیده می شود و اگر تشهد نبود، آن جا هم کلمه (لا) را بر زبان نمی آورد!

اقسام فقر

حکمت 4

اشاره

الْعَجْزُ آفَةٌ، وَالصَّبْرُ شَجَاعَةٌ، وَالزُّهْدُ ثَرْوَةُ، وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ، وَنِعْمَ الْقَرِینُ [الرّضَا] الرّضَی ناتوانی آفت است و شکیبایی دلیری. بی میلی به دنیا ثروت است و پرهیزکاری سپر [نگهدارنده از بلا] و حالت رضا [و خشنودی از حکم خدا] خوب هم نشینی است.

ناتوانی

الْعَجْرُ آفَةٌ ⁽¹⁾ ناتوانی، آفت است.

نکته

عاجز کسی است که نتواند با استفاده از موجودی اش برنامه ریزی کند و از آن چه دارد بهره مند شود؛ از این رو موجب عقب ماندگی شده و این آفت است. ⁽²⁾

آثار مثبت صبر و شکیبایی

وَ الصَّبْرُ شَجَاعَةُ ⁽³⁾

پایداری، شجاعت است.

نکته

شجاعت به این نیست که انسان در برابر ظالم و افراد زورگو حرکت های منفعلانه و غیر منطقی انجام دهد بلکه شجاعت به این است که در عین صبر و بردباری با منطقی محکم در برابر ظالم و زورگو بایستد و حرف حق را به اثبات برساند. ⁽⁴⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: ﴿الصَّبْرُ ثَلَاثَةُ صَبْرٌ عِنْدَ الْمُصِیبَةِ وَ صَبْرٌ عَلَی الطَّاعَةِ وَ صَبْرٌ عَنِ

الْمَعْصِیَة ⁽¹⁾صبر بر سه قسم است: صبر در مصیبت و صبر بر طاعت و صبر از گناه.

زهد

وَ الزُّهْدُ ثَرْوَةٌ ⁽²⁾ بی میلی به دنیا ثروت است.

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله لِعَلِیٌّ علیه السلام: یَا عَلِیٌّ إِنَّ اللَّهَ قَدْ زَیَّنَکَ بِزِینَةٍ لَمْ یُزَیِّنِ الْعِبَادَ بِزِینَةٍ أَحَبَّ إِلَی اللَّهِ مِنْهَا زَیَّنَکَ بِالزُّهْدِ فِی الدُّنْیَا ⁽³⁾حضرت رسول صلی الله علیه و آله او به علی علیه السلام فرمودند: یا علی، خداوند تو را به زیوری مزین ساخته که هیچ یک از بندگانش را بهتر از آن نداده است. خداوند در دنیا تو را به زیور زهد آراست.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: الزُّهْدُ فِی الدُّنْیَا قَصْرُ الْأَمَل ⁽⁴⁾زهدِ به دنیا، عبارت است از: کوتاه کردن آرزو.

قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ السَّلام: إِنَّ مِنْ أَعْوَنِ الْأَخْلَاقِ عَلَی الدِّینِ الزُّهْدَ فِی الدُّنْیَا ⁽⁵⁾از خوی هایی که بیشترین کمک را به دین می کند، بی رغبتی به دنیاست.

پاک دامنی

وَ الْوَرَعُ جُنَّةٌ، وَنِعْمَ الْقَرِینُ [الرِّضَا] الرَّضَی ⁽⁶⁾

الرّضَی: خشنودی؛ در مقابل «سخط» به معنای سختگیری قرار می گیرد؛ الرّضا هو حسن الاستقبال عمّا یعرض للانسان فی کلّ حال من حیث لا یقدر علی تغییره بتدبیره، فمن تلبس بالرّضا تجاه ما قدر و قضی فقد قرن بما حسن حاله فی کل حین، وجعل لنفسه من نفسه رفیقا یفیض السرور فی قلبه.

و پرهیزکاری سپرِ [نگهدارنده از بلا] و حالت رضا [و خشنودی از حکم خدا] خوب هم نشینی است.

مشابه

ثَبَاتُ الْإِیمَانِ الْوَرَعُ وَ زَوَالُهُ الطَّمَع ⁽¹⁾امیرالمؤمنین علی علیه السلام: پارسایی مایه ثبات و پایداری ایمان است و طمع موجب زوال آن است. عَلَیْکَ بِالْوَرَعِ فَإِنَّهُ عَوْنُ الدِّینِ وَ شِیمَةُ الْمُخْلَصِینَ ⁽²⁾امیرالمؤمنین علی علیه السلام: بر تو باد به پارسایی زیرا پارسایی کمک کار دین و شیوه مخلصان است. استعاره

مستعار: الجنّة

مستعار منه: سپر

مستعارله: پارسایی

جامع: پارسایی نیز همانند سپر انسان را از عذاب خدا در آخرت و از بزرگترین گرفتاری ها در دنیا نگه می دارد؛ چنان که با سپر و دیگر سلاح ها در بلاها در امان هستند.

حکمت 5

اشاره

الْعِلْمُ وِراثَةٌ کَرِیمَةٌ، وَالآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ، وَ الْفِکْرُ مِرْأَةٌ صَافِیَةٌ دانش میراثی ارزشمند است آداب نیکو زیورهای همیشه تازه و اندیشه [در هر کاری] آینه ای صاف و روشن است [که صواب و خطا را می نمایاند].

علم، گران بهاترین میراث

الْعِلْمُ وِرَاثَةٌ کَرِیمَةٌ ⁽¹⁾

دانش، میراثی ارزشمند است.

مشابه

إِنَّ الْعُلَمَاءَ وَرَثَةُ الْأَنْبِیَاءِ وَ ذَلِکَ أَنَّ الْأَنْبِیَاءَ لَمْ یُوَرِّثُوا دِینَاراً وَ لَا دِرْهَماً وَ إِنَّمَا وَرَّثُوا أَحَادِیثَ مِنْ أَحَادِیثِهِمْ فَمَنْ أَخَذَ بِشَیْءٍ مِنْهَا فَقَدْ أَخَذَ حَظِّاً وَافِرا ⁽²⁾امام صادق علیه السلام فرمود: دانشمندان وارثان پیامبران اند؛ زیرا پیامبران نه درهمی به ارث می نهند نه دیناری بلکه احادیثی از احادیث خود را به ارث می نهند پس هر که قدری از آن را فراستاند به بهره ای فراوان دست یافته است.

آداب

وَالآدَابُ حُلَلٌ مُجَدَّدَةٌ ⁽³⁾

حُلل: لباس زینتی؛ جمع حُلّه، جامه های نو؛ پوشاننده.

مُجَدَّدَةٌ: تجدید شونده؛ چیزی که پیوسته تجدید و نو می شود و هرگز کهنه نخواهد شد.

آداب پسندیده، زیورهای تازه ای است.

نکته ها

لباس برجسته انسانی همچون لباس های زیبایی است که آدمی در تن می کند و هرگز فرسوده نمی شود، برخلاف لباس های ظاهری که هم کهنه می شود و هم ممکن است دست سارقان به آن دراز شود و هم جنبه ظاهری دارد و در اعماق وجود انسان تأثیرگذار است. ⁽¹⁾

در اسلام آراستن انسان به مکارم و رعایت حدود در برخورد با دیگران و در حد خود ایستادن را ادب می گویند. ⁽²⁾

مشابه

کَفَاکَ أَدَباً لِنَفْسِکَ مَا تَکْرَهُهُ مِنْ غَیْرِک ⁽³⁾برای اینکه ادب داشته باشی همین بس که از آن چه برای دیگران نمی پسندی، دوری کنی. استعاره

مستعار: الحلل

مستعار منه: آداب نیک

مستعارله: زینت دائمی انسان

جامع: کلمة الحلل و المجدّدة را استعاره آورده است به اعتبار زینت دائمی انسان به وسیله آداب آداب نیک، مانند زیورهایی است که پیوسته صاحب زیور را تازه و باطراوت نشان می دهد.

شفافیت فکر

وَ الْفِکْرُ مِرْأَةٌ صَافِیَة و اندیشه، آیین های صاف است.

مشابه

امام رضا علیه السلام: لَیْسَتِ الْعِبَادَةُ کَثْرَةَ الصِّیَامِ وَ الصَّلَاةِ وَ إِنَّمَا الْعِبَادَةُ کَثْرَةُ التَّفَکَّرِ فِی أَمْرِ الله ⁽¹⁾عبادت به فراوانی روزه و نماز نیست بلکه عبادت به بسیار اندیشیدن در کار خداست.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: تَفَکَّرُ سَاعَةٍ خَیْرٌ مِنْ قِیَامِ لَیْلَة ⁽²⁾ساعتی اندیشیدن، بهتر است از شبی را به عبادت گذراندن.

حکمت 6

اشاره

صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ، وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ، وَالِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُیُوبِ وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ فِی الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَی أَیْضاً [الْمُسَالَمَةُ خَبْءُ الْعُیُوبِ] الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُیُوبِ، وَ مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثْرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ سینه انسان خردمند صندوق راز اوست گشاده رویی دام [وسیله جلب] محبت و تحمل و بردباری گورستان [پوشاننده] عیب هاست.

نیز روایت شده که آن حضرت در بیان این معنی فرموده است که آشتی جویی سرپوش عیب هاست و کسی که از خود خشنود باشد ناخشنودان از وی بسیار شوند.

رازداری و حفظ اسرار

صَدْرُ الْعَاقِلِ صُنْدُوقُ سِرِّهِ سینه انسان خردمند، صندوق راز اوست.

نکته

جمله این است که فاش ساختن اسرار از هر نوعش که باشد غیرعقلانی و مفهوم نادرست است. ⁽³⁾

مشابه

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام: إِظْهَارُ الشَّیْءِ قَبْلَ أَنْ یُسْتَحْکَمَ مَفْسَدَةٌ لَه ⁽¹⁾اظهار چیزی قبل از آن که محکم و قطعی گردد، باعث تباهی آن است.

امیرالمؤمنین علیه السلام: جُمِعَ خَیرُ الدُّنیا وَالآخِرَةِ فی کتمانِ السِّرِ ومُصادَقَةِ الأَخیارِ ⁽²⁾خیر دنیا و آخرت در رازداری و دوستی با خوبان گرد آمده است.

استعاره

مستعار: صندوق السّر

مستعار منه: حفاظت و نگهداری

مستعارله: سینه

جامع: صندوق «السّر» را استعاره از سینه آورده است؛ از آن رو که سینه همچون صندوق، محتوای خود را نگهداری می کند و این عبارت در حقیقت، دستوری برای انسان است تا راز خود را پنهان دارد.

تأثیر گشاده رویی

وَ الْبَشَاشَةُ حِبَالَةُ الْمَوَدَّةِ ⁽³⁾

الْمَوَدَّةِ: دوستی طبیعی و میل طبع به کسی در حالی که ممکن است جهتش را نداند؛ برخلاف محبت که براساس معرفت روشن و با دلیل است. در «مَوَدَّة» انسان براثر معارفی طبعی پیدا می کند و این طبع کششهایی دارد که به آن مودت می گویند؛ و البشاشة حبالة المودّة: البشر وحسن الخلق مما یجلب به و یحفظ مودة الناس، وکما یصاد بالحبالة الطیور النافرة یصاد بالبشاشة و حسن الخلق القلوب الوحشیة.

گشاده رویی، دام محبت است.

نکته

تعبیر به «حباله» اشاره به این است که حتی افرادی که از انسان گریزان هستند با اظهار

محبت و خوشرویی به سوی وی می آیند و کینه ها از سینه ها شسته می شود. ⁽¹⁾

مشابه

امام علی علیه السلام: إِذَا لَقِیتُمْ إِخْوَانَکُمْ فَتَصَافَحُوا وَ أَظْهِرُوا لَهُمُ الْبَشَاشَةَ وَ الْبِشْرَ تَتَفَرَّقُوا وَ مَا عَلَیْکُمْ مِنَ الْأَوْزَارِ قَدْ ذَهَبَ ⁽²⁾هرگاه به برادران خود برخوردید، با یکدیگر دست دهید و از خود شادی و خوشرویی نشان دهید از هم که جدا شدید هر چه گناه داشته اید از بین رفته است.

رسول خدا فرمود: یَا بَنِی عَبْدِ الْمُطَّلِبِ إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَالْقَوْهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ الْبِشْرِ ⁽³⁾ای پسران عبدالمطلب شما نتوانید با اموال خود به همهٔ مردم گشایش دهید، پس با چهره باز و خوشرویی با آن ها برخورد کنید.

امام علی علیه السلام: الْمُؤْمِنُ بِشْرُهُ فِی وَجْهِهِ وَ حُزْنُهُ فِی قَلْبِهِ ⁽⁴⁾مؤمن را شادمانی در چهره است و اندوهش در دل.

امام باقر علیه السلام: البشْرُ الحَسَنُ وطَلاقَةُ الوَجْهِ مَکْسَبةٌ للمَحبّةِ و قُرْبَةٌ مِن الله چهره شاد و روی باز وسیله جلب محبت و مایه تقرب به خداست.

استعاره

مستعار: حبالة

مستعار منه: دام

مستعارله: گشاده رویی

جامع: کلمه «حبالة» استعاره از گشاده رویی آورده است؛ از آن رو که انسان بدان وسیله مردم را جلب کرده و دلشان را برای دوستی و محبت خود به دست می آورد؛ مانند دام شکارچی که پرنده را با آن صید می کند.

تحمل ناملایمات

وَ الِاحْتِمَالُ قَبْرُ الْعُیُوب ⁽¹⁾ و تحمل و بردباری گورستان [پوشاننده] عیب هاست.

نکته

برای آن که زشتی ها دفن شوند و عیب ها پوشانده گردند، باید سخن ها را تحمل و برخوردها و درگیری ها را با صلح و آشتی حل کرد. ⁽²⁾

آشتی جویی، سرپوش عیب ها

وَ رُوِیَ أَنَّهُ قَالَ فِی الْعِبَارَةِ عَنْ هَذَا الْمَعْنَی أَیْضاً الْمُسَالَمَةُ خَبْءُ الْعُیُوبِ الْمَسْأَلَةُ خِبَاءُ الْعُیُوبِ، وَ مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ کَثْرَ السَّاخِطُ عَلَیْهِ ⁽³⁾

الساخط: غضب شدید که موجب عقوبت است.

نیز روایت شده که آن حضرت در بیان این معنی فرموده است که آشتی جویی، سرپوش عیب هاست و کسی که از خود خشنود،باشد ناخشنودان از وی بسیار شوند.

مشابه

مَنْ رَضِیَ عَنْ نَفْسِهِ ظَهَرَتْ عَلَیْهِ الْمَعَایِب ⁽⁴⁾هرکه راضی باشد از نفس خود، ظاهر می شود بر او عیب ها، یعنی ظاهر می گردد بر مردم عیب ها در او.

حکمت 7

اشاره

وَ الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ، وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِی عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْیُنِهِمْ فِی [آجِلِهِمْ] آجَالِهِمْ صدقه، دارویی است شفابخش. آن چه بندگان در دنیا می کنند، در آخرت جلوی دیدگانشان خواهد بود.

تأثیر صدقه

الصَّدَقَةُ دَوَاءٌ مُنْجِحٌ ⁽¹⁾

صدقه، دارویی است شفابخش.

نکته

«صدقة» به عملی می گویند که از نیت خالص و پاکی برخاسته باشد. تنها بخشش مالی و مادی را در بر نمی گیرد بلکه در بردارنده هر عمل و قول با انگیزه الهی است. ⁽²⁾

مشابه

دَاوُوا مَرْضَاکُمْ بِالصَّدَقَةِ وَ رُدُّوا أَبْوَابَ الْبَلَاءِ بِالدُّعَاء ⁽³⁾بیماران خود را با صدقه درمان کنید و درهای بلا را با دعا ببندید. خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَکِّیهِمْ بِها وَصَلَّ عَلَیْهِمْ إِنَّ صَلَاتَکَ سَکَنُ لَهُمْ ⁽⁴⁾از اموال آن ها صدقه ای (به عنوان زکات) بگیر تا به وسیله آن آن ها را پاک سازی و پرورش دهی و برایشان دعا کن؛ زیرا دعای تو برای آنان آرامشی است.

عملکرد مردم در دنیا

وَ أَعْمَالُ الْعِبَادِ فِی عَاجِلِهِمْ نُصْبُ أَعْیُنِهِمْ فِی [آجِلِهِمْ] أَجَالِهِمْ ⁽¹⁾

آن چه بندگان در دنیا می کنند در آخرت جلوی دیدگانشان خواهد بود.

مشابه

فَمَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَیْراً یَرَهُ وَ مَنْ یَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا یَرَهُ ⁽²⁾پس هرکس به وزن ذره ای نیکی کرده باشد آن را می بیند و هرکس به وزن ذره ای بدی کرده باشد، آن را می بیند. تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ وَهُمْ لا یُظْلَمُونَ ⁽³⁾نتیجه اعمال هرکسی بی کم وکاست به او داده می شود و به آن ها ظلم نخواهد شد. یَوْمَ تَجِدُ کُلُّ نَفْسٍ مَا عَمِلَتْ مِنْ خَیْرٍ مُحْضَراً وَ ما عَمِلَتْ مِنْ سُوءٍ تَوَدُّ لَوْ أَنَّ بَیْنَهَا وَ بَیْنَهُ أَمَداً بَعیداً ⁽⁴⁾روزی که هرکس کارهای نیک و کارهای بد خود را در برابر خود حاضر بیند، آرزو کند که ای کاش میان او و کردار بدش فاصله ای بزرگ بود.

حکمت 8

اشاره

اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ، یَنْظُرُ بِشَحْمٍ وَ یَتَکَلَّمُ بِلَحْمٍ وَیَسْمَعُ بِعَظْمٍ وَ یَتَنَفَّسُ مِنْ خَیْمِ از این انسان در شگفت باشید که با پیهی می نگرد و با گوشتی سخن می گوید و با استخوانی می شنود و از شکافی نفس می کشد.

شگفتی از قوه بینایی انسان

اعْجَبُوا لِهَذَا الْإِنْسَانِ یَنْظُرُ بِشَحْمِ ⁽¹⁾

از این انسان در شگفت باشید که با پیهی می نگرد.

نکته

امام اشاره می کند که از این انسان و ترکیب و خلقت او باید در شگفت باشید و ببینید که هر عضوی از اعضای بدن چه مسئولیتی دارد و چه عملی را انجام می دهد. ⁽²⁾

مشابه

وَ لَوْ فَکَّرُوا فِی عَظِیمِ الْقُدْرَةِ وَ جَسِیمِ النِّعْمَةِ لَرَجَعُوا إِلَی الطَّرِیقِ وَ خَافُوا عَذَابَ الْحَرِیقِ ⁽³⁾امیرالمؤمنین علیه السلام اگر در عظمت و بزرگی نعمت باری تعالی می اندیشیدند، به راه راست باز می گشتند و از عذاب آتش می ترسیدند. وَ فِی خَلْقِکُمْ وَ ما یَبُثُ مِنْ دابَّةٍ آیاتُ لِقَوْمٍ یُوقِنُون ⁽⁴⁾و در آفرینش شما و پراکنده شدن جنبندگان عبرت هاست برای اهل یقین.

عظمت آفرینش انسان

وَ یَتَکَلَّمُ بِلَحْمٍ وَیَسْمَعُ بِعَظْمٍ وَیَتَنَفَّسُ مِنْ خَرْم ⁽⁵⁾

خَزم: سوراخ؛ شکاف؛ منظور شکاف دوگانه بینی است که نفس کشیدن انسان غالباً در بیداری و خواب به وسیله آن انجام می شود؛ جمع خروم أنف الجبل.

با گوشتی می گوید با استخوانی می شنود و از حفره ای تنفس می کند.

نکته ها

مقصود امام علیه السلام از گوشت، زبان است؛ زیرا زبان گوشت سفید نرمی آمیخته به مویرگ های کوچک فراوانی است که خون در آن ها جریان دارد و از این رو به رنگ سرخ می نماید. ⁽¹⁾

مقصود امام علیه السلام از استخوانی که به وسیله آن صداها را می شنود، همان استخوانی است که به آن «حجری» می گویند؛ استخوانی سخت که در مجرای گوش با پیچ وخم های زیادی قرار گرفته و همان طور ادامه می یابد تا می رسد به عصبی که از دماغ خارج می شود و جایی که مرکز جریان روحی حامل قوه شنوایی است و مقصود امام علیه السلام از «خرم» (شکاف) سوراخ بینی است. ⁽²⁾

مشابه

فَتَبَارَکَ اللهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِین ⁽³⁾خلقت آدمی پیش از آن که پیچیدگی آفرینش او را نشان دهد عظمت خالق و آفریدگار را حکایت می کند. شیخ محمود شبستری در گلشن راز چنین می سراید

جهان انسان شد و انسان جهانی *** از این پاکیزه تر نبود بیانی

چو نیکو بنگری در اصل این کار *** هم او بیننده هم دیده است و دیدار

حدیث قدسی این معنا بیان کرد *** و بی یسمع و بی یبصر عیان کرد

جهان را سر به سر آیینه ای دان *** به هر یک ذره در صد مهر تابان

اگر یک قطره را دل بر شکافی *** برون آید از آن صد بحر صافی

و در جای دیگری می فرماید:

پزشکان اندرین گشتند حیران *** فرو ماندند در تشریح انسان

نبرده هیچ کس ره سوی این کار *** به عجز خویش هر یک کرده اقرار

از آن دانسته ای تو جمله اسما *** که هستی صورت عکس مسما

ظهور قدرت و علم و ارادت *** به توست ای بنده صاحب سعادت

سمیعی و بصیر و حی و گویا *** بقا داری نه از خود، لیک از آن جا

حکمت 9

اقبال و ادبار دنیا

إِذَا أَقْبَلَتِ الدُّنْیَا عَلَی أَحَدٍ أَعَارَتْهُ مَحَاسِنَ غَیْرِهِ وَ إِذَا أَدْبَرَتْ عَنْهُ سَلَبَتْهُ مَحَاسِنَ نَفْسِه ⁽¹⁾

أَدْبَرَتْ: پشت کرد؛ ادبار: پشت کردن.

سَلَبَتْ: سلب کرد؛ گرفتن چیزی از روی خفت و خواری و رها کردن و تنها گذاشتن صاحب آن؛ گندن لباس کسی بدون اجازه او ربودن از روی قهر.

محَاسِنَ: محل و مکان حسن و نیکی و زیبایی

آن گاه که دنیا به کسی روی آورد خوبی های دیگران را به او عاریت دهد و آن گاه که دنیا به او پشت کند، خوبی های خودش را [نیز] از وی برباید.

نکته ها

دنیا گاهی انسان را به خود می خواند و به انسان بهره ای می دهد اما این بهره از خود او نیست بلکه محاسن و خوبی هایی است که از دیگران سلب کرده و در مقاطعی همین دنیا پشت می کند و می رود. ⁽²⁾

در نگاه دنیاداران ملاک هر ارزش و اعتباری میزان برخورداری از بهره های مادی و

امکانات دنیوی است از آن جایی که نگاه چنین افرادی با استفاده از معیارهای شناخته شده مادی صورت می گیرد لذا در قضاوت و داوری و در رد و قبول در دوستی و دشمنی و در تمام روابط خود از همین دیدگاه وارد می شوند و با چنین برداشتی از زندگی به داوری می نشینند؛ همان گونه که امام حسین علیه السلام می فرماید: إِنَّ النَّاسَ عَبیدُ الدُّنْیا ⁽¹⁾

مشابه

الإمام الکاظم علیه السلام: إنَّ لقمانَ قالَ لابنِهِ:... یا بُنَیَّ، إِنَّ الدُّنیا بَحرٌ عَمِیقٌ، قَد غَرِقَ فیها عالَم کَثِیرُ ⁽²⁾لقمان به پسرش گفت:.... ای پسرم دنیا دریای عمیقی است که بسیاری در آن غرق شده اند.

الإمامُ الصَّادقُ علیه السلام: إذا أقبَلَتِ الدنیا علی المَرْءِ أَعطَتْهُ مَحاسِنَ غیرِهِ، و إِذا أَعْرَضَتْ عَنهُ سَلَبَتهُ مَحاسِنَ نفسِهِ ⁽³⁾هرگاه دنیا به کسی رو کند، خوبی های دیگران را نیز به او دهد و هرگاه از او روی گرداند خوبی های خودش را نیز از وی بگیرد.

امام حسین علیه السلام: إِنَّ النَّاسَ عَبیدُ الدُّنْیا وَ الدِّینُ لَعْقُ عَلی أَلْسِنَتِهِمْ یَحوطُونَهُ مَا دَرّت مَعائِشُهُم فَإِذا مُحْصوا بِالْبَلاءِ قَلَّ الدَّیَّانونَ ⁽⁴⁾به راستی که مردم بنده دنیا هستند و دین لقلقه زبان آن هاست تا جایی که دین وسیلهٔ زندگی آن هاست دین دارند و چون در معرض امتحان قرار گیرند، دینداران کم می شوند.

حکمت 10

روش معاشرت با مردم

خَالِطُوا النَّاسَ مُخَالَطَةً إِنْ مِتُّمْ مَعَهَا بَکَوْا عَلَیْکُمْ وَإِنْ عِشْتُمْ حَنُّوا إِلَیْکُم ⁽¹⁾

بگوا: گریه کردند.

عِشتُمْ: زندگی کردید.

حنوا: رغبت کردند؛ فریاد شوق؛ اشک شوق؛ اشتیاق قلب به چیزی و جا باز کردن و وسعت دادن دل برای آن؛ عرب به راه وسیع و روشن «حنان» می گوید؛ حنّ: حنینا إلیه: اشتاق.

با مردم به گونه ای رفتار کنید که اگر از دنیا رفتید بر شما گریه کنند و اگر زنده بودید با اشتیاق به سوی شما آیند.

مشابه

و أشعِرْ قَلبَکَ الرَّحْمَةَ لِلرَّعِیَّةِ والمَحَبَّة لَهُم، واللُّطف بهم... فَإِنَّهُم صِنفانِ: إِمّا أَخٌ لَکَ فی الدِّینِ، أو نَظیرُ لَکَ فی الخَلقِ ⁽²⁾امام علی علیه السلام در فرمان استانداری مصر به مالک اشتر نوشت دل خود را آکنده از مهر و محبت و لطف نسبت به مردم گردان... زیرا که مردم دو دسته اند: یا برادر دینی تو هستند یا همنوع تو. امام صادق علیه السلام: إن شئتَ أن تُکرَمَ فَلِنْ، وإن شئتَ أن تُهانَ فاخشن ⁽³⁾اگر می خواهی گرامی باشی ملایم باش و اگر می خواهی خوار شوی خشن باش.

امام صادق علیه السلام: مَن کانَ رفیقا فی أمرِه نالَ ما یُریدُ مِنَ الناس هرکه در کارهای خود ملایمت داشته باشد به آن چه از مردم می خواهد دست یابد.

هلال بن حکم می گوید: فَما رَایتُ مُعلِّماً اَرفَقَ مِن رَسُول الله صلی الله علیه وسلم ⁽⁴⁾من معلمی مهربان تر از رسول خدا ندیدم.

حکمت 11

گذشت به هنگام قدرت

إِذَا قَدَرْتَ عَلَی عَدُوِّکَ فَاجْعَلِ الْعَفْوَ عَنْهُ شُکْراً لِلْقُدْرَةِ عَلَیْهِ ⁽¹⁾

عَدُوّ: دشمنی العداوة: الخصومة و المباعدة و العدوّ جمع الأعداء.

هرگاه بر دشمن خویش چیره گشتی، بخشودن و درگذشتن از او را شکرانه غلبه بر او قرار ده.

نکته ها

عفو و گذشت از صفات خداوند است خداوند صاحبان قدرت و توانایی را به عفو و گذشت فراخوانده و لازمه برخورداری از هر نعمتی شکر است و گویاترین شکر قدرت عفو و گذشت است. ⁽²⁾

تاریخ بشر و سیره و روش کشورگشایان و فاتحان از چنگیز و هیتلر هملر و نرون سزار و معاویه یزید و امثال این ها صفحات خونینی را به خود اختصاص داده اند. در جنگ های صلیبی نه تنها به مسلمانانی که تسلیم شده بودند بلکه به سگ و گربه آن ها هم ترحم نکردند و همه را از دم تیغ ستم گذراندند؛ ولی در تاریخ اسلام، شاهد واقعه فتح مکه و پیروزی سپاهیان حضرت محمد صلی الله علیه و آله هستیم و عفو عمومی رسول الله. اعلان این که هرکسی در خانه خود بماند در امان است خانه ابوسفیان و مسجدالحرام خانه امن است هرکس قصد رودررویی با سپاه اسلام را ندارد در امان است و فرمایش پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله به مخالفان «فَاذْهَبُوا أَنتُم الطلقاء» ⁽³⁾که همه شما آزاد هستید، هرکس هرکجا می خواهد برود گویای عظمت رسول خدا صلی الله علیه و آله است.

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله: أَلَا أُخْبِرُکُمْ بِخَیْرِ خَلَائِقِ الدُّنْیَا وَالْآخِرَةِ الْعَفْوُ عَمَّنْ ظَلَمَکَ وَ تَصِلُ

مَنْ قَطَعَکَ وَ الْإِحْسَانُ إِلَی مَنْ أَسَاءَ إِلَیْکَ وَ إِعْطاءُ مَنْ حَرَمَکَ ⁽¹⁾آیا شما را از بهترین خوی های دنیا و آخرت خبر ندهم؟ گذشت از کسی که به تو ستم کرده است و پیوستن به کسی که از تو بریده است و نیکی با کسی که به تو بدی کرده است و عطا کردن به کسی که از تو دریغ داشته است. وَلْیَعْفُوا وَلْیَصْفَحُوا أَلا تُحِبُّونَ أَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَکُمْ وَ اللَّهُ غَفُورٌ رَحِیمٌ ⁽²⁾باید ببخشند و ببخشایند آیا نمی خواهید که خدا شما را بیامرزد؟ و خداست آمرزنده مهربان. وَ الْکاظِمِینَ الْغَیْظَ وَ الْعافِینَ عَنِ النَّاسِ وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنین ⁽³⁾و خشم خویش فرومی خورند و از خطای مردم در می گذرند خدا نیکوکاران را دوست دارد. قَالَ رَسُولُ اللهِ: أولَی النّاسِ بِالعَفوِ أَقدَرُهُم عَلَی العُقوبَةِ ⁽⁴⁾سزاوارترین مردم به گذشت کردن تواناترین آن ها بر کیفر رساندن است.

امام علی علیه السلام می فرماید: قله العقو اَقبَحُ العُیوب و التسرُعُ إِلی الانتقام أَعظَمُ الذُنُوب ⁽⁵⁾کم گذشتی زشت ترین عیب هاست و شتاب در انتقام گیری بزرگترین گناهان است.

فَمَنْ عَفَا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی الله ⁽⁶⁾هر که در گذرد و نیکوکاری کند، پاداش او بر [عهدهٔ] خداست. علی علیه السلام خطاب به مالک می فرماید: و لا تَندَمَنَّ عَلی عَفوِ، و لا تَبجَحَنَّ بِعُقُوبَةٍ ⁽⁷⁾از بخشش و گذشت هرگز پشیمان مباش و از کیفر دادن خوشحالی مکن.

حکمت 12

اهمیت دوست یابی

أَعْجَرُ النَّاسِ مَنْ عَجَزَ عَنِ اکْتِسَابِ الْإِخْوَانِ، وَ أَعْجَرُ مِنْهُ مَنْ ضَیْعَ مَنْ ظَفِرَ بِهِ مِنْهُمْ ⁽¹⁾

ضَیَّعَ: ضایع کرد؛ مهمل گذاشتن چیزی و رها کردن آن تا تلف شود؛ ادا نکردن حقوق کسی تا هلاک شود. ظفر پیروزی چنگ انداختن بر چیزی؛ رسیدن به مطلوب

ناتوان ترین مردم کسی است که نتواند [برای خود] دوستانی فراهم کند و ناتوان تر از او کسی است که دوستی را که به دست آورده از دست دهد.

نکته

امام علیه السلام فرد ناتوان از دوست یابی را از آن رو ناتوان ترین مردم دانسته است که دوست یابی، نه به صرف نیروی بدنی نیاز دارد و نه به اعمال نیروی عقلی، بلکه تنها به اخلاق خوب و حسن رفتار و برخورد با گشاده رویی و چهرهٔ باز نیازمند است و این امور هم در بیشتر مردم طبیعی و آسانترین کار برای آن هاست، بنابراین کسی که از این ها ناتوان باشد، ناتوا نترین فرد بر انجام کارهاست. ⁽²⁾

مشابه

إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَسَعُوهُمْ بِطَلَاقَةِ الْوَجْهِ وَ حُسْنِ اللَّقَاءِ فَإِنِّی سَمِعْتُ رَسُولَ الله صلی الله علیه وسلم یَقُولُ إِنَّکُمْ لَنْ تَسَعُوا النَّاسَ بِأَمْوَالِکُمْ فَسَعُوهُمْ بِأَخْلَاقِکُم ⁽³⁾علی علیه السلام فرمودند: شما با اموال خود توانایی پیدا نمی کنید که مردم را به طرف خود متوجه سازید، باید با گشاده رویی و حُسن خلق به این منظور نائل گردید. رسول خدا هم فرمودند: شما با اخلاق خوب می توانید مردم را جلب کنید نه به مال.

مَنْ لَا صِدِّیقَ لَهُ لَا ذُخْرَ لَهُ ⁽¹⁾امام علی علیه السلام کسی که دوستی ندارد، اندوخته ای ندارد. ناتوان تر ز جمله مردم *** آن که تحصیل دوست نتواند

ناتوان تر از او کسی که ز دوست *** رشته دوستی ببرّاند

لِکُلِّ شَیْءٍ حِلْیَةٌ وَحِلْیَةُ الرَّجُل أودّاتُهُ ⁽²⁾امام صادق علیه السلام می فرماید: هرچیزی زینتی دارد و زینت انسان دوستان اوست. ابن الاعرابی چنین سروده است:

لَعُمْرُکَ ما مالُ الْفَتَی بِذَخِیرَهِ *** وَلَکِنَّ اخْوانُ الصَّفاءِ الدَّخائِرُ ⁽³⁾

حکمت 13

راه تداوم نعمت ها

إِذَا وَصَلَتْ إِلَیْکُمْ أَطْرَافُ النِّعَمِ، فَلَا تُنَفِّرُوا أَقْصَاهَا بِقِلَّةِ الشُّکْرِ ⁽⁴⁾

فاصله گرفتن؛ نفر ینفر نفورا الدّابة: جزعت و تباعدت

أقصا: انتهای؛ دورتر؛ نهایت؛ غایت.

آن گاه که طلیعه نعمت ها به شما رسید نهایت آن را دراثر کم سپاسی از خود دور نکنید.

نکته

نعمت ها غالباً به صورت تدریجی بر انسان وارد می شود و وظیفه انسان هوشیار این است که به استقبال نعمت برود و استقبال از آن راهی جز شکرگزاری ندارد؛ همچنین بسیاری از نعمت ها به صورت تدریجی زوال می پذیرند هرگاه انسان در آغاز زوال نعمت ها هوشیار باشد و به شکر قلبی و زبانی و عملی بپردازد مانع بازگشت و زوال تدریجی آن می شود. ⁽¹⁾

مشابه

وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزِیدَنَّکُمْ وَ لَئِنْ کَفَرْتُمْ إِنَّ عَذَابِی لَشَدید ⁽²⁾و پروردگارتان اعلام کرد که اگر مرا سپاس گویید، بر نعمت شما می افزایم و اگر کفران کنید، بدانید که عذاب من سخت است. ثُمَّ لَتُسْتَلُنَّ یَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعیم ⁽³⁾سپس در همان روز است که از نعمت [روی زمین] پرسیده خواهید شد. اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتِی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ ⁽⁴⁾نعمتی را که بر شما ارزانی داشتم به یاد بیاورید.

حکمت 14

تکیه به یاری خداوند

مَنْ ضَیَّعَهُ الْأَقْرَبُ، أَتِیحَ لَهُ الْأَبْعَدُ ⁽⁵⁾

کسی را که خویش نزدیک واگذارد یاری بیگانه دور برایش فراهم شود. [و در هر حال خداوند تنهایش نگذارد.]

نکته

انسان با اتکا به خداوند از راه های پیش بینی نشده ای پشتیبانی می شود؛ به عنوان نمونه قریش که دودمان پیامبر صلی الله علیه و آله به حساب می آمدند نسبت به حضرت بی مهری کرده و او را از قوم و قبیله خودش راندند و در شعب ابی طالب تبعید کرده در محدودیت اقتصادی قرار دادند و با هر وسیله ممکن از انتشار افکار و اندیشه هایش جلوگیری کردند ولی اسلام به رشد و پیشرفت ادامه داد و با یاری اوس و خزرج که هیچ نسبتی با رسول خدا نداشتند، توسعه پیدا کرد. ⁽¹⁾

مشابه

أَیُّهَا النَّاسُ إِنَّهُ لَا یَسْتَغْنِی الرَّجُلُ وَ إِنْ کَانَ ذَا مَالٍ عَنْ عَشِیرَتِهِ] عِتْرَتِهِ وَ دِفَاعِهِمْ عَنْهُ بِأَیْدِیهِمْ وَ أَلْسِنَتِهِم ⁽²⁾ای مردم انسان هر مقدار که ثروتمند باشد، باز از خویشاوندان خود بی نیاز نیست که از او با زبان و دست دفاع کنند. وَ أَکْرِمْ عَشِیرَتَکَ فَإِنَّهُمْ جَنَاحُکَ الَّذِی بِهِ تَطِیرُ ⁽³⁾وابستگان خود را گرامی بدار چه آنان پروبال پرواز تو هستند. الإمامُ علی علیه السلام لأبی ذرّ لما أخرجَ إِلَی الرَّبَذَةِ: «یا أباذر... و لَو أَنَّ السَّماواتِ والأَرْضِینَ کانتا علی عَبدِ رَتقا، ثُمَّ اتَّقَی الله لَجَعَلَ الله لَهُ مِنهُما مَخرَجا ⁽⁴⁾امام علی علیه السلام به ابوذر هنگام تبعیدش به ربذه فرمود: ای ابوذر!... اگر آسمان ها و زمین ها به روی بنده ای بسته شوند و آن بنده تقوای خدا پیشه کند خداوند از میان آن ها راه خروجی برایش قرار دهد!

امام سجاد علیه السلام در دعای دوم صحیفه سجادیه می فرماید: وَ حَارَبَ فِی رِضَاکَ أُسْرَتَهُ وَ قَطَعَ فِی إِحْیَاءِ دِینِکَ رَحِمَهُ وَ أَقْصَی الْأَدْنَیْنَ عَلَی جُحُودِهِمْ وَ قَرَّبَ الْأَقْصَیْنَ عَلَی اسْتِجَابَتِهِمْ لَکَ وَ وَإِلَی فِیکَ الْأَبْعَدِینَ وَ عَادَی فِیک الْأَقْرَبِینَ برای خشنودی تو با قبیله خود کارزار نمود و در راه احیای دین تو رشته خویشاوندی خود را بگسیخت و نزدیکترین بستگانش را به علت اصرار بر انکار تو از خویش دور کرد و دورترین مردم را به جهت پذیرفتن دین تو به خود نزدیک ساخت و برای تو با دورترین مردم دوستی گزید و با نزدیک ترین آن ها دشمنی ورزید.

خدای ار به حکمت ببندد دری *** گشاید به فضل و کرم دیگری

سعدی

قریش که دودمان پیامبر صلی الله علیه و آله و به حساب می آمدند نسبت به حضرتش بی مهری کرده، از قوم و قبیله خودش راندند او را در شعب ابی طالب تبعید کرده ولی اسلام که ریشه در سرشت انسان ها داشت و زبان فطرت بشریت بود، به رشد و پیشرفت ادامه داد و به یاری اوس و خزرج که هیچ نسبتی با رسول خداران نداشتند توسعه پیدا کرد و محمد سرفرازانه به مکه بازگشت و پرچم توحید را بر بام کعبه به اهتراز درآورد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله در راستای رضای تو، با خاندان خود که مشرک بودند، جنگید و در جهت زنده کردن باورهای توحیدی با خویشان خویش قطع رابطه کرد و نزدیکان را به دلیل حق ستیزی از خود راند و بیگانگان را به انگیزه حق پذیری پذیرا شد و در راه تو، خودی ها و بستگان را حق مدارانه راند و ناآشنایان را مورد محبت و دوستی خود قرار داد.

حکمت 15

سرزنش نکردن گرفتار

مَا کُلُّ مَفْتُونِ یُعَاتَبُ ⁽¹⁾

هر گرفتاری [یا: فریب خورده ای] را سرزنش نتوان کرد.

نکته ها

این بیان را امام وقتی فرمودند که برای سرکوب شورشیان بصره حرکت می کرد. سعد وقاص و محمد بن مسلمه و اسامة بن زید آماده حرکت نشدند امام از آن ها پرسید چرا آماده جهاد نمی شوید؟ گفتند از این که مسلمانی را بکشیم ناراحتیم. امام فرمود: بر بیعت من وفادارید؟ گفتند: بله امام فرمود: به خانه هایتان بروید. ⁽²⁾

بعضی از انسان ها از روی ناآگاهی فریب می خورند یا به خاطر تشخیص غلط راه باطل را می روند و دچار لغزش می شوند اگر اعتراف به خطا کردند نباید آن ها را سرزنش کرد و همان احساس شرمندگی در پیشگاه خداوند کافی است و نباید او را ملامت کرد. ⁽¹⁾

حاطب بن ابی تلعبه

در تفسیر المیزان ذیل آیه اول از سوره ممتحنه می فرماید: یَا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لَا تَتَّخِذُوا عَدُوّی وَعَدُوّکُمْ أَوْلِیَاءَ تُلْقُونَ إِلَیْهِمْ بِالْمَوَدَّةِ این آیه در رابطه با حاطب بن ابی تلعبه نازل شده است. او مسلمان شده و به مدینه مهاجرت کرده بود ولی زن و بچه هایش در مکه زندگی می کردند از آن جایی که قریش برای حمله مسلمانان لحظه شماری می کردند و از غافل شدن نگران بودند راهی برای نفوذ در خاندان حاطب پیدا کردند و با ابراز محبت و ظاهرسازی از همسر او خواستند تا با شوهر خودش مکاتبه کند و اطلاعاتی از زمان حمله مسلمانان به دست آورد و در اختیار آنان قرار دهد در واقع به قیمت حمایت از ایشان و دفع شرشان وادار به جاسوسی شدند.

حاطب که نگران خانواده خود بود، خبر حمله قریب الوقوع پیامبر صلی الله علیه و آله را در نامه ای نوشت و از طریق زنی به نام صفیه به مکه فرستاد ولی پیش از آن پیک مشرکان از حدود مدینه خارج شد پیامبر صلی الله علیه و آله به وسیله جبرئیل از جریان امر مطلع شد و علی علیه السلام و زبیر و مقداد را مأموریت داد تا در اسرع وقت حرکت کنند و اطلاعات مکتوب در نامه را از پیک مشرکان بگیرند و به مدینه برگردند.

فرستادگان رسول خدا را در محلی به نام روضه خاخ صفیه را گرفتند و از او خواستند تا نوشته را تحویل دهد ولی او با استفاده از شگردهای زنانه انکار کرد. وسایل او را بازرسی کردند و نامه را نیافتند. علی علیه السلام فرمود: به خدا قسم پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و جز راست نگفته است، اگر نامه را در اختیار ما قرار ندهی سر از تنت بر خواهم گرفت. صفیه خود را به گوشه ای کشید و از لابه لای موهای سرش نامه را در آورد و به علی علیه السلام داد.

هنگامی که فرستادگان پیامبر صلی الله علیه و آله به همراه نامه برگشتند، حاطب نیز به محضر حضرت احضار شده و با حضور جمعی از مسلمانان دادگاهی تشکیل دادند. در واقع حاطب در فتنه بزرگی گرفتار شده بود عمر اجازه خواست تا بدون سؤال و جواب سر از تن حاطب برگیرد و به عنوان جاسوس به قتل برساند. پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: او از سپاهیان جنگ بدر است که مورد

عنایت پروردگار قرار گرفته اند و به طور کلی چگونه ممکن است کسی بدون تحقیق، مجرم شناخته و مجازات شود؟ حاطب محاکمه شد و در دفاع از خودش سوگند یاد کرد که من نفاق نورزیده ام در باور توحیدی خودم دچار تزلزل و تغییر نشده ام و به یکتایی خدا، رسالت پیامبر اسلامصلی الله علیه و آله گواهی می دهم ولیکن من گرفتار شدم و چون زن و بچه ام در چنگ مشرکان بودند و کس وکاری نداشتند، ناچار شدم برای ادامه حمایت قریش از خانواده ام دست به چنین خطایی بزنم و در این جریان به دلیل کفر و ارتداد خیانت نکرده ام؟!

برخلاف دیگران که کمر به قتل حاطب بسته بودند و سرزنش و تنبیه شدید او را خواستار بودند، رسول خدا و دفاع او را پذیرفت و فرمود: حاطب راست می گوید.

به تعبیر علی علیه السلام: ما کُلُّ مَفْتُونِ یُعاتَبُ هر گرفتاری سزاوار سرزنش نیست. حق دفاع متهم، از حقوق مسلم و پذیرفته شده است و قضاوت شتاب زده بدون وجود دلایل قضایی محکمه پسند ممکن است به فتنه ای بزرگتر منجر شود و اصلی از اصول انسانی و الهی را مخدوش سازد و عدل و حق را در مسلخ جهل و بیخبری قربانی کند. ⁽¹⁾

حکمت 16

حاکمیت تقدیر بر تدبیر

تَذِلُّ الْأُمُورُ لِلْمَقَادِیرِ، حَتَّی یَکُونَ الْحَتْفُ فِی التَّدْبِیرِ ⁽²⁾

الْحَتْفُ: مرگ؛ جمع حتوف: الموت.

التَّدْبِیرِ: پایان نگری؛ چاره اندیشی؛ از ریشه «دبر»؛ التدبیر فی اللغة: النظر فی عواقب الامور.

رویدادها چنان رام تقدیرها [ی الهی] است که گاهی چاره جویی خود انسان موجب مرگ او می شود [گاهی انسان تدبیری می اندیشد که به نابودی او منجر می گردد.]

نکته ها

گرچه انسان باید در همه امور هوشیارانه و مدبرانه عمل کند اما از لطف خداوند بی نیاز

نیست خداوند برای بیدار ساختن انسان و شکستن غرور و غفلت، گاهی اموری مقدر می کند که بر خلاف تدبیرها و پیش بینی های انسان است. ⁽¹⁾

امام نمی خواهد تدبیر را مقابل تقدیر قرار دهد بلکه جایگاه آن دو را بیان می کند پس با این که ما موظف هستیم تدبیر کنیم باید بدانیم که تدبیرها نیز به تقدیر الهی انجام می شود و اگر مقدر نباشد، تدبیر به سنگ خواهد خورد؛ چون همه چیز دست خداست و حوادث عالم، معلول تقدیرهای الهی است. ⁽²⁾

مشابه

نَحْنُ قَدَّرْنا بَیْنَکُمُ الْمَوْتَ وَ ما نَحْنُ بِمَسْبُوقین ⁽³⁾ما در میان شما مرگ را مقدر ساختیم و هرگز کسی بر ما پیشی نمی گیرد. لَهُ مُعَقِّبَاتٌ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ مِنْ خَلْفِهِ یَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ حَتَّی یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ وَ إِذا أَرادَ اللَّهُ بِقَوْمٍ سُوْءاً فَلا مَرَدَّ لَهُ وَ مَا لَهُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وال ⁽⁴⁾برای او فرشتگانی است که پی در پی او را به فرمان خدا از پیش رو و از پشت سرش پاسداری درپی می کنند در حقیقت خدا حال قومی را تغییر نمی دهد تا آنان حال خود را تغییر دهند و چون خدا برای قومی آسیبی بخواهد هیچ برگشتی برای آن نیست و غیر از او حمایتگری برای آنان نخواهد بود.

حکمت 17

تغییر حکم با تغییر شرایط

وَ سُئِلَ علیه السلام عَنْ قَوْلِ الرَّسُولِ صلی الله علیه وسلم غَیَّرُوا الشَّیْبَ وَ لَا تَشَبَّهُوا بِالْیَهُودِ»؟ فَقَالَ: إِنَّمَا قَالَ ذَلِکَ وَ الدِّینُ قُلْ، فَأَمَّا الآنَ وَ قَدِ اتَّسَعَ نِطَاقُهُ وَ ضَرَبَ بِجِرَانِهِ؛

فَامْرُةٌ وَ مَا اخْتَارَ ⁽¹⁾

قل: اندک، کم؛ القلة مثل الذل و الذلّة.

یْطَاقُهُ: دامنه اش؛ در اصل به معنای کمربند یا کمربندهای خاصی است که زنان به کمر می بستند ولی در این جا به معنای محدوده و قلمرو است؛ شقة تلبسها المرأة و تشدّ وسطها ثم ترسل الأعلی علی الأسفل إلی الرکبة و الأسفل ینجر إلی الأرض.

بجرانه جلو گردن شتر که وقت استراحت بر زمین می گذارد؛ کنایه از استقرار است؛ قسمت پایین گردن است که به هنگام استراحت آن را به زمین می نهند؛ جران البعیر مقدم عنقه من مذبحه إلی منحره.

از علی سام درباره معنای این سخن پیامبر صلی الله علیه و آله که «موی سفید را [با خضاب کردن] تغییر دهید و خود را همانند یهود نسازید» پرسیدند. امام علیه السلام فرمود: پیامبر صلی الله علیه و آله این سخن را زمانی فرمود که دین داران اندک بودند اما اینک که قلمرو دین گسترش یافته و پایه های آن استوار گشته هرکس به میل خود رفتار کند.

نکته ها

تعبیر «ضَرَبَ بِجِرَانِهِ» کنایه از حاکمیت امنیت بر محیط اسلام است. ⁽²⁾

در ماجرای حدیبیه تعداد مسلمانان کم و بیشتر سالخوردگان بودند لذا رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داد محاسن خود را رنگ کرده تا جوان تر به نظر آیند و اینکه آن حضرت این امر را به عدم شباهت به یهود مستند کرد. ⁽³⁾

مشابه

قال رَّسُولِ الله صلی الله علیه و آله: علیکم بالخضاب فإنه أهیب لعدوکم و أعجب لنسائکم ⁽⁴⁾بر شما باد خضاب کردن چراکه در دل دشمنانتان وحشت می اندازد و نزد زنان زیباتر است.

استعاره

مستعار: ضَرَبَ بِجِرَانِهِ

مستعار منه: شتری که روی زانو نشسته

مستعارله: پابرجایی و پایداری دین

جامع: کلمه «ضَرَبَ بِجِرَانِه» استعاره برای پابرجایی و پایداری دین به لحاظ شباهت آن به شتری است که روی زانویش نشسته است.

حکمت 18

فرار از جهاد

فِی الَّذِینَ اعْتَزَلُوا الْقِتَالَ مَعَهُ: خَذَلُوا الْحَقَّ وَ لَمْ یَنْصُرُوا الْبَاطِلَ ⁽¹⁾ علی علیه السلام درباره آنان که از جنگیدن در رکاب او دوری کردند، فرمود: آنان حق را بی یاور گذاشتند و باطل را یاری نرساندند.

نکته

علی علیه السلام تجسم حق است آن چنان که ترجمان و تجسم عدل هم می باشد.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله فرمود: عَلِیٌّ مَعَ الْحَقِّ وَ الْحَقُّ مَعَ عَلِی یَدُورُ حَیْثُمَا دَارَ ⁽²⁾بنابراین چگونه ممکن است آدمی در عین آرمانی بودن از علی علیه السلام فاصله بگیرد، در شرایطی که حق و باطل در مقابل هم صف آرایی کرده و حق مداران و اهل باطل پنجه در پنجه هم انداخته اند؟ چگونه ممکن است کسی که حقانیت امیرالمؤمنین اسلام را باور آورد در جمع سپاهیان حضرتش جایی برای خودش نداشته باشد؟

مشابه

فَقَاتِلُوا الَّتِی تَبْغِی حَتَّی تَفیءَ إِلی أَمْر﴾ ⁽³⁾با آن [طایفه ای] که تعدی می کند بجنگید تا به فرمان خدا بازگردد.

حکمت 19

آرزوهای دراز

مَنْ جَرَی فِی عِنَانٍ أَمَلِهِ، عَثَرَ بِأَجَلِهِ ⁽¹⁾

أَمَلِهِ: آرزویش؛ آرزوی دست نیافتنی؛ انتظار چیزی که انسان از آن فاصله زیادی دارد؛ الرجاء، أمل یأمل أملا و أمل تأمیلا: رجاه.

عَثَرَ بِأَجَلِه: در کام مرگ خویش افتاد؛ ورود ناگهانی و دفعی بر چیزی؛ سقوط و افتادن؛ اجل: سرآمد؛ پایان زمانه؛ کنایه از مرگ.

هر که همراه آرزوی خویش بتازد، مرگش او را بر زمین افکند

نکته ها

امام علیه السلام با یادآوری از هم گسستن آرزوها به وسیله مرگ از زیاده روی در آرزو داشتن برحذر داشته است. ⁽²⁾

آرزوهای پشت در پشت، به اسبی لجام گسیخته تشبیه شده که افسار آن رها شده تا سوار را به هر سو که می خواهد ببرد چنین سواری را مرگ بر زمین خواهد کوفت. ⁽³⁾

مشابه

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: الأمل رَحمةُ لأمتی و لَوْ لا الأمل ما أَرْضَعَتْ والِدَةٌ وَلَدَها، ولا غَرَسَ عَارِسُ شَجَرا ⁽⁴⁾آرزو برای امت من رحمت است و اگر آرزو نبود، هیچ مادری فرزند خود را شیر نمی داد و هیچ باغبانی درختی بر نمی نشاند.

أَمِیر الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: الْأَمَلُ یُفْسِدُ الْعَمَلَ وَیُفْنِی الْأَجَل ⁽⁵⁾آرزو، عمل را تباه می کند و عمر را ضایع می سازد.

أَمِیرِ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: مَنْ أَیْقَنَ أَنَّهُ یُفَارِقُ الْأَحْبَابَ وَیَسْکُنُ التُّرَابَ وَ یُوَاجِهُ الْحِسَابَ

وَ یَسْتَغْنِی عَمَّا خَلَّفَ وَ یَفْتَقِرُ إِلَی مَا قَدَّمَ کَانَ حَرِیاً بِقِصَرِ الْأَمَلِ وَ طُولِ الْعَمَلِ ⁽¹⁾هرکس یقین داشته باشد که از دوستان جدا خواهد شد و در دل خاک جای خواهد گرفت، و در دادگاه عدل الهی مورد حساب و سؤال قرار خواهد گرفت و از آن چه پشت سر گذاشته بی نیاز می گردد و به آن چه پیش فرستاده نیازمند خواهد شد چنین کسی تلاش می کند که آرزوهایش را کوتاه کند و اعمال صالحه اش را مفصل و طولانی نماید. أَمِیر الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: مَن أطال الأمل آسأ العمل ⁽²⁾آن که آرزو را دراز نماید، کردارش را زشت کند. أَمِیر الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام قَالَ: مِنَ الحُمق الاتکال عَلَی الأمل ⁽³⁾تکیه بر آرزو، از حماقت و ابلهی است.

حکمت 20

چشم پوشی از لغزش ها

أَقِیلُوا ذَوِی الْمُرُوءَاتِ عَثَرَاتِهِمْ، فَمَا یَعْتُرُ مِنْهُمْ عَاثِرَ إِلَّا وَ ایَدُهُ بِیَدِ اللَّهِ یَدُ اللَّهِ بِیَدِهِ یَرْفَعُهُ ⁽⁴⁾

عَثَرات: خطاها؛ جمع «عَثَره» به معنای لغزش و خطاست؛ فرو افتادن های ناگهانی؛ العثرة: جمع عثرات: السقطة.

مَا یَعْثُرُ: لغزش نمی کند.

عاشر: لغزش کننده.

از لغزش جوانمردان درگذرید؛ زیرا هرکس از ایشان بلغزد خداوند دستش را بگیرد و بلندش نماید.

نکته ها

این که دست خدا به دست آن هاست و آنان را بلند می کند کنایه از وابستگی های آنان به خدا و جبران حال ایشان است. ⁽¹⁾

نکته ای که در حکمت علوی مورد توجه قرار گرفته است عنایت و مهر خداوند نسبت به جوانمردان است؛ زیرا آنان گرچه دچار لغزش و خطا شوند، به دلیل حسن رابطه با خداوند و برخورداری از سلامت روح به فوریت لغزشهای خویش را جبران می کنند و پوزش خواهانه به فکر جبران گناه خویش می افتند و در نتیجه پیوسته از آمرزش خداوندی برخوردار می شوند؛ بنابراین اگر چنین کسانی دچار اشتباه و خطا شدند و به صورت گذرا فریب شیطان خوردند سزاوار چشم پوشی و تغافل هستند لغزش های آن ها را نادیده بگیرید، کاه را کوه نکنید با صغیرهای ایشان را اهل گناهان کبیره نخوانید. لطف خدا را در حق جوانمردان تو به کار متذکر شوید.

مشابه

قال رسول الله صلی الله علیه و آله: تَجَاوَزُوا عَنْ ذَنْبِ السَّخِی فَإِنَّ اللَّهَ تَعَالَی آخِذٌ بِیَدِهِ کُلَّمَا عَثَر ⁽²⁾از گناه شخص سخاوتمند بگذرید زیرا خداوند دست او را هرگاه لغزشی پیدا کند،می گیرد.

قَالَ أَخْبَرَنِی أَبُو جَعْفَرٍ مُحَمَّدُ بْنُ عَلِیِّ بْنِ الْحُسَیْنِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ بْنِ الْوَلِیدِ قَالَ حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ الْحَسَنِ الصَّفَارُ عَنْ یَعْقُوبَ بْنِ یَزِیدَ عَنِ ابْنِ أَبِی عُمَیْرٍ عَنْ غَیْرِ وَاحِدٍ عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدِهِ السَّلام قَالَ: الْمُرُوَّةُ مُرُوتَانِ مُرُوَّةُ الْحَضَرِ وَمُرُوَّةُ السَّفَرِ فَأَمَّا مُرُوَّةُ الْحَضَرِ فَتِلَاوَةُ الْقُرْآنِ وَ حُضُورُ الْمَسَاجِدِ وَ صُحْبَةُ أَهْلِ الْخَیْرِ وَالنَّظَرُ فِی الْفِقْهِ وَ أَمَّا مُرُوَّةُ السَّفَرِ فَبَذْلُ الزَّادِ وَ الْمِزَاحُ فِی غَیْرِ مَا یُسْخِطُ اللَّهَ وَ قِلَّةُ الْخِلَافِ عَلَی مَنْ تَصْحَبُهُ وَ تَرْکُ الرَّوَایَةِ عَلَیْهِمْ إِذَا أَنْتَ فَارَقْتَهُمْ ⁽³⁾ابن ابی عمیر از جمعی از راویان از امام صادقم روایت کرده که آن حضرت فرمود مروت و جوانمردی بر دو گونه است: مروت در حضر، و مروت در سفر. مروت در حضر عبارت است از تلاوت،قرآن، حضور در مساجد، همنشینی با نیکان و دقت و باریک بینی در فقه مروت در سفر عبارت است از: خوب خرج کردن، شوخی کردن به گونه ای که نافرمانی خدا در آن نباشد، کمتر مخالفت کردن با رأی همراه و بدگویی نکردن از آنان بدان هنگام که از هم جدا می شوید.

سُئِلَ مَا المُرُوَّةُ؟ فَقالَ: لا تَفعَل شَیئاً فِی السِّرِّ تَستَحیی مِنهُ فِی العَلانِیَةِ ⁽¹⁾[از امام علی علیه السلام] پرسیدند مردانگی چیست؟ فرمود [آن که] در نهان کاری نکنی که در عیان از آن شرم می کنی.

حکمت 21

اشاره

قُرِنَتِ الْهَیْبَةُ بِالْخَیْبَةِ وَ الْحَیَاءُ بِالْحِرْمَانِ وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، فَانْتَهِزُوا فُرَضَ الْخَیْر ترس [از نرسیدن به هدف] با ناکامی و کم رویی با محرومیت همراه شده است. فرصت همچون عبور ابر می گذرد، پس به پا خیزید و فرصت های خوب را غنیمت شمارید.

نتیجه ترس و کم رویی

قُرنَتِ الْهَیْبَةُ بِالْخَیْبَةِ وَ الْحَیَاء بِالْحِرْمَانِ ⁽²⁾

الهیبة: المخافة، ضدّ الانس.

خَیْبَةِ: ناامیدی ناکامی؛ به مقصد نرسیدن و مطلوب را به دست نیاوردن؛ مأیوس گشتن؛ خاب خیبة: لم یظفر بما طلب.

حَیَاءُ: در تفسیر حیای مذموم گفته اند: «همان انقباض نفس و خودداری از انجام کارهایی است که قبیح نیست، بلکه لازم است ولی انسان بر اثر کمرویی آن را ترک می کند؛ الحیاء: الحشمة، انقباض النفس ترکه خوفا من اللوم.

حِرْمَانِ: محروم و دست خالی بودن

ترس [از نرسیدن به هدف] با ناکامی و کمرویی با محرومیت همراه شده است.

نکته

این که امام در مورد شرمندگی قید بی مورد را زدند به این دلیل است که شرمندگی درست و صحیح نیز وجود دارد و آن در پیشگاه خداوند و اولیای خداست که ما همیشه خود را بدهکار خدا بدانیم و اعتراف به ضعف خود در پیشگاه پروردگار کنیم. ⁽³⁾

مشابه

قَالَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله: الْحَیَاءُ حَیَاءَانِ حَیَاءُ عَقْلِ وَ حَیَاءُ حُمْقٍ فَحَیَاءُ الْعَقْلِ هُوَ الْعِلْمُ وَ حَیَاءُ الْحُمْقِ هُوَ الْجَهْلُ ⁽¹⁾حیا دو گونه است حیای خردمندانه و حیای احمقانه. حیای خردمندانه آگاهی است و حیای احمقانه نادانی است.

اغتنام فرصت ها

وَ الْفُرْصَةُ تَمُرُّ مَرَّ السَّحَابِ، فَانْتَهِزُوا فُرَصَ الْخَیْرِ ⁽²⁾

انْتَهزُوا: ربودند؛ انتهاز به چنگ آوردن؛ گرفتن شکار.

الْخَیْر: هرچیز خیری که صلاح انسان در او باشد و آدمی به سوی او میل داشته و او را انتخاب کند و بر غیر برتری دهد.

فرصت همچون عبور ابر می گذرد پس [به پا خیزید و] فرصت های خوب را غنیمت شمارید.

مشابه

امام علی علیه السلام: مِنَ الْخُرْقِ الْمُعَاجَلَةُ قَبْلَ الْإِمْکَانِ وَ الْأَنَاةُ بَعْدَ الْفُرْصَة ⁽³⁾شتاب در کاری پیش از توانایی یافتن بر آن و سستی و درنگ بعد از دست دادن فرصت، نشانه نابخردی است.

حکمت 22

حق ولایت

الَنَا حَقٌّ، فَإِنْ أُعْطِینَاهُ، وَ إِلَّا رَکِبْنَا أَعْجَازَ الْإِبل وَ إِنْ طَالَ السُّرَی ⁽¹⁾

أَعْجَازَ الْإِبِلِ: پشت شتران؛ جمع «عَجُز» به معنای انتها؛ آخر؛ العجز: جمع أعجاز مؤخّر الشیء أو الجسم یقال: رکب أعجاز الابل أی رکب الذل و المشقة.

السُّرَی: شب روی؛ سیر و حرکت در طول شب؛ سار و سیر به معنای حرکت و سیری که در آن خفا و مخفی کاری باشد؛ سیر اللیل.

ما را حقی باشد [حق ولایت و خلافت که اگر به ما بدهند به وظیفه خود عمل می کنیم، وگرنه بر ترک شتران می نشینیم، هر چند این شب روی [تحمل رنج] به طول انجامد.

قال الرضی [رحمه الله تعالی] و هذا [القول] من لطیف الکلام و فصیحه، و معناه أنا إن لم نعط حقنا کنا أذلاء وذلک أن الردیف یرکب عجز البعیر کالعبد و الأسیر و من یجری مجراهما

سید رضی: این از سخنان لطیف و فصیح است معنایش آن است که اگر حق ما را ندهند ما خوار خواهیم بود؛ زیرا کسی که پشت سر شتر سوار است، بر کفل شتر می نشیند مانند بنده، اسیر و امثال ایشان

نکته ها

در نهج البلاغه موضوع حق رهبری و امامت از موضوعات ارزشمندی است که بارها مورد توجه امام قرار گرفته است و امام به طور قاطع و بی پرده از حق خویش سخن می گوید. ⁽²⁾

سید رضی در مورد این سخن چنین بیان کرده است مفهومش این است که اگر حق ما داده نشود به مانند افراد از چشم افتاده خواهیم بود؛ همان طور که آن که پشت سر راکب،

سوار می شود مانند برده و اسیر و کسی است که در مرتبه اینان است. ⁽¹⁾

طولانی بودن حرکت در شب کنایه از مشقت زیاد است؛ زیرا این جای تصور و لازمه سیر طولانی در شب است و احتمال دارد که عبارت امام عالم کنایه باشد که به صورت یک ضرب المثل آمده است. ⁽²⁾

حق ولایت و رهبریت امت اسلام پس از نبی اکرم صلی الله علیه وسلم با توجه به دلایل نقلی، عقلی و وحیانی، از آن امام علی علیه السلام است.

مشابه

هوَ سَیَعْلَمُ الَّذِینَ ظَلَمُوا أَیَّ مُنْقَلَبٍ یَنْقَلِبُونَ ⁽³⁾و ستمکاران به زودی خواهند دانست که به چه مکانی باز می گردند. فَوَاللَّهِ مَا زِلْتُ مَدْفُوعاً عَنْ حَتَّی مُسْتَأْثَراً عَلَی مُنْذُ قَبَضَ اللَّهُ نَبِیَّهُ (صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ سَلَّمَ حَتَّی یَوْمِ النَّاسِ هَذَا) ⁽⁴⁾سوگند به خدا که از آن زمان که رسول الله رخت به سرای دیگر برده است تا به امروز مرا از حقم بازداشته اند و دیگری را بر من برتری داده اند و برگزیده اند. امام علیه السلام میزان قرب خود با پیامبر صلی الله علیه و آله در حال حیات و وفات را دلیل روشنی بر سزاوارتر بودن به امر خلافت می شمرد و به دنبال آن همگان را برای جهاد با دشمن بسیج می کند: فَمَنْ ذَا أَحَقُّ بِهِ مِنِّی حَیّاً وَ مَیَّتاً؟ فَانْفُذُوا عَلَی بَصَائِرِکُمْ ⁽⁵⁾پس چه کسی از من در حیات و مرگ به او سزاوارتر است؟ اینک با دیدهٔ بصیرت به راه افتید.

امام علیه السلام در پاسخ به مردی که به ایشان گفت: ای پسر ابوطالب، چقدر به خلافت آزمندی! چنین فرمود: فَقُلْتُ بَلْ أَنْتُمْ وَ اللَّهِ لَأَحْرَصُ وَ أَبْعَدُ وَ أَنَا أَخَصُّ وَأَقْرَبُ، وَإِنَّمَا طَلَبْتُ حَقَّا لِی وَ أَنْتُمْ تَحُولُونَ بَیْنِی وَبَیْنَهُ وَ تَضْرِبُونَ وَجْهِی دُونَهُ؛ فَلَمَّا قَرَعْتُهُ بِالْحُجَّةِ فِی الْمَلَإِ الْحَاضِرِینَ، هَبَّ کَأَنَّهُ بُهِتَ لَا یَدْرِی مَا یُجِیبُنِی بِهِ ⁽⁶⁾گفتم: به خدا سوگند، شما بدان

آزمند ترید با آن که از رسول الله صلی الله علیه و آله دور ترید و من از شما به خلافت مخصوص ترم و به او نزدیک تر. من حقی را طلبیدم که از آن من بود و شما میان من و حق من حایل شدید و مرا از آن منع کردید چون آن مرد را در برابر جمع با برهانی که آوردم این چنین مغلوب نمودم مبهوت بماند و ندانست که مرا چه پاسخ دهد.

حکمت 23

اولویت عمل بر نسب

مَنْ أَبْطَأَ بِهِ عَمَلُهُ لَمْ یُسْرِعْ بِهِ [حَسَبُهُ] نَسَبُهُ ⁽¹⁾

نَسَبُه: حس و نسب؛ مصدر جمع أنساب القرابة.

کسی که عمل وی او را به جایی نرساند نسب و [شرافت خانوادگی] او را جلو نمی برد.

نکته ها

فضیلت و برتری افراد نسبت به یکدیگر حاصل مال ومنال یا حسب و نسب نیست بلکه به علم و عمل است و فخر و مباهات به حسب و نسب نتیجه کوری به دنبال دارد. ⁽²⁾

گندی عمل کنایه از نرسیدن او به نیکی است به دلیل نداشتن چیزی از اعمال پاکیزه که او را به نیکی برساند امام علیه السلام «اسراع» (تند گرداندن) را در برابر «بُطو» (کُند ساختن) قرار داده است. ⁽³⁾

مشابه

خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ لِمَنْ أَطَاعَهُ وَ أَحْسَنَ وَ لَوْ کَانَ عَبْداً حَبَشِیّاً وَ خَلَقَ النَّارَ لِمَنْ عَصَاهُ وَ لَوْ کَانَ وَلَداً قُرَشِیّا ⁽⁴⁾خدا بهشت را آفریده برای بنده مطیع و نیکوکار گرچه غلامی سیاه باشد و جهنم را آفریده برای هر که معصیت کند گرچه از اولاد قریش باشد.

إِنَّا خَلَقْناکُمْ مِنْ ذَکَرٍ وَأُنثی وَجَعَلْنَاکُمْ شُعُوباً وَ قَبائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَکْرَمَکُمْ عِنْدَ اللَّهِ أتقاکم ⁽¹⁾ما شما را از نری و ماده ای بیافریدیم و شما را جماعت ها و قبیله ها کردیم تا یکدیگر را بشناسید هر آینه گرامی ترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست. وَلَدُ السَّوْءِ یَعَرُ الشَّرَفَ وَیَشِینُ السَّلَف ⁽²⁾فرزند بد، آلوده می کند پدران و پیشینیان خود را و اولاد و بازماندگان خود را فاسد می گرداند. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و خویشان خود را جمع کرد و خطاب به همگان فرمود: «بنی عبدالمطلب، بنی هاشم بنی عبد مناف یا فاطمه بنت محمد، انّی لا أغنی عَنکَ مِن الله شیئاً یا عباس بن عبدالمطلب، انی لا اغنی عَنک من الله شیئا إِنَّ أَکْرَمَکُم عِنْدَ الله أَتْقاکُم» ⁽³⁾فرزندان عبدالمطلب، فرزندان هاشم، فرزندان عبد مناف ای دخترم فاطمه، عموجان عباس این که من از شما هستم مشکلی را حل نمی.کند من نمی توانم شما را از خدا بی نیاز کنم. آن چیزی که خرسندی خداوند را فراهم می کند عمل،است رفتار شایسته و کردار پسندیده است.

حکمت 24

گناهان بزرگ

مِنْ کَفَّارَاتِ الذُّنُوبِ الْعِظَامِ، إِغَاثَةُ الْمَلْهُوفِ وَالتَّنْفِیسُ عَنِ الْمَکْرُوبِ﴾ ⁽¹⁾

إغَاثَةُ: فریادرسی؛ کمک و نصرت بعد از شدت.

الْمَلْهُوفِ: غم دیده؛ هر فرد مظلوم و بیچاره ای را شامل می شود؛ خواه بیمار باشد یا گرفتار، طلبکار یا فقیر، نادار یا زندانی بی گناه مظلومی که طلب کمک و استغاثه دارد تا آن چه از دست داده به دست آورد؛ الحزین ذهب له مال أو فجع بحمیم المظلوم ینادی و یستغیث.

التنفیس: برطرف کردن غم زدودن غم؛ وسعت دادن؛ بالا کشیدن؛ نفس: عنه الکربة: لطفها و فرّجها.

الْمَکْرُوب: به هر شخص غمگین گفته می شود؛ از ماده «کرب» به معنای حزن و غم شدیدی که بر قلب فشار می آورد.

دادخواهی از ستمدیده و آسایش بخشیدن به اندوهگین از کفاره های گناهان بزرگ است.

نکته

کمک به مظلوم و آرام کردن مصیبت دیده با هر شکل ممکن آنقدر با ارزش است که تمام آثار گناهان بزرگ را محو می کند و بدی ها را به خوبی ها تبدیل می کند. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: مَنْ أَعَانَ مُؤْمِناً مُسَافِراً نَفَّسَ اللَّهُ عَنْهُ ثَلَاثَاً وَ سَبْعِینَ کُرْبَةً وَ أَجَارَهُ فِی الدُّنْیَا مِنَ الْهَمِّ وَ الْغَمِّ وَ نَفَّسَ عَنْهُ کَرْبَهُ الْعَظِیمَ قِیلَ: یَا رَسُولَ اللَّهِ وَ مَا کَرْبُهُ الْعَظِیمُ؟ قَالَ: حَیْثُ یَغْشَی بِأَنْفَاسِهِم ⁽³⁾کسی که به یک مؤمن مسافر کمک کند خداوند هفتاد و سه ناراحتی از او بر طرف می کند خدا او را از هم وغم پناه می دهد و غصه بزرگ را از او برطرف می کند سؤال شد غصه بزرگ چیست؟ پیامبر صلی الله علیه و آله و پاسخ دادند زمانی است که نفس قطع می شود (زمان مرگ و جان کندن).

إِنَّکَ أَنْ تُعِینَ أَخَاکَ الْمُسْلِمَ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْ طَوَافِ أُسْبُوعِ بِالْبَیْتِ مُبْتَدِنَا ⁽¹⁾امام صادق علیه السلام: آگاه باش همراهی نمودن با برادر مسلمان در نزد من از طواف هفتگانه در طواف خانه کعبه نیکوتر است.

حکمت 25

استدراج

یَا ابْنَ آدَمَ، إِذَا رَأَیْتَ رَبَّکَ سُبْحَانَهُ یُتَابِعُ عَلَیْکَ نِعَمَهُ وَ أَنْتَ تَعْصِیهِ، فَاحْذَرْهُ ⁽²⁾

تَعْصِیه نافرمانی اش می کنی؛ عصیان سر باز زدن سرپیچی کردن؛ پیروی نکردن احْذَرُ حالتی است در انسان و عبارت است از هوشیار شدن در برابر چیز ترسناک.

نکته

در واقع این کلام امام نوعی اتمام حجت و برحذر داشتن از نتیجه غفلت و گناه است که آدمی غافل نشود و توجه داشته باشد که خداوند همواره مراقب اوست. ⁽³⁾

این سخن امیرالمؤمنین علیه السلام بر حذر داشتن از استدراج و سقوط تدریجی در عذاب خداوند است.

مشابه

هوَ الَّذِینَ کَذَّبُوا بِآیَاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ * وَ أُمْلَی لَهُمْ إِنَّ کَیْدِی مَتین ⁽⁴⁾

و آنان را که آیات ما را دروغ انگاشتند از راهی که خود نمی دانند به تدریج خوارشان می سازیم و به آن ها مهلت دهم که تدبیر من استوار است.

قَالَ علی علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ لِیَرَکُمُ اللَّهُ مِنَ النِّعْمَةِ وَجِلِینَ کَمَا یَرَاکُمْ مِنَ النِّقْمَةِ فَرِقِین ⁽¹⁾ای مردم، باید خداوند شما را به هنگام نعمت در ترس ببیند به همان صورت که در بلا هراسان می نگرد.

حکمت 26

رنگ رخسار، افشاکننده اسرار درون

مَا أَضْمَرَ أَحَدٌ شَیْئاً إِلَّا ظَهَرَ فِی فَلَتَاتِ لِسَانِهِ وَ صَفَحَاتِ وَجْهِهِ ⁽²⁾

فَلَتَات: اشتباهات؛ جمع «فَلْتَة» به معنای کار یا سخنی است که بدون فکر از انسان صادر می شود؛ چیزهایی که ناگهانی و بدون فکر از زبان انسان خارج می شود؛ الأمر یقع من غیر ترق، حدث الأمر فلتة أی فجأة من غیر تدبّر. «إلّا ظهر فی فلتات لسانه» فی حکم الاستثناء المنقطع.

صفحه جانب؛ ناحیه عرض هر چیزی؛ من الشیء جمع صفحات جانبه و وجهه.

وجهه جهت و جلوه با ارزش هر چیزی.

کسی چیزی را در دل خود نهان نمی کند، جز آن که در سخنان بی اندیشه اش و درصفحه رخسارش نمایان می گردد.

نکته

در مواردی که زبان قدرت مانور نداشته باشد و لفظی به میان نیاید، رنگ رخساره و خطوط چهره آدمی با دگرگونی هایی که در آن پیدا می شود وضعیت روحی انسان را بازگو می کند. ⁽³⁾

مشابه

حَسِبَ الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ یُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغَانَهُمْ وَ لَوْ نَشَاءُ لَأَرَیْناکَهُمْ

فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِیمَاهُمْ وَ لَتَعْرِفَنَّهُمْ فِی لَحْنِ الْقَوْلِ وَ اللَّهُ یَعْلَمُ أَعْمالَکُمْ ⁽¹⁾آیا آنان که در دلشان مرضی است، می پندارند که خدا کینه ای را که در دل نهفته دارند، آشکار نخواهد کرد؟ إِنَّهُ عَلَی رَجْعِهِ لَقَادِرُ یَوْمَ تُبْلَی السَّرائِرُ ⁽²⁾خدا به بازگردانیدن او تواناست، روزی که رازها آشکار می شود. سعدی نیز چنین می سراید:

ما در این شهر غریبیم و در این ملک فقیر *** به کمند تو گرفتار و به دام تو اسیر

گر بگویم که مرا حال پریشانی نیست *** رنگ رخساره نشان می دهد از سرّ ضمیر

صَدْرُ الْعَاقِل صُنْدُوقُ سِرِّهِ ⁽³⁾سینه عاقل صندوقچه راز اوست.

حکمت 27

مدارا کردن با بیماری

إمْشِ بِدَائِکَ، مَا مَشَی بِک ⁽⁴⁾

با درد و بیماری خویش بساز چندان که با تو می سازد

نکته ها

امام به یک اصل مهم بهداشتی و درمانی اشاره می کند که تا زمانی که بیماری فشار شدید نیاورده، بگذار بدنت بدون نیاز طبیبان و دارو آن را دفع کند. ⁽⁵⁾

هدف های امام علی علیه السلام در بیان این حدیث شریف توجه دادن آدمی به استفاده صحیح

و علمی از دارو و دکتر است؛ زیرا اکثر داروهای موجود اگر از جهتی مفید واقع شوند، از جهاتی دیگر زیان بخش هستند.

در نامه 30 نهج البلاغه می فرماید: رُبّما کان الدواء داء چه بسا دارویی که درد است، بلکه درد می آفریند و سلامتی را از جهت دیگری تهدید می.کند ضمن اینکه به نظر بعضی از شرح نویسان بر نهج البلاغه جهت گیری امیرالمؤمنین اسلام در بیان این مطلب بار عرفانی داشته، رضامندی و خشنودی از پروردگار را پی می گیرد.

مشابه

عُثْمَانَ الْأَحْوَلِ یَقُولُ سَمِعْتُ أَبَا الْحَسَنِ السَّلام یَقُولُ: لَیْسَ مِنْ دَوَاءٍ إِلَّا وَ هُوَ یُهَیِّجُ دَاءً وَلَیْسَ شَیْءٌ فِی الْبَدَنِ أَنْفَعَ مِنْ إِمْسَاکِ الْیَدِ إِلَّا عَمَّا یُحْتَاجُ إِلَیْهِ ⁽¹⁾عثمان احول می گوید: از امام ابوالحسن علیه السلام شنیدم که می فرمود هیچ دارویی،نیست مگر آن که خود بیماری تازه ای را دامن می زند برای بدن چیزی سودمندتر از پرهیز و خوردن غذا در حد نیاز بدن نیست. ادْفَعُوا مُعَالَجَةَ الْأَطِبَّاءِ مَا انْدَفَعَ الْمُدَاوَاةُ عَنْکُم ⁽²⁾امام کاظم علیه السلام: از معالجه طبیبان پرهیز کنید تا زمانی که بیماری به شما فشار نیاورده است. رسول الله صلی الله علیه و آله: مِن کُنُوزِ البرّ: کتمان المصائب و الأمراض و الصَّدَقةِ ⁽³⁾پوشیده داشتن مصیبت ها و بیماری ها و صدقه، از گنج های نیکی است.

در اشعاری که منسوب به آن حضرت است می فرماید:

حافظ شیرازی نیز چنین سروده است:

ساقی بیا که هاتف غیبم به مژده گفت *** با درد صبر کن که دوا می فرستمت

حکمت 28

برترین زهد

أَفْضَلُ الزُّهْدِ، إِخْفَاءُ الزُّهْدِ ⁽¹⁾ برترین زهد، پنهان داشتن زهد است.

نکته

زاهد واقعی آن کس نیست که به سراغ دنیا رفته ولی چون آن را به چنگ نیاورده، ناچار لباس زهد به خود پوشیده است زاهد واقعی کسی است که دنیا به سراغش آمده و او آن را نپذیرفته و زندگی زاهدانه را بر نعیم دنیا ترجیح داده است. ⁽²⁾

مشابه

وَ مِنْهُمْ مَنْ أَبْعَدَهُ عَنْ طَلَبِ الْمُلْکِ ضُولَةُ نَفْسِهِ وَ انْقِطَاعُ سَبَبِهِ فَقَصَرَتْهُ الْحَالُ عَلَی حَالِهِ فَتَحَلَّی بِاسْمِ الْقَنَاعَةِ وَ تَزَیَّنَ بِلِبَاسِ أَهْلِ الزَّهَادَةِ وَ لَیْسَ مِنْ ذَلِکَ فِی مَرَاحٍ وَ لَا مَغْدًی ⁽³⁾گروه دیگر کسانی هستند که شعف نفس و نداشتن امکانات آنان را از تصاحب قدرت بر جای نشانده شرایط او را بر این حال قرار داده اما او خود را به زیور قناعت آراسته و جامه زهد و پارسایی بر تن نموده در حالی که هیچ شب و روزی را با زهد نگذرانده است.

الزّهدُ أقَلَّ ما یُوجَدُ و أجَلَّ ما یُعهَدُ، ویَمَدَحُهُ الکُلُّ، ویَترُکُهُ الجُلُّ ⁽¹⁾امام علی علیه السلام: زهد، کمیاب ترین پدیده ها و والاترین چیزی است که از آن یاد می شود؛ همگان آن را می ستایند ولی بیشتر مردم آن را رها می سازند.

حکمت 29

گذر عمر و فرا رسیدن مرگ

إِذَا کُنْتَ فِی إِدْبَارِ وَ الْمَوْتُ فِی إِقْبَالِ، فَمَا أَسْرَعَ الْمُلْتَقَی ⁽²⁾

فَمَا أَسْرَعَ: چه زود است؛ از ماده «سَرع» به معنای سرعت و دویدن.

الْمُلْتَقَی: دیدار برخورد غیر تصادفی و از قبل تعیین شده؛ برخورد از روی علم و عمد.

هرگاه تو به دنیا پشت کردی [و به سوی مرگ می روی] و مرگ به تو روی آورده، دیدار تو با مرگ چه شتابان است!

نکته

این سخن در مورد دعوت به فرارسیدن مرگ و آمادگی برای ملاقات با مرگ و دنیای پس از مرگ به وسیله انجام اعمال شایسته می باشد پشت کردن و رو آوردن، امور اعتباری اند؛ زیرا انسان به اعتبار لحظات مدت عمرش لحظه به لحظه در حال پشت کردن به دنیاست و با این حساب به همان نسبت که عمرش سپری می شود مرگ به او نزدیک می شود و با در نظر گرفتن هر دو جهت، تلاقی به سرعت انجام می گیرد و زود به هم می رسند. ⁽³⁾

مشابه

قُلْ إِنَّ الْمَوْتَ الَّذِی تَفِرُّونَ مِنْهُ فَإِنَّهُ مُلاقِیکُمْ ثُمَّ تُرَدُّونَ إِلی عَالِمِ الْغَیْبِ وَ الشَّهَادَةِ فَیُنَبِّئُکُمْ بِما کُنْتُمْ تَعْمَلُون ⁽⁴⁾آن مرگی که از آن می گریزید شما را درخواهد یافت و سپس

نزد آن دانای نهان و آشکارا برگردانده می شوید تا به کارهایی که کرده اید، آگاهتان سازد.

وَ هُوَ الَّذِی أَحْیَاکُمْ ثُمَّ یُمِیتُکُمْ ثُمَّ یُحْیِیکُمْ إِنَّ الْإِنْسانَ لَکَفُورٌ ⁽¹⁾اوست آن که شما را زندگی بخشید و سپس بمیراند و باز زنده می سازد و آدمی ناسپاس است. وَ أَنْتُمْ طُرَدَاءُ الْمَوْتِ إِنْ أَقَمْتُمْ لَهُ أَخَذَکُمْ وَ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنْهُ أَدْرَکَکُمْ وَ هُوَ أَلْزَمُ لَکُمْ مِنْ ظِلُّکُمْ الْمَوْتُ مَعْقُودٌ بنَوَاصِیکُمْ وَالدُّنْیَا تُطْوَی مِنْ خَلْفِکُم ⁽²⁾شما رانده شده های مرگ هستید، اگر بایستید به دستش می افتید و اگر فرار کنید شما را خواهد یافت مرگ از سایه شما با شما همراه تر است و با زلفتان گره خورده و دنیا به دنبال شما در نوردیده می شود. امام حسن مجتبی علیه السلام می فرماید: یا بنَ آدَمَ إِنّک لم تَزَلْ فی هَدِمِ عُمرِکَ مُنذُ سَقَطتَ ن بَطن أُمِّکَ، فَخُذْ مِمّا فی یَدَیکَ لِما بَینَ یَدَیِکَ؛ فإنّ المؤمنَ یَتَزوَّدُ، والکافِرَ یَتَمَتَّعُ ⁽³⁾ای فرزند آدم تو از همان زمان که از شکم مادرت افتاده ای پیوسته در راه ویران کردن [خانه] عمرت قدم بر می داری پس، از آن چه در دست داری برای آن چه در پیش داری بهره برگیر؛ زیرا که مؤمن توشه بر می دارد و کافر خوش می گذراند.

امام علی علیه السلام: نَفَس المَرءِ خُطاه إلی أَجَلِهِ ⁽⁴⁾نَفَس های آدمی گام های او به سوی مرگ است.

حکمت 30

پوشاندن گناه گناهکاران

الْحَذَرَ الْحَذَرَ، فَوَاللَّهِ لَقَدْ سَتَرَ، حَتَّی کَأَنَّهُ قَدْ غَفَرَ ⁽¹⁾

بترسید! بترسید! به خدا سوگند که گناهان را چنان پوشانید که گویا آن ها را آمرزیده است. ⁽²⁾

نکته

این حکمت بیانگر امهال (مهلت دادن) و استتدراج (گرفتن تدریجی خداوند) است برای این که گناهکار فریب نخورد و از پرده پوشی پروردگار سوء استفاده نکند. اگر کسی بر عصیانگری اصرار ورزد و پرده پوشی خداوند را زیرکی خودش به حساب آورد، رفته رفته دچار شقاوت و بدبختی می شود و این همان امهال و استتدراج است. ⁽³⁾

مشابه

یا مَن أظهَرَ الجَمیلَ و سَتَرَ القَبیح یا مَن لَم یُؤاخِذ بِالجَریرَةِ ولَم یَهْتِکِ السِّتَرَیَا عَظیمَ المَنَّ یا کریمَ الصَّفح یا حَسَنَ التَّجاوُزِ ⁽⁴⁾امام مهدی علیه السلام ای آن که [کار] زیبا را آشکار می کند و کار زشت را می پوشاند ای آن که بر بدکاری مؤاخذه نمی کند و پرده نمی درد! ای آن که منتش بزرگ و چشم پوشی اش کریمانه و گذشتش نیکوست. إِلا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ عَمَلًا صَالِحاً فَأُولئِکَ یُبَدِّلُ اللَّهُ سَیِّئَاتِهِمْ حَسَنات ⁽⁵⁾مگر کسی که توبه کند و ایمان آورد و کار شایسته کند پس خداوند بدی هایشان را به نیکی ها تبدیل می کند.

حکمت 31

اشاره

وَ سُئِلَ (م عَنِ الْإِیمَانِ، فَقَالَ الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَی الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَالْجِهَادِ. وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَالزُّهْدِ وَ التَرَقْبِ؛ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ فِی إِلَی الْخَیْرَاتِ. وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَع شُعَبٍ: عَلَی تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوُّلِ الْحِکْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَ سُنَّةِ الْأَوَّلِینَ؛ فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَةِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ. وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی غَائِصِ الْفَهْمِ وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَةِ الْحُکْمِ وَ رَسَاخَةِ الْحِلْمِ؛ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِع [الْحِلْمِ الْحُکْمِ وَ مَنْ حَلْمَ لَمْ یُفَرِّطُ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیدَاً. وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَع شُعَبٍ عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِنِ وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ؛ فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أَنُوفَ الْمُنَافِقِینَ الْکَافِرِینَ وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ. وَالْکُفْرُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَی التَّعَمُّقِ وَ التَّنَازُعِ وَالزَّیْغِ وَالشَّقَاقِ؛ فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنِبْ إِلَی الْحَقِّ وَ مَنْ کَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ وَسَکِرَ سُکْرَ الضَّلَالَةِ وَ مَنْ شَاقَ وَعُرَتْ عَلَیْهِ طُرْقُهُ وَأَعْضَلَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ وَضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ.)وَ الشَّکُ عَلَی أَرْبَع شُعَبٍ: عَلَی التَّمَارِی وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ؛ فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَیْدَنا لَمَّ یُصْبِحْ لَیْلُهُ وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلَی عَقِبَیْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِکُ الشَّیَاطِینِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَ الْآخِرَةِ هَلَکَ فِیهِمَا. قال الرضی رحمه الله تعالی و بعد هذا کلام ترکنا ذکره خوف الإطالة و الخروج عن الغرض المقصود فی هذا الکتاب].

از علی علیه السلام درباره ایمان پرسش شد فرمود ایمان بر چهار پایه استوار است بر

شکیبایی یقین، عدالت و جهاد.

شکیبایی چهار شاخه دارد: اشتیاق، بیم، زهد و انتظار.

آن که مشتاق بهشت باشد دل از شهوت می شوید آن که از آتش بیم دارد از محرمات دوری می.جوید آن که به دنیا رغبت ندارد، مصیبت ها را آسان،شمارد آن که مرگ را انتظار کشد به سوی کارهای خیر بشتابد.

یقین چهار شاخه دارد بینایی زیرکانه دریافت عالمانه، پند گرفتن از گذر زمان یا از حوادث عبرت آموز تأسی به سیره پیشینیان کسی که زیرکانه دید، حکمت برایش آشکار شد و هرکس حکمت برای وی آشکار شد عبرت آموخت و هرکس عبرت آموخت تو گویی در میان پیشینیان زیسته و در تجارب آنان شرکت جسته است. عدالت چهار شاخه دارد فهمی،عمیق غواصی در دریای دانش، داوری نیکو و روشن شکیبایی استوار کسی که خوب فهمید به ژرفای دانش رسید و هرکه به ژرفای دانش رسید از آبشخور احکام شریعت سیراب بازگشت هرکس شکیبایی ورزید در کار خویش کوتاهی نکرد و در میان مردم، پسندیده زندگی نمود. جهاد چهار شاخه دارد امر به معروف نهی از منکر، صداقت و پایداری در میدان های نبرد، دشمنی با فاسقان کسی که امر به معروف کرد، مؤمنان را نیرومند ساخت کسی که نهی از منکر نمود، بینی کافران را بر خاک مالید کسی که در میدان نبرد پایداری کرد وظیفه اش را به انجام رساند.

کسی که با فاسقان دشمنی ورزید و برای خدا خشمگین شد، خداوند به خاطر او خشم گرفت و روز قیامت او را خشنود گرداند.

کفر چهار شاخه دارد کنجکاوی نابجا یا در پی و هم رفتن به گمان دریافتن اسرار کشمکش با مردم انحراف از حق و دشمنی کسی که کنجکاوی نابجا کرد به سوی حق بازنگشت. کسی که از روی نادانی به کشمکش با مردم پرداخت، کوریاش از دیدن حق دوام یافت کسی که از حق منحرف گشت نزد او خوبی، بد و بدی، خوب نمایان شد و به مستی گمراهی مبتلا گشت. کسی که دشمنی ورزید راه ها بر او سخت و کارش دشوار و راه رهاییاش تنگ و باریک شد. شک چهار شاخه دارد جدال در گفتار ترس دودلی و در برابر حادثه ها تسلیم شدن و خود را باختن کسی که روش جدال را پیشه،ساخت، شب گمراهی اش به سپیده دم نرسید کسی که حوادث آینده او را ترسانید عقب گرد نموده، کسی که در

دودلی مردد ماند شیطان ها لگد مالش کردند و کسی که خود را تسلیم هلاکت دنیا و آخرت نمود در هر دو جهان به هلاکت رسید.

سید رضی: پس از این فقره سخنی بود که آن را ذکر نکردیم مبادا سخن به درازا کشد و از هدف مورد نظر در این باب دور شویم.

ارکان ایمان

وَ سُئِلَ (علیه السلام عَنِ الْإِیمَانِ، فَقَالَ الْإِیمَانُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَی الصَّبْرِ وَ الْیَقِینِ وَ الْعَدْلِ وَ الْجِهَادِ) ⁽¹⁾ از علی علیه السلام درباره ایمان پرسش شد فرمود ایمان بر چهار پایه استوار است بر شکیبایی یقین، عدالت و جهاد.

نکته

در این که سؤال کننده از امام علیه السلام درباره حقیقت ایمان چه کسی بوده، اختلاف است. بعضی آن را یکی از بهترین یاران آن حضرت یعنی «عمار یاسر» و بعضی آن را یکی از دشمنان سرسخت آن حضرت یعنی «ابن کواء» می دانند که احتمال اول به ذهن بسیار نزدیک تر است. ⁽²⁾

مشابه

وَ تَمَّتْ کَلِمَتُ رَبِّکَ الْحُسْنی عَلی بَنی إِسْرائیلَ بِما صَبَرُوا ⁽³⁾وعده نیکویی که پروردگارت به بنی اسرائیل داده بود بدان سبب که شکیبایی ورزیده بودند. بَلَی إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا وَیَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ بِخَمْسَةِ آلَافٍ مِنَ الْمَلَائِکَةِ مُسَوّمینَ ⁽⁴⁾بلی اگر پایداری کنید و پرهیزکار باشید چون دشمنان تاخت آورند، خدا با پنج هزار از فرشتگان صاحب علامت شما را یاری کند. وإِنَّ هذا لَهُوَ حَقُّ الْیَقین ⁽⁵⁾این سخن سخنی راست و یقین است.

هوَ الَّذِینَ هَاجَرُوا وَ جاهَدُوا فی سَبیلِ اللَّهِ أُولئِکَ یَرْجُونَ رَحْمَتَ اللَّه ⁽¹⁾و آنان که مهاجرت کرده اند و در راه خدا جهاد نموده اند به رحمت خدا امید دارند و خدا آمرزنده و مهربان است.

ارکان صبر

وَ الصَّبْرُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبِ عَلَی الشَّوْقِ وَ الشَّفَقِ وَ الزُّهْدِ وَ التَّرَقُّبِ؛ فَمَنِ اشْتَاقَ إِلَی الْجَنَّةِ سَلَا عَنِ الشَّهَوَاتِ ⁽²⁾

الشَّفَقِ: ترس؛ آمیخته شدن روشنایی روز به تاریکی شب؛ سپس به ترس آمیخته با علاقه به کسی یا به چیزی به کار رفته است؛ شفقا من الأمر: خاف.

الزُّهْدِ: عدم وابستگی به دنیا و زخارف دنیا.

التَّرَقُبِ: امید داشتن؛ انتظره.

سَلا زدود؛ کنار و بیرون کشید؛ فراموش کردن چیزی؛ عن الشیء ذهل عن ذکره و هجره.

شکیبایی چهار شاخه دارد: اشتیاق، بیم، زهد و انتظار. آن که مشتاق بهشت باشد، دل از شهوت می شوید.

نکته

در واقع صبر و شکیبایی گاه در مقابل شهوت و در مسیر اطاعت خداست و گاه در مقام پرهیز از گناهان و گاه در مقابل مصائب و درد و رنج های دنیوی است و گاه در مقابل پایان عمر و مرگ. ⁽³⁾

مشابه

العقل والشَّهَوَةُ ضِدّان، و مُؤَیَّدُ العَقل العِلمُ، و مُزَیَّنُ الشَّهْوَةِ الهَوی، والنَّفْسُ مُتَنازِعَةٌ بَینَهُما، فأَیُّهُما قَهَرَ کانَت فی جانبه ⁽⁴⁾خرد و شهوت دو دشمن اند یاور خرد، دانش است و آراینده شهوت هوس میان این دو بر سر نفس کشمکش است و هرکدام چیره شود، نفس در جانب او قرار می گیرد.

دوری از محرمات

وَ مَنْ أَشْفَقَ مِنَ النَّارِ اجْتَنَبَ الْمُحَرَّمَاتِ ⁽¹⁾ آن که از آتش بیم دارد از محرمات دوری می جوید.

آثار بی رغبتی به دنیا

وَ مَنْ زَهِدَ فِی الدُّنْیَا اسْتَهَانَ بِالْمُصِیبَاتِ ⁽²⁾ آن که به دنیا رغبت ندارد، مصیبت ها را آسان شمارد.

انتظار مرگ

وَ مَنِ ارْتَقَبَ الْمَوْتَ سَارَعَ [فِی] إِلَی الْخَیْرَاتِ ⁽³⁾

آن که مرگ را انتظار کشد به سوی کارهای خیر بشتابد.

شاخه های یقین

وَ الْیَقِینُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی تَبْصِرَةِ الْفِطْنَةِ وَ تَأَوَّلِ الْحِکْمَةِ وَ مَوْعِظَةِ الْعِبْرَةِ وَسُنَّةِ الْأَوَّلِینَ ⁽⁴⁾

الْعِبْرَةِ: از حالی به حالی یا از جایی یا از حادثه ای به حقیقتی عبور کردن؛ استفاده از تجربه دیگران؛ درس گرفتن از واقعیت های تحقق یافته.

سُنَّةِ: راه امر ثابت و جاری در برابر بدعت و حدیث و جدید عملی که شخص بر آن مداومت دارد، عادت های برگزیده و آگاهانه

تاول: برگشت؛ برگشت به جلو انتها و عاقبت تاویل چیزی را به اول و اصل خود برگرداندن یا آن را به انتها و عاقبت و غایتش بردن؛ تعیین مصداق برای معنی و مفهوم یا برگرداندن مصداق به معنی و مفهوم؛ تَأوَّلِ الْحِکْمَة: پی بردن به دقایق حکمت؛ أوّل: الکلام: فسّره وقدره.

یقین چهار شاخه دارد: بینایی زیرکانه، دریافت عالمانه، پند گرفتن از گذر زمان [یا: از حوادث

عبرت آموز]، تأسی به سیره پیشینیان.

مشابه

ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ وَجَادِلْهُمْ بِالَّتِی هِیَ أَحْسَن ⁽¹⁾مردم را با حکمت و اندرز نیکو به راه پروردگارت بخوان و با بهترین شیوه با آنان مجادله کن. بصیرت فَمَنْ تَبَصَّرَ فِی الْفِطْنَةِ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ وَ مَنْ تَبَیَّنَتْ لَهُ الْحِکْمَةُ عَرَفَ الْعِبْرَةَ وَ مَنْ عَرَفَ الْعِبْرَةَ فَکَأَنَّمَا کَانَ فِی الْأَوَّلِینَ ⁽²⁾ کسی که زیرکانه دید حکمت برایش آشکار شد و هرکس حکمت برای وی آشکار شد، عبرت آموخت و هرکس عبرت آموخت، تو گویی در میان پیشینیان زیسته [و در تجارب آنان شرکت جسته] است.

نکته

بصیرت و بینش، حقیقتی است که صاحب آن، نه در تصمیم گیری ها و اقدام ها به خطا می رود و نه در رویدادها و حادثه ها چیزی بر او مشتبه می گردد. ⁽³⁾

مشابه

فَقْدُ الْبَصَرِ أَهْوَنُ مِنْ فِقْدَانِ الْبَصِیرَة ⁽⁴⁾نداشتن چشم، سهل تر است از نداشتن بینایی.

شاخه های عدالت

وَ الْعَدْلُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَع شُعَب عَلَی غَائِصِ الْقَهُم وَ غَوْرِ الْعِلْمِ وَ زُهْرَةِ الْحُکْمِ وَرَسَاخَةِ

الْحِلْمِ؛ فَمَنْ فَهِمَ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ وَ مَنْ عَلِمَ غَوْرَ الْعِلْمِ صَدَرَ عَنْ شَرَائِعِ الْحِلْمِ الْحُکْمِ ⁽¹⁾

الفهم گیرایی به واسطه شنیدن گوش یا شنیدن دل؛ علم، نتیجه فهم است.

شَرَائِع: آبشخور؛ مدخل آب که روشن و واضح است؛ جمع «شریعه» به معنای محل ورود آب.

غَور: به عمق رفتن؛ غَیْرُ الْعِلْم سرّ و باطن علم؛ غار الماء غورا: دخل فی الارض وسفل فیه غورا: دقق النظر فیه.

رساخة: محکمی؛ رسخ الشیء رسوخا: ثبت فی موضعه.

عدالت چهار شاخه دارد فهمی عمیق غواصی در دریای دانش داوری نیکو و روشن شکیبایی استوار کسی که خوب فهمید، به ژرفای دانش رسید و هرکه به ژرفای دانش رسید، از آبشخور احکام شریعت سیراب بازگشت.

نکته ها

کسی که بخواهد عادلانه حکم بکند نخست باید از قابلیت تشخیص موضوع برخوردار باشد تا هرگونه خطا در تشخیص موضوع موجب خطا در نتیجه حکم نشود. ⁽²⁾

صَدَرَ عَنْ...: به معنای بازگشت یعنی بعد از آن که از سرچشمه دین نوشید، برای بهره مند کردن دیگران بازگشت. ⁽³⁾

مشابه

ثُمَّ اخْتَرْ لِلْحُکْمِ بَیْنَ النَّاسِ أَفْضَلَ رَعِیَّتِکَ فِی نَفْسِکَ، مِمَّنْ لَا تَضِیقُ بِهِ الْأُمُورُ، وَلَا تُمَحِّکُهُ الْخُصُومُ، وَلَا یَتَمَادَی فِی الزَّلَّةِ، وَلَا یَحْصَرُ مِنَ الْفَیْءِ إِلَی الْحَقِّ إِذَا عَرَفَهُ، وَلَا تُشْرِفُ نَفْسُهُ عَلَی طَمَع، وَلَا یَکْتَفِی بِأَدْنَی فَهُم دُونَ أَقْصَاهُ، وَأَوْقَفَهُمْ فِی الشُّبُهَاتِ، وَأَخَذَهُمْ بِالْحُجَجِ، وَأَقَلَّهُمْ تَبَرُّماً بِمُرَاجَعَةِ الْخَصْمِ، وَأَصْبَرَهُمْ عَلَی تَکَشْفِ الأمُورِ، وَأَصْرَمَهُمْ عِنْدَ اتَّضَاحَ الْحُکْمِ مِمَّنْ لَا یَزْدَهِیهِ إِطْرَاءٌ وَلَا یَسْتَمِیلُهُ إِغْرَاءُ وَأُولَئِکَ قَلِیلٌ ⁽⁴⁾و برای داوری در میان مردم، یکی از افراد رعیت را بگزین که در نزد تو برتر از دیگران بود از آن کسان که کارها بر او دشوار نمی آید و از عهده کار قضا بر می آید. مردی که مدعیان با ستیزه و لجاج، رأی خود را بر او تحمیل نتوانند کرد و اگر مرتکب خطایی،شد بر آن اصرار نورزد و چون حقیقت را

شناخت در گرایش به آن درنگ ننماید و نفسش به آزمندی متمایل نگردد و به اندک فهم، بی آن که به عمق حقیقت رسد بسنده نکند قاضی تو،باید از هرکس دیگر موارد شبهه را بهتر بشناسد و بیش از همه به دلیل متکی باشد و از مراجعه صاحبان دعوا کمتر از دیگران ملول شود و در کشف حقیقت، شکیباتر از همه باشد و چون حکم آشکار شد، قاطع رأی دهد. چرب زبانی و ستایش او را به خودپسندی نکشاند از تشویق و ترغیب دیگران به یکی از دو طرف دعوا متمایل نشود چنین کسان اندک به دست آیند.

وَ لا یَجْرِمَنَّکُمْ شَنَآنُ قَوْمٍ عَلی أَلا تَعْدِلُوا ⁽¹⁾دشمنی با گروهی دیگر وادارتان نکند که عدالت نورزید.

آثار بردباری

وَ مَنْ حَلْمَ لَمْ یُفَرِّطُ فِی أَمْرِهِ وَ عَاشَ فِی النَّاسِ حَمِیداً ⁽²⁾ هرکس شکیبایی ورزید، در کار خویش کوتاهی نکرد و در میان مردم، پسندیده زندگی نمود.

مشابه

امیر مؤمنان علیه السلام: تَعَلَّمُوا الْحِلْمَ فَإِنَ الْحِلْمَ خَلِیلُ الْمُؤْمِنِ وَ وَزِیره ⁽³⁾حلم و بردباری را بیاموزید (و آن را تمرین کنید) زیرا دوست مؤمن و وزیر اوست.

امام صادق علیه السلام: الْمُؤْمِنُ... لَا یُرَی فِی حِلْمِهِ نَقْصُ وَ لَا فِی رَأْیِهِ وَهْنَّ وَ لَا فِی دِینِهِ ضَیَاعٌ ⁽⁴⁾مؤمن... در حلم او نقص در رأی او سستی و در دین او تباهی وجود ندارد.

پایه های جهاد

اشاره

وَ الْجِهَادُ مِنْهَا عَلَی أَرْبَعِ شُعَبٍ: عَلَی الْأَمْرِ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّهْیِ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ الصِّدْقِ فِی الْمَوَاطِن وَ شَنَآنِ الْفَاسِقِینَ ⁽⁵⁾

جهاد چهار شاخه دارد امر به معروف نهی از منکر، صداقت و پایداری در میدان های نبرد دشمنی با فاسقان.

مشابه

فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِینَ بِأَمْوَالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ عَلَی الْقَاعِدِینَ دَرَجَةً وَ کُلاً وَعَدَ اللَّهُ الْحُسْنِی وَ فَضَّلَ اللَّهُ الْمُجَاهِدِینَ عَلَی الْقَاعِدِینَ أَجْراً عَظیماً ⁽¹⁾خداوند کسانی را که با مال و جان خود جهاد می کنند به درجه ای بر خانه نشینان مزیت بخشیده و همه را خدا وعده [پاداش] نیکو داده و [لی] مجاهدان را بر خانه نشینان به پاداشی،بزرگ، برتری بخشیده است.

الف. امر به معروف و نهی از منکر

فَمَنْ أَمَرَ بِالْمَعْرُوفِ شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ وَ مَنْ نَهَی عَنِ الْمُنْکَرِ أَرْغَمَ أُنُوفَ [الْمُنَافِقِینَ] الْکَافِرِینَ ⁽²⁾ کسی که امر به معروف کرد مؤمنان را نیرومند ساخت و کسی که نهی از منکر نمود، بینی کافران را بر خاک مالید.

نکته

شَدَّ ظُهُورَ الْمُؤْمِنِینَ: از جمله آثار و برکات امر به معروف تقویت مؤمنان و عقاید و ارزش های آنان است.

مشابه

امیر مؤمنان علیه السلام: قِوامُ الشَّرِیعَةِ الْأَمْرُ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّهَی عَنِ الْمُنْکَرِ وَ إِقَامَةُ الْحُدُود ⁽³⁾قوام شریعت به امر به معروف و نهی از منکر و بر پاداشتن حدود [الهی] است.

ب. پایداری در نبرد

وَ مَنْ صَدَقَ فِی الْمَوَاطِنِ قَضَی مَا عَلَیْهِ وَ مَنْ شَنِئَ الْفَاسِقِینَ وَ غَضِبَ لِلَّهِ غَضِبَ اللَّهُ لَهُ وَ أَرْضَاهُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ ⁽⁴⁾ کسی که در میدان نبرد پایداری کرد، وظیفه اش را به انجام رساند. کسی که با فاسقان

دشمنی ورزید و برای خدا خشم ورزید خداوند به خاطر او خشم گرفت و روز قیامت او را خشنود گرداند.

مشابه

بئْسَ الاِسْمُ الْفُسُوقُ بَعْدَ الْإِیمَانِ وَ مَنْ لَمْ یَتُبْ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُون ⁽¹⁾بسیار بد است که بر کسی بعد از ایمان نام کفر بگذارند و آن ها که تو به نکنند، ظالم و ستمگرند.

پایه های کفر

وَالْکُفْرُ عَلَی أَرْبَعِ دَعَائِمَ: عَلَی التَّعَمُّقِ وَالتَّنَازُعِ وَالزَّیْعِ وَ الشَّقَاقِ ⁽²⁾

الزَّیْغ: کناره گیری و انحراف از راه حق و تمایل به سوی هواوهوس؛ الزیغ: المیل عن الحق الشک.

الشّقاق: عناد و دشمنی؛ الشقاق شاق شقاقا و مشاقة: خالفه و عاداه.

کفر چهار شاخه دارد کنجکاوی نابجا [یا: در پی و هم رفتن به گمان دریافتن اسرار]، کشمکش با مردم انحراف از حق و دشمنی.

مشابه

هوَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمَالُهُمْ کَسَرابِ بِقِیعَةٍ یَحْسَبُهُ الظَّمْآنُ مَاءً حَتَّی إِذا جَاءَهُ لَمْ یَجِدْهُ شَیْئاً ⁽³⁾و کسانی که کفر ورزیدند کارهایشان چون سرابی در زمینی هموار است که انسان تشنه از دور آن را آب می پندارد اما هنگامی که به سراغ آن می آید چیزی نمی یابد.

انحراف از حق

فَمَنْ تَعَمَّقَ لَمْ یُنبْ إِلَی الْحَقِّ وَ مَنْ کَثُرَ نِزَاعُهُ بِالْجَهْلِ دَامَ عَمَاهُ عَنِ الْحَقِّ وَ مَنْ زَاغَ سَاءَتْ عِنْدَهُ الْحَسَنَةُ وَ حَسُنَتْ عِنْدَهُ السَّیِّئَةُ وَ سَکِرَ سُکْرَ الضَّلَالَةِ وَ مَنْ شَاقٌ وَعُرَتْ

عَلَیْهِ طُرْقُهُ وَ أَعْضَلَ عَلَیْهِ أَمْرُهُ وَ ضَاقَ عَلَیْهِ مَخْرَجُهُ ⁽¹⁾

عمی: جهالت و کوری؛ فقدان بصیرت.

وَعُرَتْ: از ماده «وعر» به معنای سخت شدن ضد نرم؛ همچنین زمین ناهموار و سنگلاخ را گویند؛ الوعر المکان المخیف الوحش

أَعْضَلَ: از ماده «عضل» به معنای به فشار گذاشتن و منع کردن عضل علیه عضلا: ضیق علیه»؛ مشکل شدن و ممنوع گشتن است؛ اعْضَلَ عَلَیْهِ امْرُه: کارش به هم پیچیده و معضل شد و او را عاجز و درمانده ساخت؛ أعضل الأمر: اشتد و استغلق

کسی که کنجکاوی نابجا کرد به سوی حق بازنگشت. کسی که از روی نادانی به کشمکش با مردم پرداخت نابینایی اش از دیدن حق دوام یافت. کسی که از حق منحرف گشت، نزد او خوبی، بد و بدی، خوب نمایان شد و به مستی گمراهی مبتلا گشت کسی که دشمنی ورزید راه ها بر او سخت و کارش دشوار و راه رهایی اش تنگ و باریک شد.

نکته ها

کنجکاوی، یعنی زیاده روی در جست و جوی حق و انحراف از حق به دلیل نادانی و رفتن به سمت افراط که همان صفت ناپسند ستمکاری در برابر فضیلت دادگری است و چنین کسی به تصور جست و جوی حق به جهل و نادانی خود متکی است. ⁽²⁾

یکی از موانع شناخت همان حجاب خطرناک لجاجت و دشمنی با حق است. این گونه افراد در پیمودن راه خداشناسی یا معرفت پیغمبر صلی الله علیه و آله و امام ععلیه السلام به کسی می ماند که در سنگلاخ خطرناکی گرفتار شده و هرگز نمی تواند خود را به مقصد برساند. ⁽³⁾

مشابه

یا قَوْمِ لِمَ تُؤْذُونَنِی وَ قَدْ تَعْلَمُونَ أَنَّی رَسُولُ اللَّهِ إِلَیْکُمْ فَلَمَّا زَاغُوا أَزَاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ وَاللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الْفَاسِقِینَ ⁽⁴⁾و موسی علیه السلام به قوم خود گفت: ای قوم من، چرا مرا می آزارید،

حال آن که می دانید که من پیامبر خدا صلی الله علیه و آله بر شما شما هستم؟ چون از حق روی گردان شدند خدا نیز دل هایشان را از حق بگردانید و خدا مردم نافرمان را هدایت نمی کند.

استعاره

مستعار: سکر

مستعار منه: برخورد نادرست

مستعارله: غفلت و نادانی

جامع: امام علیه السلام واژه «سکر» را استعاره از غفلت و نادانی آورده است؛ از آن رو که افراد گرفتار به هر دوی این ها برخورد نادرست دارند هیچ چیزی را به جای خود به کار نمی برند.

ارکان شک

وَ الشَّکُ عَلَی أَرْبَع شُعَبٍ عَلَی السَّمَارِی وَ الْهَوْلِ وَ التَّرَدُّدِ وَ الِاسْتِسْلَامِ؛ فَمَنْ جَعَلَ الْمِرَاءَ دَیْدَنَا لَمْ یُصْبحُ لَیْلهُ ⁽¹⁾

الدیدن: خوی، عادت؛ الدأب و العادة.

شک چهار شاخه دارد جدال در گفتار ترس دودلی و در برابر حادثه ها تسلیم شدن [و خود را باختن]. کسی که روش جدال را پیشه ساخت شبِ گمراهی اش به سپیده دم نرسید.

نکته

منظور از «مراء» گفت وگو کردن در چیزی است که شک و تردید در آن وجود دارد و به جایی نمی رسد؛ در حالی که «جدال» به معنای گفت وگو کردن توأم با برتری جویی بر طرف مقابل است. ⁽²⁾

آثار شک و دودلی

وَ مَنْ هَالَهُ مَا بَیْنَ یَدَیْهِ نَکَصَ عَلَی عَقِبَیْهِ وَ مَنْ تَرَدَّدَ فِی الرَّیْبِ وَطِئَتْهُ سَنَابِکُ الشَّیَاطِینِ وَ مَنِ اسْتَسْلَمَ لِهَلَکَةِ الدُّنْیَا وَالآخِرَةِ هَلَکَ فِیهِمَا ⁽¹⁾

وَطِئَته او را لگدمال کرد؛ از ریشهٔ «وطؤ» به معنای زیر پا گذاشتن و قدم نهادن بر روی چیزی است؛ وطئه برجله: علاه بها وداسه.

سنایک: جمع «سنبک» به ضم اول به معنای گوشه ناخن اسب نوک سُم حیوان و نیز به معنی عهد و اول هر شیء آمده است؛ السنبک: جمع: سنابک طرف الحافر.

کسی که حوادث آینده او را ترسانید عقب گرد نموده کسی که در دودلی مردد ماند، شیطان ها لگد مالش کردند و کسی که خود را تسلیم هلاکت دنیا و آخرت نمود، در هر دو جهان به هلاکت رسید.

مشابه

وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ یَعْبُدُ اللَّهَ عَلی حَرْفٍ فَإِنْ أَصابَهُ خَیْرٌ اطْمَأَنَّ بِهِ وَ إِنْ أَصَابَتْهُ فِتْنَةٌ انْقَلَبَ عَلَی وَجْهِهِ خَسِرَ الدُّنْیا وَالْآخِرَةَ ذلِکَ هُوَ الْخُسْرانُ الْمُبین ⁽²⁾و از میان مردم کسی است که خدا را با تردید می پرستد. اگر خیری به او رسد دلش بدان آرام گیرد و اگر آزمایشی پیش آید، رخ برتابد در دنیا و آخرت زیان بیند و آن زیانی آشکار است. قالَتْ رُسُلُهُمْ أَ فِی اللَّهِ شَک فاطِرِ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ ⁽³⁾پیامبرانشان گفتند: آیا در خدا، آن آفریننده آسمان ها و زمین، شکی هست؟

حکمت 32

برتری انگیزه

فَاعِلُ الْخَیْرِ خَیْرٌ مِنْهُ، وَ فَاعِلُ الشَّرِّ شَرٌّ مِنْهُ ⁽¹⁾

شخص نیکوکار از کارنیک، خوب تر و فرد بدکار از کار بد بدتر است.

نکته

انسان ها به اعتبار نیکی ها و شایسته کاری هایی که دارند مورد تجلیل قرار می گیرند و به دلیل بدی ها و اعمال زشت مورد عذاب قرار می گیرد علت و انگیزه نیکی از خود نیکی بهتر و انگیزه بدی از خود بدی بدتر است؛ زیرا هر دو برخاسته از نیت آدمی است. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللهِ صلی الله علیه و آله: نیَّةُ الْمُؤمِن خَیْرٌ مِنْ عَمَلِهِ وَ نِیَّةُ الْکَافِرِ شَرٌّ مِنْ عَمَلِهِ وَ کُلُّ عَامِلٍ یَعْمَلُ عَلی نیَّتِهِ ⁽³⁾نیت مؤمن بهتر از عمل او و نیت کافر بدتر از عمل اوست و هرکس مطابق نیت خود عمل می کند

نکته

هر عملی از دو جنبه قابل ارزیابی است الف حُسن فعلی» که براساس ملاک های شرعی و عقلی اعمال ارزیابی و سنجیده می شود؛ ب حُسن فاعلی» که به نیت فاعل مربوط است و نیت نیز می تواند شامل مراتب گوناگون شود از نیت شر تأخیر عادی و خیر عقلی و شرعی و قرب الهی.

حکمت 33

اعتدال و میانه روی

کُنْ سَمْحاً وَلَا تَکُنْ مُبَشِّراً، وَکُنْ مُقَدِّراً وَ لَا تَکُنْ مُقَتَراً ⁽¹⁾

مقدراً: میانه رو.

مقترا: کسی که در انفاق سخت گیر است؛ از ماده «تقتیر» در اصل به معنای تنگ گرفتن است و هنگامی که در مورد اموال به کار رود به معنای بخیل و خسیس بودن است؛ قتر علی عیاله: ضیّق علیهم فی النفقة.

بخشنده باش بی آن که از حد درگذری و اندازه نگاه دار بی آن که [در حق خود] سخت بگیری.

نکته

این سخن امام علیه السلام فرمانی است به کسب فضیلت بخشش و بزرگواری و خودداری از انحراف به سمت افراط و تفریط افراط، همان اسرافکاری و تفریط سخت گیری و تنگ نظری است. ⁽²⁾

مشابه

وَآتِ ذَا الْقُرْبِی حَقَّهُ وَالْمِسْکِینَ وَابْنَ السَّبِیلِ وَ لا تُبَذِّرْ تَبْذِیراً * إِنَّ الْمُبَذِّرِینَ کَانُوا إِخْوانَ الشیاطین ⁽³⁾حق خویشاوند و مسکین و در راه مانده را ادا کن و هیچ اسرافکاری مکن. اسراف کاران با شیاطین برادرند. هوَ الَّذِینَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ یُسْرِفُوا وَ لَمْ یَقْتُرُوا وَ کانَ بَیْنَ ذلِکَ قواماً ⁽⁴⁾آنان که چون هزینه می کنند اسراف نمی کنند و خست نمی ورزند بلکه میان این دو، راه اعتدال را می گیرند.

وَ ما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَیْءٍ فَهُوَ یُخْلِفُهُ وَ هُوَ خَیْرُ الرَّازِقین ⁽¹⁾اگر چیزی انفاق کنید، عوضش را خواهد داد و او بهترین روزی دهندگان است. وَلَا تَجْعَلْ یَدَکَ مَغْلُولَةً إِلَیٰ عُنُقِکَ وَلَا تَبْسُطْهَا کُلَّ الْبَسْطِ فَتَقْعُدَ مَلُومًا مَحْسُوراً ⁽²⁾و دست خویش بر گردن مبند و بخل مکن و بسیار هم آن را مگشای که هر چه داری ببخشی و در نتیجه نکوهیده و برهنه بر جای بنشینی. امام صادق علیه السلام در ذیل آیه کریمه وَلَا تُبَذِّرْ تَبْذِیرًا چنین فرمود: مَن أَنْفَقَ شیئا فی غیر طاعةِ اللهِ فهو مُبَذِّرٌ، و مَن أَنْفقَ فی سبیل الخیرِ فهُو مُقْتَصِد ⁽³⁾هرکس چیزی در راهی جز طاعت خدا انفاق کند ولخرج است و هرکس در راه خیر و خوبی خرج کند، مقتصد و صرفه جو است.

حکمت 34

برترین غنا

أَشْرَفُ الْغِنَی تَرْک الْمُنَی ⁽⁴⁾

المنی: آرزوها؛ جمع «امنیه» به معنای آرزو است و در این عبارت نورانی امام منظور آرزوهای دور و دراز و دور از منطق عقل و شرع است؛ جمع منیة و هی توقع ما لا یمکن وجوده أو یتعذر تحصیله، و هی بنفسها حاجة شدیدة و فقر مولم یتولد منها حاجات کثیرة و شدائد مولمة غیر یسیرة تمس بکرامة الإنسان و شرفه، فالمنی الشهوانیة تجر الإنسان إلی الخضوع لربات الجمال و تحمّل ما یکلّفنه بالغنج و الدلال، والمنی فی الجاه و تحصیل الرتب العالیة تخضع الإنسان تجاه الرّجال الأنذال و منیة جمع المال والادّخار تکلّف الإنسان بتحمل مشاق صعبة ماسة بالشرف، فأشرف الغنی ترک الامنیات و ملازمة القناعة والثبات.

شریف ترین بی نیازی رها کردن آرزوهاست.

نکته

آرزوهای طولانی انسان را در بند می کند و چون به اکثر آن ها نمی رسد، نیرو و توانش را می گیرد. هر چه کمتر گرفتار خواسته های نفسانی باشیم توانگری و بی نیازی بیشتری را برای ترقی احساس می کنیم. ⁽¹⁾

مشابه

لَا کَنْزَ أَغْنَی مِنَ الْقَنَاعَة ⁽²⁾و گنجی بی نیاز کننده تر از قناعت نیست.

حکمت 35

مواضع تهمت

مَنْ أَسْرَعَ إِلَی النَّاسِ بِمَا یَکْرَهُونَ، قَالُوا فِیهِ [مَا بِمَا لَا یَعْلَمُونَ ⁽³⁾

آن که به انجام کارهایی که مردم نمی پسندند بشتابد مردم درباره او چیزهایی گویند که ندانند.

نکته ها

بعضی از افراد از نظر رفتاری کارهایی از آن ها سر می زند که توده مردم خوش ندارند و همین باعث می شود که قدر و منزلتشان پایین آمده و بی آبرو بشوند؛ در نتیجه مردم شایعاتی درباره آن ها می گویند و در واقع خود باعث می شوند که بیش از آن چه از کارهای خلاف انجام داده اند درباره آن ها گفته شود. ⁽⁴⁾

عملکرد شتابزده آن هم بر خلاف میل دیگران و پسند این و آن، خود مصداقی از

مصادیق وارد شدن در جایگاه تهمت است که در احادیث اسلامی از آن منع شده است.

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و اله: کانَ بِالمَدِینَةِ أقوامُ لَهُم عُیوبُ فَسَکتوا عَن عُیوبِ النَّاسِ، فَأَسکَتَ اللَّهُ عَن عُیوبِهِمُ النَّاسَ، فَمَاتُوا وَ لا عُیوبَ لَهُم عِندَ النَّاسِ، و کانَ بِالمَدِینَةِ أَقوامٌ لَا عُیوبَ لَهُم فتَکَلَّموا فی عُیوبِ النَّاسِ، فأظهَرَ اللهُ لَهُم عُیوباً لَم یَزالوا یُعرفونَ بِها إلی أن ماتوا ⁽¹⁾رسول خدا صلی الله علیه و آله فرمود: در مدینه مردمانی بودند که عیبهایی داشتند اما زبان از عیب جویی مردم فروبستند پس خداوند زبان مردم را از عیب جویی آنان فروبست؛ در نتیجه، آن عده مردند و مردم از عیبهای آنان آگاه نشدند در همین شهر مردمانی هم بودند که عیبی نداشتند اما درباره عیبهای مردم سخن می گفتند پس خداوند در آنان عیب هایی آشکار ساخت که تا وقتی مُردند به آن عیبها معروف بودند.

حکمت 36

آرزوهای طولانی و سوءعمل

مَنْ أَطَالَ الْأَمَلَ، أَسَاءَ الْعَمَلَ ⁽²⁾ آن که آرزو را دراز نماید، کردارش را زشت کند

نکته

لازمه پایبندی به تکالیف و احساس تعهد در انجام وظایف انسانی، پشت پا زدن به آرزوهای دراز و پیروی از اعتدال و میانه روی در نیازهاست. ⁽³⁾

مشابه

قَالَ رسولُ الله صلی الله علیه و آله: الأملُ رَحمةٌ لأمتی، ولَوْ لا الأمل ما أَرْضَعَتْ والِدَةٌ وَلَدَها، ولا

﴿غَرَسَ غارِسُ شَجَراً ⁽¹⁾آرزو برای امت من رحمت است و اگر آرزو نبود، هیچ مادری فرزند خود را شیر نمی داد و هیچ باغبانی درختی بر نمی نشاند. قَالَ أَمِیرُ الْمُؤْمِنِینَ علیه السلام: أَیُّهَا النَّاسُ، إِنَّ أَخْوَفَ ما أَخَافُ عَلَیْکُمُ اثْنَتَانِ: اتَّبَاعُ الْهَوَی، وَطُولُ الْأَمَلِ فَأَمَّا اتِّباعُ الْهَوَی فَیَصُدُّ عَنِ الْحَقِّ، وَأَمَّا طُولُ الْأَمَلِ فَیُنْسِی الْأَخِرَةَ ⁽²⁾ای مردم، دو چیز است که بیش از هر موضوع دیگر از گرفتاری شما به آن ها نگران و بیمناکم یکی تبعیت از هواوهوس و دیگر آرزوی دور و دراز؛ زیرا پیروی از هوسها مانع اجرا و عمل به حق می شود و آرزوهای دراز آخرت را به فراموشی می سپارد.

خاقانی شروانی در قصیده ای بلند چنین سروده است:

شاخ امل بزن که چراغی ست زودمیر *** بیخ هوس بکن که درختی است کم بقا

حافظ شیرازی نیز چنین سروده است:

بیا که قصر امل سخت سست بنیاد است *** بیار باده که بنیاد عمر بر باد است

حکمت 37

تشریفات زیان آور

وَ قَدْ لَقِیَهُ عِنْدَ مَسِیرِهِ إِلَی الشَّامِ دَهَاقِینُ الْأَنْبَارِ فَتَرَجَلُوا لَهُ وَ اشْتَدُّوا بَیْنَ یَدَیْهِ، فَقَالَ (علیه السلام: مَا هَذَا الَّذِی صَنَعْتُمُوهُ؟ فَقَالُوا خُلْقَ مِنَّا نُعَظْمُ بِهِ أُمَرَاءَنَا. فَقَالَ وَ اللَّهِ مَا یَنْتَفِعُ بِهَذَا أُمَرَاؤُکُمْ وَإِنَّکُمْ لَتَسُّقُونَ عَلَی أَنْفُسِکُمْ فِی دُنْیَاکُمْ وَ تَشْقَوْنَ بِهِ فِی (أُخْرَاکُمْ آخِرَتِکُمْ، وَ مَا أَخْسَرَ الْمَشَقَّةَ وَرَاءَهَا الْعِقَابُ، وَأَرْبَحَ الدَّعَةَ مَعَهَا الْأَمَانُ)

مِنَ النَّارِ ⁽¹⁾

تَشُقُون: به مشقت می اندازید؛ از ماده «شَقاء»؛ شق: علی الشیء شقا و مشقة.

الدَّعَةَ: آرامش راحتی الدّعة السکینة الرّاحة وخفض العیش.

تَشْقَونَ: شقاوتمند می شوید.

مَا أَخْسَرَ: چقدر زیان بار است!

أَرْبَحَ: سودآور است؛ از ریشه «ربح» به معنای سود.

علی علیه السلام در مسیرش به سوی شام وقتی که دهقانان شهر انبار ⁽²⁾با او را دیدار کردند و از اسب ها به زیر آمدند و جلوی آن حضرت دویدند فرمود: این چه کاری بود که رسم ماست که بدین گونه حاکمان خود را احترام می کنیم. امام کردید؟ آنان گفتند: فرمود: به خدا سوگند حاکمان شما از این کار بهره ای نمی برند و شما با این کار در دنیا بر خود سخت می گیرید و در آخرت در اثر آن دچار شقاوت می شوید. چه زیانبار است سختی ای که در پس آن کیفر است و چه سودآور است آسایشی که ایمنی از آتش را به همراه دارد

نکته ها

امام بیان می دارد که چنین رفتاری شما را در دنیایتان به مشقت و زحمت می افکند و با چنین روشی دنیای خود را به بدبختی سپری می کنید حیات انسانی خود را تیره وتار می سازید و شقاوت اخروی را به دنبال دارید؛ برای این که به بهانه یک عادت غلط در برابر حاکمان فروتنی می کنید تا از این رهگذر دنیای خود را آباد سازید و به منافع زودگذر دنیوی برسید در حالی که هر نوع حقارت و کوچکی برای غیر خدا گناه و معصیت است. ⁽³⁾

امام علی علیه السلام روحیه تملق پذیری ندارد و در تشکیلات حکومتی آن حضرت جایی برای چابلوسان دین به دنیا فروش و فرصت طلبان عرصه سیاست به چشم نمی خورد. این

نوعی هشدار از جانب آن حضرت است که انسان ها در اعمال و رفتار خویش تجدید نظر کنند و ملاک ارزشیابی اعمال را در مشقت بار بودن آن ها به حساب نیاورند.

حکمت 38

اشاره

«وَ قَالَ (علیه السلام) لِابْنِهِ الْحَسَنِ (علیه السلام): یَا بُنَیَّ احْفَظْ عَنِّی أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً، لَا یَضُرُّکَ مَا عَمِلْتَ مَعَهُنَّ: إِنَّ أَغْنَی الْغِنَی الْعَقْلُ، وَ أَکْبَرَ الْفَقْرِ الْحُمْقُ، وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ، وَ أَکْرَمَ الْحَسَبِ حُسْنُ الْخُلُقِ. یَا بُنَیَّ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ، فَإِنَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَنْفَعَکَ فَیَضُرُّکَ؛ وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْبَخِیلِ، فَإِنَّهُ یَقْعُدُ عَنْکَ أَحْوَجَ مَا تَکُونُ إِلَیْهِ؛ وَإِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ، فَإِنَّهُ یَبِیعُکَ بِالتَّافِهِ؛ وَإِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْکَذَّابِ، فَإِنَّهُ کَالسَّرَابٍ یُقَرِّبُ عَلَیْکَ الْبَعِیدَ وَیُبَعَّدُ عَلَیْکَ الْقَرِیبَ

علی علیه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود پسرم چهار و چهار برنامه را از من به یاد سپار که با به کار بستن آن ها هر کاری بکنی به تو زیان نرساند یا هر اندازه که آن را به کار بندی زیان نبینی گرامی ترین یا بی نیاز کننده ترین ثروت خِرَد است و بزرگترین،نداری بیخردی است هراسناکترین وحشت [یا تنهایی] خودبینی است و گرامی ترین حَسَب [نسبت خانوادگی] خلق نیکوست.

پسرم از دوستی با بیخرد بپرهیز چه او می خواهد تو را سودی بخشد اما زیان می رساند. از دوستی با بخیل دوری گزین که آن چه سخت بدان نیازمندی از تو دریغ دارد. از دوستی با بدکار بر حذر باش که تو را با بهایی اندک می فروشد. از دوستی با دروغگو کناره گیر که همچون سراب است دور را در دیده ات نزدیک می سازد و نزدیک را دور

خردمندی

وَ قَالَ (علیه السلام) لِابْنِهِ الْحَسَنِ (علیه السلام): یَا بُنَیَّ احْفَظْ عَنِّی أَرْبَعاً وَ أَرْبَعاً، لَا یَضُرُّکَ مَا عَمِلْتَ مَعَهُنَّ: إِنَّ أَغْنَی الْغِنَی الْعَقْلُ ⁽¹⁾

أَغْنَی الْغِنَی: بی نیازترین بی نیازی.

علی علیه السلام به فرزندش امام حسن علیه السلام فرمود: پسرم چهار و چهار برنامه را از من به یاد سپار که با به کار بستن آن ها هر کاری بکنی به تو زیان نرساند [یا: هر اندازه که آن را به کار بندی زیان نبینی]، گرامی ترین [یا: بی نیاز کننده ترین] ثروت خرد است.

نکته

در این جا این سؤال پیش می آید که امام علیه السلام چرا نفرمود من هشت چیز را به تو توصیه می کنم بلکه فرمود چهار چیز و چهار چیز پاسخ سؤال این است که امام می خواهد بدین وسیله مخاطب را متوجه تفاوت این دو با هم سازد؛ زیرا چهار قسمت اول ناظر به صفات «اخلاقی» است و چهار قسمت دوم ناظر به امور رفتاری» و اضافه بر این چهار قسمت اول از باب اوامر است و چهار قسمت دوم از باب نواهی. ⁽¹⁾

مشابه

قَالَ النَّبِیُّ صلی الله علیه و آله: قِوامُ الْمَرْءِ عَقْلُهُ وَ لَا دِینَ لِمَنْ لَا عَقْلَ لَهُ ⁽²⁾جان مایه آدمی خرد اوست و کسی که خرد ندارد، دین ندارد.

إِنَّ عِیسَی ابْنَ مَرْیَمَ علیه السلام قَالَ دَاوَیْتُ الْمَرْضَی فَشَفَیْتُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ أَبْرَأْتُ الْأَکْمَهَ الْأَبْرَصَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَالَجْتُ الْمَوْتَی فَأَحْیَیْتُهُمْ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ عَالَجْتُ الْأَحْمَقَ فَلَمْ أَقْدِرْ عَلَی إِصْلَاحِه ⁽³⁾عیسی بن مریم علیه السلام فرمود من بیماران را به اذن خدا شفا دادم، افراد کور و پیس را به یاری خداوند سالم گردانیدم و مردگان را به اذن خدا زنده کردم ولی نتوانستم احمق را معالجه کنم. قَالَ النَّبیُّ صلی الله علیه و آله: لِکُلِّ شَیءٍ مَطِیَّةٌ و مَطِیَّةُ المَرءِ العَقل ⁽⁴⁾هر چیزی مرکَبی دارد و مرکب انسان خرد است.

امام باقر علیه السلام می فرماید: إِنَّ اللهَ تَبارَکَ وتَعالی یُحاسِبُ النّاسَ عَلَی قَدرِ مَا آتَاهُم مِنَ العُقولِ فی دارِ الدّنیا ⁽⁵⁾همانا خداوند تبارک و تعالی مردم را به اندازه عقل و فهمی که در دنیا به آن ها داده است حسابرسی می کند.

نادانی و بیخردی

و أَکْبَرَ الْفَقْرَ الْحُمْقُ ⁽¹⁾

و بزرگ ترین نداری بی خردی است.

مشابه

مَنْ نَظَرَ فِی عُیُوبِ [غَیْرِهِ النَّاسِ فَأَنْکَرَهَا ثُمَّ رَضِیَهَا لِنَفْسِهِ فَذَلِکَ الْأَحْمَقُ بِعَیْنِهِ ⁽²⁾و آن که عیوب مردم را بنگرد و آن را ناپسند داند سپس برای خود روا داند، احمق واقعی است.

پرهیز از عجب و خود پسندی

وَ أَوْحَشَ الْوَحْشَةِ الْعُجْبُ ⁽³⁾

هراسناک ترین وحشت [یا: تنهایی] خودبینی است.

مشابه

إِعْجَابُ الْمَرْءِ بِنَفْسِهِ بُرْهانُ نَقْصِهِ وَ عُنْوانُ ضَعْفِ عَقْلِهِ ⁽⁴⁾خودبینی مرد، دلیل بر نقص وی و نشانگر ضعف عقل اوست. الْإِعْجَابُ یَمْنَعُ الِازْدِیَادَ مِنَ الِازْدِیَادِ ⁽⁵⁾خودپسندی افزونی و پیشرفت را باز می دارد. الإمام الصادق علیه السلام: مَن أُعجِبَ بِنَفْسِهِ هَلَکَ، و مَن أُعجِبَ بِرَأیهِ هَلَکَ ⁽⁶⁾هرکه خود پسند باشد، نابود شود و هرکه خودرأی باشد نابود شود.

اخلاق نیکو

أَکْرَمَ الْحَسَب حُسْنُ الْخُلق ⁽¹⁾ و گرامی ترین حَسَب [نسبت خانوادگی] خلق نیکوست.

مشابه

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ - وَ لَوْ کُنْتَ فَظًّا غَلِیظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِکَ ⁽²⁾به سبب رحمت خداست که تو با آن ها این چنین خوش خوی و مهربان هستی. اگر تندخو و سخت دل می بودی از گرد تو پراکنده می شدند. وَ إِنَّکَ لَعَلی خُلُقٍ عَظیم ⁽³⁾و تو [ای پیامبر] اخلاق عظیم و برجسته ای داری. عطار نیشابوری در پندنامه چنین سروده است:

بهترین چیزها خلق نکوست *** خَلق خُلق نیک را دارند دوست

همچنین:

هر که خلق از خُلق او خشنود نیست *** هیچ قدرش بر در معبود نیست

در سروده ای از سنایی غزنوی چنین می خوانیم:

منشین با بدان که صحبت بد *** گرچه پاکی تو را پلید کند

آفتاب ارچه روشن است او را *** پاره ای ابر ناپدید کند

پرهیز از دوستی با احمق

یَا بُنَیَّ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْأَحْمَقِ، فَإِنَّهُ یُرِیدُ أَنْ یَنْفَعَکَ فَیَضُرُّکَ پسرم! از دوستی با بی خرد بپرهیز چه او می خواهد تو را سودی بخشد اما زیان می رساند.

مشابه

مولانا در دفتر چهارم مثنوی چنین سروده است:

پند گفتن با جهول خوابناک *** تخم افکندن بود در شوره خاک

چاک حمق و جهل نپذیرد رفو *** تخم حکمت کم دهش ای پندگو

پرهیز از رفاقت با بخیل

وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْبَخِیلِ، فَإِنَّهُ یَقْعُدُ عَنْکَ أَحْوَجَ مَا تَکُونُ إِلَیْهِ ⁽¹⁾

یَقْعُدُ عَنْک: از تو باز می دارد.

از دوستی با بخیل دوری گزین که آن چه سخت بدان نیازمندی از تو دریغ دارد.

مشابه

لَا تُدْخِلَنَ فِی مَشُورَتِکَ بَخِیلًا یَخْذُلُکَ عَن الْفَضْل وَیَعِدُکَ الْفَقْر ⁽²⁾در امور خود بخیل را وارد مشورت مکن که تو را از بخشش مانع گردد و از تهیدستی می ترساند. الَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ یَکْتُمُونَ ما آتَاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنَا لِلْکَافِرِینَ عَذاباً مهیناً ⁽³⁾همان کسانی که بخل می ورزند و دیگران را نیز به بخل دعوت می کنند و آن چه خدا از فضل خود به آنان روزی کرده کتمان می کنند و ما برای کفر پیشگان عذابی تهیه کرده ایم که در برابر تبخترشان خوارشان سازد.

پرهیز از دوستی با فاجر

وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْفَاجِرِ، فَإِنَّهُ یَبِیعُکَ بِالتَّافِهِ ⁽⁴⁾

از دوستی با بدکار بر حذر باش که تو را با بهایی اندک می فروشد.

پرهیز از دوستی با دروغگو

وَ إِیَّاکَ وَ مُصَادَقَةَ الْکَذَّابِ، فَإِنَّهُ کَالسَّرَابِ یُقَرِّبُ عَلَیْکَ الْبَعِیدَ وَیُبَعدُ عَلَیْکَ الْقَرِیبَ ⁽⁵⁾از دوستی با دروغ گو کناره گیر که همچون سراب است، دور را در دیده ات نزدیک می سازد و نزدیک را دور.

مشابه

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: لَا یَنْبَغِی لِلْمُسْلِمِ أَنْ یُوَاخِیَ الْفَاجِرَ وَ لَا الْأَحْمَقَ وَلَا الْکَذَّابَ ⁽¹⁾حضرت صادق علیه السلام فرمود برای مسلمان شایسته نیست که با بدکار و نادان و دروغگو دوست شود.

فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ فَانْظُرُوا کَیْفَ کَانَ عَاقِبَةُ الْمُکَذِّبین ⁽²⁾پس در زمین بگردید و بنگرید که عاقبت کار کسانی که پیامبران را به دروغ نسبت می دادند، چگونه بوده است. تشبیه

مشبه: دروغگو

مشبه به: سراب

وجه شبه: شخصی که دروغ گو است حقیقت آن چه به زبان می آورد، پوشیده می دارد و در نتیجه کارهای مشکل و دور را آسان جلوه می دهد و دسترسی بدان ها را ساده می نماید و کارهای آسان نزدیک را دور ساخته و مطابق هدف هایی که دارد با سخن دروغش آن ها را دور جلوه می دهد با این که در واقع آنطور نیست، مانند سرابی که آب به نظر می رسد در صورتی که آب نیست.

حکمت 39

مستحبات بی ارزش

لا قُرْبَةَ بِالنَّوَافِلِ، إِذَا أَضَرَّتْ بالفَرَائِضِ ⁽¹⁾

فرائض: واجبات جمع «فریضه» به معنای حدودی که خداوند با امر و نهی آن ها را واجب کرده است.

عمل به مستحبات در جایی که به واجبات زیان رساند مایهٔ تقرب به خدا نمی گردد.

نکته

در صورتی که مکلف با برنامه ریزی صحیح بتواند بین مستحبات و واجبات جمع کند، توفیق مضاعف نصیب وی می گردد.

مشابه

امام باقر علیه السلام فرمودند: إِنَّمَا جُعِلَتِ النَّافِلَةُ لِیَتِمَّ بِهَا مَا أُفْسِدَ مِنَ الْفَرِیضَةِ ⁽²⁾برای این نافله مشروع شده است که به واسطه اش فسادی که در فریضه پدید می آید ترمیم و جبران شود.

امام صادق علیه السلام فرمودند: ... وَ أرَی أهلَ هَذَا الزَّمَانِ یَسْتَغِلُونَ بالفضائل دُون الفَرائض و کَیفَ یَکُونُ جَسَدٌ بِلَا رُوحٍ قَالَ عَلِیُّ بْنُ الْحُسَینِ علیه السلام عَجِبْتُ لِطَالِبِ فَضِیلَهِ تَارِکِ فَرِیضَهِ وَ لَیْسَ ذَلِکَ إِلَّا لِحِرْمَانِ مَعْرِفَهِ الامْرِ وَ تَعظِیمِه ⁽³⁾مردم این زمان را می بینم که به فضیلت ها مشغول اند تا به واجبات چگونه بدنی بدون روح باشد؟! علی بن الحسین علیه السلام گفت: عجب دارم از کسی که طالب فضیلت باشد و طلب فضیلت کند و اهم فضایل را که فرایض و سنن،باشد ترک کند و در پی تحصیل آن نباشد.

حکمت 40

قلب و زبان

لِسَانُ الْعَاقِل وَرَاءَ قَلْبِهِ، وَ قَلْبُ الْأَحْمَقِ وَرَاءَ لِسَانِهِ ⁽¹⁾

قَلْبُ: جایی که عقل و عاطفه در آن قرار دارد؛ مرکز و فرماندهی بدن و همه اعضای انسان.

زبان خردمند پشت دل او و دلِ بی خرد در پس زبان اوست.

قال الرضی [رحمه الله تعالی و هذا من المعانی العجیبة الشریفة و المراد به أن العاقل لا یطلق لسانه إلا بعد مشاورة الرویة و مؤامرة الفکرة، والأحمق تسبق حذفات لسانه و فلتات کلامه مراجعة فکره و مماخضة رأیه، فکأن لسان العاقل تابع لقلبه و کأن قلب الأحمق تابع للسانه].

سید رضی: این از معانی عجیب و شریف است. مقصود آن است که خردمند سخن نمی گوید مگر پس از مشورت با دل و رایزنی با اندیشه خود اما بی خرد پیش از آن که بیندیشد و نظر صحیح را به دست آورد زبان به سخن می گشاید و هرچه بر زبانش آید می گوید پس چنان است که گویی زبان خردمند پیرو قلب اوست و قلب بی خرد پیرو زبان اوست.

نکته

انسان عاقل نخست اندیشه می کند سپس سخن می گوید در حالی که احمق نخست سخن می گوید و بعد در اندیشه فرو می رود؛ به همین دلیل سخنان عاقل سنجیده و حساب شده است ولی سخنان احمق خطرناک و به زیان اوست. ⁽²⁾

مشابه

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: إِنَّ لِسَانَ الْمُؤْمِنِ وَرَاءَ قَلْبِهِ فَإِذَا أَرَادَ أَنْ یَتَکَلَّمَ بِشَیْءٍ یُدَبِّرُهُ بِقَلْبِهِ ثُمَّ أَمْضَاهُ بِلِسَانِهِ وَ إِنَّ لِسَانَ الْمُنَافِقِ أَمَامَ قَلْبِهِ فَإِذَا هَمَّ بِالشَّیْءِ أَمْضَاهُ بِلِسَانِهِ وَ لَمْ یَتَدَبَّرْهُ بِقَلْبِهِ ⁽³⁾

به راستی زبان مؤمن در پشت دل اوست هرگاه بخواهد سخن بگوید، در دل می اندیشد، آن گاه بر زبان میراند و زبان منافق پیشاپیش دل اوست پس هرگاه چیزی را قصد کند بر زبان براند بدون اینکه در دل بیندیشد.

امیرالمؤمنین علیه السلام: الْعَاقِلُ مَنْ عَقَلَ لِسَانَهُ إِلَّا عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ ⁽¹⁾عاقل کسی است که زبان خود را بسته دارد مگر از ذکر خدا.

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صلی الله علیه و آله: نَجَاةُ الْمُؤْمِن فِی حِفْظِ لِسَانِهِ ⁽²⁾رستگاری مؤمن در محافظت از زبان اوست.

حکمت 41

فرق عاقل و احمق

قَلْبُ الْأَحْمَقِ فِی فِیهِ وَ لِسَانُ الْعَاقِلِ فِی قَلْبِهِ قلب بی خرد در دهان او و زبان خردمند در قلب اوست.

مشابه

امیرالمؤمنین علیه السلام: کَلَامُ الرَّجُلِ مِیزَانُ عَقْلِهِ ⁽³⁾سخن مرد میزان سنجش عقل اوست.

امیرالمؤمنین علیه السلام: تَکَلَّمُوا تُعْرَفُوا فَإِنَّ الْمَرْءَ مَخْبُوهُ تَحْتَ لِسَانِهِ ⁽⁴⁾سخن گویید تا شناخته شوید که همانا مرد در زیر زبانش نهفته است.

سعدی شیرازی در دیباچه گلستان از زبان بزرگمهر وزیر انوشیروان چنین گوید:

«اندیشه کردن که چه گویم به از پشیمانی خوردن که چرا گفتم.» و در ادامه چنین سراید:

سخندان پرورده پیر کهن *** بیندیشد آن گه بگوید سخن

مزن تا توانی به گفتار دم *** نکو گوی، گر دیر گویی چه غم؟

بیندیش و آن گه بر آور نفس *** و زآن پیش بس کن که گویند بس

به نطق آدمی بهتر است از دواب *** دواب از تو به، گر نگویی صواب

حکمت 42

اشاره

وَ قَالَ (علیه السلام لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فِی عِلَّةٍ اعْتَلَهَا: جَعَلَ اللَّهُ مَا کَانَ مِنْکَ مِنْ شَکْوَاکَ حَطّاً لِسَیِّئَاتِکَ، فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِیهِ وَ لَکِنَّهُ یَحُطُّ السَّیِّئَاتِ وَیَحُتُهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ، وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِی الْقَوْلِ بِاللَّسَانِ وَ الْعَمَلِ بِالْأَیْدِی وَالْأَقْدَامِ. وَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یُدْخِلُ بِصِدْقِ النِّیَّةِ وَ السَّرِیرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ). علی علیه السلام به یکی از یاران خود که در بستر بیماری بود فرمود: خداوند بیماری تو را مایه ریزش گناهانت قرار داد؛ زیرا بیماری [ پاداش و] اجری ندارد اما گناهان را می ریزد، آن گونه که برگهای درختان می ریزند پاداش تنها در سخن گفتن با زبان و عمل کردن با دست و پاست خدای سبحان هرکه را از بندگانش که بخواهد دراثر درستی نیت و باطن نیکویش وارد بهشت می کند.

بیماری و ریزش گناهان

وَ قَالَ (علیه السلام لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ فِی عِلَّةٍ اعْتَلَّهَا: جَعَلَ اللَّهُ مَا کَانَ مِنْکَ مِنْ شَکْوَاکَ حَطَّاً لِسَیِّئَاتِکَ، فَإِنَّ الْمَرَضَ لَا أَجْرَ فِیهِ وَ لَکِنَّهُ یَحُطُّ السَّیِّئَاتِ وَیَحُتُهَا حَتَّ الْأَوْرَاقِ) ⁽¹⁾

حطاً: ریختن؛ ریزش؛ هرگونه ریزش و پایین آوردن؛ حطّا وضعه أو ترکه.

تحط: می ریزد.

حَتَّ الْأَوْرَاقِ: ریزش برگ درختان؛ حت حتا عن الشجر: أسقط ورقه و قشره.

ریزش گناهانت قرار داد؛ زیرا بیماری [پاداش و] اجری ندارد اما گناهان را می ریزد، آن گونه که برگ های درختان می ریزند.

نکته

بیمار به دلیل بیماری اش مأجور نیست ولی به دلیل رنج و دردی که متحمل می گردد، گناهان او آمرزیده می شود.

مشابه

وَ إِذا مَسَّ الْإِنْسانَ الضُّرُّ دَعانا لِجَنْبِهِ أَوْ قاعِداً أَوْ قائما ⁽¹⁾چون به آدمی گزندی رسد، چه بر پهلو خفته باشد و چه نشسته یا ایستاده ما را به دعا می خواند. أَقِمِ الصَّلاةَ طَرَفَی النَّهَارِ وَ زُلَفاً مِنَ اللَّیْلِ إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئَاتِ ذَلِکَ ذِکْری للذَّاکِرین ⁽²⁾نماز بگزار در آغاز و انجام روز و ساعاتی از شب. زیرا نیکی ها، بدی ها را از میان می برند این اندرزی است برای اندرز پذیران. ذَلِکَ بِأَنَّهُمْ لَا یُصِیبُهُمْ ظَمَأٌ وَلَا نَصَبٌ وَلَا مَخْمَصَةٌ فِی سَبِیلِ اللَّهِ وَلَا یَطَنُّونَ مَوْطِئًا یَغِیظُ الْکُفَّارَ وَلَا یَنَالُونَ مِنْ عَدُةٍ نَیْلًا إِلَّا کُتِبَ لَهُمْ بِهِ عَمَلٌ صَالِحٌ ⁽³⁾چراکه هیچ تشنگی و گرسنگی و رنجی در راه خدا به آنان نمی رسد و در هیچ مکانی که کافران را به خشم می آورد قدم نمی گذارند و از دشمنی غنیمتی به دست نمی آورند، مگر این که به سبب آن، عمل صالحی برای آنان [در کارنامه شان] نوشته می شود.

صدق نیت عامل ورود به بهشت

وَ إِنَّمَا الْأَجْرُ فِی الْقَوْلِ بِاللِّسَانِ وَ الْعَمَلِ بِالْأَیْدِی وَ الْأَقْدَامِ. وَ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ یُدْخِلُ بصِدْقِ النّیَّةِ وَ السَّرِیرَةِ الصَّالِحَةِ مَنْ یَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ الْجَنَّةَ ⁽⁴⁾ پاداش تنها در سخن گفتن با زبان و عمل کردن با دست و پاست خدای سبحان هرکه را از بندگانش که بخواهد دراثر درستی نیت و باطن نیکویش وارد بهشت می کند.

نکته ها

پاداش و اجر اخروی به انگیزه عمل و انجام وظیفه داده می شود و تفضل خداوند در راستای وظیفه شناسی و تعبد است. ⁽¹⁾

اجر و مزد، به طور معمول در مقابل عمل است؛ عملی که با اختیار و انتخاب از بنده سر می زند.

پاکی دل است که راه ورود به بهشت را هموار می کند.

حکمت 43

تجلیل از خبّاب

وَ قَالَ (علیه السلام فِی ذِکْرِ خَبَّابِ بْنِ الْأَرَتْ: [رَحِمَ یَرْحَمُ اللَّهُ خَبَّابَ بْنَ الْأَرَتٌ، فَلَقَدْ أَسْلَمَ رَاغِباً وَ هَاجَرَ طَائِعاً وَقَنِعَ بِالْکَفَافِ وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ وَ عَاشَ مُجَاهِداً) ⁽²⁾

طائعاً: با اختیار؛ با میل

عاش: زندگی کرد.

علی علیه السلام درباره خباب پسرارَت فرمود خداوند خباب پسر ارت را رحمت کند که با میل و رغبت اسلام آورد برای اطاعت از فرمان خدا هجرت کرد، به مقدار کفایتش قناعت ورزیده از خداوند خشنود بود و زندگی اش را با جهاد سپری نمود.

نکته

«خبّاب بن الارت» از مسلمانان پیشتاز و ششمین مردی بود که مسلمان شد. در عصر خلافت عمر خلیفه از او خواست تا گوشه ای از بدرفتاری مشرکان را بازگو کند. خباب پیراهن خود را بالا زد و آثار شلاق و شکنجه را بر بدن خودش نشان داد. عمر می گوید من هرگز کسی را چون خباب ندیدم که این گونه شکنجه شده باشد. امام جمله فَلَقَدْ أَسْلَمَ

راغِباً را در توصیف اسلام خباب بیان فرموده است و عبارت «وَ هَاجَرَ طَائِعاً» را در مورد هجرت خباب به دستور پیامبر صلی الله علیه و آله بیان کرده است. ⁽¹⁾ مشابه

رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ⁽²⁾خدا از آنان خشنود است و آنان نیز از خدا خشنودند. رَضِیَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ أُولئِکَ حِزْبُ الله ⁽³⁾خدا از آن ها خشنود است و آنان نیز از خدا خشنودند اینان حزب خدایند. هوَ الَّذینَ جاهَدُوا فینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا ⁽⁴⁾کسانی را که در راه ما مجاهدت کنند، به راه های خویش هدایتشان می کنیم. اقنَعْ بما قَسَمَ اللهُ لکَ و لا تَنظُرْ إلی ما عِندَ غیرک و لا تَتَمَنَّ مَا لَستَ نائِلَهُ؛ فَإِنَّهُ مَن قَنِعَ شَبِعَ و مَن لم یَقنَعْ لم یَشبَع ⁽⁵⁾امام صادق علیه السلام به آن چه خداوند قسمت تو کرده قانع باش و به آن چه دیگران دارند چشم مدوز و آن چه بدان نمی رسی، آرزو مکن؛ زیرا کسی که قانع باشد سیر می شود و کسی که قانع نباشد سیر نمی شود و به فکر بهره آخرتت باش.

حکمت 44

حیات لذت بخش

طُوبَی لِمَنْ ذَکَرَ الْمَعَادَ، وَ عَمِلَ لِلْحِسَابِ، وَ قَنِعَ بِالْکَفَافِ، وَ رَضِیَ عَنِ اللَّهِ ⁽¹⁾

خوشا به حال کسی که به یاد معاد بود و برای حساب کار کرد و به آن چه او را کفایت می نمود، قناعت ورزید و با خشنودی از خدا زیست.

نکته

منظور از قانع بودن به مقدار کفایت این است که حداقل لازمه زندگی را داشته باشد؛ زیرا بالاتر از آن خالی از مسئولیت نیست و کمتر از آن خالی از ذلت. ⁽²⁾

مشابه

عَنْ أَبِی عَبْدِ اللَّهِ علیه السلام قَالَ: رَأْسُ طَاعَةِ اللَّهِ الصَّبْرُ وَ الرَّضَا عَنِ اللَّهِ فِیمَا أَحَبَّ الْعَبْدُ أَوْ کَرِهَ وَ لَا یَرْضَی عَبْدٌ عَنِ اللَّهِ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ کَرِهَ إِلَّا کَانَ خَیْراً لَهُ فِیمَا أَحَبَّ أَوْ کَرِة ⁽³⁾امام صادق علیه السلام فرمود: سر طاعت خدا صبر است و راضی بودن از خدا نسبت به آن چه بنده دوست داشته یا ناپسند داشته باشد و هیچ بنده ای از خدا نسبت به آن چه دوست یا ناپسند دارد، راضی نباشد، جز آن که خیرش باشد در آن چه دوست یا ناپسند داشته است.

وَإِنْ تُبْدُوا ما فِی أَنْفُسِکُمْ أَوْ تُخْفُوهُ یُحاسِبْکُمْ بِهِ اللَّهُ ⁽⁴⁾آن چه در دل دارید خواه آشکارش سازید یا پوشیده اش دارید خدا شما را بدان بازخواست خواهد کرد.

حکمت 45

اشاره

لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَیْفِی هَذَا عَلَی أَنْ یُبْغِضَنِی مَا أَبْغَضَنِی، وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْیَا بِجَمَّاتِهَا عَلَی الْمُنَافِقِ عَلَی أَنْ یُحِبَّنِی مَا أَحَبَّنِی؛ وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قُضِیَ، فَانْقَضَی عَلَی لِسَانِ النَّبِیِّ الْأُمِّی أَنَّهُ قَالَ: یَا عَلِیٌّ لَا یُبْغِضُکَ مُؤْمِنٌ وَلَا یُحِبُّکَ مُنَافِقٌ اگر با این شمشیرم بینی مؤمن را ببرم که با من دشمنی کند، نخواهد کرد و اگر همه دنیا را نثار منافق کنم که مرا دوست بدارد نخواهد داشت؛ زیرا قضای الهی گذشت و بر زبان پیامبر صلی الله علیه و آله امی که درود خدا بر او و بر آل او باد جاری گشت که فرمود یا علی هیچ مؤمنی با تو دشمنی نورزد و هیچ منافقی تو را دوست ندارد.

حب و بغض

لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ الْمُؤْمِنِ بِسَیْفِی هَذَا عَلَی أَنْ یُبْغِضَنِی مَا أَبْغَضَنِی، وَ لَوْ صَبَبْتُ الدُّنْیَا بِجَمَّاتِهَا عَلَی الْمُنَافِقِ عَلَی أَنْ یُحِبَّنِی مَا أَحَبَّنِی ⁽¹⁾

صَبَبْتُ: سرازیر کردم.

بِجَمَّاتِة: جمع «جمة»، محل انباشته شدن آب در کشتی چاه بسیار پرآب مقصود در این جا این است که اگر تمامی دنیا را بر منافق ببخشم؛ الجمّات جمع جمّة و هو مجتمع الماء من الأرض.

اگر با این شمشیرم بینی مؤمن را ببرم که با من دشمنی کند نخواهد کرد و اگر همه دنیا را نثار منافق کنم که مرا دوست بدارد، نخواهد داشت.

نکته

«جمّات» جمع «جمه» عبارت است از جایی از زمین که در آن جا آب گرد آید؛ از آن رو که ایمان راستین باعث اتحاد و محبت خالص میان مؤمنان در راه خداست، ناگزیر دشمنی و کینه امام علیه السلام با آن در یک دل جمع نشود و از طرفی چون نفاق مخالف ایمان است، با آن چه لازمه ایمان است یعنی محبت در راه خدا نیز مخالف است و با آن جمع شدنی نیست هر چند به بهای دادن مال فراوانی به شخص منافق باشد. ⁽²⁾

فرق مؤمن و منافق

وَ ذَلِکَ أَنَّهُ قُضِیَ فَانْقَضَی عَلَی لِسَانِ النَّبِیِّ الْأُمِّیِّ صلی الله علیه وسلم أَنَّهُ قَالَ یَا عَلِیٌّ لَا یُبْغِضُکَ مُؤْمِنٌ وَلَا یُحِبُّکَ مُنَافِق زیرا قضای الهی گذشت و بر زبان پیامبر صلی الله علیه و آله امی که درود خدا بر او و بر آل او باد، جاری گشت که فرمود: یا علی هیچ مؤمنی با تو دشمنی نورزد و هیچ منافقی تو را دوست ندارد.

نکته

قُضِیَ فَانْقَضَی عَلَی لِسَانِ النَّبِیِّ ﴾ اشاره به این است که این حقیقت که مؤمنان هرگز علی را مبغوض نمی دارند و منافقان هرگز او را دوست نخواهند داشت، نخست در علم الهی گذشته و مقدر گشته سپس بر زبان پیامبر صلی الله علیه و آله جاری شده است. ⁽¹⁾

مشابه

«وَ قَد اتفقت الْأَخْبَارُ الصَّحِیحَةُ الَّتِی لَا رَیْبَ عِنْدَ الْمُحَدِّثِینَ فِیهَا أَنَّ النَّبِیَّ صَلَّی اللَّهُ عَلَیْهِ وَ آلِهِ قَالَ لِعَلِیٌّ عَلَیْهِ السَّلَامُ: لَا یُبْغِضُکَ إِلَّا مُنَافِقٌ وَلَا یُحِبُّکَ إِلَّا مُؤْمِنٌ﴾ ⁽²⁾روایات معتبری که در میان اهل حدیث در مورد آن ها شکی نیست اتفاق افتاده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و به علی علیه السلام فرمود: یقیناً تو را دوست نمی دارد مگر مؤمن و دشمن نمی دارد مگر منافق.

داستان حب و بغض علی علیه السلام

مرحوم کلینی از «حارث بن حصیره» نقل می کند در مدینه مرد سیاه پوستی را دیدم که در حال کشیدن آب بود وقتی دقت کردم دست او را بریده دیدم و از روی کنجکاوی پرسیدم: چه کسی انگشتان دستت را بریده است؟ مرد حبشی گفت: دستم را بهترین خلق خدا، علی بن ابیطالب قطع کرده است. ما هشت نفر بودیم و با هم دزدی می کردیم. به هنگام سرقت دستگیر شدیم و در محضر امیرالمؤمنین به کار خلاف خودمان اعتراف نمودیم. حضرت که جویای شبه هایی بود تا از اجرای حد سرقت صرف نظر کند از ما پرسید: می دانستید چه می کنید؟ از حرام بودن کارتان خبر داشتید؟ گفتیم آری!

آن گاه که حضرت دستور داد حد خدا را بر ما جاری کردند و چند روزی در بازداشت بودیم با روغن و عسل پذیرایی شدم تا جراحت دستمان التیام !یافت دستور داد لباس نو و زیبایی بر ما

پوشاندند و آزادمان کردند ولی پیش از آن که آزاد شویم فرمود اگر توبه کنید و اصلاح پذیرید به نفع شما خواهد بود و خداوند در روز واپسین این ضایعه را جبران خواهد کرد، ولیکن اگر توبه نکنید و به پاکی و درستی برنگردید جایگاه شما آتش خواهد بود. این معنای سخن آن حضرت است که فرمود: لَوْ ضَرَبْتُ خَیْشُومَ اَلْمُؤْمِن بِسَیْفِی هَذَا عَلَی أَنْ یُبْغِضَنِی مَا أَبْغَضَنِی

حکمت 46

نکوهش خودبینی

سَیِّئَةٌ تَسُوءُکَ، خَیْرٌ عِنْدَ اللَّهِ مِنْ حَسَنَةٍ تُعْجِبُکَ ⁽¹⁾

حَسَنَةٍ: خوب؛ زیبا؛ نیکو.

تُعْجِبُک: تو را به عُجب می کشاند؛ خودبین می سازد تو را نعمت ها را از منعم قطع کردن و به خود اضافه کردن؛ خارج شدن از حد تقصیر.

کار زشتی که تو را برنجاند: [یا: پشیمان کند] نزد خدا از عمل نیکی که تو را دچار خودبینی کند بهتر است

نکته

مقصود امام علیه السلام از بدی و گناهی که تو را غمگین سازد عملی مانند گناهی است که از انسان سر می زند در نتیجه او پشیمان شده و نسبت به انجام آن کار غمگین می شود، و مقصود از عمل نیک که انسان را به خودبینی وادارد امثال نماز یا صدقه ای است که بدان وسیله خودبینی و غرور حاصل می شود اما این که چنان گناه و بدی در نزد خدا بهتر از این نیکی است از آن رو است که پشیمانی که به دنبال بدی می آید گناه را از بین می برد، در صورتی که آن خوبی که در پی آن خودخواهی است با نابودسازی و محو کردن نیکی دارای اثر بد و پستی است که صفحهٔ دل را سیاه می سازد. ⁽²⁾

مشابه

امام علی علیه السلام: ضاحِکَ مُعتَرِفُ بِذَنبِهِ أَفضَلُ مِن بابٍ مُدِلٌ عَلَی رَبِّهِ ⁽¹⁾خندانِ معترف به گناه خویش برتر است از گریانی که [به سبب عبادت و اطاعت] بر پروردگارش جرئت پیدا کند.

ثُمَّ کَانَ عَاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیَاتِ اللَّهِ وَ کانُوا بِها یَسْتَهْزِؤُن ⁽²⁾سپس عاقبت آن کسان که مرتکب کارهای بد شدند ناگوارتر بود؛ زیرا اینان آیات خدا را دروغ انگاشتند و آن ها را به مسخره گرفتند. امام علی علیه السلام: مَنْ رَأَی أَنَّهُ مُسِی فَهُوَ مُحْسِنٌ وَ مَنْ رَأَی أَنَّهُ مُحْسِنٌ فَهُوَ مُسِیءُ ⁽³⁾کسی که خود را گناهکار ببیند چنین کسی در واقع نیکوکار است، ولی آن کسی که خود را نیکوکار می پندارد، به واقع بدکار است.

حکمت 47

اشاره

قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَی قَدْرِ هِمَّتِهِ، وَ صِدْقُهُ عَلَی قَدْرِ مُرُوءَتِهِ، وَ شَجَاعَتُهُ عَلَی قَدْرِ أَنَفَتِهِ، وَ عِفْتُهُ عَلَی قَدْرِ غَیْرَتِهِ ارزش مرد به اندازه همت،اوست صداقت وی به اندازه جوانمردی اش، شجاعتش به اندازه ننگ داشتنش [ از انجام کار زشت] و پاکدامنی اش به اندازه غیرت اوست.

معیارهای ارزشیابی انسان

1. بلند همتی

قَدْرُ الرَّجُلِ عَلَی قَدْرِ هِمَّتِهِ ⁽⁴⁾

ارزش مرد به اندازه همت اوست.

نکته ها

منظور از «همت» تصمیماتی است که انسان برای انجام کارهای مهم می گیرد و به دنبال کند. هر اندازه این تصمیمات والاتر و این تلاش ها گسترده باشد، همت آن تلاش می کند انسان بلندتر است. ⁽¹⁾

توجه موازنه ارزش و اعتبار مردی با همت اینکه همت هرکسی ترجمان مردی اوست؛

از این رو گفته شده است همت مرد به ز دولت اوست...

همت بلند دار که مردان روزگار *** از همت بلند به جایی رسیده اند

همچنین

حافظ اگر قدم زنی، در ره خاندان به صدق *** بدرقه رَهَت شود، همَّتِ شَحنه نجف

و آن گاه خود معلم و مرشد همت خواهان می شود:

بر سر تربتِ ما چون گذری همّت خواه *** که زیارتگه رندان جهان خواهد بود

مشابه

امام علی علیه السلام: مَن شَرْفَت هِمَّتُهُ عَظُمَت قِیمَتُهُ ⁽²⁾هر که همتش والا باشد، ارزشش عظیم شود.

2. صداقت

وَ صِدْقُهُ عَلَی قَدْرِ مُرُوءَتِهِ ⁽³⁾

صداقت وی به اندازه جوانمردی اش است.

نکته ها

راستی و درستی مرد نه تنها در گفتار بلکه همه ابعاد زندگی او را در بر می گیرد. جوانمرد همه زوایای حیات انسانی خود را به زیور صدق، زینت می بخشد به این دلیل امام علی علیه السلام

صداقت و درستی را در حوزه مروت و جوانمردی معنا می کند. ⁽¹⁾

راستی و درستی مرد نه تنها در گفتار بلکه همه ابعاد زندگی آدمی عیار مروت و جوانمردی او را بیان می کند این که پیامبر صلی الله علیه و آله ابوذر را راست گوترین معرفی می کند و می فرماید: «آسمان و زمین مردی را به صداقت ابوذر ندیده اند به دلیل مروت و جوانمردی آن صحابی بزرگ است که در جهات مختلف زندگانی اش به ویژه در ابراز عشق و علاقه به اسلام و پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله را از خود نشان داده است.

مشابه

امام علی علیه السلام: الصِّدْقُ صَلَاحُ کُلِّ شَیْءٍ ⁽²⁾راستی مایه درستی هرچیزی است.

انْظُرُ ما بَلغَ بهِ علی علیه السلام عند رسول الله، فإنَّ علیا علیه السلام إِنَّمَا بَلَغَ مَا بَلَغَ بِهِ عندَ رسول الله صلی الله علیه و آله بصدق الحدیث و أداء الأمانة ⁽³⁾امام صادق علیه السلام: ببین علی علیه السلام به سبب چه چیز آن منزلت را نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را پیدا کرد همان را پیروی کن. او در حقیقت با راستگویی و امانت داری آن مقام و منزلت را نزد پیامبر خدا صلی الله علیه و آله را یافت.

3. شجاعت

وَ شَجَاعَتُهُ عَلَی قَدْرِ أَنَفَتِهِ ⁽⁴⁾

الأنفة: هی عزّة النفس.

شجاعتش به اندازه ننگ داشتنش از انجام کار زشت] است.

نکته

اصل شجاعت است که از حمیت و روح خلاف ستیزی انسان حکایت می کند. واکنش آدمی نسبت به بدی ها و ظرفیت سرشار او در مقابله با انحراف و خشم مقدسی که از چشمه سار ایمان و باور توحیدی انسان مسلمان زبانه می کشد میزان شجاعت آدمی را

معین می کند.

4. عفت و پاکدامنی

وَ عِفَّتُهُ عَلَی قَدْرِ غَیْرَتِهِ ⁽¹⁾

و پاک دامنی اش به اندازه غیرت اوست.

مشابه

امام باقر علیه السلام: أَفْضَلُ الْعِبَادَةِ عِفَّةُ بَطْنٍ وَ فَرْج ⁽²⁾برترین عبادت پاک بودن از نظر تغذیه و امور جنسی است.

سعدی شیرازی حدیث عشق را با اغیار گفتن برنمی تابد:

حدیث عشق تو باکس همی نیارم گفت *** که غیرتم نگذارد که بشنود اغیار

حافظ شیرازی:

می خواست گل که دم زند از رنگ و بوی دوست *** از غیرتِ صبا نفسش در دهان گرفت

حکمت 48

دوراندیشی

الظَّفَرُ بِالْحَرُمِ، وَ الْحَرُمُ بِإِجَالَةِ الرَّأْی، وَ الرَّأْی بتَحْصِینِ الْأَسْرَار ⁽¹⁾

اجَالَةِ: تلاش و کوشش؛ جولان دادن چرخاندن؛ از جولان به معنی چرخش و به خاکی که توسط باد از سطح زمین بلند می شود و گردباد را تشکیل می دهد «جولان» می گویند؛ الادارة.

الرَّأْی: نظر و بینشی که انسان با نگاه کردن و به کار انداختن فکر و قلب به دست می آورد؛ حاصل چیزی که انسان با نظر و نگاه و ادراک به آن رسیده است.

تَحْصین: جایگاهی که امکان دسترسی به داخل آن نیست؛ از ماده «حصن».

الْأَسْرَار: رازداری؛ جمع «سر» به معنای پنهان کردن و خالص چیزی؛ سرور خالص کردن باطن از کینه و کدورت.

پیروزی در گرو دوراندیشی و دوراندیشی در گرو به کار انداختن رأی [و اندیشه] و اندیشه در گرو حفظ اسرار است.

نکته

امام علیه السلام به نزدیکترین وسیله پیروزی یعنی دوراندیشی، و به دورترین آن، یعنی رازداری اشاره فرموده است و همچنین به حد وسط آن که به کار انداختن فکر و اندیشه است اما اینکه رازداری وسیلهٔ اندیشه درست است از آن روست که فاش کردن راز در تصمیمات جنگی و امثال آن باعث اطلاع دشمن از آن و اقدام متقابل و موجب به هم ریختن آن ها می گردد که این خود ناشی از فکر غلط است و اما اینکه به کار انداختن فکر در انتخاب مورد مصلحت باعث دوراندیشی است از آن جهت است که اگر فکر به کار نیفتد ممکن است کاری که پیش از رخدادها انجام می گیرد با آن ها هماهنگی نداشته باشد و در نتیجه دوراندیشی به عمل نیامده است. ⁽²⁾

برداشتن این سه گام مهم احتیاط رایزنی و آزاداندیشی رازداری و حفظ اطلاعات مربوطه لازمه رسیدن به پیروزی و موفقیت است که در مدیریت کلاسیک و علمی امروز هر یک جایگاه ویژه ای دارند.

مشابه

امام علی علیه السلام: مَنْ أَضَاعَ الْحَزْمَ تَهَور ⁽¹⁾کسی که دوراندیشی را از دست دهد بیباک و متهوّر شود [و تهوّر او را به هلاکت اندازد].

امام علی علیه السلام: سِرکَ أَسِیرُکَ فَإِنْ أَفْشَیْتَهُ صِرْتَ أَسِیرَه ⁽²⁾سر تو اسیر توست پس هرگاه آن را فاش کنی، تو اسیر او می گردی.

امام صادق علیه السلام: لِبَعْضِ أَصْحَابِهِ لَا تُطْلِعْ صَدِیقَکَ مِنْ سِرَّکَ إِلَّا عَلَی مَا لَوِ اطَّلَعَ عَلَیْهِ عَدُوکَ لَمْ یَضُرَّکَ فَإِنَّ الصَّدِیقَ قَدْ یَکُونُ عُدُّوا یَوْماً مَا ⁽³⁾و به یکی از یاران خود فرموده است: دوست خود را از آن رازهای خویش آگاه کن که اگر دشمنت بر آن آگاه شود، زیانی به تو نرسد؛ زیرا دوست ممکن است روزی دشمن شود.

حکمت 49

آثار سیری و گرسنگی بر انسان کریم و انسان پست

احْذَرُوا صَوْلَةَ الْکَرِیمِ إِذَا جَاعَ، وَ اللَّئِیمِ إِذَا شَبِعَ ⁽⁴⁾

جَاعَ: گرسنه شد.

اللئیم: انسان پست.

شبع: سیر شد.

بترسید از حمله [و شدت عمل] انسان بزرگوار آن گاه که گرسنه شود و از حمله انسان پست، آن گاه که سیر گردد.

نکته ها

مقصود امام علیه السلام از «کریم» شخص بلند طبع و والاهمت است، گرسنگی وی کنایه از نیاز مبرم اوست توضیح آن که نیاز مبرم در وقت بی اعتنایی مردم به وی، باعث جوشش غیرت و خشم او می شود و خود را وادار به یافتن کار مهمتری می کند تا بدان وسیله بر آن مردم دست یابد و بر آنان مسلط گردد تا ایشان را در هم شکند و مجازاتشان کند. ⁽¹⁾

می توان استفاده کرد صولت کریم و حمله جوانمرد که امام علیه السلام از آن بر حذر داشته است، در شرایطی رخ می دهد که حرمت جوانمردی و مروت شکسته شود و نامردی فرصت میدان داری پیدا کند جمله واللئیم إذا شَبِعَ» گویای همین مطلب است که انسانهای پست و بی شخصیت با دستیابی به امکانات سر به شورش و طغیان گذارند و به انگیزه استغنا و بی نیازی موجودیت جامعه را آماج حمله های ناجوانمردانه خود قرار،داده جوانمردان را در تنگنا قرار دهند.

مشابه

إِنَّ الْإِنْسَانَ لَیَطْغَی أَنْ رَآهُ اسْتَغْنی ⁽²⁾حقا که آدمی نافرمانی می کند هرگاه که خویشتن را بی نیاز بیند.

حکمت 50

راه تسخیر دل ها

قُلُوبُ الرِّجَال وَحُشِیَّةٌ، فَمَنْ تَأَلَّفَهَا أَقْبَلَتْ عَلَیْه ⁽³⁾ دل های مردان [رمنده و] وحشی است پس هرکس با آن ها انس گیرد به او روی می آورند.

نکته ها

اشاره به این که انسان نسبت به کسانی که نمی شناسد نوعی احساس بیگانگی می کند

ولی اگر طرف مقابل از طریق محبت وارد شود در برابر او رام می شود. ⁽¹⁾

امام علیه السلام وحشت را در این جا اصل قرار داده است بدان جهت که انس و الفت امری اکتسابی است. وحشت، آن نامأنوسی و بیگانگی است که درخور آشنایی و انس و الفت است. ⁽²⁾

مشابه

وَ الْمُؤَلَّفَةِ قُلُوبُهُمْ ⁽³⁾و کسانی که دلشان به دست آورده می شود. پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله: المؤمن یألف ویُؤلَفُ، ولا خیر فیمَن لا یألف ولا یُؤلَفُ ⁽⁴⁾مؤمن الفت می گیرد و با او الفت می گیرند و کسی که الفت نگیرد و الفت پذیر نباشد از خیر و برکت بی بهره است.

پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله و می فرماید: جُبِلَتِ القُلوبُ علی حُبِّ مَن أحسَنَ إِلَیْهَا، وبُغْضِ مَن أَساءَ إلیها ⁽⁵⁾دل ها بر محبت کسی که به آن ها خوبی کند و بر نفرت از کسی که به آن ها بدی روا دارد، سرشته شده است.

وإنّ الّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصّالحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وَدّاً ⁽⁶⁾کسانی که ایمان آورده و کارهای شایسته کرده اند به زودی [خدای] رحمان برای آنان محبتی [در دل ها] قرار می دهد. حافظ شیرازی

درخت دوستی بنشان که کام دل به بار آرد *** نهال دشمنی برکَن که رنج بی شمار آرد

چو مهمان خراباتی به عزت باش با رندان *** که دردِ سر کشی جانا، گرت مستی خمار آرد

حکمت 51

پنهان ماندن عیب توانگران

عَیْبُکَ مَسْتُورٌ، مَا أَسْعَدَکَ جَدُّک ⁽¹⁾

تا وقتی دولتت باقی است، عیبت پنهان است.

نکته ها

«سعادة الجد»، یعنی خوشبختی و فراهم آمدن اسباب مصلحت درباره انسان و از جمله مصالح آدمی پوشیده ماندن عیب ها و پستی های اوست و دوام پوشیده ماندن آن ها وابسته به دوام اسباب و وسایل مصلحت است. ⁽²⁾

سعادت و خوشبختی که همان جریان امور بر وفق مراد است، قاعده و قانون مشخصی ندارد و هر لحظه ممکن است به نفع یا ضرر کسی تغییر موضع ده-

ز نسیمی دفتر ایام بر هم می خورد *** از ورق گردانی لیل و نهار اندیشه کن

حکمت 52

رابطه عفو و قدرت

أَوْلَی النَّاسِ بِالْعَفْوِ، أَقْدَرُهُمْ عَلَی الْعُقُوبَة ⁽³⁾

أَقْدَرُ: تواناتر؛ از ماده «قدر» به معنای توانایی قادر کسی که اندازه گیری می کند و دیگری را در تنگنا و محدودیت قرار می دهد.

الْعُقُوبَة: جزایی که بر عمل مترتب می شود؛ از ماده «عقب» به معنای آن چه در پی چیز دیگری می آید.

آن که بر مجازات کردن تواناتر است به گذشت نمودن سزاوارتر است.

نکته

در آن هنگام که همه اختیارات برای گرفتن انتقام در دست ماست و هیچ مانعی برای کیفر دادن افراد وجود ندارد گذشت شایسته تر است. ⁽¹⁾

مشابه

رسول خدا: عَلَیْکُمْ بِالْعَفْوِ فَإِنَّ الْعَفْوَ لَا یَزِیدُ الْعَبْدَ إِلَّا عِزّاً فَتَعَافَوْا یُعِزَّکُمُ اللَّهُ ⁽²⁾شما باد به گذشت، زیرا گذشت جز عزت بنده را نیفزاید از یکدیگر بگذرید تا خدا شما را عزیز کند.

فَمَنْ عَفَا وَ أَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَی اللَّهِ إِنَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمین ⁽³⁾پس کسی که عفو کند و آشتی ورزد مزدش با خداست زیرا او ستمکاران را دوست ندارد. قالَ أَعرابی: یا رَسولَ اللهِ، مَن یُحاسِبُ الخَلَقَ یَومَ القِیامَةِ؟ قالَ: اللَّهُ عزَّ وجلَّ، قالَ: نَجَونا و رَبِّ الکَعْبَةِ قالَ: وکیف ذاک یا أعرابی؟ قالَ: لأَنَّ الکَریمَ إِذا قَدَرَ عَفا ⁽⁴⁾عربی بادیه نشین به رسول خدا صلی الله علیه و آله و عرض کرد: ای رسول خدا روز قیامت چه کسی به حساب خلایق می رسد؟ فرمود: خداوند عزّوجلّ. بادیه نشین گفت: به خداوندگار کعبه سوگند که نجات یافته ایم! حضرت فرمود چگونه ای اعرابی؟ عرض کرد زیرا کریم هرگاه قدرت یابد، ببخشاید. «لقد فقه الرجل بی تردید این مرد دین شناسانه اظهار نظر کرد قریش مکه که بدترین دشمنی ها را با پیامبر صلی الله علیه و آله و یارانش کرده بودند منتظر بودند که پیامبر صلی الله علیه و آله با آنان چه خواهد کرد آن حضرت از آنان پرسید: «یا معشر قریش ماترون انّی فاعل فیکم؟» (ای جمعیت قریش تصور می کنید من با شما چه خواهم کرد؟) گفتند: «خیراً، اخ کریم و ابن اخ کریم (نیکی؛ تو برادر بزرگوار و برادر زاده بزرگوار ما هستی.) پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود: اذهبوا انتم الطلقا ⁽⁵⁾

حکمت 53

سخاوت واقعی

السَّخَاءُ مَا کَانَ ابْتِدَاءً فَإِذَا فَأَمَّا مَا کَانَ عَنْ مَسْأَلَةٍ، فَحَیَاءُ وَتَذَهُمْ ⁽¹⁾

سخاوت، بخششی است که بدون درخواست باشد اما بخششی که پس از درخواست باشد به واسطه شرم و خلاصی از نکوهش است.

نکته ها

سخاوت حالت و فضیلتی درونی است که انسان را به بذل مال به مستحقان و نیازمندان بدون عوض وامی دارد. ⁽²⁾

فرمایش علی علیه السلام از یک سو معرفی سخا و سخاوتمند است و از سوی دیگر، سؤال و درخواست از دیگران را هزینه کردن از آبرو و شرمساری در پیش مردم می داند که سائل و مسئول هر دو را در بر می گیرد.

مشابه

یَحْسَبُهُمُ الْجاهِلُ أَغْنِیَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِیمَاهُمْ لا یَسْتَلُونَ النَّاسَ إِلْحافا ⁽³⁾افراد بی اطلاع آن ها را غنی می پندارند اما آن ها را از چهره هایشان می توانی شناخت هرگز با اصرار چیزی از مردم نمی خواهند. امام صادق علیه السلام فرمود: السَّخَاءِ مِنْ أَخْلَاقِ الْأَنْبِیَاءِ وَ هُوَ عِمَادُ الْإِیمَانِ وَ لَا یَکُونُ مَوْمِنا مُؤْمِنْ إِلَّا سَخِیّا ⁽⁴⁾سخاوت از اخلاق پیغمبران است و آن ستون ایمان است؛ زیرا کسی که ایمان در دل او برقرار شد ناچار صفت سخاوت را نیز خواهد داشت.

حکمت 54

ارزش مشورت

لَا غِنَی کَالْعَقْلِ، وَلَا فَقْرَ کَالْجَهْلِ، وَ لَا مِیرَاثَ کَالْأَدَبِ، وَ لَا ظَهِیرَ کَالْمُشَاوَرَةِ ⁽¹⁾

میراث: آن چه کسی برای دیگری بعد از مرگش باقی می گذارد اعم از مادی و معنوی؛ مصدر «وَرَثَ»؛ أصله موراث انقلبت الواو یاء لکسرة ما قبلها.

أَدَب: رعایت حدود در برخورد با دیگران.

ظهیر: پشتیبان؛ قوی و بارز.

مُشَاوَرَة: جمع نمودن؛ بیرون کشیدن چیزی از جایگاهش و تجمع آن به شکلی زیبا؛ از ماده «شور».

هیچ ثروتی مانند خِرَد و هیچ فقری چون نادانی نیست میراثی چون ادب [و فرهیختگی] و پشتیبانی چون مشورت کردن نیست.

نکته

هیچ پشتوانه ای همچون مشورت وجود ندارد نتیجه مشورت بیشتر وقت ها، اندیشه درست در کار مورد نظر انسان است و اندیشه درست در تدبیر امور، سودمندتر از قدرت و افراد زیاد است. ⁽²⁾

مشابه

رسول خدا صلی الله علیه و آله: ما قَسَمَ اللهُ لِلعِبادِ شَیئا أفضَلَ مِنَ العَقل؛ فنَومُ العاقِلِ أَفضَلُ مِن سَهَرِ الجَاهِلِ، وإقامَةُ العَاقِلِ أَفْضَلُ مِن شُخوص الجاهِلِ، ولا بَعَثَ اللَّهُ نَبِیًا ولا رَسُولاً حَتَّی یَستَکمِلَ العَقَلَ، ویَکُونَ عَقَلُهُ أَفضَلَ مِن جَمیع عُقولِ أُمَّتِهِ ⁽³⁾خداوند چیزی بهتر از خرد، قسمت بندگان خود نکرده است پس خواب خردمند برتر از شب زنده داری نادان است و در خانه ماندن خردمند برتر از سفر کردن نادان [برای طاعت خدا مانند حج و جهاد] است. خداوند هیچ پیامبر صلی الله علیه و آله و رسولی را مبعوث نکرد مگر آنگاه که خردش به کمال رسید و خردش برتر از همه خردهای امتش گشت.

امام علی علیه السلام: قَلِیلُ الْأَدَبِ خَیْرٌ مِنْ کَثِیرِ النَّسَب ⁽¹⁾اندکی ادب، بهتر است از تبار بسیار.

امام علی علیه السلام: کَفَاکَ مِنْ عَقْلِکَ مَا أَوْضَحَ لَکَ سُبُلَ غَیْکَ مِنْ رُشْدِک ⁽²⁾از عقلت آن اندازه تو را بس که راه های گمراهی ات را از رستگاری بر تو ظاهر کند.

حافظا علم و ادب ورز که در مجلس شاه *** هرکه را نیست،ادب، لایق صحبت نبود

حافظ شیرازی

تا زنده ای برو، ادب آموز بهر نام *** کین نفس آدمی به ادب نامور شود

اوحدی مراغه ای

حکمت 55

دو شاخه مهم صبر

الصَّبْرُ صَبْرَانِ، صَبْرٌ عَلَی مَا تَکْرَهُ، وَ صَبْرٌ عَمَّا تُحِبُ شکیبایی بر دو گونه است [یکی] شکیبایی بر آن چه خوش نداری [صبر بر طاعت] و دیگری شکیبایی از آن چه دوست داری [صبر از گناه].

مشابه

إِنَّ الَّذِینَ قَالُوا رَبُّنَا اللَّهُ ثُمَّ اسْتَقَامُوا تَتَنَزَّلُ عَلَیْهِمُ الْمَلائِکَةُ أَلَّا تَخَافُوا وَ لَا تَحْزَنُوا وَ أَبْشِرُوا بِالْجَنَّةِ الَّتِی کُنْتُمْ تُوعَدُون ⁽³⁾همانا کسانی که گفتند پروردگار ما خداوند یگانه است سپس استقامت کردند فرشتگان بر آن ها نازل می شوند و به آن ها می گویند نترسید و غمگین نباشید و بشارت باد شما را به آن بهشتی که به شما وعده داده شده است. وَ الْمَلائِکَةُ یَدْخُلُونَ عَلَیْهِمْ مِنْ کُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَیْکُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَی الدَّارِ ⁽⁴⁾و

فرشتگان از هر در به نزدشان آیند سلام بر شما به خاطر آن همه شکیبایی که ورزیده اید. سرای آخرت چه سرایی نیکوست!

فَاصْبِرْ کَما صَبَرَ أُولُوا الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَ لا تَسْتَعْجِلْ لَهُم ⁽¹⁾پس پایداری کن، همچنان که پیامبران اولوالعزم پایداری کرده بودند و در عقوبتشان شتاب مکن.

داستان صبر

وقتی بزرگمهر وزیر انوشیروان گرفتار شده بود از حال و وضع او جویا شدند، پاسخ داد:

به چهار دلیل تحمل وضع پیش آمده برای من آسان است:

اول: این که قضاوقدر خداوندی در جریان است و من چاره ای جز پذیرش و پسند آن ندارم و پسندم آن چه را جانان پسندد.

دوم: این که با خود گفتم صبر نکنم چه کنم؟ زیرا شکیبایی آسان ترین راه برای پذیرش واقعیات است و خود این باور ادامه راه را هموار می سازد.

سوم: این که با خود فکر کردم امکان داشت وضعیت بدتر از این هم باشد پس تحمل وضع موجود سهل تر از مرتبه شدیدتر آن است.

چهارم: این که با خود اندیشیدم شاید رهایی از این وضع نزدیک باشد و به امید روزی بهتر، این سختی و تیره روزی را به راحتی سپری کردم

حافظ شیرازی عاقبت صبر را کامیابی می داند:

صبر کن حافظ به سختی روز و شب *** عاقبت روزی بیابی کام را

در جای دیگر نیز چنین سروده:

ساقی بیا که هاتف غیبم به مژده گفت *** با درد صبر کن که دوا می فرستمت

حکمت 56

آثار فقر و غنا

الْغِنَی فِی الْغُرْبَةِ وَطَنٌ، وَ الْفَقْرُ فِی الْوَطَنِ غُرْبَةٌ غربت برای ثروتمند چونان وطن شود و وطن برای تنگ دست چونان غربت گردد.

نکته

یعنی انسان در شهر و دیار خود زندگی می کند و از دیدار با خویشان و نزدیکان خود برخوردار است ولی به لحاظ تهی دستی آن چنان فشار را بر قلب خود احساس می کند که گویا در غربت و در کنار بیگانگان است.

مشابه

رسول خدا صلی الله علیه و آله: الْفَقْرُ فَخْرِی وَ بِهِ أَفْتَخِرُ فقر، فخر من است و بدان افتخار می کنم.

سعدی شیرازی در گلستان باب فضیلت قناعت چنین سروده است:

مُنْعِم به کوه و دشت و بیابان غریب نیست *** هرجا که رفت خیمه زد و خوابگاه ساخت

و آن را که بر مرادِ جهان نیست دسترس *** در زادوبوم خویش غریب است و ناشناخت

استعاره

مستعار وطن

مستعار منه: مایه آرامش و دلگرمی

مستعارله: مالداری و ثروتمندی در غربت

جامع: کلمه وطن را از آن رو برای مالداری و ثروتمندی در غربت استعاره آورده است که برای شخص مایه آرامش خاطر و باعث دلگرمی است و با وجود آن، غربت در انسان اثر نمی کند.

استعاره

مستعار: غربت

مستعار منه: سختی و دشواری

مستعارله: تهیدستی در وطن

جامع: و لفظ غربت را نیز از آن جهت برای تهیدستی در وطن استعاره آورده است که غربت و تهی دستی هر دو باعث کج خلقی و دشواری کارهاست.

حکمت 57

اهمیت قناعت

الْقَنَاعَةُ مَالٌ لَا یَنْفَدُ ⁽¹⁾

قناعت ثروتی است که تمام نمی شود.

نکته

قناعت، عبارت است از سرگرم نشدن به چیزی که از اندازه کفایت و مقدار حاجت زندگی و خورد و خوراک بیشتر باشد و چشم نداشتن بر آن چه دیگران دارند. ⁽²⁾

مشابه

وَ سُئِلَ الصَّادِقُ علیه السلام عَنْ قَوْلِ اللَّهِ عَزَّ وَ جَلَّ فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُهَا فَکُلُوا مِنْهَا وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَ قَالَ: أَلْقَانِعُ هُوَ الَّذِی یَقْنَعُ بِمَا تُعْطِیهِ وَ الْمُعْتَرُّ الَّذِی یَعْتَرِیک ⁽³⁾و از امام صادق علیه السلام درباره قول خدای عزّ وجل: فَإِذَا وَجَبَتْ جُنُوبُها فَکُلُوا مِنْها وَأَطْعِمُوا الْقَانِعَ وَالْمُعْتَرَّ