مشخصات کتاب

سرشناسه : قرشی، باقرشریف، ۱۹۲۶ - م.

Qarashi, Baqir Sharif

عنوان قراردادی : موسوعة الامام امیرالمومنین علی بن ابی طالب علیه السلام .فارسی

عنوان و نام پدیدآور : دانشنامه امام امیرالمومنین علی علیه السلام/ مولف باقر شریف القرشی؛ مترجم سیدمحمد صالحی؛ [برای] مجمع جهانی شیعه شناسی.

مشخصات نشر : قم: آشیانه مهر، ۱۳۹۳ -

مشخصات ظاهری : ج.

شابک : دوره: 978-600-6164-72-4 ؛ ۹۰۰۰۰ ریال: ج. ۱: 978-600-6164-65-6 ؛ ج.۲و۳ 978-600-94930-7-4 :

وضعیت فهرست نویسی : فیپا

یادداشت : ناشر جلد دوم و سوم ، انتشارات دارالتهذیب است .

مندرجات : ج. ۱. زندگانی و فضایل امام علی علیه السلام در قرآن و سنت.- ج.۲ و ۳. امام علی (ع) در عهد پیامبر و دوران خلافت

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ ق.

موضوع : علی بن ابی طالب (ع)، امام اول، ۲۳ قبل از هجرت - ۴۰ق. -- سرگذشتنامه

شناسه افزوده : صالحی، سیدمحمد، ۱۳۱۳ -، مترجم

شناسه افزوده : مجمع جهانی شیعه شناسی

شناسه افزوده : The World Center for Shite Studies

رده بندی کنگره : BP۳۷/ق۳۶م۸۰۴۱ ۱۳۹۳

رده بندی دیویی : ۲۹۷/۹۵۱

شماره کتابشناسی ملی : ۳۷۲۶۷۶۲

اشاره

مجمع جهانی شیعه شناسی

قم ـ45 متری عمار یاسر ـ پلاک 90 ـ ص پ 644ـ37158 تلفن: 37713773ـ37756092 / دورنگار: 37713774

شناسنامه کتاب:

نام کتاب:.......................................... دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام (جلد دوم)

مؤلف:................................................................................................

علامه باقر شریف القرشی

مترجم:...........................................................................................................

سیدمحمد صالحی

زیر نظر:...........................................................................................................

دکتر آیت پیمان

ناشر:.........................................................................................................

انتشارات دارالتهذیب

صفحه آرا:................................................................................................................

چاپ متین

تعداد صفحات:...............................................................................................................

336ص

چاپخانه:.............................................................................................................................

گلها

نوبت و تاریخ چاپ:.................................................................................................

اول / 1400

تیراژ:................................................................................................................................

1000

قیمت (گالینگور) دوره:.......................................................................................

740000 تومان

قیمت (شومیز) دوره:..........................................................................................

520000 تومان

شابک:......................................................................................................

4-7-94930-600-978

کلیه حقوق برای مجمع جهانی شیعه شناسی محفوظ است.

سرپرست شما، فقط خدا و رسولش و آن مؤمنانیاند که نماز به پا دارند و در حال رکوع به فقیران زکات میدهند. (مائده: 55)

{وَلَقَد نَصَرَکُمُ الله بِبَدرٍ وَأنتَم أذِلَّةٌ فَاتَّقُوا اللهَ لَعَلَّکُم تَشکُرونَ}

و یقیناً خدا شما را در (جنگ) بدر با آنکه ناتوان بودید، یاری کرد. پس، از خدا پروا کنید، باشد که سپاسگزاری نمایید. (آل عمران/ 123)

{وَقاتِلوا فی سَبیلِ الله الَّذینَ یُقاتِلونَکُم وَلا تَعتَدوا

إنَّ اللهَ لا یُحِبُّ المُعتَدینَ}

و در راه خدا، با کسانی که با شما میجنگند بجنگید، (ولی) از اندازه درنگذرید، زیرا خداوند تجاوزکاران را دوست نمیدارد. (بقره: 190)

{إنّا فَتَحنا لَکَ فَتحاً مُبیناً}

ما تو را پیروزی بخشیدیم (چه) پیروزی درخشانی! (فتح: 1)

{وَما مُحَمَّدٌ إلا رَسولٌ قَد خَلَت مِن قَبلِهِ الرُّسُلُ أفَإن ماتَ أو قُتِلَ انقَلَبتُم عَلی أعقابِکُم وَمَن یَنقَلِب عَلی عَقِبَیهِ فَلَن یَضُرَّاللهَ شَیئاً

وَسَیَجزِی اللهُ الشَّاکِرینَ}

و محمد صلی الله علیه و آله جز فرستادهای که پیش از او (هم) پیامبرانی (آمده و) درگذشتند نیست. آیا اگر او بمیرد یا کشته شود، از عقیده خود بر می گردید؟ و هر کس از عقیده خود بازگردد، هرگز هیچ زیانی به خدا نمیرساند و به زودی خداوند سپاسگزاران را پاداش میدهد. (آل عمران: 144)

فهرست مطالب

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته 14

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی.. 18

تقدیر و تشکر. 22

مقدمه مؤلف... 23

پیشگفتار 31

امام علی علیه السلام در جهاد و غزواتش با پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 36

1 ـ جنگ بدر 37

الف ـ کمک طلبیدن ابوسفیان از قریش.... 37

خواب عاتکه. 38

نصیحت عتبة بن ربیعه. 39

آب دادن امام به لشکر. 40

دعای پیامبر به انصار 40

دعای پیامبر صلی الله علیه و آله بر قریش.... 41

پیامبر صلی الله علیه و آله با اصحابش.... 41

جنگ... 41

دلاوریهای امام. 42

اسامی کسانی که به دست امام کشته شدند: 43

توقف پیامبر بر کشته شدگان بدر 45

اسیران قریش.... 46

اندوه قرشیان بر کشته شدگانشان.. 46

پیروزی اسلام. 48

2 ـ جنگ احد. 48

شروع جنگ... 49

شکست مسلمانان.. 51

قتلگاه حضرت حمزه 52

قتلگاه حضرت مصعب... 53

حمایت امام از پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 53

فروکش کردن حس انتقام جویی هند. 55

فروکش کردن خشم ابوسفیان.. 56

حزن پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 56

تعقیب قرشیان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 57

خوشحالی قرشیان.. 58

3 ـ جنگ خندق.. 58

نقش یهود در جنگ... 58

پیامبر صلی الله علیه و آله با نعیم. 60

کندن خندق: 61

مبارزه امام علیه السلام با عمرو 62

4 ـ فتح خیبر. 66

مبارزه امام علیه السلام با مرحب... 70

5 ـ جنگ بنی قریظه. 71

نصیحت کعب به بنی قریظه. 72

قبول حکم رسول خدا صلی الله علیه و آله از طرف آنها 73

داوری سعد. 73

6 ـ جنگ بنی نضیر. 74

7 ـ جنگ وادی القری.. 75

امام علیه السلام و فتح یمن.. 75

دعای امام علیه السلام ...... 75

اسلام همدان.. 76

فتح مکه. 77

نامه حاطب به قریش.... 77

در محیط مکه. 78

عباس و ابوسفیان.. 79

ابوسفیان نزد پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 80

الطاف پیامبر صلی الله علیه و آله بر ابوسفیان: 81

ابوسفیان در تنگنای دره 82

ندای ابوسفیان.. 83

مخالفت هند. 84

ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به مکه. 84

پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه. 85

پاک کردن خانه از بتها 85

خطاب پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 87

8 ـ غزوه حنین.. 89

فرار مسلمانان.. 90

شجاعت امام علیه السلام ...... 90

سرزنش ابوسفیان و صفوان.. 91

شکست مشرکین.. 91

غنیمتها 92

امام علیه السلام و سوره برائت... 95

9 ـ جنگ تبوک... 96

امام علیه السلام جهاد خود را توصیف میکند. 97

نشانههای رحلت... 98

حجة الوداع. 100

داستان غدیر خم. 105

بیعت عمومی برای امام علیه السلام ...... 108

نزول آیه اکمال دین.. 110

فاجعه ابدی.. 111

آماده قصاص از خودش... 112

سریه اسامه. 114

مصیبت روز پنجشنبه. 116

سوگواری حضرت زهرا ÷.... 119

سفارش پیامبر صلی الله علیه و آله به دو سبط خود. 121

به سوی فردوس اعلی.. 121

تجهیز جنازه بزرگ... 124

نماز بر جسم مطهر. 125

دفن جسم مقدس... 125

ترس اهل بیت^...... 126

سوگواری امام علیه السلام برای رسول خدا صلی الله علیه و آله : 127

اجلاس سقیفه و حکومت ابی بکر. 127

آنچه باعث تشکیل سقیفه شد. 129

خطاب سعد. 132

انتقاد بر سعد و مؤاخذه او 133

ضعف روحیه انصار 134

اختلاف انصار 135

خلاصه گفتار عمر. 136

بررسی و دقت... 137

غافلگیر شدن انصار 139

خطاب ابی بکر. 139

تحقیق و بررسی.. 140

رسیدن ابوبکر به حکومت... 144

شکست انصار 147

خوشحالی قرشیان.. 147

موضع ابوسفیان.. 148

موضع امام از بیعت ابیبکر. 151

امتناع امام از بیعت... 152

استدلالات قاطع. 155

1 ـ اعتراض امام امیرالمؤمنین علیه السلام : 155

2 ـ حضرت زهرا ÷.... 155

محتویات احتجاج. 157

یاری خواستن حضرت زهرا سلام الله علیها از بنی قیله. 159

3 ـ امام حسن علیه السلام ...... 160

4 ـ سلمان فارسی.. 161

5 ـ عمار بن یاسر. 161

6 ـ ابوذر 163

7 ـ مقداد. 164

8 ـ عتبه بن ابی لهب... 165

9 ـ ابو ایوب انصاری.. 166

10 ـ ابی بن کعب انصاری.. 166

11 ـ نعمان بن عجلان.. 167

12 ـ عثمان بن حنیف... 168

13 ـ سهل بن حنیف... 168

14 ـ خزیمةً بن ثابت... 169

15 ـ ابوالهیثم بن تیهان.. 169

اقدامات تأسف بار 170

یورش به خانه امام علیه السلام ...... 171

حکومتی کردن فدک... 174

مطالبه حضرت زهرا سلام الله علیها از فدک... 175

برداشتن خمس.... 177

مصادره ارث پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 178

خطبه جاوید حضرت زهرا ÷.... 179

پشیمانی ابوبکر. 186

کوششهای بیثمر برای رضایت حضرت زهرا ÷: 187

پرتوی از جایگاه امام علیه السلام ...... 189

1 ـ نبود نیروی نظامی.. 189

2 ـ حفظ وحدت مسلمین.. 191

غم و اندوه حضرت زهرا ÷.... 191

حضرت زهرا سلام الله علیها در بستر مرگ... 195

وصیت او 195

وفات ابیبکر و وصیت او به عمر. 201

موضع امام. 204

خلافت عمر و ایجاد شورا 206

سیاست داخلی او 206

سعد بن ابی وقاص.... 206

جبلةًبن ایهم. 207

لزوم اقامت اجباری صحابه. 208

رأی طه حسین.. 209

فرماندهان و کارگزاران او 209

مراقبت از فرماندهان و کارگزاران.. 210

سیاست مالی عمر. 215

انتقاد کنندگان.. 216

1 ـ دکتر محمد مصطفی.. 216

2 ـ علامه علائلی.. 217

3 ـ دکتر عبداللّه سلام. 217

پشیمانی عمر. 218

کنارهگیری امام علیه السلام ...... 218

نصیحت او به عمر. 220

1 ـ جنگ روم. 221

2 ـ جنگ فارس... 221

3 ـ زیورآلات کعبه. 222

ترور عمر. 223

وصیت او 225

عمر با فرزندش عبداللّه 225

تشکیل شورا 227

نماز صهیب... 228

انتخاب اعضای شورا توسط عمر. 229

عمر با اعضای شورا 229

روایت اول.. 229

با زبیر. 230

با طلحه. 231

با سعد بن ابی وقاص: 232

با عبدالرحمن بن عوف.. 232

با امام امیرالمؤمین علیه السلام ...... 232

با عثمان.. 233

روایت دوم. 234

روایت سوم. 236

هیئت ناظر بر انتخابات.. 237

عمر با ابی طلحه و مقداد. 238

اخطار عمر به صحابه. 239

رأی امام. 239

آفات شورا 240

نحوه انتخاب.. 247

حکومت عثمان.. 254

نشانههای شخصیت عثمان.. 256

1 ـ ضعف اراده 256

2 ـ حب شدید او به امویان.. 257

3 ـ میل او به ناز و نعمت... 258

4 ـ نظامهای اداری عثمان.. 258

والیان و حاکمان عثمان.. 260

1 ـ عبد الله بن عامر. 260

2 ـ ولید بن عقبه. 263

3 ـ عبداللّه بن سعد. 270

4 ـ معاویةًبن ابی سفیان.. 272

5 ـ سعید بن عاص.... 273

سیاستهای مالی عثمان.. 277

بخششهای عثمان به امویان.. 278

1 ـ حارث بن حکم. 278

2 ـ ابوسفیان.. 279

3 ـ سعید بن عاص.... 279

4 ـ عبداللّه بن خالد. 279

5 ـ ولید بن عقبه. 279

6 ـ حکم بن ابی العاص.... 280

7ـ مروان بن حکم. 280

بخششهای عمومی به بزرگان.. 282

تیول بخشی اراضی.. 284

به خود اختصاص دادن اموال.. 286

با جبهه مخالف... 287

سرکوبی مخالفان.. 288

1 ـ عمار بن یاسر. 288

2 ـ با ابوذر 292

زندانی کردن ابوذر در شام. 293

بازداشت ابوذر در ربذه 296

سخنان امام امیرالمؤمنین علیه السلام ...... 298

سخنان امام حسن علیه السلام ...... 299

سخنان امام حسین علیه السلام ...... 299

سخنان عمار بن یاسر. 300

سخنان ابوذر 300

خشم عثمان بر امام علیه السلام ...... 301

3 ـ عبداللّه بن مسعود. 302

انقلاب علیه عثمان.. 305

پیام دیگری به مرزداران.. 306

هیئتهای مناطق مختلف... 307

الف ـ هیئت مصری.. 307

ب ـ هیئت کوفی.. 307

ج ـ هیئت بصری.. 307

یادداشت مصریان به عثمان.. 308

عثمان از امام علیه السلام کمک میطلبد. 309

پیمان شکنی عثمان.. 310

عثمان از معاویه کمک میطلبد. 312

محاصره عثمان.. 313

روزی که به خانه عثمان حملهور شدند. 315

حمله به عثمان.. 316

فهرست منابع. 318

حمایت امام از پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 53

فروکش کردن حس انتقام جویی هند. 55

فروکش کردن خشم ابوسفیان.. 56

حزن پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 56

تعقیب قرشیان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 57

خوشحالی قرشیان.. 58

3 ـ جنگ خندق.. 58

نقش یهود در جنگ... 58

پیامبر صلی الله علیه و آله با نعیم. 60

کندن خندق: 61

مبارزه امام علیه السلام با عمرو 62

4 ـ فتح خیبر. 66

مبارزه امام علیه السلام با مرحب... 70

5 ـ جنگ بنی قریظه. 71

نصیحت کعب به بنی قریظه. 72

قبول حکم رسول خدا صلی الله علیه و آله از طرف آنها 73

داوری سعد. 73

6 ـ جنگ بنی نضیر. 74

7 ـ جنگ وادی القری.. 75

امام علیه السلام و فتح یمن.. 75

دعای امام علیه السلام ...... 75

اسلام همدان.. 76

فتح مکه. 77

نامه حاطب به قریش.... 77

در محیط مکه. 78

عباس و ابوسفیان.. 79

ابوسفیان نزد پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 80

الطاف پیامبر صلی الله علیه و آله بر ابوسفیان: 81

ابوسفیان در تنگنای دره 82

ندای ابوسفیان.. 83

مخالفت هند. 84

ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به مکه. 84

پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه. 85

پاک کردن خانه از بتها 85

خطاب پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 87

8 ـ غزوه حنین.. 89

فرار مسلمانان.. 90

شجاعت امام علیه السلام ...... 90

سرزنش ابوسفیان و صفوان.. 91

شکست مشرکین.. 91

غنیمتها 92

امام علیه السلام و سوره برائت... 95

9 ـ جنگ تبوک... 96

امام علیه السلام جهاد خود را توصیف میکند. 97

نشانههای رحلت... 98

حجة الوداع. 100

داستان غدیر خم. 105

بیعت عمومی برای امام علیه السلام ...... 108

نزول آیه اکمال دین.. 110

فاجعه ابدی.. 111

آماده قصاص از خودش... 112

سریه اسامه. 114

مصیبت روز پنجشنبه. 116

سوگواری حضرت زهرا ÷.... 119

سفارش پیامبر صلی الله علیه و آله به دو سبط خود. 121

به سوی فردوس اعلی.. 121

تجهیز جنازه بزرگ... 124

نماز بر جسم مطهر. 125

دفن جسم مقدس... 125

ترس اهل بیت^...... 126

سوگواری امام علیه السلام برای رسول خدا صلی الله علیه و آله : 127

اجلاس سقیفه و حکومت ابی بکر. 127

آنچه باعث تشکیل سقیفه شد. 129

خطاب سعد. 132

انتقاد بر سعد و مؤاخذه او 133

ضعف روحیه انصار 134

اختلاف انصار 135

خلاصه گفتار عمر. 136

بررسی و دقت... 137

غافلگیر شدن انصار 139

خطاب ابی بکر. 139

تحقیق و بررسی.. 140

رسیدن ابوبکر به حکومت... 144

شکست انصار 147

خوشحالی قرشیان.. 147

موضع ابوسفیان.. 148

موضع امام از بیعت ابیبکر. 151

امتناع امام از بیعت... 152

استدلالات قاطع. 155

1 ـ اعتراض امام امیرالمؤمنین علیه السلام : 155

2 ـ حضرت زهرا ÷.... 155

محتویات احتجاج. 157

یاری خواستن حضرت زهرا سلام الله علیها از بنی قیله. 159

3 ـ امام حسن علیه السلام ...... 160

4 ـ سلمان فارسی.. 161

5 ـ عمار بن یاسر. 161

6 ـ ابوذر 163

7 ـ مقداد. 164

8 ـ عتبه بن ابی لهب... 165

9 ـ ابو ایوب انصاری.. 166

10 ـ ابی بن کعب انصاری.. 166

11 ـ نعمان بن عجلان.. 167

12 ـ عثمان بن حنیف... 168

13 ـ سهل بن حنیف... 168

14 ـ خزیمةً بن ثابت... 169

15 ـ ابوالهیثم بن تیهان.. 169

اقدامات تأسف بار 170

یورش به خانه امام علیه السلام ...... 171

حکومتی کردن فدک... 174

مطالبه حضرت زهرا سلام الله علیها از فدک... 175

برداشتن خمس.... 177

مصادره ارث پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 178

خطبه جاوید حضرت زهرا ÷.... 179

پشیمانی ابوبکر. 186

کوششهای بیثمر برای رضایت حضرت زهرا ÷: 187

پرتوی از جایگاه امام علیه السلام ...... 189

1 ـ نبود نیروی نظامی.. 189

2 ـ حفظ وحدت مسلمین.. 191

غم و اندوه حضرت زهرا ÷.... 191

حضرت زهرا سلام الله علیها در بستر مرگ... 195

وصیت او 195

وفات ابیبکر و وصیت او به عمر. 201

موضع امام. 204

خلافت عمر و ایجاد شورا 206

سیاست داخلی او 206

سعد بن ابی وقاص.... 206

جبلةًبن ایهم. 207

لزوم اقامت اجباری صحابه. 208

رأی طه حسین.. 209

فرماندهان و کارگزاران او 209

مراقبت از فرماندهان و کارگزاران.. 210

سیاست مالی عمر. 215

انتقاد کنندگان.. 216

1 ـ دکتر محمد مصطفی.. 216

2 ـ علامه علائلی.. 217

3 ـ دکتر عبداللّه سلام. 217

پشیمانی عمر. 218

کنارهگیری امام علیه السلام ...... 218

نصیحت او به عمر. 220

1 ـ جنگ روم. 221

2 ـ جنگ فارس... 221

3 ـ زیورآلات کعبه. 222

ترور عمر. 223

وصیت او 225

عمر با فرزندش عبداللّه 225

تشکیل شورا 227

نماز صهیب... 228

انتخاب اعضای شورا توسط عمر. 229

عمر با اعضای شورا 229

روایت اول.. 229

با زبیر. 230

با طلحه. 231

با سعد بن ابی وقاص: 232

با عبدالرحمن بن عوف.. 232

با امام امیرالمؤمین علیه السلام ...... 232

با عثمان.. 233

روایت دوم. 234

روایت سوم. 236

هیئت ناظر بر انتخابات.. 237

عمر با ابی طلحه و مقداد. 238

اخطار عمر به صحابه. 239

رأی امام. 239

آفات شورا 240

نحوه انتخاب.. 247

حکومت عثمان.. 254

نشانههای شخصیت عثمان.. 256

1 ـ ضعف اراده 256

2 ـ حب شدید او به امویان.. 257

3 ـ میل او به ناز و نعمت... 258

4 ـ نظامهای اداری عثمان.. 258

والیان و حاکمان عثمان.. 260

1 ـ عبد الله بن عامر. 260

2 ـ ولید بن عقبه. 263

3 ـ عبداللّه بن سعد. 270

4 ـ معاویةًبن ابی سفیان.. 272

5 ـ سعید بن عاص.... 273

سیاستهای مالی عثمان.. 277

بخششهای عثمان به امویان.. 278

1 ـ حارث بن حکم. 278

2 ـ ابوسفیان.. 279

3 ـ سعید بن عاص.... 279

4 ـ عبداللّه بن خالد. 279

5 ـ ولید بن عقبه. 279

6 ـ حکم بن ابی العاص.... 280

7ـ مروان بن حکم. 280

بخششهای عمومی به بزرگان.. 282

تیول بخشی اراضی.. 284

به خود اختصاص دادن اموال.. 286

با جبهه مخالف... 287

سرکوبی مخالفان.. 288

1 ـ عمار بن یاسر. 288

2 ـ با ابوذر 292

زندانی کردن ابوذر در شام. 293

بازداشت ابوذر در ربذه 296

سخنان امام امیرالمؤمنین علیه السلام ...... 298

سخنان امام حسن علیه السلام ...... 299

سخنان امام حسین علیه السلام ...... 299

سخنان عمار بن یاسر. 300

سخنان ابوذر 300

خشم عثمان بر امام علیه السلام ...... 301

3 ـ عبداللّه بن مسعود. 302

انقلاب علیه عثمان.. 305

پیام دیگری به مرزداران.. 306

هیئتهای مناطق مختلف... 307

الف ـ هیئت مصری.. 307

ب ـ هیئت کوفی.. 307

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته 14

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی.. 18

تقدیر و تشکر. 22

مقدمه مؤلف... 23

پیشگفتار 31

امام علی علیه السلام در جهاد و غزواتش با پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 36

1 ـ جنگ بدر 37

الف ـ کمک طلبیدن ابوسفیان از قریش.... 37

خواب عاتکه. 38

نصیحت عتبة بن ربیعه. 39

آب دادن امام به لشکر. 40

دعای پیامبر به انصار 40

دعای پیامبر صلی الله علیه و آله بر قریش.... 41

پیامبر صلی الله علیه و آله با اصحابش.... 41

جنگ... 41

دلاوریهای امام. 42

اسامی کسانی که به دست امام کشته شدند: 43

توقف پیامبر بر کشته شدگان بدر 45

اسیران قریش.... 46

اندوه قرشیان بر کشته شدگانشان.. 46

پیروزی اسلام. 48

2 ـ جنگ احد. 48

شروع جنگ... 49

شکست مسلمانان.. 51

قتلگاه حضرت حمزه 52

قتلگاه حضرت مصعب... 53

حمایت امام از پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 53

فروکش کردن حس انتقام جویی هند. 55

فروکش کردن خشم ابوسفیان.. 56

حزن پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 56

تعقیب قرشیان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 57

خوشحالی قرشیان.. 58

3 ـ جنگ خندق.. 58

نقش یهود در جنگ... 58

پیامبر صلی الله علیه و آله با نعیم. 60

کندن خندق: 61

مبارزه امام علیه السلام با عمرو 62

4 ـ فتح خیبر. 66

مبارزه امام علیه السلام با مرحب... 70

5 ـ جنگ بنی قریظه. 71

نصیحت کعب به بنی قریظه. 72

قبول حکم رسول خدا صلی الله علیه و آله از طرف آنها 73

داوری سعد. 73

6 ـ جنگ بنی نضیر. 74

7 ـ جنگ وادی القری.. 75

امام علیه السلام و فتح یمن.. 75

دعای امام علیه السلام ...... 75

اسلام همدان.. 76

فتح مکه. 77

نامه حاطب به قریش.... 77

در محیط مکه. 78

عباس و ابوسفیان.. 79

ابوسفیان نزد پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 80

الطاف پیامبر صلی الله علیه و آله بر ابوسفیان: 81

ابوسفیان در تنگنای دره 82

ندای ابوسفیان.. 83

مخالفت هند. 84

ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به مکه. 84

پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه. 85

پاک کردن خانه از بتها 85

خطاب پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 87

8 ـ غزوه حنین.. 89

فرار مسلمانان.. 90

شجاعت امام علیه السلام ...... 90

سرزنش ابوسفیان و صفوان.. 91

شکست مشرکین.. 91

غنیمتها 92

امام علیه السلام و سوره برائت... 95

9 ـ جنگ تبوک... 96

امام علیه السلام جهاد خود را توصیف میکند. 97

نشانههای رحلت... 98

حجة الوداع. 100

داستان غدیر خم. 105

بیعت عمومی برای امام علیه السلام ...... 108

نزول آیه اکمال دین.. 110

فاجعه ابدی.. 111

آماده قصاص از خودش... 112

سریه اسامه. 114

مصیبت روز پنجشنبه. 116

سوگواری حضرت زهرا ÷.... 119

سفارش پیامبر صلی الله علیه و آله به دو سبط خود. 121

به سوی فردوس اعلی.. 121

تجهیز جنازه بزرگ... 124

نماز بر جسم مطهر. 125

دفن جسم مقدس... 125

ترس اهل بیت^...... 126

سوگواری امام علیه السلام برای رسول خدا صلی الله علیه و آله : 127

اجلاس سقیفه و حکومت ابی بکر. 127

آنچه باعث تشکیل سقیفه شد. 129

خطاب سعد. 132

انتقاد بر سعد و مؤاخذه او 133

ضعف روحیه انصار 134

اختلاف انصار 135

خلاصه گفتار عمر. 136

بررسی و دقت... 137

غافلگیر شدن انصار 139

خطاب ابی بکر. 139

تحقیق و بررسی.. 140

رسیدن ابوبکر به حکومت... 144

شکست انصار 147

خوشحالی قرشیان.. 147

موضع ابوسفیان.. 148

موضع امام از بیعت ابیبکر. 151

امتناع امام از بیعت... 152

استدلالات قاطع. 155

1 ـ اعتراض امام امیرالمؤمنین علیه السلام : 155

2 ـ حضرت زهرا ÷.... 155

محتویات احتجاج. 157

یاری خواستن حضرت زهرا سلام الله علیها از بنی قیله. 159

3 ـ امام حسن علیه السلام ...... 160

4 ـ سلمان فارسی.. 161

5 ـ عمار بن یاسر. 161

6 ـ ابوذر 163

7 ـ مقداد. 164

8 ـ عتبه بن ابی لهب... 165

9 ـ ابو ایوب انصاری.. 166

10 ـ ابی بن کعب انصاری.. 166

11 ـ نعمان بن عجلان.. 167

12 ـ عثمان بن حنیف... 168

13 ـ سهل بن حنیف... 168

14 ـ خزیمةً بن ثابت... 169

15 ـ ابوالهیثم بن تیهان.. 169

اقدامات تأسف بار 170

یورش به خانه امام علیه السلام ...... 171

حکومتی کردن فدک... 174

مطالبه حضرت زهرا سلام الله علیها از فدک... 175

برداشتن خمس.... 177

مصادره ارث پیامبر صلی الله علیه و آله ........ 178

خطبه جاوید حضرت زهرا ÷.... 179

پشیمانی ابوبکر. 186

کوششهای بیثمر برای رضایت حضرت زهرا ÷: 187

پرتوی از جایگاه امام علیه السلام ...... 189

1 ـ نبود نیروی نظامی.. 189

2 ـ حفظ وحدت مسلمین.. 191

غم و اندوه حضرت زهرا ÷.... 191

حضرت زهرا سلام الله علیها در بستر مرگ... 195

وصیت او 195

وفات ابیبکر و وصیت او به عمر. 201

موضع امام. 204

خلافت عمر و ایجاد شورا 206

سیاست داخلی او 206

سعد بن ابی وقاص.... 206

جبلةًبن ایهم. 207

لزوم اقامت اجباری صحابه. 208

رأی طه حسین.. 209

فرماندهان و کارگزاران او 209

مراقبت از فرماندهان و کارگزاران.. 210

سیاست مالی عمر. 215

انتقاد کنندگان.. 216

1 ـ دکتر محمد مصطفی.. 216

2 ـ علامه علائلی.. 217

3 ـ دکتر عبداللّه سلام. 217

پشیمانی عمر. 218

کنارهگیری امام علیه السلام ...... 218

نصیحت او به عمر. 220

1 ـ جنگ روم. 221

2 ـ جنگ فارس... 221

3 ـ زیورآلات کعبه. 222

ترور عمر. 223

وصیت او 225

عمر با فرزندش عبداللّه 225

تشکیل شورا 227

نماز صهیب... 228

انتخاب اعضای شورا توسط عمر. 229

عمر با اعضای شورا 229

روایت اول.. 229

با زبیر. 230

با طلحه. 231

با سعد بن ابی وقاص: 232

با عبدالرحمن بن عوف.. 232

با امام امیرالمؤمین علیه السلام ...... 232

با عثمان.. 233

روایت دوم. 234

روایت سوم. 236

هیئت ناظر بر انتخابات.. 237

عمر با ابی طلحه و مقداد. 238

اخطار عمر به صحابه. 239

رأی امام. 239

آفات شورا 240

نحوه انتخاب.. 247

حکومت عثمان.. 254

نشانههای شخصیت عثمان.. 256

1 ـ ضعف اراده 256

2 ـ حب شدید او به امویان.. 257

3 ـ میل او به ناز و نعمت... 258

4 ـ نظامهای اداری عثمان.. 258

والیان و حاکمان عثمان.. 260

1 ـ عبد الله بن عامر. 260

2 ـ ولید بن عقبه. 263

3 ـ عبداللّه بن سعد. 270

4 ـ معاویةًبن ابی سفیان.. 272

5 ـ سعید بن عاص.... 273

سیاستهای مالی عثمان.. 277

بخششهای عثمان به امویان.. 278

1 ـ حارث بن حکم. 278

2 ـ ابوسفیان.. 279

3 ـ سعید بن عاص.... 279

4 ـ عبداللّه بن خالد. 279

5 ـ ولید بن عقبه. 279

6 ـ حکم بن ابی العاص.... 280

7ـ مروان بن حکم. 280

بخششهای عمومی به بزرگان.. 282

تیول بخشی اراضی.. 284

به خود اختصاص دادن اموال.. 286

با جبهه مخالف... 287

سرکوبی مخالفان.. 288

1 ـ عمار بن یاسر. 288

2 ـ با ابوذر 292

زندانی کردن ابوذر در شام. 293

بازداشت ابوذر در ربذه 296

سخنان امام امیرالمؤمنین علیه السلام ...... 298

سخنان امام حسن علیه السلام ...... 299

سخنان امام حسین علیه السلام ...... 299

سخنان عمار بن یاسر. 300

سخنان ابوذر 300

خشم عثمان بر امام علیه السلام ...... 301

3 ـ عبداللّه بن مسعود. 302

انقلاب علیه عثمان.. 305

پیام دیگری به مرزداران.. 306

هیئتهای مناطق مختلف... 307

الف ـ هیئت مصری.. 307

ب ـ هیئت کوفی.. 307

ج ـ هیئت بصری.. 307

یادداشت مصریان به عثمان.. 308

عثمان از امام علیه السلام کمک میطلبد. 309

پیمان شکنی عثمان.. 310

عثمان از معاویه کمک میطلبد. 312

محاصره عثمان.. 313

روزی که به خانه عثمان حملهور شدند. 315

حمله به عثمان.. 316

فهرست منابع. 318

مقدمه حضرت آیت الله العظمی سید محمد جواد علوی طباطبائی بروجردی دامت برکاته

بسم الله الرحمن الرحیم

از عهد امیرالمؤمنین ولی المتقین قائد الغر المحجلین علی بن ابی طالب «علیهما افضل صلوات الملک المنان»چهارده قرن می گذرد.

این بزرگ مرد تاریخ اسلام که پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه و آله با خطاب «انت میزان الاعمال» او را اسوه و الگوی جاودانه انسان مسلمان و واجد همه فضیلت های الهی و انسانی قرار داد. فرق سرش را در حال نماز و در مسجد که برپائی این هر دو وامدار تلاش ها و مجاهدات او بود، شکافتند و شخصیتی که تنها یک حرکت او در جنگ احزاب بر همه عبادات جن و انس فضیلت یافت، غریبانه و مظلومانه رخ در نقاب خاک کشید.

این غربت و مظلومیت که سابقه در دوران بیست و پنج ساله خانه نشینی او داشت و حتی در دوران خلافتی که با اصرار مردم بر عهده او قرار گرفت، هرگز رهایش نکرد؛ در سطحی وسیع تر بعد از شهادت جانسوزش بر سر او و فرزندان و همه دلباختگانش سایه افکند و سوگمندانه هنوز پس از گذشت چهارده قرن از سایه این مظلومیت چیزی کاسته نشده است.

در روز عاشورا و در میدان کربلا، فرزند والا شأن او امام حسین بن علی سید الشهداء (علیه افضل الصلوه والسلام) را تنها به جرم بغض و کینه ای که از پدر بر دل داشتند، محکوم به مرگ کردند و این محکومیت همه اصحاب و همراهان و برادران و فرزندان او را شامل شد.

و بعدها خلافت و حکومت اسلامی متجاوز از شصت سال لعن و بدگوئی و برائت از او را به صورت رسمی بر سر منبرها و از حلقوم خطبای جمعه فریاد زد و بیزاری از او به شعار رسمی حکومت اسلامی بدل شد. دورانی سیاه که لکه ننگی بر دامن تاریخ ماست و یادآور تلاش نیروهای حاکم بر جامعه اسلامی بر محکومیت همه ارزش ها و اصالت هائی که رسالت مبارک پیامبر گرامی برای جامعه منحط جاهلی به ارمغان آورد و حتی تلاش های مثل عمر بن عبدالعزیز در زدودن این ننگ از دامان جامعه با موفقیت قرین نبود.

نام علی و یادآوری و بیان فضیلت های او حتی از زبان پیامبر صلی الله علیه و آله و انتساب به او و عشق به او سالیان سال جرمی نابخشودنی به حساب می آمد که تنها جزایش مرگ بود و حتی بعد از سلطه آل امیه که تجلی دوباره جاهلیت در لباس اسلام بود، آل عباس نیز تندتر از سلف خود بر این رویه پای فشردند و محکومیت علی بن ابی طالب علیه السلام و برائت از او در گفته و عمل، همچنان رسم نامبارک حاکمیت و سلطه در جامعه اسلامی ماند.

و اسفناک آنکه این رویه نامیمون حتی تا روزگار ما ادامه یافته است و کشتار و قتل عام های پیروان علی علیه السلام حتی تا دوران معاصر و عصر خلافت عثمانی، دل هر انسان منصفی را به درد می آورد.

هنوز در مکتب ارباب تکفیر، نام علی جرمی است که جز قتل و کشتار جزائی ندارد و در حوادث سوریه، عراق، پاکستان و افغانستان نشان آن را بسیار برجسته می بینیم.

و تا آنجا که دلباختگان علی علیه السلام همچون حجر بن عدی بعد از نزدیک به چهارده قرن هنوز برای عشق و محبت او هزینه می دهند و کسانی که بغض علی و آل او را در دل دارند، مزار مطهر او و همراهانش را در مرج عذرا، مورد تعرض و تخریب قرار می دهند.

و این رنجنامه تاریخ ما، تا به امروز است. و سایه این مظلومیت در تاریخ آن چنان بلند است که دل غیر مسلمانان را به در می آورد و مانند جرج جرداق به دفاع از نام و یاد او و در پاسخ به بغض و کینه معاندان «صوت العداله الانسانیه» را می نویسد و وجدان انسانی را در مورد او به داوری می خواند.

آری، خورشید را که نمی توان در پس پرده های کینه و بغض و بی مهری از نظرها پنهان نمود و نور، قابل پای مالی نیست و پایمال نور اگر نیکو بنگرد، خود پامال نور است.

و به گفته خلیل بن احمد: «هرچند دوستان و دلباختگان او از بیم سرکوب و مجازات از بیان فضائل او دم فرو بستند؛ و دشمنان و معاندان با پشتوانه قدرت و حاکمیت، تلاش در منع از گسترش فضائل او داشتند؛ اما علی رغم همه این بی مهری ها، بی انصافی ها و ترس ها، فضائل و مکارم او شرق و غرب عالم را فرا گرفت».

و اینک سؤالی مطرح است، آیا گذشت هزار و چهارصد سال از شهادت مظلومانه این شخصیت عظیم، کافی نیست که جامعه اسلامی در مورد او، به قضاوتی تازه بنشیند و محکومیتی را که تاریخ ظالمانه بر حضرتش تحمیل کرده است، مورد تجدید نظر قرار دهد و به ارزیابی دوباره جرم و یا جرائمی بپردازد که در طول تاریخ به محکومیت او و آل او و پیروان و دلباختگان او منجر شده است.

ما که در درازای تاریخ قرائت های گوناگون از اسلام را از زبان هر کس و ناکس شنیده ایم و هر ادعائی را در تبیین قرآن و سنت نبوی شریف، مورد توجه و یا قبول قرار داده ایم؛ یک بار هم اسلام و وحی و قرآن را با برداشت و قرائت او که به اعتراف دوست و دشمن، نزدیک ترین و همراه ترین و پیوسته ترین شخص به نبی گرامی اسلام بوده است، بشنویم و سخن او و نهج البلاغه او و معارف عرضه شده، به وسیله ائمه هداه از آل او را نیز در کنار سایر گفته ها و قرائت ها مورد توجه قرار دهیم و در این مسیر تنها از عقل، انصاف و وجدان داوری بخواهیم؟

و نیز ما و همه کسانی که به امامت و ولاء او باور داریم و عشق او را نسلاً بعد نسل در دل و جان خود جای داده ایم، قدری فراتر از شیعه جغرافیائی او، گام برداریم و اضافه بر محبت او، که خود سرمایه ای عظیم و موهبتی بزرگ از جانب مبدأ هستی است، قدری رنگ و بوی آن وجود مطهر را در عینیت زندگانی فردی و اجتماعی خود برجسته کنیم و در برابر آنها که در مقام قضاوت بر معیارها و اصالت ها، جدا از ادعاها و لاف زدن های ظاهری تکیه ندارند، نمونه ای عینی از عدل او و از فضائل اخلاقی و مکارمی که آن بزرگ مرد در تمام زندگی پربرکتش ذره ای از آن عدول نکرد و قدمی در مسیر خلاف آن برنداشت، در زندگی فردی و اجتماعی خویش متجلی سازیم، شاید بتوانیم ذره ای از بار این مظلومیت سنگین را از چهره او و خاندان او بزدائیم و تجلی عینی راه و روش او در عرصه معالم وحی باشیم.

و چه بجاست که همه جامعه اسلامی بخصوص عالمان و محققان با هر تفکر، بعد از گذشت این همه سال از شهادت مظلومانه اش، به پیشگاه مقدس او و نیز پیشگاه مولی و مراد و محبوب او حضرت خاتم النبیین صلی الله علیه و آله و در نهایت به پیشگاه خداوند خالق علی و منت گذارنده بر همه هستی به خلق او، عذر تقصیر بیاوریم که در شناخت او کوتاهی کردیم و از فرصت درک راه و مشی او، غافل ماندیم.

دانشنامه وزین ارزشمند که به قلم پرتوان مورخ و متکلم و محدث شهیر مرحوم علامه باقر القرشی اعلی الله درجاته تالیف شده است، یکی از آثار ممتازی است که گوشه ای از حق سترگ آن ولی اعظم الهی را ادا کرده است.

برای آن مولف فقید تغمده الله برحمته الواسعه و همچنین برای مترجم فارسی این دانشنامه جناب سید محمد صالحی کاشانی و دبیر کل و اعضای محترم مجمع جهانی شیعه شناسی که این اثر را به زیور طبع آراسته و به تشنگان معارف علوی ارائه نموده اند طلب اجر مضاعف و دوام توفیقات دارم.

و السلام علیکم و رحمه الله و برکاته

محمد جواد علوی بروجردی

جمعه 15 ربیع الاول 1443

مقدمه دبیر کل مجمع جهانی شیعه شناسی

سخن گفتن درباره شخصیت امیرالمؤمنین علی علیه السلام کاری بس سترگ و با عظمت است که پایانی برای آن متصور نیست. علی علیه السلام در لسان نبی صلی الله علیه و آله ، معیار حق و میزان سنجش عمل است. مواجهه ی بایسته و عالمانه با آن حضرت، سیره ای سرتاسر ستودنی و کلماتی مشحون از حکمت را به ارمغان می آورد. شخصیت این حجت بزرگ الهی، آنچنان بلندمرتبه است که به تعبیر پیامبر اعظم صلی الله علیه و آله جز او و خدا، کسی علی علیه السلام را نشناخت. با این حال در همه ی اعصار، هر انسان مشتاق و اندیشمند نامداری به قدر ظرف خویش از این دریای کرامت و عدالت جرعه ای نوشیده است و وصفی شنیدنی از لذت آن را به عنوان سند افتخار خویش در قالب شعر و کتاب و مقاله به همگان عرضه کرده است. علامه ی فقید باقر شریف قرشیرحمة الله علیه در پژوهشی استوار با عنوان «موسوعة الامام امیرالمؤمنین علی بن ابی طالب علیه السلام » گوشه ای از دریای بی کران سیره و سخنان و مرام امیرمومنان علی علیه السلام را به زبان عربی تألیف نموده است. لازمه بهره برداری حداکثری از این اثر گرانسنگ نزد میلیون ها فارسی زبان، ضرورت ترجمه این اثر را روشن می سازد. دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام ، ترجمه شیوای این کتاب به زبان فارسی است که به همت فاضل ارجمند جناب استاد سیدمحمد صالحی کاشانی به سرانجام رسیده است. سعی بلیغ و اهتمام روحانی جانباز شهید شیخ علی انصاری بویراحمدی جهت تسریع در فرایند ترجمه این اثر

مشکور و نزد امیرمؤمنان علیه السلام مأجور است. علو درجات آن عزیز فقید را از خداوند متعال خواستاریم.

کتاب «دانشنامه امام امیرالمؤمنین علی علیه السلام » در یازده عنوان به طور مفصل فرازهایی از زندگی و سخنان امیرمومنان علیه السلام را گردآوری و شرح کرده است. نویسنده در مقدمه کتاب در ضمن یازده شماره ویژگی های شخصیتی امام علی علیه السلام را برشمرده است. پس از مقدمه، نسب شناسی آن حضرت و توصیف خاندان پرکرامت بنی هاشم قرار دارد. تاکید بر موحد بودن پدران امیرمؤمنان علیه السلام از جناب ابوطالب گرفته تا عبدالمطلب و عبدمناف و هاشم از دیگر مباحث این بخش است. توصیف تاریخ و چگونگی ولادت معجزه گون آن حضرت نیز در همین بخش قرار دارد.

در بخش دوم کتاب، سیر تاریخی زندگی آن حضرت ارائه شده است. مجاهدات امیرمؤمنان علیه السلام در رکاب پیامبر عظیم الشأن اسلام صلی الله علیه و آله ، حوادث پیش و پس از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله ، داستان حجة الوداع و غدیر خم و نزول آیه اکمال دین، موضوع سقیفه و سیره آن حضرت در چگونگی تعامل با حکومت خلفای سه گانه، بخشی از مهم ترین مباحث این بخش است. سخنان آن امام همام پیرامون قرآن کریم و تفاسیر آن حضرت از آیات قرآن بخش سوم کتاب را شکل می دهد؛ چنانکه برشمردن فواید دعا و اهمیت آن از زبان مبارک امام و بخشی از ادعیه و مناجات های آن حضرت در موضوعات، مکان ها و زمان های مختلف در بخش چهارم کتاب مطرح شده است. نقل تعدادی از روایات پیامبر صلی الله علیه و آله توسط امیرمؤمنان علیه السلام تحت عنوان «مسند الامام» در بخش پنجم کتاب گرد آمده است. وصایا، مواعظ و حکمت های ارزشمند آن حضرت به تفکیک در بخش ششم و سیره ی علمی امیرمؤمنان علیه السلام ، بخشی از خطبه ها و سخنان آن حضرت مورد

تکریم علم و عالم و مذمت جهل و جاهل در بخش هفتم نقل شده است. بخش هشتم کتاب، شامل احتجاجات آن حضرت با خلفا، مهاجرین، شورای شش نفره، عایشه، طلحه، زبیر و معاویه، همچنین مناظره با مسیحیان، یهودیان و زنادقه و منجمین است. قضاوت های آن حضرت در زمان رسول اکرم صلی الله علیه و آله و خلفا و ایام حکومتشان در بخش نهم و موضوع حکومت، حقوق حاکمان بر مردم و حق مردم بر حاکمان در بخش دهم قرار دارد. در آخرین بخش کتاب به جنگ های سه گانه امام بر ضد منحرفین از حق پرداخته شده است.

مؤلف کتاب آیت الله باقر شریف القرشی در سال1344ق. در شهر نجف متولد شد. پدرش شیخ شریف از علمای نجف و جدش شیخ مهدی قرشی از شاگردان میرزای بزرگ شیرازی بود. باقر شریف از کودکی به تحصیل مشغول شد و پس از طی کردن دروس اولیه و آموختن ادبیات، از سال 1380 قمری به درس خارج فقه و اصول پرداخت. او از محضر اساتید بزرگی همچون سید موسی البعاج، شیخ بشیر العاملی، شیخ محمد تقی الایروانی، سید محمود مرعشی نجفی، شیخ محمد طاهر آل شیخ راضی، آیت الله خویی و آیت الله سید محسن حکیم بهره برد. به گفته خود وی، بیست سال در دروس مرحوم خویی حاضر شده و مباحث علمی و مهم وی را در فقه و اصول نوشته است که به صورت خطی در کتابخانه امام حسن علیه السلام در نجف نگهداری می شود.

مرحوم باقر شریف قرشی، به همراه برخی علما و طلاب مانند محمدحسین حرزالدین به مقابله با کمونیسم و طرفداران آن پرداخته و با سخنرانی ها و اعلامیه های مختلف سعی بر آگاه کردن اقشار و عامه مردم داشته اند. وی در پی گفتگو با شهید محمدباقرصدر رحمة الله علیه مصصم به تألیف کتبی روشمند در زمینه اهل بیت شد. به همین جهت تا کنون از حدود پنجاه اثر منتشر شده از او 46 اثر راجع به اهل بیت علیهم السلام است. قرشی بارها به ایران سفر کرد و جایزه پنجمین سال

کتاب ولایت در سال ۱۳۸۲ش به وی اهدا شد. وی سرانجام در روز یکشنبه ۲۶ رجب ۱۴۳۳ق برابر با ۲۸ خرداد ۱۳۹۱ش در نجف درگذشت و آیت الله سید محمدسعید حکیم رحمة الله علیه بر پیکر او نماز گزارد.

مترجم ارجمند کتاب پیش رو استاد سیدمحمد صالحی کاشانی است. وی در سال 1313 شمسی متولد شد و پس از گذراندن تحصیلات کلاسیک خود در شهر کاشان، ادبیات عرب را نزد حجج اسلام حاج سید عزیز الله حسینی و حاج سید حسین مناقب و حاج شیخ جعفر صحافی آموخت. وی پس از ورود به قم مکاسب را نزد حضرات آیات حاج آقا مصطفی نورانی، سیدمحمد جواد ذهنی تهرانی و محمد ابراهیم جناتی گذراند و فلسفه را از محضر آیت الله سیدمحمد فاطمی ابهری فراگرفت. این پژوهشگر تحصیلات کلاسیک خود را تا درجه کارشناسی ارشد در رشته تاریخ تمدن بین الملل اسلامی ادامه داد و سالها در سمت استادی دانشگاه مشغول فعالیت بود. عمده فعالیت علمی جناب صالحی در تالیف کتب سیره اهل بیت علیهم السلام و ترجمه کتاب متعدد دینی رقم خورده است.

در پایان از همه عزیزانی که به سهم خود در نشر و ترویج معارف اهل بیت علیهم السلام قدمی برداشته است و مجمع جهانی شیعه شناسی را در آماده سازی این اثر یاری کردند، سپاسگزارم و دوام توفیق همگان را در مسیر ولایت علوی از خداوند رحیم خواهانم.

دبیرکل مجمع جهانی شیعه شناسی

آیت پیمان

تقدیر و تشکر

وقتی فردی تصمیم میگیرد فضایل سید اوصیا علیه السلام را بیان کند یا برای شناساندن صفات پسندیده ی آن آیت کبری و خبر بزرگ، صفحاتی را بنویسد، متوجه میشود که این ادعایی بزرگ و افتخار و عزتی عظیم است که اگر کسی موفق شود آن را انجام دهد، به خدا و رسول او نزدیک شده است (پیامبری که دنیا به وجود او و خاندان پاک و مطهرش افتخار میکند). در صدر این خاندان، امیر مؤمنان علی علیه السلام است که طبق نص قرآن، جان پیامبر صلی الله علیه و آله و دروازه ی شهر علم اوست.

این مجموعه، از چهره ی درخشان مولی الموحدین و افق های روشن زندگی مبارکش سخن میگوید که مشحون از نمونههای کرامت و صفات زیبا و جنبههای گوناگون انسانی است.

سپاس خدای عزوجل، که به ما توفیق گردآوری و نظارت بر پیگیری انتشار این مجموعه را عطا فرمود تا به گونهای جدید، به خوانندگان گرامی و مشتاق، شناخت این سیره ی خوشبو را تقدیم کنیم.

اگر همکاری و مساعدت برادرانی که در آماده کردن این پژوهش همت کردند، نبود، امروز شاهد این اثر مفید و نورانی نبودیم. بنابراین بر ما لازم است از زحمات تمام برادران تقدیر و تشکر بنمایم.

و در پایان از خداوند متعال درخواست میکنم این تلاش را از ما قبول کند همانا که او شنوا و اجابت کننده است.

مهدی باقر قرشی

11 ذی حجه 1422 هجری

مقدمه مؤلف

از جهاد رسول اکرم علیه السلام و مبارزه برادر و وصیاش امام امیرمؤمنان علیه السلام ، پرتو نوری جستن کرد و تابید که سراسر آسمان جزیره العرب را فراگرفت و امواج درخشانش به همه مردم دنیا و انسانهای روی زمین رسید و آن پیام آزادی برای فکر انسان، اراده ی او و رفتارش بود. این پیام، روشی پیشرفته و اصلاحاتی را تقدیم میکرد که تمام مراحل زندگی را در بر میگرفت؛ از آن جمله ترویج علم و از بین بردن جهل، رشد و شکوفایی عقل، برطرف کردن کمی و کاستیهای زندگی انسان و هدایت به سوی زندگی شکوفا و آگاهی و نور بود.

از دهان مبارک رسول الله صلی الله علیه و آله کلامی به بلندای آسمان در عالم وجود خارج شد که آن کلمه ی توحید بود و تمام آزادیهای انسانی را در بر داشت و نقطه ی پایان هر نوع بندگی به جز پرستش خدای متعال و زندگی بخش بود.

رسول خدا صلی الله علیه و آله کلمه ی توحید را به صورت ایجابی، اصل و اساس قرار داد و اعلان کرد؛ پرچمش را وصیاش و دروازه ی شهر علمش برافراشت و در مکهای به اهتزاز درآورد که محل استقرار بت و بتکده و مرکز جهل و خرافه بود.

عدهای از افراد قبیله ی متجاوز قریش برای خاموش کردن نور رسالت و درهم پیچیدن پرچم قرآن و برگرداندن جاهلیت به جامعه، در مقابل پیامبر ایستادند ولی قهرمان جاوید اسلام، امیرمؤمنان علیه السلام ، با شجاعت بینظیر خود از پیامبر پشتیبانی کرد؛ با نیروی کوبندهاش از او دفاع و حمایت کرد؛ در کنارش ایستاد و او را از شر آن وحوش درنده حفظ نمود.

در دنیای اسلام و غیر آن، شخصیتی وجود ندارد که بتواند با شخصیت ابوالحسن در شجاعت و فداکاری و سایر صفات افتخارآفرین و شریف برابری کند و دانشمندان با تعجب و عظمت از آن سخن میگویند.

از جمله هدیههای خداوند به ابوالحسن که شاخص و بارز بود، احاطه کامل به اسرار شریعت و احکام دین بود. موهبتهای الهی و توان علمی او در فقه شریعت و احکام دین خلاصه نمیشد، بلکه شامل همه ی امور عالم وجود در تمام کرات و آسمانها و کهکشانها و فضا بود، او میگفت: «از راههای آسمان از من بپرسید چون به آنها داناتر از راههای زمینیام...».

این سرآمد دوران، که عالم را با علوم و بخششهای بیشمارش مات و مبهوت کرده بود، تصمیم گرفت در سرزمین شرق و عربستان، پایگاهی برای تمام علوم برپا کند؛ مراکزی برای دگرگونی و پیشرفت تکنولوژی تأسیس کند و علم و معرفت را در تمام جهان اسلام گسترش دهد.

اما سرکشان ستمکار در برابر آرزوها و آرمانهایش ایستادند همان گونه که قبل از آن در برابر برادر و پسرعمویش، رسول خدا صلی الله علیه و آله ، ایستادند. آن ها با هم متحد شدند و موانعی را پیش روی او ایجاد کردند و برای تضعیف نقشههای او کوشش فراوان کردند.

مهمترین چیزی که امام باید اجرا کند و به آن برسد این است که حکومتی بر پایه ی عدالت ناب و حق محض برقرار کند و نعمتهای خداوند را به گونهای بین بندگانش تقسیم کند که به گروهی خاص تعلق نداشته باشد؛ مردم در سایه حکومت او در رفاه بوده و هیچ محروم و نیازمند در مملکت وجود نداشته باشد. در شریعت امام، مبارزه با کفر و فقر، مساوی است و همانگونه که مبارزه با کفر واجب است، مبارزه با فقر نیز واجب است.

امام علی برادر فقرا و پدر بیچارگان و آرزوی محرومان و رنج کشیدگان روی زمین بود، او برای خوشبختی و رفاه آنها میکوشید، ولی نیروهای متجاوزی که امویان تربیت کرده بودند به جنگ و دشمنی با او پرداختند و مانع سیاست او و رسیدن به اهدافش شدند، اگر زمان به او فرصت میداد که طرحهایش را پیاده کند مردم اقسام عدالت در میدانها و عرصههای حکومتی و اداری را مشاهده میکردند به طوری که در طول تمام تاریخ مانند آن را ندیده بودند.

این امام بزرگوار، اول مظلوم در دنیای اسلام است، بعد از رحلت برادر و پسرعمویش سیل بحران و مشکلات پی در پی به سوی او گسیل شد. نیروهای کینهتوز، شعار داغی سر دادند و گفتند: «نبوت و خلافت در یک خاندان جمع نمیشود...». امام را از خلافت و ریاست امت دور نموده و او را خانهنشین و منزوی کردند. و غم و حزن و اندوه، خواب را از چشمان امام گرفته بود و مردم با او مثل هموطنی عادی رفتار میکردند و وصایای رسول خدا را درباره ی او، نادیده میگرفتند.

بعد از کشته شدن عثمان ـ پیشوای قبیله اموی ـ خلافت به امام رسید. قریش که در آن هنگام مست غرور بودند قیام کردند، زیرا از دست رفتن امتیازات و مصالحشان و ثروت کلانی که در زمان حکومت عثمان از بیت المال غارت کرده بودند میترسیدند. پس با تمام نیرو و توان مادی و سیاسی برای نابودی حکومت او کوشیدند و چون منافع و مصالح آن ها را تأمین نمیکرد به دشمنی و مبارزه با او پرداختند. او خالص برای حق بود و برای برپایی عدالت کوشش مینمود؛ محرومین و بیچارگان را حمایت میکرد و در هر کاری رضای خدا را میطلبید.

دشمنان و کینهتوزان، یقین داشتند: امام هیچ گامی به مصلحت و میل آن ها برنخواهد داشت که بر خلاف روش اسلام و مصلحت مسلمانان باشد، چون او را خوب شناخته، با او بزرگ شده و شاهد کودکی و جوانی و پیری او بودند. آن ها میدانستند: امام در برابر امور خدایی بسیار سرسخت است و با شدت برخورد

میکند. ضربات کوبنده ی او در ابتدای دعوت اسلامی را دیده بودند؛ آن هنگام که سرهای بزرگانشان را درو میکرد و مصیبت و اندوه را در خانههایشان منتشر میکرد. آن ها دشمن او بودند قبل از این که خلیفه باشد و بعد از آن که خلیفه و حاکم آن ها شد.

لازم است حوادث بزرگی که امام علی علیه السلام بعد از وفات برادر خود، رسول اعظم صلی الله علیه و آله به آن مبتلا شد به طور عمیق و دقیق بررسی شود و بر اساس تحقیقات علمی و فارغ از عواطف و احساسات و هواهای نفسانی، ابعاد آن مورد توجه قرار بگیرد. این حوادث در روند حوادث دیگر در جهان اسلام رها شده و مسکوت ماندهاند و به همین دلیل غرق در انبوه مشکلات شده است.

جای تأسف است که در قرون اولیه، تاریخ اسلام نوشته نشده است تا تحقیقی آگاهانه و فراگیر و دور از جریانات دینی پیرامون آن صورت گیرد.

در حقیقت به این برهه خاص از زمان، بعد از وفات رسول الله صلی الله علیه و آله باید توجه خاص شود و تحقیقی عمیق درباره ی مسائل پوشیده ی آن انجام گیرد چون این برهه از تاریخ، به قید و بندهای دست و پاگیر محدود شده و در هالهای از سانسور و ابهام و اغماض واقع شده است.

در عصر نهضت فکری، زمینه برای هرگونه تحقیق علمی آماده است؛ در واقع تمام راهها باز و بستر فکری برای هر کار تحقیقی آماده است، مگر تاریخ اسلام که در قید و بند طائفهای و تقلیدهای کورکورانه ی موروثی قرار گرفته و به دور از تحقیق و دقت است.

مهمترین حادثه ای که در عصر اول اسلامی اتفاق افتاد ماجرای بنی ساعده و شورای حکومتی بود که در آن، سرنوشت ملت اسلامی و امور سرنوشت ساز، اهمیت نداشت، بلکه رعایت مصالح شخصی و تمایلات خاص در آن مقدم بر سایر

امور بود. هدف این شورا، دور کردن امام از حکومت، ابعاد حکومتی و از تمام امور متعلق به دولت اسلامی و امور سیاسی و لشکری بود.

این هدف به وضوح و روشنی محقق شد و امام خانهنشین و گوشهگیر گردید و مردم از موهبت او محروم شدند؛ همچنین از پیشرفت، تحوّل و برتری بر همه ی عالم و تمام ملتهای روی زمین که او می خواست.

جهان اسلام به دلیل دور ماندن امام علیه السلام از رهبری امت با حوادث وحشتناکی روبرو شد، از فجیعترین دردها و سختترین بلاها این بود که خلافت اسلامی که سایه ی خدا در روی زمین است به دشمنترین دشمنان رسول خدا صلی الله علیه و آله و کینهتوزترین افراد به او و خشمناکترین مردم نسبت به اصول و ارزشهای دینی، یعنی به بنی امیه رسید.

بنی امیه ضربات کوبندهای بر اهل بیت و خاندان پیامبر وارد آوردند ـ خاندانی که ودیعه و مخزن علم آن حضرت بودند ـ شیعیان و طرفدارانشان را پراکنده کردند و فساد و خلاف را در زمین منتشر کردند.

پس از آن که حکومت امویان در هم پیچیده شد و عباسیان بر حکومت مستولی شدند آن ها نیز ظلم و جور را ادامه دادند و امور اقتصادی امت را به دست گرفته، به خوشگذرانی و عیاشیهای شبانه پرداختند. آن ها خشم خود را بر سر سادات علوی یا همان دعوت کنندگان به اصلاح جامعه ریختند و بسیار فجیعتر و هولناکتر از امویان با شیعیان رفتار کردند. بدون شک، تمام بحرانها و مصایبی که مسلمانان در زمان حکومتهای اموی و عباسی متحمل شدند، نشأت گرفته از شورای سقیفه بود که ما در بحثهای این کتاب از آن استفاده میکنیم.

امام علیه السلام نهال دستپرورده ی نبوت و از نور درخشان آن بود. از درخت مبارکی که اصلش ثابت و شاخههایش در آسمان است و هر وقت دیگران بخواهند با اجازه ی پروردگار، از میوه ی آن میتوانند استفاده کنند.

تاریخ زندگی امام، ارتباط محکمی با سیره ی رسول الله صلی الله علیه و آله دارد؛ در واقع او بخش جدا نشدنی از سیره و مبارزات پیامبر و نمونهای اعلی برای اوست. او پشتوانه ی محکم برای پیامبر، هنگام غربت اسلام و زمان دردها و ناراحتیها بود؛ همگام با پیامبر در بزرگترین جهاد شرکت کرد تا اسلام توانست روی پای خود بایستد؛ آگاهی را نشر داد؛ دروازههای اندیشه و روشنایی را به روی زندگی گشود و برای نابودی جهل و شرک، کوشش فراوان نمود.

شخصیت این امام الهام گرفته و بزرگ، افکار علما و محققین مسلمان و غیر مسلمان از همه ی اعصار و شهرها را به خود مشغول داشته، آثار علمی و معارفی که از او باقی مانده، همه را مات و مبهوت کرده است. نه شرق عربی او را شناخت و نه غیر آن، همه در تحیر و شگفتیاند از قضاوتهای عجیب او، علو بلاغتش، اعجاز فصاحتش و همچنین آنچه از او به یادگار مانده از ستارگان ادب و ذخائر فکر و بیان. ابن ابی الحدید میگوید: «چه بگویم درباره مردی که تمامی فضیلت به او نسبت داده میشود، هر جماعتی به او میرسد و هر طایفهای او را جذب میکند، او سردسته همه فضایل و منابع آن است، اوست رقیب میدان مسابقه و برنده میدان اسب دوانی».

عالمان و ادیبان درباره شخصیت او بحثهای فراوانی کردهاند، دهها کتاب از روش و سیره او و صدها مقاله از زندگی و آثارش نوشتند با این وجود به تمام جوانب شخصیتی او پی نبردند و فقط به پرتوی از نور او پرداختند.

دستنوشتههای عربی مملو از آثار شخصیتی امام و اندوختههای فکری و علمی اوست که به صورت گنجینهها و کتاب های خطی در کتابخانههای جهان موجود است.

به هر حال من شکی ندارم و یقین دارم که هیچ عالمی هر چند کوشش هم بکند به کنه ذات و صفات عالیه و سطح علمی این سرآمد بزرگ نمیتواند دسترسی پیدا کند، بلکه رسیدن به آن محال است.

در طول تاریخ، شخصیتی چون امام علیه السلام وجود ندارد که درباره ی او این اندازه اختلاف عقیده وجود داشته باشد. دوستان و دشمنان او نظرات متفاوتی دارند و به شدت با هم اختلاف دارند؛ عدهای در دوستی او افراط کرده، سخنان اغراقآمیزی گفته، او را مدبر این جهان و زندگی بخش انسان ها می دانند. چون درباره ی زیادی علم، پاکی ذات، شجاعت بینظیر، رشادتش در جنگها و دفاعش از حق و حقیقت بسیار شنیدند و به خدایی او اعتقاد پیدا کردند.

گروه دیگری در دشمنی با او زیادهروی کردند و به کفر و خروج او از دین حکم دادند به این دلیل که امام پدران آن ها را در راه اسلام به هلاکت رساند. آنان ناصبیها و پیروان خوارجند؛ همان افرادی که در لحظه ی پیروزی امام بر معاویه، او را وادار به پذیرش حکمیت کردند. یاران معاویه قرآنها را بر سر نیزه کردند و بدین وسیله فتنه ایجاد شد، امام فرمود: «اینها حیله و نیرنگ به کار گرفتند، و به قرآن ایمان ندارند، و به احکامش عمل نمیکنند»، اما آن ها جواب او را ندادند، شمشیرهایشان را کشیدند، نیزههایشان را به سوی او گرفتند و او را وادار به پذیرش حکمیت کردند، سپس چون متوجه شدند راهی که رفتهاند گمراهی است، به کافر بودن او حکم دادند، چون او اول موافقت کرده بود. امام علیه السلام آن ها را آزمود، به تعبیر خود امام، او را متهم کردند و از همان وقت، امام در شهر کوفه تنها ماند و با حزن و اندوه و غم همدم شد تا به دست مجرم و گنه کاری از خوارج به شهادت رسید.

بنابراین غلات، ناصبیها و خوارج از هدایت اسلام خارج هستند و از دین به دورند و از هدایت قرآن بهره ای ندارند.

از انصاف و وفاداری به دور است که از زحمات و الطاف برادرم جناب حجت الاسلام والمسلمین شیخ هادی شریف القرشی رحمت الله علیه یادی نکنم، چون از کودکی تا کهنسالی، در همه حال، سختی و راحتی به من کمک کرد، در نیکی و احسان به من کوتاهی نکرد و در تحقیق و تألیف یاریام نمود. از خداوند متعالی

درخواست عاجزانه دارم که بهترین پاداش را به او عطا کند و او را مورد رحمت و مغفرت خود قرار دهد.

شایسته است از زحمات استاد بزرگوارم، حجتالاسلام و المسلمین شیخ حسین خلیفه قدردانی بکنم چون لطف همیشگی و تشویقهای پی در پی او، مشوق من در خدمت به اهل بیت بود، از سعی و تلاشش در این خصوص قدردانی میکنم و از خداوند توفیق او را خواستارم.

همچنین لازم است به الطاف برادرم جناب حجتالاسلام و المسلمین سید بزرگوار سید جواد وداعی دامت برکاته اشاره کنم، که به مکتب امام حسن علیه السلام خدمت بسیاری کرده و کمکهای فراوانی نیز به من نموده است. از خداوند برای او اجر جزیل میخواهم خداوند او را برای اهل علم ذخیره و حفظ کرده و به او توفیق عطا نماید.

نجف اشرف

باقر شریف قرشی

18 محرم 1418 هجری

پیشگفتار

قرآن کریم؛ رساله جاوید خدا و حفظ کننده بهشت است، با آن برترین بندگانش را که کامل ترین فکر، صادقترین ایمان و رئوفترین قلبها را دارند برگزید.

خدای متعال فرموده است: لَقد جآءکم رسولٌ من أنفسکُم عزیزٌ علیه ما عنتُّم حریصٌ عَلیکم بالمؤمنینَ رؤوفٌ رحیمٌ⁽¹⁾.

«با تحقیق، پیامبری از خودتان به سوی شما آمد که رنج و هلاک شما بر او سخت، و بر هدایت شما حریص، و به مؤمنان مهربان و رحیم است».

رسول خدا صلی الله علیه و آله ، کتاب خدای متعال را آشکار، آیات آن را شایع، و آن را منتشر کرد و آیات آن را برای اقوام و زبانهای مختلف آنها و شهرهای دیگر میخواند.

در واقع تعالیم قرآن، احکام و آدابش برای ترقی انسان و علو سرشت او آمده است. فواید آن بسیار زیاد است و همچنین کمک و نعمت بزرگی برای بشریت بوده است، و معجزه خلیفه خدا در روی زمین میباشد.

امام بزرگ، علم تفسیر قرآن را از برادرش و پسر عمویش، رسول خدا صلی الله علیه و آله فرا گرفت و او به تفسیر هر آیهای که بر او نازل میشد، احاطه داشت، همان طور که امام آن را بیان میکند:

«آیهای خدا بر پیامبرش نازل نکرد، مگر اینکه آن را جمع کردم و آیهای از آن نبود، مگر اینکه بر من خواند و تأویل آن را به من آموخت»⁽¹⁾.

و امام علیه السلام فرمود: «آیهای در قرآن نازل نشد، مگر اینکه من میدانستم کجا نازل شده، درباره چه کسی نازل شده و درباره چه چیزی و در دشت یا در کوه نازل گردیده است»⁽¹⁾.

پس؛ امام علیه السلام اولین کسی است که به علم قرآن احاطه پیدا کرد، و بر مضامین و محتویات آن واقف شد.

و این تفسیر موجب مباهات و افتخار ائمه طاهرین بود بعضی از کینه توزان و دشمنان شیعه قرآن امام را غیر از این قرآن میدانستند و آن را نزد امام وسیله عیب و طعن قرار دادند. این از کم تدبیری آن ها بود زیرا شیعه عقیده دارد که قرآن دیگری غیر از این قرآن وجود ندارد، و این قرآنی است که از جانب خداوند متعال بر پیامبر خاتم نازل شده است.

تفسیر امام شامل تفسیر و اسباب نزول آن و غیر آن که ذکر کردیم میباشد.

اگر کرسی خلافت بعد از وفات رسول اللّه صلی الله علیه و آله به امام علی علیه السلام واگذار میشد، و رهبری حکومت را او به عهده میگرفت؛ رهبری اصیل و نمونه با حکومت عالیه در روی زمین تشکیل میشد؛ زیرا امام از توانایی مهم علمی الهام گرفته بود، که تنها او از آن برخوردار بود و او دروازه شهر علوم پیامبر صلی الله علیه و آله بود و اندازهای برای مرفت او نیست به علوم، نیست.

امام علیه السلام اعلام کرد، اگر رهبری بعد از نبی صلی الله علیه و آله به او واگذار میشد، برای تمام ملل و ادیان آن گونه که در کتابشان بود فتوا میداد.

امام علیه السلام فرمود: «به خدا قسم اگر برای من کرسی بگذارند و بر آن بنشینم، برای اهل تورات به توراتشان فتوا میدهم، تا تورات به سخن آید و بگوید: علی درست گفت و دروغ نگفت، برای شما فتوای داد آن گونه که بر من نازل شده، و به اهل انجیل با انجیلشان فتوا دهم تا انجیل به سخن آید، بگوید: علی درست گفت و دروغ نگفت برای شما به آنچه بر من نازل شد. و به اهل قرآن با قرآن شان فتوا دهم، تا قرآن به نطق آید و بگوید علی درست گفت و دروغ نگفت و شما را فتوا داد آن گونه که بر من نازل شد. شما که قرآن را شب و روز میخوانید آیا در بین شما کسی هست آنچه نازل شده بداند؟ و اگر یک آیه در قرآن نبود، و آنچه بوده و خواهد بود را تا روز قیامت به شما خبر میدادم. خداوند میفرماید: یمحوا اللّهُ ما یشاءُ وَیثبتُ وعندهُ أمِّ الکتابِ⁽¹⁾. (خداوند هر چه را نخواهد، محو و هر چه را بخواهد، اثبات میکند.)

و این حدیث امام علیه السلام بر عالم بودن امام به تمام علوم و تمامی حوادثی که در دنیا رخ داده، و تا روز قیامت رخ میدهد، دلالت میکند.

نجف اشرف

باقر شریف قرشی

10 جمادی الثانی 1419 هـ

امام علی علیه السلام در جهاد و غزواتش با پیامبر صلی الله علیه و آله

پیامبر صلی الله علیه و آله مردم را به صلح و آزادی انسان از ویرانیها و خرابی جنگ و بزهکاری زندگی دعوت کرد و دعوت درخشانش از مکه ـ جایی که مرکز قوای جاهلی که در قرشیان تجسم پیدا کرده بود، آغاز شد ـ آنهایی که افکارشان بر نادانی، کبر و خودخواهی خو گرفته بود، پس رگهای گردنشان ورم کرده، سحرشان باطل شده و به مبارزه با رسول الله صلی الله علیه و آله و عذاب و شکنجه هر کسی که به او ایمان آورده، پرداختند. از اینرو برای خلاصی از تندی و خشونت قرشیان مجبور به هجرت به حبشه شدند.

پیامبر صلی الله علیه و آله در حمایت عمویش ـ شیخ بطحاء و مؤمن قریش ـ ابی طالب بود، چون به لقاء اللّه پیوست، پیامبر صلی الله علیه و آله رکنی را که به آن پناهنده شود، ندید. قریش بر قتل او اجتماع و توافق کردند، پس به یثرب مهاجرت کرد و از اهالی آنجا حمایت و ایمان به دعوتش و استجابت به یاریش را دید. قرشیان سخت ترسیدند و قیام کردند و رأیشان بر شروع جنگ بر علیه او بدون وقفه قرار گرفت و تمام امکانات اقتصادی و نظامی را برای مبارزه با او و خاموش کردن نور رسالت به کار گرفتند.

امام امیرالمؤمنین علیه السلام در کنار پیامبر صلی الله علیه و آله ایستاد و با تمام وجود از او حمایت میکرد و در تمام جنگهایی که قریش بر علیه او به راه انداخت، دلاورانه جنگید و پیامبر’ فرماندهی لشکرش را به او واگذار کرد و پرچم را او بر می افراشت. امام همیشه و در همه جنگها همراه او بود که هدف آن برافراشتن کلمه اللّه،

آزادی اراده و فکر انسان از پرستش بتها است که وبای فکر و از امراض خطرناکی است که انسان را به قافله حیوانات چرنده ملحق میکند و از راه مستقیم بازمیدارد.

به هر حال، ما یادآور بعضی غزواتی میشویم که امام با پیامبر صلی الله علیه و آله در دفاع از کلمه اسلام حضور داشته و پرچم توحید را برافراشته است:

1 ـ جنگ بدر

غزوه بدر⁽¹⁾، پیروزی آشکاری را برای اسلام ثبت کرده، فتح بزرگی برای مسلمین و ضربه قاطعی به پیشوایان کفر و گمراهی از سرکشان قریش و جبارانشان بود و خدای متعال، بنده و رسولش محمد صلی الله علیه و آله را در واقعه بدر عزیز کرد، دشمنانش را خوار نمود، دینش را ظاهر کرد، از کلمهاش دفاع نمود و قهرمان بارز در این جنگ امام امیر المؤمنین علیه السلام بود و شمشیر او داس مرگی بود که سران مشرکین را درو میکرد و متجاوزین و ملحدین از قریش را به هلاکت می رساند که به اختصار جنگ بدر را بررسی می کنیم:

الف ـ کمک طلبیدن ابوسفیان از قریش

"ابوسفیان"، اول دشمن اسلام، برای تجارت به سوی شام خارج شد در حالی که هفتاد نفر از قریش با او بودند، چون تجارتشان به اتمام رسید و کالای مورد نظرشان را خریدند و به سوی مکه بر می گشتند، پیامبر از بازگشت آنها مطلع شد، پس اصحابش را به سوی آنها فراخواند تا کالا و اموال آنان را مصادره کنند و این عمل برای تضعیف وضع اقتصادی آنها بود که نتوانند به مبارزه با اسلام ادامه دهند و ابوسفیان این را فهمید و از قریش درخواست کمک و حمایت کرد تا از کالا و اموالشان پشتیبانی کنند، قریش به کمک او شتافت و ابوسفیان

راهی غیر از راه عمومی انتخاب کرد و توانست کاروان را از دسترس مسلمین نجات دهد. پیامبر صلی الله علیه و آله با مسلمانانی که با او بودند برای رسیدن به ابوسفیان به پیشرفت خودش ادامه داد و در بدر با لشکرش اردو زد.

خواب عاتکه

"عاتکه"

دختر عبدالمطلب خواب وحشتناکی دید، به سرعت نزد برادرش "عباس بن عبدالمطلب" رفت و داستان را برای او شرح داد و گفت:

دیشب خوابی دیدهام که مرا ناراحت کرده است...

عباس فوراً گفت: در خواب چه دیدهای؟

داستان را با ترس و ناراحتی شرح داد و گفت:

میترسم شر عظیمی به قوم تو برسد، این را از من نشنیده گیر و الا برای تو نمیگویم.

چون از او ضمانت گرفت که آن را در بین قریش شایع نکند، گفت:

شترسواری را دیدم که با شترش تا بالای "ابطح" آمد و در آنجا با صدای بلند فریاد زد: ای آل نجد، به محل مرگتان فرار کنید، دیدم مردم همه به دور او جمع شدند، پس دیدم سنگی را برداشت و آن را افکند، آمد تا به پائین کوه رسید و خرد شد و خانهای از خانههای مکه نماند مگر اینکه تکهای از آن سنگ در آن قرار گرفت...

"عباس"

از این خواب وحشتناک که خبر از خطر عظیمی برای اهالی مکه میداد، ترسید و نتوانست آن را کتمان کند و سینه او از آن تنگ شد و برای مردم آن را بازگو میکرد تا بین مردم شایع شد و خبر به ابوجهل رسید. به سوی عباس رفت و با تمسخر گفت: ای بنی عبدالمطلب، آیا به این راضی نشدید که مردانتان ادعای پیامبری کنند، حتی این ادعا به زنانتان نیز رسید..⁽¹⁾.

اما خواب "عاتکه" عملی شد و قرشیان را به نابودی کشاند و واقعه بدر در تمام خانههای آنها مصیبت و اندوه به راه انداخت و چتر ذلت و خواری بر سر آنها افکند.

نصیحت عتبه بن ربیعه

قبل از اینکه آتش جنگ شعله ور گردد "عتبه بن ربیعه" قوم خود را از جنگ با رسول خدا صلی الله علیه و آله بر حذر داشت و آنها را از گشایش باب جنگ بر مسلمین نهی نمود و گفت:

من قومی را دیدم که جان بر کفند و شما به آنها دست نمییابید.. ای قوم، گناهان را به گردن من بیندازید و بگویید "عتبه بن ربیعه" ترسو است و میدانید که من از شما ترسوتر نیستم..

ابوجهل نصیحت عتبه را شنید، بشدت غضبناک شد، با غیظ و غضب بر او فریاد زد:

تو این را میگویی؟ به خدا اگر غیر از تو این را میگفت او را گاز میگرفتم، تو را میبینم که تمام جانت را ترس و وحشت گرفته است..

و عتبه آن را با خشونت رد کرد و گفت:

ایای تعیّر

یامصفراً أسته

ستعلم الیوم

اینا اجبن؟⁽¹⁾

تو به من عیب میگیری ای کسی که نشیمنگاه او زرد است؟ امروز میفهمی که چه کسی ترسوتر است؟

پیامبر صلی الله علیه و آله به عتبه که بر شتر قرمزی سوار بود نگریست و در روی او خیره شد، به اصحابش فرمود:

إن یَکُن فی أحَدٍ مِنَ القَومِ خَیرٌ فَعِندَ صاحِبِ الجَمَلِ الأحمَرِ، إن یُطیعُوهُ یَرشُدوا...⁽²⁾

اگر در کسی خیری در این قوم باشد نزد صاحب شتر سرخ است، اگر از او اطاعت کنند ارشاد میشوند...

قریش نصیحت عتبه را نشنیده گرفته و به گمراهی و جهل خودش ادامه داده و تصمیم به مبارزه با پیامبر صلی الله علیه و آله گرفتند. ابوجهل به کمی اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله نگریست و آنها را ضعیف شمرد و به آنها اهانت کرد و گفت: محمد و اصحابش لقمهای ذبح شدهاند...⁽¹⁾.

آب دادن امام به لشکر

لشکر اسلام در بدر اظهار تشنگی کردند، پس امام علیه السلام به سوی چاه رفت و برای آنها آب آورد و مسلمین آشامیدند تا سیراب شدند⁽²⁾.

دعای پیامبر به انصار

پیامبر صلی الله علیه و آله به انصار نگریست که به دنبال سوار شدن بر ناقههایی هستند که برای آنها کفایت نمیکند، پس برای آنها دعا کرد و گفت:

اللَّهُمَ إنَّهُم حُفاةٌ فَاحمِلهُم وَعُراةٌ فَاکسُهُم وَجِیاعٌ فَأشبِعهُم وَعالَةٌ فَأغنِهِم مِن فَضلِک. خدایا این ها پیاده هستند، آنها را سوار کن و برهنهاند آنها را بپوشان و گرسنهاند آنها را سیر کن و عیالوارند آنها را از فضل خودت بی نیاز گردان.

خدای متعال دعای پیامبر عظیمش را مستجاب کرد. چون جنگ بدر به پایان رسید هر کسی شتری داشت که بر آن سوار شود. همه برهنگان پوشیده شدند و از کالای قریش به طعام رسیدند و برای اسراء فدیه گرفتند و هر عیالواری بی نیاز گردید.⁽³⁾

دعای پیامبر صلی الله علیه و آله بر قریش

پیامبر صلی الله علیه و آله شب را نخوابید و در کنار درختی نماز میخواند و همهی مسلمانان جز او در خواب بودند، آنگونه که امیرالمؤمنین علیه السلام میفرمود که او خدای متعال را به این دعا میخواند:

اللَّهُمَ هَذِهِ قُرَیشٌ قَد أقبَلَت بِخُیَلائِها وَفَخرَها تُحارِبُکَ وَتُکَذِّبُ رَسولکَ، اللَّهُمَ فَنَصرَکَ الَّذی وَعَدتَنی، اللَّهُمَ أحِفَّهُمُ الغَداةَ...⁽¹⁾ خدایا این قریش است که با اسبان خود روی آورده و جنگ با تو را فخر میداند و رسول تو را تکذیب میکند، خدایا آن پیروزی که وعدهفرمودی عطاکن، خدایا آنها را صبحگاهان هلاک گردان...

پیامبر صلی الله علیه و آله با اصحابش

پیامبر صلی الله علیه و آله اصحابش را نیرو و نشاط میبخشید و به آنها می گفت:

وَالَّذی نَفسُ مُحَمَّدٍ بِیَدِهِ! لایُقاتِلُهُم رَجُلٌ فَیُقتَلَ صابِراً مُحتَسِباً مُقبِلاً غَیرَ مُدبِرٍ إلا أدخَلَهُ اللّهُ الجَنَّةَ به آن کسی که جان محمد در دست اوست، مردی از شما نمیجنگد که اگر پایداری کرد و با تدبیر کشته شد و پشت به دشمن نکرد مگر اینکه خدا او را وارد بهشت میکند.

و این کلمات در جانشان عزم و اراده را برانگیخت و چون شیر به مبارزه دشمنان خدا رفتند.

جنگ

جنگ صبح روز جمعه هفدهم رمضان المبارک سال دوم هجری مصادف با پانزدهم ژانویه سال 624 میلادی شروع شد و قرشیان جنگ را آغاز کردند. سپس

از بین آنها "عتبه بن ربیعه" و "شیبه" و "ولید" خارج شدند؛ آنها قهرمانان قریش و پیشاهنگان سواره نظام آنها بودند. جوانانی از انصار برای مبارزه با آنها خارج شدند، عتبه آنها را تحقیر کرد و گفت: قصد ما شما نبوده، ما میخواهیم با پسرعموهایمان از بنی عبدالمطلب مبارزه کنیم. پس رسول خدا صلی الله علیه و آله "عبیده" و "علی" و "حمزه" را برای مبارزه با آنها فرستاد. "حمزه" در برابر "عتبه"، "عبیده" در برابر "شیبه" و "علی" در برابر "ولید" قرار گرفتند.⁽¹⁾

امام علی علیه السلام و حمزه رقبای خود را کشتند و اما عبیده و ابن ربیعه دو ضربت به یکدیگر زدند و هر یک از آنها شمشیرشان را بر سر یکدیگر ثابت کرده بودند که علی و حمزه با شمشیرهایشان بر او حمله کرده و جنازه او را ترک کردند.⁽²⁾

جنگ شدت پیدا کرد و پیامبر صلی الله علیه و آله از سختترین مبارزان و نزدیکترین افراد به دشمن بود و مسلمانان به او پناهنده میشدند، چنانکه امام علیه السلام در این باره فرموده است: شکست در صف قرشیان ظاهر شد و ابهت آنها فرو ریخت و بدترین شکست را خوردند.

دلاوریهای امام

از امام امیرالمؤمنین علیه السلام شجاعت و مقاومتی غیر قابل توصیف بروز کرد و نیروی جنگندگی او در لشکر رسول صلی الله علیه و آله ، در وسط قرشیان فرو رفته بود و سران آنها را درو میکرد و قتل و نابودی را در بین آنها منتشر کرد به طوری که ملائکه آسمانها از دلاوری او به شگفت آمدند و جبرئیل صدا زد: «لا سَیفَ إلا ذُوالفَقار و لا فَتی إلا علی»:⁽³⁾شمشیری جز ذوالفقار و جوانمردی جز علی نیست.

خداوند پیروزی آشکار اسلام را به دست امام و پیشوای بزرگ، نصیب اسلام کرد، کسی که قرشیان را خوار و ذلیل نمود و به ننگ فرار گرفتار کرد.

اسامی کسانی که به دست امام کشته شدند:

خانهای از خانههای قرشیان نبود که شمشیر امام در این جنگ به او نرسیده باشد، نام آنهایی که امام سر آنها را از تن جدا کرده بود بشرح زیر است:

1 ـ ولید بن عتبه که مرد بیباک و خطرناکی بود، همه از او میترسیدند و او برادر هند ـ مادر معاویه و زن ابوسفیان ـ بود.

2 ـ حنظله بن ابی سفیان.

3 ـ عاص بن سعید، جنگجوی خطرناکی بود، قهرمانان از او میترسیدند.

4 ـ نوفل بن خویلد، از سختترین مشرکین در دشمنی با رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و قریش به او احترام گذاشته و پیشقدم بود و او را بزرگ میداشتند و از او پیروی میکردند. او از بنی نوفل بن عبد مناف بود.

5 ـ زمعه بن الاسود.

6 ـ نضر بن حارث بن کلده از بنی عبدالدار.

7 ـ طعیمه بن عدی بن نوفل، از رؤسای اهل گمراهی بود.

8 ـ عمیر بن عثمان بن کعب بن تیم عموی طلحه بن عبیداللّه.

9 ـ عثمان بن عبیداللّه.

10 ـ مالک بن عبیداللّه برادر عثمان.

11 ـ مسعود بن امیه بن المغیره از بنی مخزوم.

12 ـ حذیفه بن ابی حذیفه بن مغیره.

13 ـ قیس بن الفاکه بن المغیره.

14 ـ ابوقیس بن ولید بن مغیره.

15 ـ عمر بن مخزوم.

16 ـ حارث بن زمعه.

17 ـ ابومنذر بن ابی رفاعه.

18 ـ منبه بن حجاج سهمی.

19 ـ عاص بن منبه از بنی سهم.

20 ـ علقمه بن کلده.

21 ـ ابوالعاص بن قیس بن عدی.

22 ـ معاویه بن مغیره بن ابی العاص.

23 ـ لوذان بن ربیعه.

24 ـ عبداللّه بن منذر بن ابی رفاعه.

25 ـ حاجب بن سائب بن عویم.

26 ـ اوس بن مغیره بن لوذان.

27 ـ زید بن ملیص.

28 ـ غانم بن ابی عویف.

29 ـ سعید بن وهب حلیف بنی عامر.

30 ـ معاویه بن عامر بن عبدالقیس.

31 ـ سائب بن مالک.

32 ـ عبداللّه بن جمیل بن زهیر الحارث بن اسد.

33 ـ ابوالحکم بن اخنس.

34 ـ هشام بن ابی امیه بن مغیره⁽¹⁾.

اینها کسانی بودند که امام علیه السلام سرهای آنها را با شمشیر خود در راه اسلام از تن جدا کرد.

توقف پیامبر بر کشته شدگان بدر

پیامبر صلی الله علیه و آله بر کشته شدگان بدر توقف کرد و بر سر آنها درنگ نمود و آنچه را که از عذاب و سختیها از آنها تحمل کرده بود یادآور شد و آنها را مورد خطاب قرار داد:

«یا أهل القلیب! یاعتبة بن ربیعة، ویا شیبة بن ربیعة! ویا امیة بن خلف! ویا أباجهل بن هشام....»:

ای اهل چاه! ای عتبه بن ربیعه، و ای شیبه بن ربیعه! و ای امیه بن خلف! و ای اباجهل بن هشام....

و گروهی از آنهایی که به شکنجه و آزار آنها پرداخته بودند برشمرد، سپس به آنها گفت:

هَل وجدتم ماوعد ربُّکم حقاً؟ فإنی قد وجدتُ ما وعدنی ربّی حقاً آیا آنچه را که پروردگارتان وعده کرده بود، حق یافتید؟ من آنچه را که پروردگارم وعده داده بود، حق یافتم.

و اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله از خطاب او به کشته شدگان تعجب کردند و به او گفتند:

ای رسول خدا، آیا با گروهی که مردهاند، تکلم میکنی؟

رسول خدا صلی الله علیه و آله جواب داد:

وما أنتم بأسمع لما أقول منهم و لکنهم لا یستطیعون أن یجیبونی⁽¹⁾ و شما شنواتر از آنها نیستید در آنچه به آنها میگویم و لکن آنها نمیتوانند جواب مرا بدهند.

ارواح از بین نمیروند، اما جسمها پوسیده میشود و برمیگردد به آنچه عنصرش از آن تشکیل شده است، اینگونه رسول خدا اعلان کرد.

اسیران قریش

حدود هفتاد نفر از قرشیان به دست نیروهای پیامبر صلی الله علیه و آله اسیر شدند.⁽¹⁾رسول اکرم’ از بعضی از آنها جزیه گرفت و آزادشان کرد و کسانی که قادر به پرداخت جزیه نبودند ولی سواد خواندن و نوشتن داشتند را امر کرد که به مسلمانان خواندن و نوشتن یاد دهند. پیامبر صلی الله علیه و آله با این کار اولین اقدام را برای از بین بردن بی سوادی در پایتخت خود انجام داد.

اندوه قرشیان بر کشته شدگانشان

قرشیان سخت بر کشته شدگانشان اندوهگین شدند و اندوه خود را در سینه پنهان کردند. ابوسفیان عهد کرد سرش را از جنابت نشوید و همسرش هند غرق در ماتم شد ولی اندوهش را بر اهل بیتش پنهان داشت و میگفت: چگونه برای آنها بگریم وقتی خبر آن به محمد و اصحابش رسید ما را شماتت کنند، نه به خدا روغن بر من حرام باشد تا اینکه با محمد و اصحابش بجنگیم و از آنان انتقام بگیریم.

کشته شدگان بدر دردی بر جان قرشیان گذاشته بود که بعضی شعراء آنها درباره آنها چنین مرثیه خوانی کردهاند:

فماذا

بالقلیب قلیب بدر

من الفتیان والقوم الکرام

وماذا

بالقلیب قلیب بدر

من الشیری ثکل بالسنام⁽²⁾

پس چه چاهی است چاه بدر! از جوانان و قوم بزرگوار کشته شده پر شده است.

و چه چاهی است چاه بدر! که پر از نیزههای چوبین است که افراد زیادی را داغدار کرد.

و قریش کینه امام را به دل گرفتند حتی پس از آنکه اسلام را پذیرفتند و با

امام به خلافت بیعت کردند، "اسید بن ایاس" این ابیات را سروده و قریش را بر مبارزه با امام تشویق و بیعت خود را شکسته و گفته است:

فی کل مجمع

غایة أخزاکم

جذع أبرّ

علی المذاکی القرح

للّه درّکم

ألما تنکروا

قد یذکر

الحر الکریم ویستحی

هذا ابن

فاطمة الذی افناکم

ذبحاً

وبقتلة بعضه لم یذبح

اعطوه خرجاً

واتّقوا تضریبه

فعل الذلیل

وبیعة لم تربح

أین الکهول

وأین کل دعامة

فی المعضلات

وأین زین الابطح

أفناهم

قصعاً وضرباً یفتری

بالسیف یعمل

حدّه لم یصفح

در هر انجمنی که پرچمی برپا شد نوجوانی نورس شما را رسوا کرد و بر پیران سالمند پیروز شد.

خدایتان خیر دهد آیا شما کردار این جوان را بد میپندارید چیزی که هر آزادمرد بزرگواری از آن شرم دارد

اینپسر فاطمه دختر اسد است که شما را نابود کرد به سر بریدن و به کشتندرجا.

به او مالی و چیزی بدهید و از ضربتهای او خود را حفظ کنید کاری که مردان زبون و خوار میکنند و بیعتی که سودی ندارد.

پیران و خردمندان کجایند؟ بزرگان و پناهگاهان در هر پیشامد ناگوار کجایند؟ زینت و زیبایی مکه کجاست؟

شما را به کشتنی در جا نابود کرد، به ضربت­هایی از شمشیر که به تیزی آن جدا میکرد و به پهنای آن کار نداشت.

امام قهرمان اسلام، جام خواری را به قرشیان چشانید، در خانههایشان حزن و اندوه و عزا را انتشار داد و ذلت و عیب را به ارث برای آنها آورد. چون آنها دشمنان اسلام و دشمن او بودند، میکوشیدند که پرچم اسلام را درهم بپیچند و کلمه توحید را خاموش کنند.

پیروزی اسلام

سپاه اسلام در جنگ بدر به پیروزی چشمگیری نائل شد، عظمت و شوکت مسلمین قوت گرفت و قدرتی هراسانگیز بدست آورد و آن آغاز و اصل فتوحات بود چه اینکه تشویقی برای فرو ریختن در میدان جنگ بر علیه دشمنان اسلام بود.

جنگ بدر پایان یافت و قهرمان آشکار و پیروز در آن، اسداللّه امام امیرالمؤمنین علیه السلام بود. شمشیر او داس مرگ بود که آن را بر گردن قرشیانی فرود میآورد که لحظهای به خدا ایمان نیاوردند. آنان حتی بعد از گرایش ظاهری به اسلام، شب و روز در صدد نیرنگ و انتقام از اسلام بودند و تمام آنچه را که مسلمین به آن مبتلا شدند، از سوی قرشیان و تدابیر آنها بود و شایان ذکر است که ازدواج امام علیه السلام با سیده زنان عالم زهراء الرسول صلی الله علیه و آله بعد از جنگ بدر بود و ما آن را در فصل خاصی بیان میکنیم.

2 ـ جنگ احد

قریش، خبر شکست خفت بار و خسارت حاصله از آن را در میدان جنگ بدر با ناراحتی و اندوه دریافت کردند. حزن و اندوه زیاد در بین مردم منتشر شد و هند ـ مادر معاویه ـ گریه را بر کشته شدگان زن و مرد حرام کرد تا اندوه در جانشان پنهان و شعلهور مانده، چیزی آن را جز خونخواهی کشتهگان و انتقام از مسلمین خاموش نکند.

ابوسفیان در جنگ احد رییس قریش و فرمانده اول در این میدان بود. او نادانی به تمام معنی بود که در عمق جانش هیچ ارزش انسانی نفوذ نکرده، لحظهای به خدای متعال ایمان نیاورد. او توده مردم و قبایل را بر جنگ علیه رسول اللّه صلی الله علیه و آله تحریک میکرد و اموال را جمعآوری و برای جنگ با مسلمانان و آماده کردن آنها، اسلحه میخرید و بیشتر قریش ـ آنها­یی که با پیامبر صلی الله علیه و آله کینه داشتند ـ پاسخ مثبت دادند. پس با ساز و برگ فراوان با تمام همپیمانانشان و هر

کس که از آنها پیروی میکرد، برای جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله خارج شده، زنانشان را نیز برای تشویق افرادشان با خود به جنگ آوردند.

ریاست زنان را هند ـ مادر معاویه ـ به عهده داشت و دف زده، شوهران و فرزندانشان را به جنگ تشویق میکردند:

ویهاً بنی عبدالدار ویهاً حماة الادیار ضرباً بکل بتّار

وای بر شما ای بنی عبدالدار، وای بر شما حامیان شهر، با شمشیر تیز بزنید

و صدای هند بلند بود و قوم خود را مورد خطاب قرار میداد و میگفت:

إن تقبلوا

نعانق

ونفرش

النمارق

أو تدبروا

نفارق

فراق غیر

وامق

اگر روی بیاورید و خوب بجنگید ما شما را در آغوش میگیریم و برای شما فرش میگسترانیم.

اگر پشت کنید جدا میشویم، جدا شدن غیر رجوع.

مادر معاویه رهبر زنان و شوهرش رهبر مردان در جنگ با رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و آنها پلیدیهای مرتدین، سرکشان و مسخشدگان از قبایل قرشی ـ که برای خاموش کردن نور خدا و دور کردن مردم از خیر کوشش میکردند ـ را با خود حمل میکردند.

شروع جنگ

لشکر مشرکین سه هزار نفر و لشکر مسلمانان هفتصد جنگجو بودند و در پیشاپیش لشکر مشرکین "طلحه بن ابی طلحه" و در دستش پرچم بود و صدایش را بلند کرد و گفت: ای اصحاب محمد، شما گمان میکنید که خدا با شمشیر شما، ما را به جهنم میفرستد و با شمشیر ما شما را به بهشت میبرد، پس چه کسی با من مبارزه میکند؟ قهرمان اسلام و اسد الله امام امیرالمؤمنین علیه السلام پیش آمد و گفت:

واللّه! لاأفارقک حتی أعجِّلک بسیفی إلی النار والله از تو جدا نمیشوم تا تو را با شمشیرم به جهنم بفرستم.

امام ضربتی به او زد که پایش قطع شد و بر زمین افتاد و در خون خود غوطهور شد، امام خواست سر او را جدا کند، او را به رحم قسم داد، امام او را رها کرد و ساعتی طول نکشید تا به هلاکت رسید و رسول خدا صلی الله علیه و آله به هلاکت او خوشحال شد چنانکه همه مسلمانان خوشحال شدند⁽¹⁾و او از قهرمانان قریش بود و به خاطر شجاعتش قوچ گروه نامیده میشد. با کشتن او مشرکین خوار و سست شدند و شکست در صفوفشان پیدا شد و پرچم بعد از او به دست قهرمانان قریش افتاد و امام علیه السلام آنها را میکشت.

هند در وسط لشکر بود و جنگ را با شعار خودش در نفوس مشرکین بر علیه مسلمین شعلهور میکرد و هرگاه مردی از قریش فرار میکرد میلی از سرمهدان به او میداد و میگفت: تو زنی، این سرمه را به چشم بکش...⁽²⁾.

و از صور این جنگ اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله شمشیری به "ابادجانه" داد ـ او از بزرگان صحابه بود ـ و به "زبیر" نداد و "زبیر" از این جهت ناراحت شد و به دنبال او رفت تا ببیند او با آن چه کار میکند، دید پارچه سرخی را به سرش بست، انصار گفتند: پارچه مرگ را بر سرش بست و به میدان جنگ آمد و میگفت:

أنا الذی

عاهدنی خلیلی

ونحن بالسفح

لدی النخیل

ألا أقوم

الدهر فی الکسول

أفرّ بسیف

اللّه والرسول⁽³⁾

من آن کسی هستم که خلیل من از من پیمان گرفته و ما نزد درخت خرما جاری میکنیم.

برای اینکه روزگار به تنبلی نگراید با شمشیر خدا و رسول فرار میدهم.

و با این شعر، شجاعت و سرسختی خود را در دفاع از سول خدا صلی الله علیه و آله آشکار کرد. ابودجانه مرگ را به اردوی قرشیان برد و بر هند مادر معاویه حمله کرد و شمشیر خود را بر سر او گذاشت مگر اینکه از روی بزرگواری شمشیر را برداشت و چون زبیر به شجاعت ابی دجانه نگریست، رأی پیامبر صلی الله علیه و آله را درست یافت.

شکست مسلمانان

متأسفانه مسلمانان به شکست خرد کننده و خسارت مصیبت باری دچار شدند که نزدیک بود پرچم اسلام درهم پیچیده شود و این به دلیل مخالفت گروهی از لشکر اسلام به نقشههای جنگی رسول خدا صلی الله علیه و آله بود که آنها را ملزم به اجراء آن نموده بود.

پیامبر صلی الله علیه و آله گروهی را به سرکردگی "عبدالله بن جبیر"⁽¹⁾بر گردنه کوه سپرده بود که از پشت سر مسلمین را حمایت کنند و به آنها تأکید کرد که از جایشان حرکت نکنند. آنان تیر و کمانشان را به سوی لشکر قریش هدفگیری کرده، خسارت زیادی به آنها وارد نموده، قریش اثاث و سلاح خود را رها نموده و فرار کرده و مسلمانان برای غارت آن روی آوردند، تیراندازان نیز محل خود را ترک کرده و به جمعآوری اثاث پرداختند و از فرمان رسول خدا صلی الله علیه و آله در ترک نکردن محل خود، سرپیچی نمودند.

وقتی "خالد بن ولید" این را دید، به بقیه تیراندازان حمله کرد و آنها را کشت و از پشت سر به اصحاب پیامبر صلی الله علیه و آله حمله کرد و بیشتر بزرگان لشکر اسلام

را از بین برد. هدف مشرکین به صورت خاص شخص رسول خدا صلی الله علیه و آله بود. او در این جنگ چند جراحت برداشت، دندانهایش شکست و لبهای او پاره شد و خون مانند سیل به صورتش جاری بود و آن را پاک میکرد در حالی که میفرمود:

کیفَ یُفلح قومٌ خَضَّبوا وَجهَ نَبِیِّهِم وهو یَدعوهم إلی اللّه!⁽¹⁾ چگونه رستگار میشود قومی که صورت پیامبرشان را خضاب کردند و او آنها را به سوی خدا میخواند!

افراد پست و لئیم قرشیان پیامبر صلی الله علیه و آله را احاطه کرده، قصدشان کشتن او بود و در رأس آنها ابوسفیان بود، او مردم را به کشتن پیامبر’ تحریک میکرد و دستور داد که شخصی صدا بزند محمد کشته شده است، مسلمانان با شنیدن این سخن فرار کردند و بعضی بزرگان صحابه پس از فرار کوشیدند از ابوسفیان درخواست امان کنند.

قتلگاه حضرت حمزه

از شهید جاوید "حمزةًبن عبدالمطلب" رشادت و شجاعتی وصف ناشدنی بروز کرد. او چون کوه ایستاده و از پیامبر صلی الله علیه و آله حمایت میکرد و قهرمانان دشمن را به خاک میافکند و زمین را از خون کفار و ملحدین سیراب مینمود. او مرگ را به سخره گرفته و زندگی خود را به خدای عالمیان بخشیده بود.

بزهکار پست "وحشی" دید که او مردم را با شمشیر خود درو میکند، پس حربه خود را آماده کرد و به سوی او پرتاب نمود و آن در پشت کمر او قرار گرفت و از بین دو پایش خارج شد. قهرمان بزرگ بر زمین افتاد و طولی نکشید که جان به جان آفرین تسلیم کرد.⁽²⁾با کشته شدن این فرمانده بزرگ خسارت زیادی به

مسلمین وارد شد و شهادت او غمناکترین مصیبتی بود که رسول خدا صلی الله علیه و آله با آن مواجه گردید. پس سلام خدا بر شهید جاوید و سلام بر او روزی که متولد شد و روزی که به شهادت رسید و روزی که برانگیخته میشود.

قتلگاه حضرت مصعب

"مصعب" جوانی قرشی بود، به پیامبر صلی الله علیه و آله ایمانی آورد که در اعماق جانش نفوذ کرد و داخل در قلبش شد و انواع عذابها را تحمل کرد. پیامبر صلی الله علیه و آله او را به عنوان مبشر دین اسلام و دعوت کننده به سوی خدا به مدینه فرستاد، به دست او بسیاری از مردم مدینه مسلمان شدند و در جنگ احد یکی از سرداران لشکر رسول اللّه صلی الله علیه و آله بود و "ابن قمئه" به گمان اینکه رسول خداست، او را کشت و صدایش را بلند کرد و گفت: محمد را کشتم، لشکر اسلام خسارت زیادی دید و یکی از فرماندهان عاقل و مدبر خود را از دست داد. خدا او را رحمت کند و اجر و پاداش زیادی به او بدهد، چقدر فواید او به اسلام زیاد بود.⁽¹⁾

حمایت امام از پیامبر صلی الله علیه و آله

شکست سختی در لشکر مسلمین پدید آمد و بیشترشان را ترس و وحشت فرا گرفته، فرار کردند و ندای ابوسفیان که محمد کشته شده است بر ترس آنها افزود و پیامبر صلی الله علیه و آله را رها کردند و دشمنان خدا او را محاصره کرده و جراحاتی به او رسید و در حفرهای که "ابوعامر" آن را کنده و پوشانده بود ـ تا مسلمین در آن بیفتند ـ افتاد، امام در کنار او بود دست او را گرفت و "طلحه بن عبیدالله" او را بلند کرد تا ایستاد.⁽²⁾با پیامبر صلی الله علیه و آله کسی باقی نماند مگر عده کمی که در رأس آنها امام امیرالمؤمنین علیه السلام بود، پس پیامبر صلی الله علیه و آله به او توجه نمود و فرمود:

«یاعلی، ما فعل الناس؟»: ای علی مردم چه کردند؟

با حزن و اندوه تلخ پاسخ داد:

«نَقَضوا العهد وولَوا الدُّبُر...»: عهد خود را شکستند و فرار کردند.

و گروهی از قرشیان بر پیامبر صلی الله علیه و آله حمله کردند، نتوانست تحمل کند، به علی گفت: «أکفنی هؤلاء»: شر آنها را کفایت کن، پس امام بر آنها حمله کرد و آنها را از او دور کرد و گروه دیگری که نزدیک به پنجاه اسب سوار بودند به او حمله کردند، به علی گفت: «أکفنی هؤلاء»: شر آنها را کفایت کن، پس امام در حالی که پیاده بود بر آنها حمله برد، چهار نفر از فرزندان "ابوسفیان بن عویف" را کشت و شش نفر از این گروه را از پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از کوشش زیاد دور کرد.

گروهی که "هشام بن امیه" در آن بود بر پیامبر صلی الله علیه و آله حمله کرد؛ امام او را کشت و گروه او فرار کرد. گروهی دیگر بر پیامبر صلی الله علیه و آله حمله کرد که "بشر بن مالک" در آن بود؛ امام او را کشت، گروه او پشت کرده و فرار کرد. جبرئیل از همدردی امام، جهادش و صبرش تعجب کرد، رو به پیامبر صلی الله علیه و آله گفت:

إنّ هذه المواساة قد عَجِبت منها الملائکة این همدردی، ملائکه را به شگفت واداشته است.

پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود:

وما یمنعه وهو منّی وأنا منه چیزی مانع آن نیست، او از من است و من از اویم.

پس جبرئیل گفت:

وأنا منکما⁽¹⁾ ومن از شما دوتا هستم.

امام در این جنگ هولناک ثابتقدم بود و از پیامبر صلی الله علیه و آله سرسختانه و جان بر کف دفاع میکرد. شانزده ضربت به او اصابت کرد که به هر ضربتی به زمین میافتاد و آنکه او را بلند میکرد جبرئیل بود⁽¹⁾... پس آنچه به امام متقین و سید الموحدین از سختیها و هراس رسید به خاطر اسلام و برای نشر دعوت اسلام بود و اگر او نبود، اسلام در مسیر خودش قرار نمیگرفت و کلمه آن برافراشته نمیگشت. تأسف اینکه این نابغه بزرگ و مجاهد اول را از مقامش برکنار کردند و بین او و اعضای شورا که سابقه جهاد مانند او را نداشتند، تساوی برقرار کردند.

فروکش کردن حس انتقام جویی هند

غلیان و جوشش "هند" فروکش کرد و هنگامی که کشته شدن حمزه را شنید آتش کینه او خاموش شد و به سرعت به سوی جنازه حمزه شتافت در حالیکه دلش خنک شده و راحت بود، چون چشمش به جنازه او افتاد به او روی آورد و او را به طرز فجیعی پاره پاره کرد، کبد او را خارج کرد و به آن دندان زد، پس آن را بیرون انداخت و بینی او را برید و برای خودش از آن گردنبند درست کرد و از او شعری نقل شده که از "وحشی" ـ قاتل "حمزه" ـ تشکر کرده و آن این است:

نحن جزیناکم

بیوم بدر

والحرب بعد

الحرب ذات سعر

ما کان عن

عتبة لی من صبر

ولا أخی

وعمّه وبکر

شفیت نفسی

وقضیت نذری

شفیت یاوحشی

غلیل صدری

فشکر وحشی

علی عمری

حتی ترم

اعظمی فی قبری

ما جزای روز بدر را به شما دادیم و جنگ بعد از جنگ شعله ور میشود.

من برای عتبه بی صبرم و نه برادرم و عمویم و بکر.

جان مرا شفا دادی و نذر من انجام شد ای وحشی، جوشش سینه مرا شفا دادی.

در طول عمرم از وحشی تشکر میکنم تا اینکه استخوان من در قبر پوسیده شود.

و این شعر حاکی از پستی طبع و عنصر اوست و "هند" جنازه "حمزه" عموی پیامبر صلی الله علیه و آله را به بدترین شکل مثله کرد.

فروکش کردن خشم ابوسفیان

ابوسفیان فورا به سوی میدان رفت و به اجساد شهدای مسلمین خیره شد تا سوزش او فروکش کند، جنازه حضرت حمزه را دید که هند آن را پاره پاره کرده، پس از روی سرور و خوشحالی با صدایی که از آن شماتت و کینه پخش میشد گفت:

ای اباعماره، روزگار دور میزند و امر دگرگون شد و من انتقام خودم را از شما گرفتم.

سپس نیزه خود را تکان داد و آن را به دهان جنازه حمزه گذاشت و گفت: بچش پاداش کردار خودت را... و آن را تکرار میکرد.⁽¹⁾

حزن پیامبر صلی الله علیه و آله

پیامبر صلی الله علیه و آله بر بالای جسد عمویش ـ که به وسیله هند به بدترین وجه مثله شده بود ـ ایستاد و با اندوه و حزن شدیدی، عمویش را مخاطب قرار داده و گفت: و مسلمین به اندوه و حزن مبتلا شدند و گفتند:

بخدا اگر روزی خدا ما را بر آنها چیره گرداند طوری آنها را مثله کنیم که احدی از عرب را مثله نکرده باشند...

و جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و این آیه نازل شد:

{وَإن عاقَبتُم فَعاقِبوا بِمِثلِ ما عوقِبتُم بِهِ وَلَئِن صَبَرتُم لَهُوَ خَیرٌ لِلصَّابِرینَ

وَاصبِر وَما صَبرُکَ إلا بِالله وَلا تَحزَن عَلَیهِم وَلا تَکُ فی ضَیقٍ مِمّا یَمکُرونَ}⁽²⁾

اگر کسی به شما عقوبت و ستمی رسانید شما باید به همان قدر در مقابل انتقام کشید و اگر صبر کنید و از او درگذرید البته برای صابران اجری بهتر خواهد بود و برای رضای خدا صبر و تحمل پیشه کن و بر آنها که ترک کفر نمیکنند غمگین مباش و از مکر و حیله آنان غمگین مباش که خدا از مکر و دشمنی خلق تو را محفوظ میدارد.

پس پیامبر صلی الله علیه و آله بخشید و صبر کرد و مثله را نهی فرمود و گفت: { إنَّ المُثلَةَ حَرامٌ وَلَو بِالکَلبِ العَقورِ»: مثله حرام است ولو به سگ هار.

جنگ احد تنها جنگی بود که مسلمانان در آن شکست سختی خوردند و "ابن اسحاق" گفت: روز احد روز بلا و مصیبت و آزمایش بود، خدا مؤمن را به آن آزمایش کرد و منافقین را در آن روز نابود کرد، کسانی که با زبان اظهار ایمان میکردند و در دلهایشان کفر را پنهان مینمودند و روزی بود که خدا گرامی داشت کسی را که خواست به شهادت برسد.⁽¹⁾

و پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از پایان جنگ به امیرالمؤمنین علیه السلام خبر داد که مشرکین بعد از این دیگر چنین شکستی نمیتوانند به مسلمانان برسانند تا خدا فتح را نصیب مسلمین گرداند.⁽²⁾

تعقیب قرشیان از سوی پیامبر صلی الله علیه و آله

پیامبر صلی الله علیه و آله پس از جنگ احد، جز مدت کوتاهی در مدینه درنگ نکرد و به اصحابش دستور داد که برای جنگ با قریش آماده شوند ـ مخصوصاً از آنهایی که در جنگ با او شرکت داشتند و مجروح شده بودند ـ و سبب آن به توهم انداختن قریش بود که بدانند او نیرومند است و دوباره بازنگردند، آنها که قصد برگشت

کرده بودند چون خبر تعقیب پیامبر صلی الله علیه و آله به قرشیان رسید، منصرف شده و به مکه بازگشتند و این یکی از شگفتترین نقشههای سیاسی و جنگی بود.

خوشحالی قرشیان

قریش با ساز و آواز و بوق و کرنای پیروزیای که بر مسلمین پیدا کرده و به آنها خسارت جانی و مالی زده بودند به مکه برگشت و خوشحالترین آنان ابوسفیان با همسر او هند و سایر بنی امیه بودند که با ریختن خون عمویش حمزه و سایر قهرمانان اسلام، انتقامشان را از پیامبر صلی الله علیه و آله گرفته بودند.

3 ـ جنگ خندق

جنگ خندق از این جهت جنگ احزاب نامیده شد که قبایل و گروه های مختلف برای جنگ با رسول الله صلی الله علیه و آله جمع شدند. مسلمانان سخت ناراحت شده، آنها را ترس و وحشت فراگرفت و این به خاطر اتحاد میان مشرکین یهود بود که به آنها پیوسته بود. تعداد آنها ده هزار نفر جنگجو و تعداد لشکر مسلمین سه هزار نفر بودند. قرآن کریم ترس و وحشت مسلمین از دشمنانشان را اینگونه بیان میکند:

{ إذ جاءُوکُم مِن فَوقِکُم وَ مِن أسفَل مِنکُم وَ إذ زاغَتِ الابصارُ وَ بَلَغَتِ القُلوبُ الحَناجِرَ}⁽¹⁾

یادآورید وقتی را که لشکر کفار از بالا و پایین بر شما حملهور شدند و چشمها حیران شد و جانها به گلو رسید.

و خدای متعال پیروزی اسلام را به دست امام امیرالمؤمنین علیه السلام نوشت، آن کسی که فتح مسلّم را احراز کرد. اینک مختصری از این واقعه را بیان میکنیم:

نقش یهود در جنگ

یهود در این جنگ نقش فعالی داشته، گروهی از آنها به نزد قرشیان رفته و

آنها را به جنگ با رسول اللّه صلی الله علیه و آله تحریک میکردند و از آنها میخواستند که به آنان بپیوندند و به آنها میگفتند:

ما با شما هستیم تا او را از پای درآوریم..

و قرشیان به آنها میگفتند:

ای گروه یهود، شما اهل کتاب اول هستید و اختلاف ما را با او میدانید و او محمد است، آیا دین ما بهتر است یا دین او؟

یهود گفتند:

بلکه دین شما ـ و آن عبادت بتها بود ـ بهتر از دین اوست و شما به حق از او نزدیکترید..

و قرآن کریم از این گفتگو پرده برمی دارد، قول خدای متعال:

ألَمتَرَ إلَی الَّذینَ أُوتوا نَصیباً مِنَ الکِتابِ یُؤمِنونَ بِالجِبتِ وَالطّاغوتِ وَیَقولونَ لِلَّذینَ کَفَروا هَؤُلاءِ أهدی مِنَ الَّذینَ آمَنوا سَبیلاًأُولَئِکَ الَّذینَ لَعَنَهُمُ الله وَمَن یَلعَنِ الله ُ فَلَن تَجِدَ لَهُ نَصیراً أم لَهُم نَصیبٌ مِنَ المُلکِ فَإذا لا یُؤتونَ النَّاسَ نَقیراً أم یَحسُدونَ النَّاسَ عَلی ما آتاهُمُ الله ُ مِن فَضلِهِ فَقَد آتَینا آلَ إبراهیمَ الکِتابَ وَالحِکمَةَ وَآتَیناهُم مُلکاً عَظیماً فَمِنهُم مَن آمَنَ بِهِ وَمِنهُم مَن صَدَّ عَنهُ وَکفَی بِجَهَنَّمَ سَعیراً}⁽¹)ندیدی و عجب نداشتی از حال آنانکه بهرهای از کتاب آسمانی هم داشتند باز چگونه به بتان جبت و طاغوت گرویده و به کافران مشرک میگویند راه شما به صواب نزدیکتر از طریقه اهل ایمان است. این گروهند که خدا آنان را لعنت کرد و هر که را خدا لعنت کند از رحمت خود دور میسازد و هرگز کسی یاری او نتواند کرد، آیا آنان که از احسان به خلق به هسته خرمایی بخل میورزند بهرهای از ملک و سلطنت خواهند یافت؟ آیا حسد میورزند با مردم چون خدا آنها را به فضل خود برخوردار نمود که البته ما بر آل ابراهیم کتاب و حکمت فرستادیم و به آنها ملک و سلطنتی بزرگ عطاء کردیم. آنگاه برخی کسان به او گرویدند و

برخی کسان راهزن دین و مانع دین به او شدند و برای کیفر آنان، آتش افروخته دوزخ بس است.یهود در طول تاریخ، دشمن فکر و حق و مصدر فتنه در روی زمین بوده است و قوای کافر قریش برای جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله به آنها پاسخ مثبت داد همانگونه که قبایل قطفان پاسخ دادند و برای جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله آماده شدند.## پیامبر صلی الله علیه و آله با نعیمنعیم به دست پیامبر صلی الله علیه و آله مسلمان شد. او از بزرگان غطفان بود. به پیامبر گفت: ای رسول خدا، من مسلمان شدم و قوم من از اسلام من اطلاعی ندارند، پس به آنچه میخواهی دستور بده... پس پیامبر صلی الله علیه و آله به منصرف کردن قبایل و نیرنگ به آنها دستور داد، چون جنگ، نیرنگ است."نعیم بن مسعود" به مأموریت خود اقدام کرد و شروع به سنگ اندازی بر قوای جنگجوی یهود و قرشیان نمود و به نزد بنی قریظه، یهودیان ساکن در مدینه رفت که در جاهلیت با آنها دوست بود و به آنها گفت:ای بنی قریظه، شما دوستی مرا نسبت به خودتان میدانید...و همه گفتند: درست گفتی نزد ما متهم نیستی.و به آنها اشاره کرد و از روی نصیحت گفت:شما مانند قریش و قطفان نیستید، شهر شهر شماست، در آن اموال شما، فرزندان و زنانتان هستند، نمیتوانید آنها را به جای دیگری ببرید، قریش و غطفان برای جنگ با محمد و اصحابش آمدهاند و از شما طلب کمک کردهاند، شهر و اموال و زنانشان در جای دیگری است، اگر فرصتی برای اخذ منافعی دیدند، میمانند و اگر غیر از آن بود به شهرشان برمیگردند و بین شما و آن مرد که در شهر شماست، شما را رها میکنند و شما توان جنگیدن با او را ندارید و تا از آنها از بزرگان و اشرافشان گروگان بگیرید که در دست شما باشند، تا مورد

اطمینان شما باشد که با محمد بجنگید..و همه یک صدا گفتند: رأی درستی است.."نعیم" به نزد قریش رفت و به ابوسفیان و همراهانش از بزرگان قوم گفت: شما دوستی مرا نسبت به خودتان و دوری از محمد را میدانید، خبری به من رسیده که وظیفه خود میدانم شما را مطلع کنم، آن را از من نادیده بگیرید.همه گفتند: انجام میدهیم.گفت: یهود از کاری که کرده پشیمان شده است و کسی را به نزد محمد فرستادهاند و گفتند برای اینکه شما راضی شوی عدهای از اشراف قریش و غطفان را میگیریم و به شما تسلیم میکنیم تا شما گردن آنها را بزنی، تا بدانی که ما با تو هستیم، اگر یهود از شما درخواست گروگانی کرد از دادن آنها حتی یک نفر خودداری کنید..ابوسفیان، "عکرمه بن ابی جهل" را با گروهی از قریش و غطفان به نزد بنی قریظه فرستاد تا برای جنگ با محمد صلی الله علیه و آله به آنها ملحق شوند، بنی قریظه گفتند: با شما نمیجنگیم تا از مردانتان گروگان ندهید که در دست ما باشند تا با محمد بجنگیم. فرستادگان برگشتند و قریش و غطفان را در جریان گفتار بنی قریظه قرار دادند و آنها گفتار نعیم بن مسعود را تصدیق کردند و گفتند: حتی یک نفر هم ما به آنها نمیدهیم و به این طریق مسلمانان از یهود بنی قریظه خلاص شدند که به قریش نپیوستند و با آنها در جنگ با رسول خدا شرکت نکردند.⁽¹)## کندن خندق:چون خبر خروج قرشیان و قبایل غطفان برای جنگ، به پیامبر’ رسید، اصحابش را جمع کرد و از آنها برای جلوگیری از دشمن نظرخواهی کرد. صحابی

بزرگ "سلمان محمدی" به کندن خندق در اطراف مدینه توصیه کرد تا مانع رسیدن دشمن به داخل مدینه شود. پیامبر صلی الله علیه و آله این رأی را پسندید و خودش با اصحاب به کندن خندق اقدام کرد. این نقشه حکیمانهای بود که مسلمانان را از شر دشمنانشان حفظ کرد و قریش متحیرانه در پشت خندق ماندند و چاره نداشتند و نتوانستند برای جنگ با مسلمین از آن عبور کنند و از تیر در جنگ کمک گرفتند که مسلمانها مقابله به مثل کردند و بین دو گروه تیراندازی بود بدون اینکه جنگ عمومی رخ دهد.## مبارزه امام علیه السلام با عمروقبایل قرشی از این درگیریهای بدون پیروزی، خسته شدند و به دنبال محل تنگی گشتند تا بتوانند از آنجا اسبهای خود را عبور دهند. از جمله کسانی که توانست از خندق عبور کند "عمرو بن عبدود" ـ قهرمان قریش در جاهلیت و سوارکار کنانه ـ بود. او سر تا پا مسلح و روی اسبش مانند قلعه بود. زمین زیر پایش از تکبر، جولان و قوت بدن او میلرزید. سکوت بین مسلمین برقرار بود. رعب و وحشت همه را فراگرفته بود. در پیش آنها جولان میداد و آنها را تحقیر میکرد. صدایش را بلند کرد و گفت:ای مردان محمد، آیا مبارزی هست؟و دل مسلمین را ربوده، چون صاعقهای بر آنها بود.دوباره صدا زد:آیا مردی هست که با من مبارزه کند؟ندای او را حامی اسلام و قهرمان مسلمانان امام امیرالمؤمنین علیه السلام پاسخ داد و گفت:ای رسول خدا، من برای او آمادهام...!و رسول خدا صلی الله علیه و آله بر پسرعمویش حریص بود، به امام گفت:او عمرو است.

و امام علیه السلام به امر پیامبر صلی الله علیه و آله نشست و عمرو دوباره با تمسخر به مسلمین گفت:ای اصحاب محمد، کجاست آن بهشتی که گمان میکنید وقتی کشته شدید وارد آن میشوید؟ آیا کسی از شما بهشت را نمیخواهد؟هیچ یک از مسلمین به ندای عمرو به جز امام جواب نداد و شروع به اصرار به پیامبر صلی الله علیه و آله کرد تا به او اجازه دهد، پس پیامبر صلی الله علیه و آله بنا به اصرار و پافشاری به او اجازه داد.رسول خدا بزرگترین مدال افتخار را به گردن او انداخت، هنگامی که گفت:«تمام ایمان در برابر تمام کفر قرار گرفت».این کلمه جاوید که ایمان امام را با همه ایمان با آن گسترش و مفاهیمش برابر کرد، پس این آن چیزی است که حکایت از او دارد. پیامبر صلی الله علیه و آله دست خود را با تضرع به دعا به سوی خدای متعال بلند کرد و گفت:خدایا تو حمزه را روز احد از من گرفتی و عبیده را روز بدر، امروز علی را برای من حفظ کن و مرا تنها مگذار و تو بهترین وارثانی...و امام متکبرانه خارج شد و کوچکترین ترس و وحشتی از عمرو بن عبدود نداشت و عمرو از جرئت این جوان و اقدام او بر مبارزه با وی تعجب کرد و به او گفت:تو چه کسی هستی؟امام پاسخ او را با تمسخر گفت:من علی بن ابیطالب هستم.عمرو بر او ترحم کرد و به او گفت:پدرت رفیق من بود.امام توجهی به صدق گفته او با پدرش نکرد و فرمود:ای عمرو، تو با قومت عهد کردهای که اگر مردی از قریش از تو سه درخواست بکند یکی را قبول میکنی...؟

گفت: بلی این عهد و پیمان من است.امام فرمود: من تو را به اسلام دعوت میکنم.عمرو خندید و با مسخره به امام گفت:آیا دین پدرانم را ترک کنم؟ آن را برای خودت بگذار.امام گفت: دست از تو برمیدارم و تو را نمیکشم و برگرد.عمرو غضب کرد و از جرئت این جوان تعجب کرد و به او گفت:در این وقت عرب از فرار من صحبت خواهند کرد.و امام پیشنهاد سوم را مطرح کرد و به او گفت:من تو را به پیاده شدن از اسب دعوت میکنم؟⁽¹.)عمرو از جرئت جوان و شجاعت او تعجب کرد و از اسبش پیاده شد و شمشیر خود را کشید و بر سر امام زد، امام سپر خود را پیش آورد، آن را پاره کرد و بر سر حضرت فرود آمد و آن را شکافت و مسلمین یقین کردند که امام به سرنوشتش دچار شد و لکن خدای متعال او را یاری و حمایت نمود و ضربتی به عمرو زد که او را درهم کوبید و به زمین افتاد و صدای عجیبی هنگام خروج خونش، چون صدای گاو هنگام ذبح، خارج شد و امام تکبیر گفت و مردم مسلمان هم تکبیر گفتند. پس کمر شرک شکست و قوای آن سست شد و اسلام پیروزی قطعی خود را به دست امام متقین و قهرمان ایمان به دست آورد. پیامبر صلی الله علیه و آله مدال درخشندهای که در طول تاریخ به جا ماند به او عطا کرد و فرمود:﴿لَمُبارَزَةُ عَلِی بن أبی طالب لِعَمرو بنِ عَبدُوَد یَومَ الخَندَقِ أفضَلُ مِن أعمالِ أمُّتی إلی یَومِ القِیامَةِ⁽²⁾

مبارزه علی بن ابیطالب با عمرو بن عبدود در روز خندق، برتر از اعمال امتم تا روز قیامت است.

صحابی بزرگ "حذیفه بن یمان" گفت: اگر فضیلت علی به کشتن عمرو در روز خندق را بین همه مسلمین تقسیم میکردند از همه آنها زیاد میآمد⁽¹⁾.

و"عبداللّهبنعباس" در تفسیر قول خدای متعال:

{ وَکفَی اللّه ُ المُؤمِنینَ القِتالَ}⁽²⁾

و خدا امر جنگ را از مؤمنان کفایت فرمود.

گفت: خدا به وسیله علی بن ابیطالب کفایت کرد و قریش برای "عمرو بن عبدود" گریست چون کشتن او شکست برای آنها بود و "سافح بن عبد مناف بن زهره" برای او این گونه مرثیه گفته است:

عمرو بن عبد

کان أوّل فارس

جزع المزار

وکان فارس یلیل

سمح الخلائق

ماجد ذو مرّة

یبغی القتال

بشکة لم ینکل

عمرو بن عبدود اول جنگجویی بود که دیدار کنندهاش ناشکیبا و سوارکار شب بود.

بخشندهترین مردم دارای توان محکم که در جنگ شک و تردید به خود راه نمیداد و عقبنشینی نمیکرد.

خواهر عمرو برای عزاداری او، امام ـ قاتل برادرش ـ را بزرگ شمرد چون او قهرمان اول در جزیره است و میگفت: اگر غیر از او قاتل تو بود برای همیشه برای تو گریه میکردم و گفت:

لو کان قاتل

عمرو غیر قاتله

لکنت أبکی

علیه آخر الابد

لکن قاتله

من لا یعاب به

من کان یدعی

قدیماً بیضة

البلد⁽³⁾

اگر قاتل عمرو کسی جز علی میبود برای همیشه بر او میگریستم.

ولی قاتلش کسی است که از قتل او عیبی بر عمرو نیست کسی که پدرش یگانه شهر مکه بود.

امام علیه السلام قهرمان دیگری از قریش را که "نوفل بن عبدالله" بود کشت و باعث شکست بزرگ قریش گردید و پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود:

الان نَغزوهُم وَلا یَغزونَنا⁽¹⁾ اکنون ما با آنها خواهیم جنگید و آنها با ما نخواهند جنگید.

قریش شکست خورده برگشتند و جامه یأس و ناامیدی را از حسرت بر زمین میکشیدند و مبتلا به شکست خردکنندهای شدند و از این جنگ هیچ سودی نبردند و نتوانستند خسارتی به مسلمین برسانند.

4 ـ فتح خیبر

بعد از آنکه شکستهای خرد کنندهای در صفوف قرشیان پیدا شد و خبر آن منتشر شد و خدا آنها را خوار و ذلیل نمود، پیامبر صلی الله علیه و آله با فکر نافذ و رأی اصیل خود به این نتیجه رسید، که با وجود قدرت یهود، دولت آنها تثبیت نمیشود و کلمه اسلام در تمام زمین گسترش نمییابد. آنها از سختترین دشمنان اسلامند، و نیروی آنان قلعههای خیبر است ـ محل ساخت انواع سلاح، از شمشیر، نیزه، زره و تانکهایی که آب داغ و سرب ذوب شده پرت میکردند ـ بود. و از خطرناکترین اسلحه های آن روز بودند و این یهود بودند که با دادن اسلحه، به قوای مخالف اسلام کمک میکردند. پیامبر صلی الله علیه و آله با لشکرش برای اشغال قلعههای خیبر لشکر کشید و ریاست لشکر را به ابوبکر سپرد، ابوبکر چون به قلعهها نزدیک

شد با تیراندازی تانکها روبرو شد و شکست خورده و مأیوس بازگشت. روز دوم رهبری لشکر را به عمربن خطاب واگذار کرد، او هم چون رفیقش ابی بکر شکست خورده، بازگشت و قلعه بسته بود و کسی نمیتوانست بدان دست یابد.

بعد از آنکه لشکر از یورش به قلعهها عاجز شدند، پیامبر صلی الله علیه و آله اعلان کرد فردا رهبری برای لشکر تعیین میکنم که خدا قلعهها را به دست او فتح میکند و فرمود:

لأدفَعَنَّ الرّایَةَ غَداً إلی رَجُلٍ یُحِبُّ اللّه َ وَرَسولَهُ، وَیُحِبُّهُ اللّه َ وَرَسولَهُ، لا یَرجِعُ حَتّی یَفتَحَ اللّه ُ لَهُ⁽¹⁾ فردا پرچم را به دست مردی میدهم که خدا و رسول او را دوست دارد و خدا و رسولش هم او را دوست دارند، برنمیگردد تا خدا برای او فتح و پیروزی را عطا کند.

لشکر بیصبرانه منتظر رهبر الهام شده بود که خدا به دست او فتح و پیروزی را عطا کند، و گمان نمیکردند که او امام علی علیه السلام باشد، چون او به درد چشم مبتلا بود، چون نور صبح تابید پیامبر صلی الله علیه و آله او را فراخواند در حالی که دستمالی را به چشمش بسته بود. پیامبر پارچه را از آن دور کرد و آب دهان به چشم او مالید، فوراً چشمانش بهبود یافت، و به او گفت:«خُذ

هَذِهِ الرّایَةَ حَتّی یَفتَحَ اللّه ُ عَلَیکَ...»: این پرچم را بگیر تا خدا تو را پیروز گرداند...

"حسان بن ثابت" درد چشم امام و شفای او از آب دهان پیامبر را به شعر درآورده است:

وکان علی

أرمد العین یبتغی

دواءً فلم

یُحسِس طبیباً مداویا

شفاهُ رسولُ

اللّه ِ مِنهُ بتفلةٍ

فبورکَ

مرقیاً وبورک راقیا

وقال: سأعطی

الرایة الیوم صارماً

کمیّاً

محبّاً للرسول مُوالیا

یحبُّ إلهی والاله

یُحبُّه

به یفتحُ اللّه ُ

الحصون الاوابیا

فأصفی بها دون البریَّةِ

کُلِّها

علیّاً وسمّاهُ الوزیر

المُؤاخیا⁽¹⁾

و علی به درد چشم مبتلا بود و به دنبال دوا میگشت، طبیبی که درد او را دوا کند پیدا نمیکرد.

رسول خدا با آب دهان او را شفا داد، پس مبارک باد شفا دهنده و شفا یافته.

و گفت: فردا پرچم به دست کسی میدهم که دوست رسول خدا و موالی اوست.

و خدا را دوست دارد و خدا هم او را دوست دارد، به وسیله او خدا قلعهها را فتح میکند.

از میان تمام نیکان علی را برگزید و او را وزیر و برادر نامید.

و شاعر عالیقدر ازری این حادثه را به شعر سروده است:

وله یوم خیبر فتکاتٌ

کَبُرت منظراً علی من

رآها

یوم قال النبی إنّی

لاُعطی

رایتی لیثها وحامی حماها

فاستطالت أعناقُ کلِّ

فریقٍ

لِیَروا أی ماجدٍ

یُعطاها

فدعا أین وارثُ العلم

والحلم

مجیرُ الایام من بأساها؟

أین ذو النجدة الذی لو

دعته

فی الثرایا مروعة لبّاها

فأتاه الوصی أرمد عینٍ

فسقاهُ من ریقه فشفاها

ومضی یطلبُ الصفوفَ فولّت

عنه علماً بأنّه أمضاها⁽²⁾

و برای او در روز خیبر کشتههایی است، هر که آن را میدید برای او بزرگ مینمود.

روزی که پیامبر صلی الله علیه و آله فرمود من پرچم را به شیرمردی میدهم که کمک میکند.

از هر گروه گردنها کشیده شد تا ببینند به چه بزرگواری آن پرچم داده میشود.

پس فرمود وارث علم و حلم، رهایی بخش روزگار از بدبختیها کجاست؟

کجاست آن صاحب شجاعتی که اگر او را برای آسمان دعوت کنی که در آنجا ناراحتی است پاسخ میدهد؟

پس وصی را با چشم درد به نزد او آوردند که از آب دهان مبارکش به او خوراند و شفا یافت.

و گذشت، صفها را طلب میکرد، پس از آن جنگ بازگشت در حالی که کار را تمام کرده بود.

و امام علیه السلام پرچم را از رسول اللّه صلی الله علیه و آله گرفت و از رسول خدا صلی الله علیه و آله پرسید:

«یا رَسولَ اللّه، أقاتِلُهُم حتّی یَکونوا مِثلَنا؟»: ای رسول خدا، آیا با آنها بجنگم تا مانند ما شوند؟، پیامبر صلی الله علیه و آله به او فرمود:

«أنفُذ علی رَسلِکَ حَتّی تَنزِلَ بِساحَتِهِم، ثُمَّ ادعُهُم إلَی الاسلام، وأخبِرهُم بِما یَجِبُ عَلَیهِم مِن حَقِّ اللّه ِ، فَوَاللّه! لان یَهدِی اللّه ُ بِکَ رَجُلاً واحِداً خَیرٌ مِن أن یَکونَ لَکَ حُمرُ النَّعَمِ»⁽¹⁾

مأموریتت را انجام بده تا در میدان آنها قرار بگیری، سپس آنها را به اسلام دعوت کن و آنچه بر آنها واجب است از حق خدا خبر بده، واللّه اگر یک نفر به وسیله تو هدایت شود برای تو بهتر است از اینکه شتران سرخ موی داشته باشی.

فرمانده بزرگ فوراً حرکت کرد بدون اینکه کوچکترین ترس و وحشتی در دل داشته باشد و او پرچم پیروزی به سوی قلعه تکان میداد، چون به قلعه رسید

در آن قلعه را کند و آن را سپر خود قرار داد⁽¹⁾و خود را از ضربات یهود و تیراندازیهای آنها حفظ کرد. یهود وحشت کردند و ترس و خوف مانند وبا آنها را از این قهرمانی که در قلعهشان را کنده و آن را سپر قرار داده، فراگرفت.

مبارزه امام علیه السلام با مرحب

"مرحب" ـ یکی از قهرمانان یهود و شجاعان آنها ـ به سوی امام آمد در حالی که و مغفر یمانی بر تن داشت و سنگی را به جای کلاه خود سوراخ کرده چون تخممرغ بر سر نهاده بود و رجز میخواند:

قد علمت

خیبرٌ أنّی مرحبٌ

شاکی السلاح

بطلٌ مجرّبُ

إذا اللیوث

أقبلت تلتهبُ

خیبر میداند که من مرحبم که اسلحه و افزار جنگم برّان و پهلوانی مجرب و آزموده هستم.

هنگامی که جنگها شعله ور شود.

قهرمان اسلام و حامی آن به استقبال او رفت در حالی که جبّه سرخی پوشیده، جواب او را میداد:

انا الَّذی

سَمَّتنِی أمّی حیدره

ضِرغام آجامٍ

ولیثُ قَسوره

عَبلُ

الذَّراعَینِ شَدیدِ القَسوره

کَلَیثِ

غاباتٍ کریهِ المنظره

أضرِبُ

بِالسَّیفِ رِقابَ الکَفَرَه

أکیلُهُم

بِالسَّیفِ کَیلَ السَّندَرَه⁽²⁾

منم که مادرم مرا حیدر نامیده، شیر بیشهای هستم که خشم و قهرش سخت است.

با بازوانی قوی و با خشمی سخت مانند شیر جنگل با منظری وحشتناک.

گردن کفار را میزنم، با این شمشیر شما را همچون سندره میسنجم.

راویان در اینکه این شعر از امام است اختلاف ندارند⁽¹⁾و این شعر حاکی از قدرت سخت امام علیه السلام و شجاعت اوست و امام اقدام به ضربتی بر سر او کرد که سنگ و کلاه خود و سر او را شکافت و بر زمین افتاد و به خون خود آغشته شد، سر او را برید و جنازه او را بیجان رها کرد، به این طریق اسلام پیروز شد و قلعههای خیبر فتح گردید، یهود خوار و ذلیل شد و به آنها درسی داده شد که آن را همیشه با اندوه و حزن فراوان در طول تاریخ ذکر میکنند.

پیامبر صلی الله علیه و آله از این فتح و پیروزی که خدا مسلمانان را به آن عزیز کرد و بر دشمنانشان (یهود) خشم و غضب کرد، بسیار خوشحال و خرسند گردید و آن روز مصادف با آمدن "جعفر بن ابیطالب" از حبشه بود، رسول خدا’ فرمود:

«ما أدری بأیِّهِما أنا أسَرُّ أبِقُدومِ جَعفَرٍ أم بِفَتحِ خَیبَر؟»⁽²⁾

نمیدانم به کدام یک از این دو خوشحالتر باشم آیا به آمدن جعفر یا به فتح خیبر؟

5 ـ جنگ بنی قریظه

بنی قریظه از یهود بودند، آنها خطری بزرگ بر علیه مسلمین بودند و شبانهروز بر ضد آنها به نیرنگ متوسل میشدند تا اینکه جبرئیل بر پیامبر صلی الله علیه و آله نازل شد و از جانب خدای متعال به او دستور داد که با آنها بجنگد و ریشه آنها را برکند.⁽³⁾پیامبر صلی الله علیه و آله برای جنگ با آنها خارج شد و امام امیرالمؤمنین را پیشرو قرار داد و پرچم اسلام را به او سپرد. چون به سوی آنها رهسپار شد و به آنها نزدیک گردید، گفتار زشتی از آنها درباره پیامبر صلی الله علیه و آله شنید، از اینرو برگشت تا به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید، به او گفت: «یارسول

اللّه، لاعلیک أن لاتَدنو مِن هَؤلاءِ الاخباث»: ای رسول خدا، درست نیست تو به این افراد

پست نزدیک شوی، حضرت فرمود: «لَم أظنَّک سَمِعتَ مِنهُم لی أذی؟»: گمان میکنم که از آنها کلمات آزاردهندهای شنیدهای؟ گفت: بلی، رسول خدا فرمود:

«لَو رأونی لَم یَقولوا مِن ذَلِکَ شیئاً»: اگر مرا ببینند از آن مطالب چیزی نمیگویند. سپس آنها را بیست و پنج شب محاصره کرد تا آنها خسته شدند و خدا در دلشان رعب و وحشت انداخت.

نصیحت کعب به بنی قریظه

بنو قریظه یقین پیدا کردند که رسول خدا صلی الله علیه و آله از آنها صرف نظر نمیکند تا با آنها بجنگد، "کعب بن اسد" از روی نصیحت به آنها گفت:

ای گروه یهود، برای شما آنچه را میبینید پیش آمده و من به شما سه پیشنهاد میکنم هر یک از آن را خواستید قبول کنید.

همه گفتند: آن چیست؟

نصیحتش را عرضه کرد و گفت:

از این مرد پیروی کنیم و او را تصدیق نماییم، واللّه برای شما روشن شده است که پیامبر صلی الله علیه و آله و فرستاده خداست و او آن کسی است که در کتابتان یافتهاید، پس خونتان، اموالتان، فرزندانتان و زنانتان را حفظ کنید..

به نجات آنها و سلامت آنها اشاره کرد، همانا آنها پاسخ او را ندادند و آن را رد کردند و گفتند:

ما از حکم تورات هرگز جدا نمیشویم و چیزی را به جای آن نمیپذیریم..

دوباره به آنها اشاره کرد و گفت:

اگر این را قبول ندارید پس بچههایمان را و زنانمان را بکشیم، سپس بر محمد و اصحابش با شمشیرهای کشیده خروج کنیم و هیچ چیز سنگینی را پشت سرمان رها نکنیم تا خدا بین ما و محمد حکم کند، اگر هلاک شدیم پس هلاک

شدیم و چیزی پشت سرمان نگذاشتهایم و نسلی نداریم که از آن بترسیم و اگر پیروز شدیم به جان خودم، زنان و فرزندان را پیدا میکنیم.

و این پیشنهاد را رد کردند و گفتند:

و اگر این بیچارهها را بکشیم زندگی بعد از آنها چه خیری برای ما خواهد داشت...

پیشنهاد سوم را مطرح کرد و گفت: شب شنبه است و چه بسا که محمد و اصحابش از ما ایمنند، در این شب بر آنها بتازید شاید ما بهرهای از محمد و اصحابش از غفلت آنها ببریم.

و آن را رد کردند و گفتند: شنبه را بر خودمان فاسد کنیم و برای ما رخ دهد آنچه را برای افراد قبل از ما رخ داد.

رأی او را نپذیرفتند و بر جهلشان افزودند.⁽¹⁾

قبول حکم رسول خدا صلی الله علیه و آله از طرف آنها

بنو قریظه خسته شد و همه راهها را به روی خود بسته دید و به حکم رسول خدا صلی الله علیه و آله درباره خود راضی شدند که هرگونه رأی اوست عمل کنند.

داوری سعد

پیامبر صلی الله علیه و آله کار آنها را به "سعد بن معاذ" واگذار کرد، او از بزرگان صحابه بود، درباره خدا کاری به سرزنش دیگران نداشت، او را در حالی که مجروح شده بود، نزد رسولالله صلی الله علیه و آله بردند. رسول خدا صلی الله علیه و آله برای او برخاست و سایر صحابه به احترام او برپاخاستند و به او گفتند:

ای ابا عمرو، رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داده است که بین هم پیمانانت داوری کنی..

سعد گفت: اگر من داوری کردم به عهد و پیمان خدا پایبندید..

گفتند: بلی.

سعد به کشتن مردانشان و تقسیم اموالشان و اسارت زنان و فرزندانشان داوری کرد.

و این حکم عدالت، درباره آن یهودیانی بود که مصدر فتنه و فساد در روی زمین بودند.

و پیامبر صلی الله علیه و آله داوری سعد را تائید کرد و به او گفت:

«لَقَد حَکَمتَ فیهم بِحُکمِ اللّه ِ مِن فَوقِ سَبعَةِ أرقعَةٍ...»⁽¹⁾

درباره آنها به حکم خدا از بالای هفت آسمان داوری کردی.

و امام امیرالمؤمنین علیه السلام حکم آنها را اجراء کرد و سران آن اشرار را با شمشیر خود درو کرد.

6 ـ جنگ بنی نضیر

بنو نضیر از قبایل یهود و جانشان پر از بغض، کینه و دشمنی به رسول خدا صلی الله علیه و آله بود و پیامبر’ با گروهی از صحابه به نزد آنان رفت و در پیشاپیش آنان امام امیرالمؤمنین علیه السلام بود و آن به خاطر دریافت دیهای بود که برای آنها اتفاق افتاده بود و پیامبر صلی الله علیه و آله در کنار دیواری از خانه آنها نشست و یکی از آنها با دیگری خلوت کرد و قرار گذاشتند یکی از آنها سنگی از بالا بر سر پیامبر پرت کنند و "عمرو بن جحاش" برای این کار انتخاب شد و سنگ را گرفت. پس از آسمان به پیامبر صلی الله علیه و آله وحی نازل شد، خبر آن را به وی داد، پس بلند شد و آنجا را فوراً ترک کرد و اصحابش آنجا را ترک کردند و به سوی مدینه برگشتند، سبکی میگوید:

وجاءک الوحی

بالذی أضمرت بنو

النضیرة وقد

همّوا بإلقاء صخرة⁽²⁾

وحی آمد و او را از آنچه بنو نضیر در دل داشتند بافکندن سنگ آگاه کرد.

امام علیه السلام به سوی یهودی که قصد جان پیامبر صلی الله علیه و آله را داشت، رفت و او را کشت و گروه همراه او فرار کردند. امام از رسول خدا اجازه برخورد با آنان را گرفت و با گروهی از سپاه به آنها قبل از ورود به قلعه برخورد کرد و آنها را کشت و آن سبب فتح قلعه آنان شد. عدهای از شعرا این حادثه را به شعر درآوردند از جمله آنها "حسان بن ثابت" بود و امام علیه السلام را بر آنچه از بذل جان و کوشش در فتح قلعههای بنینضیر انجام داد ستودند.

7 ـ جنگ وادی القری

چون پیامبر صلی الله علیه و آله قلعههای خیبر را فتح کرد به سوی وادی القری آمد و به ساکنین آنجا که یهودی بودند، به آنها اسلام را عرضه نمود، اما آنها نپذیرفتند و آماده جنگ شدند. مسلمانان با آنها جنگیدند و یازده نفر از آنها را کشتند که امام علیه السلام تعدادی از آنان را به هلاکت رساند و خدا دیار آنها را برای پیامبر صلی الله علیه و آله فتح کرد و مسلمین اموالشان را به غنیمت گرفتند و آنچه در دستشان بود مانند زمین و نخلستان برای آنها گذاشتند و با آنان آنگونه که با خیبریان عمل کردند رفتار نمودند.

امام علیه السلام و فتح یمن

پیامبر صلی الله علیه و آله امام علی علیه السلام را با گروهی از لشکر خود به یمن فرستاد که مردم را به اسلام یا جنگ دعوت کند. امام به سرعت رفت و به چیزی توجه نداشت تا رسالت رسول خدا صلی الله علیه و آله را انجام دهد.

دعای امام علیه السلام

و امام علیه السلام این دعای شریف را وقتی متوجه یمن بود خواند. متن آن دعا این است:

«اللَّهُمَ إنّی أتَوَجَّهُ إلَیکَ بِلا ثِقَةٍ مِنّی بغَیرِکَ، وَلا رَجاءَ یَأوی بِی إلا إلَیکَ، وَلا قُوَّةٍ أتَّکِلُ عَلَیها، وَلا حیلَةٍ ألجَأُ إلَیها إلا طَلَبَ فَضلِکَ، وَالتَّعَرُّضَ لِرَحمَتِکَ، وَالسُّکونَ إلی أحسَنِ عادَتِکَ، وَأنتَ أعلَمُ بِما سَبَقَ لی فی وَجهی هذا مِمّا أُحِبُّ وَأکرَهُ، فَأیَّما أوقَعَت عَلَی فیهِ قُدرَتُک، فَمَحمودٌ فیهِ بَلاؤُکَ مُتَّضِحٌ فیهِ قَضاؤُکَ، وَأنتَ تَمحُو ما تَشاءُ وَتُثبِتُ وَعِندَکَ أمُّ الکِتابَ.

اللَّهُمَ

فَاصرِف عَنّی مَقادیرَ کُلِّ بَلاءٍ، وَمَقاصِرَ کُلِّ لاوآءِ، وأبسُط عَلَی کَنَفاً مِن رَحمَتِکَ وَسَعَةً مِن فَضلِکَ، وَلُطفاً مِن عَفوِکَ حَتّی لا أحِبَّ تَعجیلَ ما أخَّرتَ وَلا تأخیرَ ما عَجَّلتَ، وَذَلِکَ مَعَ ما أسألُکَ أن تَخلُفَنی فی أهلی وَوَلَدی، وَصُروفِ حُزانَتی بِأحسَنِ ما خَلَفتَ بِهِ غائِباً مِنَ المُؤمِنینَ فی تَحصینِ کُلِّ عَورَةٍ وَسَترِ کُلِّ سَیِّئَةٍ، وَحَطِّ کُلِّ مَعصِیَةٍ، وَکِفایَةِ کُلِّ مَکروهٍ، وارزُقنی عَلی ذَلِکَ شُکرَکَ وَذِکرَکَ، وَحُسنَ عِبادَتِکَ، وَالرِّضا بِقَضائِکَ، یا وَلِی المُؤمِنینَ ٍ وَاجعَلنی وَما خَوَّلتَنی وَوَلَدی، وَرَزَقتَنی مِنَ المُؤمِنینَ وَالمُؤمِناتِ فی حِماکَ الَّذی لا یُستَباحُ، وَذِمَّتِکَ الَّتی لاتُخفَرُ، وَجِوارِکَ الَّذی لا یُرامُ، وَأمانِکَ الَّذی لا یُنقَضُ، وَسِترِکَ الَّذی لا یُهتَکُ، فَإنَّهُ مَن کانَ فی حِماکَ وَذِمَّتِکَ وَجِوارِکَ وَأمانِکَ وَسِترِکَ کان آمِناً مَحفوظاً، وَلا حَولَ وَلا قُوَّةَ إلا بِاللّه ِ العَلِی العَظیمِ»⁽¹⁾.

این دعا حاکی از توکل کامل امام علیه السلام به خدای متعال و پناه بردن به او و جدایی کامل از دیگران و اینکه فقط تسلیم اراده و مشیت الهی است.

اسلام همدان

امام با لشکرش به یمن رسید و رؤسا و بزرگان یمن را ملاقات کرد و دعوت پیامبر صلی الله علیه و آله را بر آنها عرضه نمود و محاسن اسلام، اصول و ارزش­های ارزنده و

نمونه عالی آن را بیان کرد. یمنیها از کمال و فضل و ادب امام تعجب کردند و دعوت او را اجابت نمودند و همدان با تمام قبیلهاش اسلام را پذیرفت و به این وسیله امام پیامآور صلح و دوستی بود که یمن را بدون جنگ فتح نمود.⁽¹⁾

فتح مکه

خدای متعال پیروزی آشکار را برای بنده و رسولش محمد صلی الله علیه و آله نوشت، قوای دشمن از قرشیان و یهود را خوار کرد و دولت او بر بیشتر مناطق جزیرهالعرب دست یافت، کلمه اسلام در همهجا حکمفرما شد و پرچم توحید برافراشته شد.

پیامبر صلی الله علیه و آله دید که پیروزی قاطع و فتح آشکار تحقق نمییابد مگر به فتح مکه که قلعه شرک و الحاد و جایی است که با او جنگید. زمانی که در آنجا بود و زمانی که از آنجا رفت.

پیامبر صلی الله علیه و آله با لشکری گران مرکب از ده هزار سرباز مسلح یا زیادتر از آن به سوی مکه حرکت کرد. او مجهز به همه نوع آلات جنگی بود. با کتمان امر، کسی از افراد لشکر هدف او را نمیدانست و پیامبر صلی الله علیه و آله از این هراس داشت که قریش از هدف او آگاه شده و برای جنگ آماده شود و برای اشغال شهرش در بلد الحرام و محل امن خدا خونریزی شود. بنابر این، آن را مخفی کرد تا آنها را طوری محاصره کند که فرصت مبارزه را نداشته باشند.

نامه حاطب به قریش

"حاطب بن ابی بلتعه" نامهای به قریش نوشت و در آن، رفتن پیامبر صلی الله علیه و آله به سوی شهرشان برای اشغال آن را متذکر شد و نامه را به زنی داد و او را سفارش به کتمان شدید کرد و با او قرار گذاشت که نامه را به قریش برساند. نامه را در بین موهای خود پنهان کرد تا کسی از آن اطلاع پیدا نکند. وحی به رسول خدا صلی الله علیه و آله

نازل شد و موضوع نامه را به پیامبر خبر داد. پس برادرش امام امیرالمؤمنین علیه السلام و زبیر را خواست و دستور داد تا نامه را از آن زن بگیرند. امام با زبیر فوراً به حرکت خود ادامه داد تا به آن زن رسیدند، درباره نامه از او پرسیدند، آن را انکار کرد. پس امام فریاد زد و ناراحت شد و گفت:

«إنّی أحلِفُ بِاللّه ِ ما کَذَبَ رَسولُ اللّه ِ صلی الله علیه و آله وَلا کَذَّبنا، لَتُخرِجَنَّ الکِتابَ أو لِنَکشِفَنَّکَ»

من به خدا قسم میخورم که رسول خدا صلی الله علیه و آله دروغ نگفته و ما دروغ نمیگوئیم. باید نوشته را به ما بدهی وگرنه تو را بازرسی میکنیم.

ترس و وحشت بر او غلبه کرد و نامه را از بین موهای خود خارج کرد و به امام داد و امام با زبیر به سرعت به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله رفتند و نامه را به او دادند. حاطب را احضار کرد، چون او آمد به او گفت:

«ما حَمَلَکَ عَلی هَذا؟»: چه شد که این کار را کردی؟

حاطب عذر خود را ابراز کرد و به رسول خدا صلی الله علیه و آله گفت: ای رسول خدا، من مؤمن به خدا و رسول هستم. ایمان خود را تغییر و تبدیل نکردم و لکن من در بین قریش اهل و قبیلهای ندارم و زن و فرزند من در مکه است، خواستم در این چاپلوسی کرده باشم.

و رسول خدا صلی الله علیه و آله عذر او را پذیرفت و آیه کریمه در حق او نازل شد:

یاأیُّهَا الَّذینَ آمَنوا لاتَتَّخِذوا عَدُوِّی وَعَدُوَّکُم أولِیاءَ تُلقونَ إلَیهِم بِالمَوَدَّةِ (⁽¹⁾) ای کسانی که ایمان به خدا آوردهاید هرگز نباید کافران را که دشمن شمایند یاران خود گرفته و طرح دوستی با آنان فکنید.

در محیط مکه

لشکر اسلام به سرعت حرکت کرد و به چیزی توجه نداشت تا به مکه اشراف پیدا کرد در حالی که اهل آن غافل بودند و چیزی نمیدانستند؛ پیامبر صلی الله علیه و آله بیشتر مسیرش را برای حفظ سلامتی و عدم خونریزی در شب قرار داد و به لشکرش دستور جمعآوری هیزم داد، چون مقدار زیادی هیزم جمعآوری شد و شب همه جا را فرا گرفت دستور داد هر کس آتشی روشن کند. آنها چنین کردند، شعلههای آن در مکه دیده شد، ابوسفیان ترسید و جانش احساس خطر کرد، به "بدیل بن ورقاء" که در کنارش بود گفت:

من تا به حال هرگز چنین آتشی ندیدهام!

بدیل فوراً گفت:

این خزاعه است..

ابوسفیان او را مسخره کرد و به او گفت:

خزاعه خوارتر و کوچکتر از آن است که این آتش و لشکر آن باشد... خوف و ترس بر ابوسفیان مستولی شد و اطمینان پیدا کرد که لشکر اسلام است و برای اشغال مکه آمده است.

عباس و ابوسفیان

هنگامی که عباس از آمدن لشکر اسلام برای اشغال مکه آگاه شد در جانش ترس و وحشت برای قومش چیره شد و با خودش صحبت میکرد و می گفت: وای به حال قریش، واللّه اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله به زور وارد مکه شود قبل از اینکه آنها را امان بدهد قریش تا آخر روزگار هلاک میشود و کوشید که کسی را از مکه پیدا کند و خبر به اهلش از جای رسول خدا بدهد تا به نزد او بروند و از او درخواست امان کنند در حالی که غرق در جریان ذهنیات خاطر و ترس بر قومش بود چشمش بر ابوسفیان افتاد به او صدا زد:

ای اباحنظله...

ابوسفیان او را شناخت، فوراً صدا زد:

ابوالفضل...

گفت: بلی...

ابوسفیان گفت: پدر و مادرم به فدایت.

ابوالفضل گفت: وای به تو ای اباسفیان، این رسول خدا در بین مردم است وای به قریش...

ابوسفیان وحشت کرد و خونش منجمد شد و بر جانش و قومش ترسید و گفت:

چه کار میتوان کرد پدر و مادرم به فدایت؟

و عباس فوراً او را به راهی که خون او را حفظ کند راهنمایی نمود و گفت: واللّه اگر رسول خدا صلی الله علیه و آله بر تو پیروز شود گردن تو را میزند، پشت سر من بر این استر سوار شو تا تو را به نزد رسول اللّه صلی الله علیه و آله ببرم و از او برای تو امان بگیرم.

پس بر پشت سر او سوار شد، چون بر آتشی از آتشهای مسلمانان میگذشت، میگفتند: این کیست؟ چون استر رسول اللّه صلی الله علیه و آله را میدیدند میگفتند: عموی رسول اللّه است، عمر خطاب به او نگاه کرد و شناخت، پس صدا زد:

این ابوسفیان دشمن خداست..

دوباره صدا زد:

حمد خدای را که بدون عقد و عهدی تو را در اختیار ما قرار داد.. ابوسفیان ساکت بود ولی اضطراب و آشفتگی قلبش جدی بود و بر خودش و قومش میترسید، آنهایی که در قاموس بدی و کراهت چیزی را فروگذار نکرده مگر آنکه آن را بر پیامبر صلی الله علیه و آله و اصحابش وارد داشتند.

درگیریهای کلامی بین عباس و عمر درباره ابوسفیان رد و بدل شد، عباس به سوی رسول اللّه صلی الله علیه و آله حرکت کرد و از اسارت ابوسفیان او را مطلع نمود،

پیامبر صلی الله علیه و آله دستور داد او را با خود ببرد و صبح به نزد او بیاورد، ابوسفیان شب را در نزد عباس با ترس و اضطراب به سر برد.

ابوسفیان نزد پیامبر صلی الله علیه و آله

چون نور صبح نمایان شد، پیامبر صلی الله علیه و آله به ابوسفیان توجه نمود، پس به او گفت:

«وَیحَکَ یاأباسفیان، ألَم یَإن لَکَ أن تَعلَمَ أنَّهُ لا إلَهَ إلا اللّه ُ...؟»: وای به تو ای ابوسفیان، آیا وقت آن نشده که بدانی خدایی جز خدای یکتا نیست...؟

پیامبر صلی الله علیه و آله آنچه از عذاب و آزار از ابوسفیان و قومش دیده بود را یادآور نشد و بر آن پرده انداخت، تا این طور تلقی نشود که قصد انتقام از دشمن را دارد. ابوسفیان با تضرع و زاری از پیامبر صلی الله علیه و آله طلب عفو میکرد و میگفت:

پدر و مادرم به فدایت، چقدر بردبار و کریمی و خویشاوند دوستی! به خدا اگر خدایی غیر از این خدا میبود وضع من اینگونه نبود...

پیامبر صلی الله علیه و آله به لطف و دلسوزی گفت:

«وَیحَکَ یاأبا سفیان، ألَم یَإن لَکَ أن تَعلَم أنّی رسولُ اللّه؟»: وای بر تو ای ابوسفیان، آیا وقت آن نشده است که بدانی من رسول خدا هستم؟

ابوسفیان نتوانست به آن اقرار کند چون جانش پر از کفر و الحاد و نفاق بود نتوانست آنچه در درون اوست مخفی کند و میگفت:

پدر و مادرم به فدایت، چقدر تو بردبار و کریم و خویشاوند دوستی!

عباس، ابوسفیان را تهدید کرد و گفت: وای بر تو اگر دعوت اسلام را اجابت نکنی، مسلمان شو و گواهی بده که خدایی جز خدای یگانه وجود ندارد و اینکه محمد رسول خداست قبل از اینکه گردنت را بزنند...

آن خبیث از ترس تیزی شمشیر به اسلام اعتراف کرد در حالیکه دلش پر از کفر و نفاق بود.

الطاف پیامبر صلی الله علیه و آله بر ابوسفیان:

رحمت واسعه پیامبر صلی الله علیه و آله اباسفیان را گرفت، کسی که سرسختترین دشمن و خصم او بود و احزاب را بر علیه او میشوراند و فرمانده لشکر برای جنگ با او بود، اسلام ظاهری را قبول کرد و مقابله به مثل نکرد و در این باره پیامبر صلی الله علیه و آله نمونه رحمت اسلام و ایثار در صلح بود.

عباس به پیامبر صلی الله علیه و آله روی کرد و از او درخواست امتیازی برای ابوسفیان نمود و گفت:

ای رسول خدا، اباسفیان مردی است که فخر را دوست دارد، برای او چیزی قرار بده.

رسول خدا دعوت عباس را اجابت کرد و فرمود:

«نعم، مَن دَخَلَ دارَ أبی سُفیانَ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَن أغلَقَ بابَهُ فَهُوَ آمِنٌ، وَمَن دَخَلَ المَسجِدَ فَهُوَ آمِنٌ...»

بلی، کسی که داخل خانه ابوسفیان شود ایمن است و کسی که درب خانه خود را ببندد او در امان است و کسی که وارد مسجد الحرام شود در امان است...

و ابوسفیان از این بزرگواری سود برد چرا که پیامبر’ برای قوم او عفو عمومی صادر کرد که در طول تاریخ نظیر آن دیده نشده است، الطاف رسول خدا همه آنها را برگرفت و آنها کسانی بودند که انواع محنت و اندوه و آزار و اذیت را بر آنها وارد کردند.

ابوسفیان در تنگنای دره

پیامبر صلی الله علیه و آله به عباس دستور داد ابوسفیان را در تنگه دره نزد دماغه کوه نگهدار تا لشکر اسلام از جلوی او عبور کند و آنها را ببیند و قریش را از مبارزه با پیامبر صلی الله علیه و آله برحذر دارد. عباس او را در تنگه نگه داشت و گروهانهای لشکر اسلام که پرچم پیروزی را حمل میکردند وقتی گروهی بر او میگذشتند از آن سئوال میکرد، عباس آنها را به او میشناساند. گروهی مسلح به سلاح بر او گذشتند، به

عباس گفت:

ای عباس، اینها کیانند؟

گفت: سلیم..

گروهی دیگر از او گذشت و به عباس میگفت:

ای عباس، اینها کیانند؟

گفت: مزینه..

گفتم مرا به مزینه چه کار..

و چون گروهها به اتمام رسید، پیامبر صلی الله علیه و آله با گروهی سبزپوش گذشت و آن در نهایت قوت بود، شمشیرها را بالای سر رسول اللّه کشیده بودند و بزرگان اصحابش او را احاطه کرده بودند، ابوسفیان تعجب کرده بود و به عباس گفت:

این گروه کیانند؟

گفت: این رسول اللّه در بین مهاجرین و انصار است..

ابوسفیان در تعجب مالک خودش نبود و به عباس میگفت:

کسی نمیتواند با این لشکر مقابله کند و توان آن را ندارد.. سلطنت پسر برادرت بزرگ شده است..

عباس آن را رد کرد و گفت:

ای ابوسفیان، این نبوت است..

ابوسفیان سرش را به طور مسخره تکان داد و گفت:

بلی..⁽¹⁾

و این جاهل نمیتوانست اسلام را بفهمد و در واقع او ملک و سلطنت را میفهمید، سپس پیامبر صلی الله علیه و آله دستور به رهایی ابوسفیان داد، پس او را رها کردند و

به سوی مکه بازگشت.

ندای ابوسفیان

ابوسفیان به سرعت از لشکر پیشی گرفت به سوی مکه حرکت کرد و بلند صدا زد:

ای گروه قریش! این محمد است که به سوی شما با لشکری آمده است که احدی در برابر او مقابله نتواند کرد، هر کس وارد خانه ابوسفیان شود ایمن است..

همه قریش یک صدا گفتند:

خانه تو برای ما کافی نیست.

دوباره به آنها صدا زد:

کسی که در را روی خود ببندد و کسی که وارد خانه خدا شود در امان است.

ترس قرشیان فروکش کرد و به سرعت به سوی خانههای خود و به مسجد رفتند.

مخالفت هند

هند همسر ابوسفیان در حالی که جانش پر از اندوه و حزن بود شروع به تحریک احساسات قرشیان و توهین کردن به ابوسفیان نمود و گفت: بکشید این خبیث را و زشت باد پیشرو قوم.

و ابوسفیان قریش را از سرانجام نافرمانیاش برحذر میداشت و آنها را از حمله مسلمین میترسانید.

ورود پیامبر صلی الله علیه و آله به مکه

لشکر مسلمانان برای ورود به مکه سرعت گرفت و از این پیروزی خرسند و خوشحال بودند که هیچ مقاومتی از قریش رخ نداد. "سعد بن عباده" پرچم را تکان میداد در فضا و میگفت: امروز روزی است که حرمتها همه از بین میرود

و روز انتقام است..

عمر بن خطاب آن را شنید به سرعت به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله رفت و گفت:

ای رسول خدا، آیا میشنوی سعد چه میگوید؟

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور داد پرچم را از سعد بگیرند و تسلیم امیرالمؤمنین علیه السلام نمایند، پس آن را گرفت و دلسوزانه وارد شد و صدایش را بلند کرد و گفت:

امروز روز رحمت است، امروز حرمتها همه محفوظ است...

همه مردم قریش بسیار خوشحال شدند و یقین کردند که پیامبر علیه السلام آنها را به آنچه مرتکب شدهاند از عذاب و شکنجه مؤاخذه نخواهد کرد.

پیامبر صلی الله علیه و آله در مکه

پیامبر صلی الله علیه و آله بعد از ورود به مکه به سرعت به سوی بیت اللّه الحرام رفت، "عثمان بن ابی طلحه" در کعبه را به روی او بست و به بام کعبه بالا رفت و از دادن کلید به او خودداری کرد، امام علیه السلام دست او را پیچاند و کلید را از او گرفت و آن را برای پیامبر علیه السلام گشود و دو رکعت نماز در آن خواند.⁽¹⁾سپس کلید را به او داد و گفت: «یاعثمان، الیوم یوم بِرِّ و وفاء»⁽²⁾: ای عثمان، امروز روز نیکی و وفاست.

پاک کردن خانه از بتها

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله وارد بیت اللّه الحرام شد، اولین کار او خراب کردن و از بین بردن بتهایی بود که قرشیان آنها را خدا گرفته و پرستش میکردند و آن چیزهایی که از جهل و انحطاط فکریشان، نشأت میگرفت و بتهایی که بر کعبه آویزان بودند 360 بت بودند و هر قبیلهای از عرب بت خاص داشتند.

در قسمت در بزرگ بیت، بت بزرگی برای قریش بود و آن "هُبل" بود،

پیامبر صلی الله علیه و آله با کمان و نیزهاش به چشم آن زد و میفرمود: { جاءَ الحق وَزَهَقَ الباطل، إنَّ الباطل کان زهوقاً }: حق آمد و باطل از بین رفت، همانا باطل از بین رفتنی است. سپس دستور به خرد کردن آن و پاک کردن خانه از آن کرد و این بر ابوسفیان و غیر او از سرکشان قریش گران آمد. سپس پیامبر صلی الله علیه و آله بر کتف امام علیه السلام بالا رفت تا بتها را بشکند، امام از بلند شدن از جای خود ناتوان ماند، رسول خدا صلی الله علیه و آله به او گفت:

«إنَّک لاتستطیع حَملَ ثِقلِ النُبُوَّةِ، فاصعَد أنت»

تو نمیتوانی سنگینی نبوت را تحمل کنی، تو بالا برو.

پس امام بر کتف رسول الله صلی الله علیه و آله بالا رفت و امام گفت:

«لَو شِئتُ لَنِلتُ أفقِ السَّماءِ»

اگر میخواستم به افق آسمان برسم میتوانستم.

و به بتها روی کرد و آنها را میکند و به زمین پرت میکرد و باقی نماند جز بت خزاعه که با میخ محکم شده بود. رسول الله صلی الله علیه و آله فرمود: آن را چاره کن، و امام آن را درمان میکرد و میگفت:

{ جاء الحقُّ وزهق الباطل، إنَّ الباطل کان زهوقا }: حق آمد و باطل از بین رفت و باطل از بین رفتنی است، آنها را تکان داد تا بر آن مسلط شد و آن را از جا کند و پرت کرد که شکست و به این طریق بیت الحرام را از وجود بتها پاک کرد آنگونه که جدش ابراهیم خلیل الله از بین برد. شاعر الهام گرفته محمد بن احمد الکتاب معروف به المفجع این را به شعر درآورده و به نقل از امام علیه السلام به گفته او:

وله من أبیه

ذی الاید إسما

عیلَ شِبهُ

ما کان عنّی خفیّا

إنّه عاون

الخلیل علی الکعبـ

ـة إذ شاد

رکنها المبنیّا

ولقد عاون

النبی الوصی حبیب اللـ

ـه إذ

یغسلان منها الصفیّا

رام حمل النبی کی یقطع

الاصنا

م مِن سطحها المثول

الحُبیّا

فحناهُ ثُقلُ النُّبوَّة

حتّی کاد

یَنآدُ تحته مَنئِیّا

فارتقی منکب النبی علی

صِنوُهُ ما أجلَّ ذا

المُرتقیّا

فأماط الاوثان عن ظاهر

الکعبـ

ـة ینفی الارجاس عنها

نفیّا

ولو أنّ الوصی خاول مسَّ

النجم

بالکفّ لم تجده قصیّا⁽¹⁾

حضرت از پدرش اسماعیل شباهتی به ارث برده بود که آن از دید من پنهان نیست.

آن هنگام که اسماعیل، ابراهیم خلیل را در ساختن کعبه یاری کرد و رکن بنا شده آن را بازسازی نمود.

و همینطور وصی حبیب خدا را یاری کرد هنگامی که آن دو کعبه را از پلیدیها پاک مینمودند.

و خواست که پیامبر را تحمل کند تا او به کتف او بالا رود و شبهای برافراشته شده بر بام کعبه را پائین کشد.

پس سنگینی نبوت کمر او را خم کرد تا آنجا که نزدیک بود سنگینی نبوت بر آن گران آید.

پس علی بر دوش پیامبر بالا رفت و علی همتای که از دوش پیامبر بالا میرفت چه شکوه و جلالی داشت!

پس علی بتها را از دیوار کعبه پائین آورد و همه پلیدی را از آن دور ساخت.

و اگر علی میخواست در بالا رفتن او ستارگان را لمس کند تو را دور نمیپنداشتی.

در واقع از بین بردن بتها و پاک کردن کعبه از آن، بزرگترین و سختترین درد برای قرشیان بود، آنها که در پرستش بتان از خود گذشته بودند.

بزرگترین پیروزی اسلام آن بود که این دین برای آزادسازی اندیشهها و

گسترش آگاهی میان مردم آمده بود و این در حالی بود که همه مقاومتها و تلاشها و دشمنیهای قرشیان در مواجهه با اسلام با شکست مواجه شد و اسلام توانست پرچم خودش را برافرازد و اصول ارزشمند و عالیه خود را در سرزمین آنها گسترش دهد.

خطاب پیامبر صلی الله علیه و آله

تمام اهل مکه، دور رسول اعظم صلی الله علیه و آله را گرفته و بیصبرانه منتظر بودند تا ببینند که چگونه با آنها برخورد خواهد کرد؛ آیا بر آنها عذاب شمشیر فرود خواهد آورد؛ آیا به انتقام ظلم و ستمی که بر او و پیروان مستضعفش ـ که انواع بلاها را متحمل شدهاند ـ روا داشته بودند، مقابله خواهد کرد؛ یا اینکه او از آنها خواهد گذشت و به نیکی با آنها عمل خواهد کرد؟ پیامبر از کرسی خطابه بالا رفت در حالی که مردم سراپا گوش بودند، پس او صلی الله علیه و آله در خطابش به توحید خدا و تمجید از او و به یاری بر دینش و شکست مشرکین پرداخت، سپس گفت:

«یا معشر قریش، إنّ اللّه قد أذهب عنکم نخوة الجاهلیة وتعطیمها بالاباء. الناس من آدم وآدم من تراب»

ای گروه قریش، خدا از شما تکبر جاهلی و طلب بزرگی به پدران را از بین برد، مردم از آدم هستند و آدم از خاک است.

سپس این آیه را تلاوت کرد:

{ یاأیُّها

الناس إنّا خلقناکم من ذکرٍ وأنثی وجعلناکم شعوباً وقبایل لتعارفوا إنّ أکرمکم عنداللّه ِ أتقاکم }⁽¹⁾

ای مردم، ما شما را از زن و مرد خلق کردیم و شما را شعبه شعبه و قبیله قبیله قرار دادیم تا یکدیگر را بشناسید، بهترین شما نزد خدا پرهیزکارترین شماست.

«یامعشر قریش، ما تَرَونَ أنّی فاعل بکم؟»

ای گروه قریش، گمان میکنید من با شما چه رفتاری بنمایم؟

پس همه با یک زبان گفتند:

رفتار نیکو از برادری بزرگوار و پسر برادر بزرگوار..

پس رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور عفو آنها را صادر کرد و فرمود: «اذهبوا فأنتم الطُّلَقاء...»⁽¹⁾بروید شما آزادید.

رحمت، شرف و کرامت با تمام جوانب آن در این الفاظ از معنی در این عفو تجسم پیدا کرد و با آن سرکشان و جنایتکاران عمل مقابله به مثل انجام نداد و آنچه از آنها کشیده بود از اقسام بدی و آزار، آنها را به آن جرائم و گناه مؤاخذه نکرد واگرنه آنها مستوجب اعدام و مصادره اموال بودند بطوری که اثری از آنها بر روی زمین باقی نماند.

8 ـ غزوه حنین

هوازن وقتی خبر فتح پیامبر صلی الله علیه و آله بر مکه و تسلیم قبایل قریش را به حکم اسلام دریافت کرد، سخت ناراحت شد. پس "مالک بن عوف" که رئیس هوازن بود بلند شد قبیلهاش را جمع کرد و از بعضی قبایل دیگر هم طلب کمک کرد که در پیشاپیش آنها ثقیف بود، خطر گسترش اسلام را به آنها گوشزد کرد و اینکه پیامبر صلی الله علیه و آله به زودی برای اشغال سرزمینشان لشکرکشی خواهد کرد، پس همه به دعوت او گرویدند و پاسخ گفتار او را دادند و هوازن و پیروانش از قبایل مختلف

خود را برای جنگ با پیامبر صلی الله علیه و آله آماده کردند و مالک بن عوف رئیس همه لشکر به آنها سفارش کرد وقتی مسلمانان را دیدند غلاف شمشیرهایتان را بشکنید و خود را به هم ببندید چون فردی واحد.⁽¹⁾

چون خبر به پیامبر صلی الله علیه و آله رسید برای بررسی موضوع، "عبداللّه اسلمی" را برای شناسایی آنها و اخبارشان فرستاد. او رفت و فهمید که آنها مصمم به جنگ با پیامبر هستند، پس به مکه برگشت و پیامبر صلی الله علیه و آله را از آن اخبار مطلع کرد، پس با لشکرش که به تعداد دوازده هزار نفر بودند و در بین آنها افرادی مانند ابوسفیان و امثال او از منافقین و طماعان در غنائم و غارت بودند که هنوز اسلام به قلبشان اثر نکرده بود.

لشکر پیامبر صلی الله علیه و آله از مکه حرکت کرد و پرچمها را به دست رئیس هر دستهای دادند و پرچم مهاجرین را به امام امیرالمؤمنین علیه السلام داد و لشکر به سرعت حرکت کرد و بیابان را طی میکرد و به چیزی توجهی نداشت تا به دره حنین رسید.⁽²⁾

فرار مسلمانان

هوازن نقشه خطرناکی کشیده بودند که بر مسلمین حمله و دره حنین را اشغال و خود را در پشت سنگها و تپهها و تنگناها پنهان کنند. لشکر اسلام بر آنها گذشت و چون اطلاع از پشت سرشان نداشتند، هوازن از هر طرف، گوشه و کنار وادی بر مسمانان حمله کردند، به یکباره آنها فرار کردند و شکست خوردند که به هیچ چیز توجهی نداشتند. پیامبر صلی الله علیه و آله در طرف راست قرار گرفت و مسلمانان را به ثبات، صبر بر جهاد و عدم فرار دعوت میکرد و میگفت:

«أیُّها الناس، إلی أنا رسولُ اللّه محمَّد بن عبداللّه»⁽¹⁾

ای مردم، من رسول خدا محمد بن عبداللّه هستم.

شجاعت امام علیه السلام

امام امیرالمؤمنین علیه السلام شجاعت بینظیر و غیر قابل وصفی از خود نشان داد. او در میدان شروع به جولان دادن کرد و قهرمانان را به زمین زد و خسارت فراوانی به آنها وارد کرد. راویان میگویند: او از سختترین مدافعان از پیامبر صلی الله علیه و آله بود.⁽²⁾امام علیه السلام مقداری خاک برداشت و به پیامبر صلی الله علیه و آله داد و آن را به صورت مشرکین از هوازن و غیر آنها پاشید.⁽³⁾امام با مشرکین سخت درگیر شد و صد نفر از دلاوران اسلام به او پیوستند. پس جنگیدند، جنگ سختی که آسانترین آن نیز سخت بود. چون پیامبر صلی الله علیه و آله آن را دید، گفت:

أنا النبی

لا کَذِب

أنا ابنُ

عبدالمطلب

من پیامبری هستم که دروغ نمیگویم، من فرزند عبدالمطلب هستم

تنور جنگ داغ شد و جنگ شدت پیدا کرد، سرها و دستها جدا شد.

سرزنش ابوسفیان و صفوان

منافقین به شکست مسلمین خوشحال شدند و در رأس منافقین ابوسفیان بود و سرور خود را به شماتت مسلمین ظاهر کرد و گفت: شکستشان و فرارشان به اینجا ختم نمیشود و فرارشان تا کنار دریا ادامه خواهد داشت.

همانگونه که صفوان بن امیه شماتت خودش را به شکست لشکر مسلمین اظهار کرد و گفت:

الان سحر باطل شد.. .⁽¹⁾

شکست مشرکین

چون قلب مسلمین به حنجرهشان رسید و سخت تکان خوردند و ترس و جزع در همه حکمفرما شد، خدای متعال رسول گرامی خود را یاری داد و هفتاد نفر از بزرگان دشمن کشته شدند و بقیه فرار کردند و لشکر مسلمانان با آنها برخورد کرد. سستی در آنها ایجاد شد، عدهای زیاد از آنها اسیر شدند⁽²⁾و پیروزی این جنگ بیشتر به دست قهرمان اسلام و حامی طرفدار او امام امیرالمؤمنین علیه السلام انجام شد. این جنگ سختترین جنگها و شدیدترین آنها بود که اسلام در آن به پیروزی قاطع رسید و مصیبت آن جمیع قبایل شرک را فرا گرفت.

غنیمتها

وقتی جنگ به پایان رسید و رسول خدا صلی الله علیه و آله از میدان جنگ به سرزمین "جعرانه" کوچ کرد، گروه هوازن به نزد او آمدند و از او درخواست کردند آنچه از آنها گرفتند به آنها برگرداند. پیامبر صلی الله علیه و آله آنها را بین فرزندان و زنانشان و بین اموالشان مخیر کرد؛ پس زنان و فرزندانشان را اختیار کردند. "زهیر ابوحرد" از بنی سعد بلند شد و گفت: ای رسول خدا، در بین اسرا عمههای تو و خالههای تو هستند و آنهایی که تو را تربیت کردند و اگر ما حارث بن ابی شمر غسانی یا نعمان بن منذر را شیر داده بودیم امید عطوفت از او را داشتیم و تو بهترین تربیت شدگانی، سپس گفت:

أمنُن علینا

رسول اللّه فی کرمٍ

فإنک المرءُ

نرجوه وندَّخِرُ

أمنُن علی

نسوةٍ قد عاقها قدر

ممزّقٌ

شملُها فی دهرها غِیَرُ⁽¹⁾

یاخیرَ طفلٍ

ومولودٍ ومنتخبِ

فی العالمین

إذا ما حصل البشرُ

إن لم تدارکها

نعماء وتنشرها

یاأرجح الناس

حلماً حین یُختبَرُ

أمنُن علی

نسوة قد کنتَ ترضعها

إذ فوک

تملؤه من محضها الدررُ

إذ کنتَ

طفلاً صغیراً کنت ترضعها

وإذ یزینُک

ما تأتی وما تَذَرُ⁽²⁾

ای فرستاده خدا در بخشش و بزرگواری بر ما منت بگذار چرا که تو آن شخصی هستی که ما به او امید عطا داریم.

به زنانی منت بگذار که سرنوشت آنها را به فلاکت انداخته و جمع آنها از هم گسیخته و روزگار آنها دگرگون شده.

ای بهترین نوزاد و ای بهترین فرزند و ای بهترین برگزیده عالمیان در طول تاریخ بشریت.

ای بردبارترین مردم در زمان امتحان، اگر بخشش وجود تو شامل زنها نشود چه میشود؟!

پس بر زنانی که از آنها شیر میخوردی منت بگذار هنگامی که دهانت زیر شیر خالص چون مروارید پر میشد.

آن هنگامی که خردسال بودی و از آن زنان شیر مینوشیدی و در رفت و آمدهای بچهگانهات تو را زینت میدادند.

پیامبر صلی الله علیه و آله آنچه برای او و برای بنی عبدالمطلب بود، به آنها بخشید و مهاجرین و انصار و بنو سلیم با تمایل پیامبر صلی الله علیه و آله پاسخ مثبت دادند و سهم خودشان را بخشیدند و بقیه استجابت نکردند، سپس پیامبر صلی الله علیه و آله شتر و گوسفندان

را تقسیم کرد و دور او ازدحام کردند، حتی رداء او را ربودند، سپس فرمود:

«رُدُّوا عَلَیّ رِدایی أیُّها النّاس، فواللّه! لو کان لی عددُ شجرِ تِهامةَ نَعَمٌ لَقَسَّمتُها علیکم، ثُمَّ لاتَجِدونی بَخیلاً ولا جَباناً»

ای مردم، ردای مرا به من برگردانید، والله اگر به اندازه درختان تهامه شتر میداشتم بین شما تقسیم میکردم، بعد میدیدید که من نه بخیل و نه ترسو هستم.

پیامبر صلی الله علیه و آله چیزی به انصار نداد، پس چیزی در نفس خود احساس کردند و عرصه بر آنها تنگ شد. پیامبر صلی الله علیه و آله سعد بن عباده را به جمع کردن انصار امر فرمود و چون نزد او حاضر شدند، به آنها گفت: «ما حدیثُ بَلَغنی عَنکم؟! ألم آتِکُم ضُلالاً فَهَداکُمُ اللّه ُ بی؟ وفقراءَ فأغناکم اللّه ُ بی؟ وأعداءٌ فألَّف بین قلوبکم...؟»: این چه چیز است که از شما به من رسیده؟ آیا وقتی آمدم به نزد شما گمراه نبودید، پس خدا شما را به وسیله من هدایت کرد و فقیر بودید، خدا به وسیله من شما را بینیاز کرد و دشمن بودید الفت بین شما برقرار کرد...؟

همه با هم گفتند:

بلی واللّه، ای رسول خدا، برای خدا به رسول خدا منت و فضل..

و رسول خدا صلی الله علیه و آله آنها را مورد خطاب قرار داد، به لطف و احسان گفت:

«ألا تُجیبونی؟...»: چرا پاسخ مرا نمیدهید..؟

گفتند: به چه جواب شما را بدهیم؟

پیامبر صلی الله علیه و آله با دوستی و اخلاص به آنها نگاه کرد و گفت:

«واللّه! لو شِئتُم لقُلتُم، فَصَدَقتُم: أتَیتنا مکذَّباً فَصَدَّقناک، ومَخذولاً فَنَصَرناک، وَطَریداً فَآوَیناکَ، وعائِلاً فَواسَیناکَ، أوَجَدتُم، یامعشر الانصار أنفسکم فی لُعاعَةٍ مِنَ الدُّنیا فَألفَت بِها قوماً لِیُسلِموا ووکَلتُم إلی إسلامِکم؟ أفَلا تَرضَونَ أن یَذهب النّاسُ

بِالشَّاةِ والبَعیرِ وتَرجِعوا بِرسول اللّه ِ إلی رحالکم؟ والَّذی نفسی بیده! لولا الهِجرةُ لکنتُ امرءاً من الانصار، ولو سلکَ النّاسُ شِعباً لسلکتُ شعبَ الانصار...

اللهم ارحَمِ الانصار، وأبناءَ الانصار، وأبناءَ أبناءَ الانصار»:

واللّه اگر میخواستید میگفتید و راست میگفتید: که تو نیز وقتی به سوی ما آمدی که دیگران تو را تکذیب کردند و ما تصدیقت نمودیم و مردم دست از یاری تو برداشته بودند و ما یاریات نمودیم، آواره بودی ما به تو پناه دادیم، فقیر بودی ما تو را مانند خود قرار دادیم و با تو مواسات کردیم. ای گروه انصار، آیا به خاطر مختصر مالی که میخواستم به وسیله آن دل جمعی را به اسلام نرم کنم شما از من گلهمند شدید؟ در صورتی که من شما را به همان اسلامتان واگذاشتم. آیا راضی نیستید که مردم گوسفند و شتر ببرند و شما رسول خدا را با خودتان ببرید؟ به آن کسی که جان من در دست اوست اگر هجرت نبود یکی از مردان انصار بودم، و اگر مردم همگی به راهی بروند و انصار به راهی، من به همان راه انصار میروم.

سپس دست به دعا برداشت و گفت:

خدایا انصار را رحمت کن، فرزندان انصار را رحمت کن و فرزندان فرزندان انصار را رحمت کن.

انصار غرق در گریه شدند و محاسنشان از اشکشان تر شد و گفتند:

ما راضی شدیم که رسول خدا سهم ما باشد و دیگر گلهای نداریم.. .⁽¹⁾

در واقع رسول بزرگ صلی الله علیه و آله ، بزرگترین رهبری است که تاریخ انسانیت در تمام دوران به خود دیده است. او مجرای تاریخ عالم را تغییر داد و بین قلوب پیروان خود الفت ایجاد کرد و عقد برادری و محبت و الفت بین آنها برقرار کرد و اخلاق

او مرهمی برای مداوای نفوس مریض و قلب­های منحرف شده.

در اینجا حدیث ما از غزوه حنین، که بزرگترین غزوات پیامبر صلی الله علیه و آله بود و قهرمان مبارز در این غزوه امام امیرالمؤمنین علیه السلام بود، تمام شد.

امام علیه السلام و سوره برائت

پیامبر صلی الله علیه و آله به ابوبکر دستور داد ـ به نمایندگی از او ـ در میان اهالی مکه قسمتهایی از سوره برائت (توبه) و آنچه را که اسلام از احکام برای کسی که بیت الحرام را طواف میکند، وضع کرده و بخواند، که قسمت هایی از آن به این شرح است:

اولاً: کسی برهنه طواف نکند، عادت آنها این بود که مرد برهنه طواف میکرد.

دوم: وارد بهشت نمیشود مگر کسی که به خدا و رسولش ایمان آورده باشد.

سوم: کسی که بین او و بین رسول اللّه پیمانی است و مدتی تعیین شده، آن مدت مورد تأیید است.

چهارم: خدا و رسولش از مشرکین بیزار است.⁽¹⁾

ابوبکر با پیام پیامبر صلی الله علیه و آله حرکت کرد، وحی بر پیامبر نازل شد مبتنی بر واگذار کردن این مهم به امام امیرالمؤمنین علیه السلام و دور کردن ابی بکر، امام به سرعت حرکت کرد و ابوبکر را بین راه پیدا کرد و نامه مأموریت را از او گرفت و بر اهالی مکه خواند⁽²⁾و ابوبکر با ترس و ناراحتی برگشت. چون پیامبر صلی الله علیه و آله را دید، گریست و گفت: ای رسول خدا، حادثهای درباره من رخ داده؟...

پیامبر صلی الله علیه و آله ترس او را برطرف کرد و به او فرمود:

«ما حدثَ فیکَ إلا خیر، ولکن أمِرتُ أن لا یُبَلِّغُها إلا أنا أو رجلُ مِنّی...»:⁽³⁾

حادثهای درباره تو جز خیر نبوده و لکن مأموریت پیدا کردم که آن را من ابلاغ کنم یا مردی از من...

این اقدام از دلایلی است که شیعه به امامت امام امیرالمؤمنین علیه السلام استناد میکنند و میگویند: اگر برای ابوبکر نامزدی برای خلافت بود، آسمان از ادای این رسالت سادهای که از سادهترین مسئولیتها و کم اهمیت ترین آنهاست جلوگیری نمیکرد.

9 ـ جنگ تبوک

امام امیرالمؤمنین علیه السلام در تمام جنگها و غزوات همراه رسول خدا صلی الله علیه و آله بود مگر در غزوه تبوک. پیامبر صلی الله علیه و آله او را به نمایندگی از خودش در یثرب گذاشت. منافقین آشوب به پا کردند و شایع نمودند که پیامبر صلی الله علیه و آله به سبب نارضایتی از او، او را در مدینه گذاشت. این خبر به امام علیه السلام رسید، پیامبر صلی الله علیه و آله را به گفتار آنها باخبر کرد، پس ادعای آنها را رد کرد و مدال افتخار دیگری به امام علیه السلام داد و فرمود:

«کَذَبوا، وإنَّما خَلَّفتُکَ لِما وَرایی، فَارجع فَاخلُفنی فی أهلی وأهلِک، أما تَرضی یاعلی أن تکونَ مِنّی بمنزلة هارون مِن موسی، إلا أنَّه لا نَبِی بَعدی...»⁽¹⁾

دروغ گفتند، و همانا تو را در غیاب خودم جانشین قرار دادم، برگرد جانشین من برای خانوادهام و خانوادهات باش، آیا ای علی، خوشنود نیستی که منزلت تو نسبت به من چون هارون نسبت به موسی باشد مگر اینکه بعد از من پیامبری نیست...

امام علیه السلام با چشم روشن و قلبی خنک برگشت در حالی که پیامبر صلی الله علیه و آله خلافت و وصایت بعد از خودش را به او واگذار کرده بود و او را به منزله هارون برای موسی قرار داد و حاسدان او به سستی و نومیدی بازگشتند.

امام علیه السلام جهاد خود را توصیف میکند

قبل از اینکه جهاد امام و مبارزه او با مشرکین درهم را ذکر کنیم آنچه در وصف جهاد خودش فرموده، متذکر میشویم. فرمود:

«وَلَقَد کُنّا مَعَ رسولِ اللّه صلی الله علیه و آله نَقتُلُ آباءَنا وأبناءَنا وإخوانَنا وأعمامَنا؛ ما یَزیدُنا ذَلِکَ إیماناً وتَسلیماً، ومُضِیّاً عَلَی اللَّقَمِ، وَصَبراً عَلی مَضَضِ الالَمِ، وَجِدّاً فی جِهادِ العَدُوِّ؛ وَلَقَد کان الرَّجُلُ مِنّا والاخَرُ مِن عَدُوِّنا یَتَصاوَلانِ تَصاوُلَ الفَحلَینِ، یَتَخالَسانِ أنفُسَهُما؛ أیُّهُما یَسقی صاحِبَهُ کأسُ المَنونِ، فَمَرَّةً لَنا مِن عَدُوِّنا، ومَرَّةً لِعَدُوِّنا مِنّا، فَلَمّا رَأی اللّه ُ صِدقَنا أنزَلَ بِعَدُوِّنا الکَبتَ، وأنزَلَ عَلَینا النَّصرَ، حَتّی استَقَرَّ الاسلامَ مُلقِیاً جِرانَهُ، وَمُتَبَوِّئاً أوطانَهُ، وَلَعُمری لو کُنّا نأتی ما أتَیتُم ما قامَ لِلدّینِ عَمودٌ، ولا اخضَرَّ للایمانِ عُودٌ»⁽¹⁾

ما همراه رسول اللّه صلی الله علیه و آله ، با پدرانمان و فرزندانمان و برادرانمان و عموهایمان میجنگیدیم، آن چیزی جز ایمان و تسلیم و روشنایی در جاده برای ما زیاد نمیکرد و بر مصیبت و درد صبر میکردیم. جدیت در جهاد با دشمن. گاهی مردی از ما و دیگری از دشمن ما با یکدیگر درگیر میشدند، هر کس رفیق خود را میکشت، جان خویش را میربود. یک بار بر نفع ما بود یک بار بر نفع دشمن ما. چون خدا درستی ما را دید، به دشمن ما شکست و بر ما پیروزی نازل کرد تا اسلام ثابت و مستقر شد و در جایگاه خودش قرار گرفت و به جان خودم سوگند اگر ما مانند شما عمل میکردیم، عمود دین راست نمیگردید و چوبی برای ایمان سبز نمیشد.

نشانههای رحلت

پیامبر رحمت صلی الله علیه و آله در ادای رسالتش، کاملاً درخشان عمل کرد و مردم را، از بزهکاریهای این زندگی نجات داد. عقلها را آزاد و جانها را نجات داد و چشماندازی گسترده از آگاهی و دگرگونی گشود و به گسترش زمینه خیزش و رشد در تمام عرصههای زندگی اجتماعی و اقتصادی کمک کرد، چقدر فواید او بر تمام انسانها بزرگ است..

او در ادای رسالتش، رنج و مصیبتهای گوناگون را از فرعونهای قریش تحمل کرد. او را به ساحر و مجنون و کذاب بودن متهم و کودکان خود را به سنگ انداختن به او وادار کردند. هر کس به او ایمان آورده بود به سختترین روش عذاب شد و از عذاب آنها "یاسر" و "سمیه" به شهادت رسیدند و پیشاهنگان مؤمنین ناچار به هجرت از دیارشان به حبشه شدند..

بعد از مرگ ـ حامی و یاورش ـ ابوطالب، خانه او را با شمشیرهای برهنه محاصره کردند تا بدن مطهر او را پاره پاره کنند ولی شبانه از دست آنها فرار کرد و ـ برادر و پسر عمویش ـ امام امیرالمؤمنین علیه السلام را در رختخواب خودش گذاشت و به لطف خدا و کمک او نجات پیدا کرد و به یثرب هجرت نمود و آنجا را مرکز و پایتخت خود قرار داد.

قرشیان بر ضد او قیام کردند و با غرور و دل­های مملو از غیظ، لشکریان خود را برای خاموش کردن نور اسلام مجهز کردند که نتیجه آن جنگهای بدر و احد و غیر آنها بود و لکن خدای متعال کید آنها را رد کرد و پیامبرش را یاری داد و او را عزیز کرد و فتح آشکاری را نصیب او نمود. همه خاضعانه و ذلیلانه و به ناچار و نه از روی ایمان و بصیرت ـ به آنچه این دین برای آنها از ارزشهای عالیه و اصول ارزنده آورده و جان­شان به بزهکاریهای جاهلیت و فسوق آن پر بود ـ اسلام را با کراهت پذیرفتند.

به هر حال رسول خدا صلی الله علیه و آله بعد از ادای رسالت جاوید پروردگارش، آثار و نشانههای رحلت از این دنیا به فردوس اعلی آشکار شد و مرتب او را به سفر به سوی خدای متعال فرامیخواند و از جمله آنها:

اول: قرآن کریم دو بار بر او خوانده شد در حالی که پیش از این، یک بار بر او خوانده میشد، بدین سبب پیامبر صلی الله علیه و آله حضور اجل حتمی را درک کرد⁽¹⁾و خبر مرگ خود را در بین مسلمین شایع کرد و دخترش و پاره تنش سیده زنان عالم را به انتقالش به حضیره القدس آگاه کرد و گفت:

جبرئیل هر سال یک بار قرآن را به من عرضه میکرد و در این سال دو بار به من عرضه کرد، و نمیبینم آن را مگر نزدیکی اجلم.. .⁽²⁾

از این کلمات جانش ذوب شد و دوست داشت از این دنیا برود و این کلمات را از پدرش نشنود.

دوم: وحی به این آیه نازل شد:

{ إنَّکَ

مَیِّتٌ وَإنَّهُم مَیِّتون ثُمَّ إنَّکُم یَومَ القِیامَةِ عِندَ رَبِّکُم تَختَصمونَ}⁽³⁾

تو میمیری و اینها هم میمیرند، سپس شما روز قیامت نزد پروردگارتان دادخواهی میکنید.

و این آیه برای او اخطاری به جدایی از زندگی بود و در جانش، آثار ناراحتی آن پیدا بود و مسلمانان شنیدند که میگوید:

کاش میدانستم که آن کی خواهد بود؟

سوم: سوره نصر بر او نازل شد، از آن به نزدیک بودن اجلش اطمینان پیدا کرد و بین تکبیر و قرائت سکوت میکرد و میگفت:

«سبحان اللّه وبحمده، استغفر الله وأتوب الیه»

و مسلمانان از این کار شگفتزده شده و از این حالت غریب می پرسیدند، پاسخ میداد: جانم خبر مرگ مرا میدهد.. .⁽¹⁾

مسلمانان در بحرانی از افکار و ذهنیات متحیر بودند و خبر مرگ پیامبر صلی الله علیه و آله از زبان خودش چون صاعقه بر جان آنها بود. نمیدانستند در دنیای خالی از محمد صلی الله علیه و آله چه بر آنها خواهد گذشت.

حجة الوداع

هنگامی که پیامبر صلی الله علیه و آله به نزدیک بودن انتقالش به دار القدس یقین پیدا کرد خود را ملزم به حج بیت اللّه الحرام و ترسیم نقشهای سالم برای حفظ امتش از فتنه و آشوب و پیشرفت زندگی و سروری بر بقیه امتها دید. بهترین مکان برای این کار بیتالحرام بود و برای این غرض حج آخر مشهور به حجه الوداع را انجام داد و آن در سال دهم هجرت بود و بین حاضرین در حج اعلان کرد که ملاقات او با آنها در امسال، آخرین عهد او با آن­هاست و گفت:

من نمیدانم شاید بعد از امسال من شما را در اینجا هرگز ملاقات نکنم...

حجاج همه ناراحت شدند و متحیر گردیدند و امواجی از غم و اندوه آنها را فرا گرفت و میگفتند: پیامبر صلی الله علیه و آله خبر مرگ خود را میدهد. پیامبر صلی الله علیه و آله گذشت و روشهای درست که سعادت آنها را در دو عالم تضمین کند ارائه نمود و گفت:

«أیُّها النّاس! إنّی تَرَکتُ فیکُمُ الثَّقَلَین، کُتابَ اللّه ِ وَعِترَتی أهلَ بیتی...»

ای مردم، من دو چیز سنگین در بین شما گذاشتم کتاب خدا و عترت من اهل بیتم.

اگر به کتاب خدا و عمل به آن و دوستی عترت طاهره و گرفتن آنچه از آنها نقل شده چنگ زنید، آن ضمان نجات این امت و سلامت آن از تنگنا و انحراف است.

چون پیامبر صلی الله علیه و آله مراسم حج را به پایان رساند، نزد چاه زمزم ایستاد و به "ربیعه بن خلف" دستور داد زیر مرکب او بایستد و دستور داد آنچه را که میگوید به حجاج برساند، پس گفت: ای ربیعه بگو:

ای مردم، رسول خدا به شما میگوید، شاید شما مرا مثل این حال اینجا نبینید..

آیا میدانید این چه شهری است؟

آیا میدانید این چه ماهی است؟

همه صدا زدند:

بلی، اینجا بلد الحرام و این ماه، ماه حرام و روز حرام است..

و پیامبر صلی الله علیه و آله شروع به خواندن اصول عالیه و نمونههای ارزنده کرد و گفت:

«إنَّ اللّه َ حَرَّمَ عَلَیکُم دِماءَکُم وَأموالَکُم کَحُرمَةِ بَلَدِکُم هذا وَکَحُرمَةِ شَهرِکُم هذا وَکَحُرمَةِ یَومِکُم هذا... ألا هَل بَلَّغتُ؟...»

بر شما خون­تان و اموال­تان را حرام کرده مانند حرمت این شهرتان و حرمت این ماه­تان و مانند حرمت این روزتان... آیا ابلاغ کردم؟...

همه جواب دادند: بلی..

سپس پیامبر صلی الله علیه و آله شروع به عرضه احکام بر حجاج کرد که ملزم به رعایت آنها و اجرای آن بودند گفت:

«اللَّهم اشهد، واتَّقوا الله، ولا تُبخَسوا النّاس أشیاءهم، ولا تَعثَوا فی الارض مُفسدین، فَمَن کان عنده أمانةٌ فَلیُؤَدِّها...

النّاسُ فی الاسلام سواءُ طَفَّ الصّاعِ لآدمَ وحوّاء، لا فضل لعربی علی أعجمی، ولا لأعجمی علی عربی إلا بتقوی اللّه... ألا هَل بَلَّغتُ؟»

خدایا گواه باش و از خدا بترسید و به مردم کم نفروشید و در زمین فساد شایع نکنید، هر کس نزد او امانتی است باید آن را به صاحبش رد کند...

مردم همه مساوی و از آدم و حوایند، هیچ فخری عرب بر عجم ندارد و نه عجم بر عرب الا به تقوای الهی... آیا ابلاغ کردم؟...

گفتند: بلی..

و پیامبر صلی الله علیه و آله شروع به خواندن معالم دین ارزندهاش نمود و گفت:

«اللهم اشهد، لا تأتونی بأنسابکم واتونی بأعمالکم، فأقول للناس: هکذا، ولکم هکذا، ألا هَل بلَّغت؟»

خدایا گواه باش، شما را به نسبتهایتان به نزد من نمیآورند و به اعمالتان میآورند و به مردم میگویم این و شما میگویم اینگونه، آیا ابلاغ کردم؟

گفتند: بلی..

سپس رسول خدا صلی الله علیه و آله به احکامی که واجب است آن را بدانند، رسید؛ فرمود:

«اللهم اشهد: کُلُّ دمٍ کان فی الجاهلیة موضوعُ تحتَ قدمی، وأوَّل دمٍ أضَعُهُ دم آدم بن "ربیعة بن الحارث بن عبدالمطلب"، ألا هل بلَّغتُ؟»

خدایا گواه باش، هر خونی که در جاهلیت ریخته شده زیر پای من است و اول خونی که آن را زیر پا میگذارم خون "آدم بن ربیعه بن حارث بن عبدالمطلب" است، آیا ابلاغ کردم؟

گفتند: بلی..

«اللهم اشهد، وکلُّ رِباً کان فی الجاهلیة موضوعُ تحت قدمی، وأوّل رباً أضَعُهُ رِبا العبّاسِ بن عبدالمطلب، ألا هل بَلَّغتُ؟»

خدایا گواه باش و هر ربایی که در جاهلیت بود زیر پای من است و اول ربایی که زیر پا گذاشتم ربای "عباس بن عبدالمطلب" است، آیا ابلاغ کردم؟

گفتند: بلی..

«اللّهم اشهد.. أیُّها الناس، إنَّما النسیء زیادةٌ فی الکُفر یُضَلُّ به الَّذین کفروا یُحِلّونَهُ عاماً ویُحَرِّمونَهُ عاماً لِیُواطِنوا عِدَّةَ ما حَرَّمَ اللّه.

أوصیکم بالنِّساء خیراً فَإنَّماهُنَّ عَوارٍ عندکم، لا یَملِکنَ لأنفُسَهُنَّ شَیئاً، وإنَّما أخذتموهنَّ بأمانة اللّه، واستحلَلتُم فروجَهُنَّ بکتابِ الله، ولکم علیهنَّ حَقٌّ، ولهُنَّ علیکم حقٌّ: کِسوَتُهُنَّ ورِزقُهُنَّ بالمعروف، ولکم علیهنَّ أن لا یُوطِئنَ فِراشَکُم أحداً، ولا یَأذَنَّ فی بیوتکم إلا بعلمکم وإذنِکُم... ألا هَل بَلَّغتُ؟»

خدایا شاهد باش، ای مردم نسیء زیاده در کفر است، یک عدهای که کافرند به آن گمراه میشوند، یک سال آن را حلال میدانند و یک سال آن را حرام قرار میدهند تا آنچه را خدا حرام کرده است پایمال کنند.

شما را به زنان سفارش میکنم، آنها اسیر نزد شما هستند، برای خودشان چیزی ندارند، آنها امانت خدایند و به حکم کتاب خدا نزدیکی با آنها بر شما حلال شده است و شما بر آنها حقی دارید و آنها بر شما حقی دارند: لباس آنها و روزیشان طبق عرف حق آنها بر شماست و حق شما بر آنهاست که کسی را غیر از شما به بسترشان راه ندهند و کسی را که از وی کراهت دارید بیاجازه شما به خانهتان راه ندهند... آیا ابلاغ کردم؟

گفتند: بلی..

«اللهمَّ اشهد، فأوصیکم بمن ملکت أیمانُکُم فأطعِموهم مِمّا تأکلون...، ألا هل بَلَّعتُ؟»

خدایا گواه باش، شما را به پروردگارتان سفارش میکنم، پس آنچه خودتان میخورید به آنها بخورانید...، آیا ابلاغ کردم؟

گفتند: بلی..

«اللّهم اشهد.. إنَّ المسلم أخو المسلم لا یَغُشُّهُ، ولا یَخونُهُ، ولا یَغتابُهُ، ولا یُحِلُّ لَهُ دَمُهُ، ولا شیءَ مِن مالِهِ إلا بِطیبٍ مِنهُ، ألا هَل بَلَّغتُ؟»

خدایا گواه باش، مسلمان برادر مسلمان است، به او مکر نمیکند و به او خیانت نمیکند و غیبت او را نمیکند و خون او بر او حلال نیست و همچنین از مالش، مگر با رضایت خودش، آیا ابلاغ کردم؟

گفتند: بلی..

و مدام پیامبر صلی الله علیه و آله در تأسیس روش­های تربیتی و اخلاقی و اجتماعی و آنچه که به سعادت انسان در دنیا و آخرتش بستگی داشت بیان میکرد تا به این جمله شگفت رسید و فرمود:

«لا تَرجِعوا بَعدی کُفّاراً مُضَلِّلینَ یَملِکُ بَعضُکُم رِقابَ بَعضٍ، إنّی خَلَّفتُ فیکُم ما إن تَمَسَّکتُم به لَن تُضِلُّوا: کِتابَ اللّه ِ وَعِترَتی أهلَ بیتی، ألا هَل بَلَّغتُ؟»

بعد از من به کفر برنگردید، گمراه شده باشید، بعضیها مالک بعضی دیگر شده باشید، من در بین شما چیزی گذاشتم که اگر به آن تمسک جوئید هرگز گمراه نشوید، کتاب خدا و عترت من اهل بیتم، آیا من ابلاغ کردم؟

گفتند: بلی..

«اللّهم اشهد.. إنَّکم مسؤولون فَلیُبَلِّغِ الشّاهِدُ مِنکُم الغائِب...»:

گفت: خدایا شاهد باش، شما پرسیده خواهید شد، پس حاضر از شما به غائب برساند..⁽¹⁾.

این خطبه که پر از ارزشهای اجتماعی و سیاسی است، برای امتش برگزیدگی و سروری بر ملل عالم و امتهای روی زمین را خواسته، به پایان رسید. پیامبر خطبه را به مهمترین سفارش خود ختم نموده وآن لزوم تمسک و چنگ

زدن به کتاب خدا و به عترت طاهره است که در آن هیچ باطلی راه نیافته تا آن، رهبری برای عامه امتش در میدان زندگی سیاسی و اجتماعی باشد.

داستان غدیر خم

بعد از آنکه پیامبر صلی الله علیه و آله حج بیت الله الحرام را به جا آورد و برنامهریزی درستی برای حفاظت امتش از انحراف کرد، به سوی یثرب بازگشت و وقتی که کاروانش به غدیر خم رسید جبرئیل بر او نازل شد ـ و او حامل رسالت درباره سرنوشت امت اسلامی و تمدن آینده از جانب خدای متعال بود ـ که در آنجا توقف کند تا علی را به عنوان امام و خلیفه بعد از خودش معرفی نماید و مرجعیت عمومی را به عهده او واگذار کند و در این باره لحظهای درنگ ننماید و آن دستور آسمانی به موجب این آیه بود:

{یا أیُّها الرَّسولُ بَلِّغ ما أنزِلَ إلَیکَ مِن رَبِّکَ وَإن لَم تَفعَل فَما بَلَّغتَ رِسالَتَهُ واللّه ُ یَعصِمُکَ مِنَ النّاس...}⁽¹⁾

ای رسول، آنچه بر تو از جانب پروردگارت نازل شده است به مردم برسان و اگر این کار را انجام ندهی رسالت او را انجام ندادهای، خدا تو را از مردم حفظ مینماید...

راویان تصریح کردهاند که این آیه در غدیر خم نازل شده است.⁽²⁾در این آیه نشانه اخطار شدید است، پس اگر پیامبر صلی الله علیه و آله آنچه را که از طرف خدا در عهدهدار شدن امام به منصب خلافت نازل شده، نمی رساند، تمام کوشش او و رنجی که در این راه متحمل شده است از بین میرفت.

رسول خدا صلی الله علیه و آله دستور خدا را امری مهم تلقی کرد و با عزمی ثابت و ارادهای قوی برای اجرای دستور الهی رنج مسیر را تحمل نمود و در گرمای سوزان دستور

فرود آمدن و توقف کاروان حج را داد. شدت گرما به قدری زیاد بود که بعضیها ردای خود را زیر پای خود پهن میکردند که آنها را از حرارت حفظ کند.

حجاج جمع شدند و پیامبر صلی الله علیه و آله با آنها نماز خواند و بعد از فراغت از نماز دستور داد کجاوههای شتران را پائین آوردند و از جهاز شتران منبری درست کردند. پیامبر صلی الله علیه و آله از آن بالا رفت و تعداد حاضرین صد هزار نفر یا بیشتر بودند و مردم با قلبی آرام به سوی پیامبر صلی الله علیه و آله توجه کردند. خطبهای غرا خواند و در آن آنچه از رنج و مشقت در راه اسلام متحمل شده بود و آنچه از گمراهی و زندگی جاهلی به آنان رسیده، بیان فرمود و اینکه او آنها را از آن بدبختی نجات داد. سپس مطالبی از احکام اسلام و تعالیم آن برشمرد، سپس به آنها توجه کرد و فرمود:

«أنظُروا کَیفَ تَخلُفونی فی الثَّقَلَین؟»

بنگرید رفتارتان با ثقلین چگونه خواهد بود؟

شخصی از قوم ندا داد: ثقلین چیست یا رسول اللّه؟

برای آنها امر ثقلین را بیان کرد و گفت:

«ألثَّقَلُ الأکبر: کِتابُ اللّه بید اللّه عزوجل، وطرفٌ بأیدیکُم فَتمسَّکوا به ولا تَضِلُّوا، والآخَرُ الأصغَر: عِترتی، وإنَّ اللطیفَ الخبیر نَبَّأنی أنَّهُما لَن یَفتَرِقا حتّی یَرِدا عَلَی الحوض، فَسَألتُ ذلک ربّی لهما، فلا تَقَدَّموهُما فَتَهلِکوا، ولا تَقصُروا عَنهُما فَتَهلِکوا...»

ثقل بزرگ کتاب خداست. یک طرف آن به دست خدای عزوجل و طرف دیگرش به دست شماست. به آن چنگ بزنید و گمراه نشوید و دیگری ثقل کوچکتر است، عترت من و لطیف خبیر به من خبر داده است که آنها از هم جدا نمیشوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند. این را من از خدا برای آنها درخواست کردم. از آنها پیشی نگیرید که هلاک میشوید و از آنها عقب نیفتید که هلاک میشوید...

بدینگونه پیامبر صلی الله علیه و آله روش صحیحی را برای سلامت امتش از گمراهی و انحراف از طریق حق وضع کرد. سپس دست وصیاش و سید عترتش و دروازه شهر علمش امام امیرالمؤمنین علیه السلام را گرفت و ولایت او را بر مسلمانان واجب کرد و او را برای هدایت آنها تعیین کرد و او را برافراشت به قدری که سفیدی زیر بغلش پیدا شد و صدایش را بلند کرد و گفت:

«أیُّها الناس، مَن أولی الناس بِالمُؤمنین مِن أنفسهم؟»

ای مردم، چه کسی به مؤمنین از خودشان اولیتر است؟

همه با هم جواب دادند:

خدا و رسولش داناتر است...

پس فرمود:

«إنَّ اللّه مَولای، وأنا مولی المؤمنین، وأنا اولی بهم من أنفسهم، فمن کنتُ مولاه فَعَلِی مولاه»

خدا مولای من است و من مولای مؤمنین هستم و من اولی به آنها از خودشان هستم. پس هر کس من مولای او هستم علی مولای اوست. آن را سه بار تکرار کرد.

سپس گفت:

«اللهم وال من والاه، وعاد من عاداه، وأحبَّ من أحبَّه، وأبغِض من أبغضه، وانصُر من نصره، واخذُل من خذله، وأدِرِالحقَّ معه حیثُ دار، ألا فَلیُبَلِّغِ الشّاهِدُ الغائب...»

خدایا دوست بدار آنکه او را دوست دارد و دشمن بدار آنکه او را دشمن دارد و دوست باش با کسی که دوست اوست و دشمن باش با کسی که دشمن اوست. یاری کن کسی که او را یاری کند و خوار کن کسی را که او را خوار کند و حق را با او بگردان هر جا که هست. آگاه باشید آن که حاضر است به آن که غائب است برساند...

خطابه شریفش اینگونه پایان یافت که رسالت پروردگارش را انجام داد و امام

امیرالمؤمنین علیه السلام را به عنوان خلیفه بعد از خودش منصوب نمود و برای او ولایت کبری را بر عموم مسلمین ثابت کرد همان طوری که ولایت عامه بر جمیع مسلمین داشت.

بیعت عمومی برای امام علیه السلام

مسلمانان برای بیعت به سوی امام علیه السلام رفته و او را به امیر مسلمین تهنیت میگفتند. پیامبر به ام المؤمنینها دستور داد با او بیعت کنند⁽¹⁾و "عمر خطاب" به او تهنیت گفت و مصافحه کرد و گفتار مشهورش را عنوان کرد:

گوارا باد بر تو ای پسر ابوطالب، صبح و شام کردی در حالی که مولای من و مولای کل هر مؤمن و مؤمنه هستی.⁽²⁾

حسان بن ثابت این حادثه جاوید را به شعر درآورده است:

یُنادیهُم

یوم الغدیر نبیُّهم

بخمِّ

وأسمِع بالرسول مُنادیا

فقال من

مولاکم ونبیُّکم

فقالوا ولم

یُبدوا هناک التعامیا

إلهُکَ

مولانا وأنت نبیُّنا

رضیتک من

بعدی إماماً وهادیا

فمن کنت

مولاهُ فهذا ولیُّهُ

فکونوا له

أتباع صدقٍ موالیا

هناک دعا

اللّهم وال ولیّهُ

وکن للذی

عادی علیّاً معادیا⁽³⁾

پیامبر بزرگوارشان در روز غدیر خم آنها را ندا داد و با چه آواز رسایی فرمود که همگی شنیدند.

فرمود: مولا و ولی شما کیست؟ همگی بدون پرده پوشی گفتند.

خدای تو مولای ماست و تو ولی ما هستی و در این مورد از ما نافرمانی ندیدهای.

در این وقت به علی گفت: ای علی برخیز که من تو را پس از خود به امامت و رهبری انتخاب کردم.

پس هر کس که من مولای او هستم این مرد ولی اوست، پس یاران با وفا و دوستدار او باشید.

و در اینجا بود که دعا کرده، گفت: خدایا ولی او را دوست بدار و برای کسی که دشمن علی است، دشمن باش.

و شاعر الهام گرفته سید حمیری گفته است:

وقام محمدٌ

بغدیر خُمٍّ

فنادی

مُعلناً صوتاً ندیّا

لمن وافاه

من عُربٍ وعُجمٍ

وحفُّوا حول

دوحته جثیّا

ألا مَن

کنتُ مولاه فهذا

له مولی

وکان به حفیّا

و محمد در غدیر خم به پاخاست و با صدای بلند ندا در داد.

برای کسانی که از عرب و عجم آمده بودند و دور آن درخت را گرفته بودند و جمع شده بودند.

آگاه باشید هر کس که من مولای او هستم این مولای او خواهد بود و پذیرا.

شاعر اسلام کمیت اسدی میگوید:

ویوم الدوح

دَوح غدیر خمٍّ

أبان له

الولایة لو أُطیعا

ولکنَّ الرجال

تبایعوها

فلم أرَ

مثلها حقّاً أُضیعا

و روز درخت، درخت غدیر خم برای او ولایت آشکار شد، اگر پیروی میشد

و لکن مردانی که با او بیعت کردند، دیده نشد حقی مانند آن ضایع شود.

و "محقق امینی" در «الغدیر» نام عدهای از شعرا را که حادثه غدیر را به شعر درآوردهاند، از عصر نبوت تا به امروز را ثبت کرده است.

نزول آیه اکمال دین

در آن روز جاوید در دنیای اسلام، این آیه کریمه نازل شد:

{الیَومَ أکمَلتُ لَکُم دینَکُم وأتمَمتُ علیکم نِعمَتی وَرَضیتُ لَکُمُ الاسلامَ دیناً}⁽¹⁾

امروز دین را برای شما کامل کردم و نعمتم را بر شما تمام نمودم و راضی شدم که اسلام دین شما باشد.

دین کامل شد و نعمت کبری بر مسلمانان به ولایت امام المتقین و سید الموحدین و به رهبری روحی و زمانی بر همه مؤمنین تمام شد.

پیامبر صلی الله علیه و آله راه صحیح را برای حفاظت امتش و وحدت کلمه و صفوف امتش نشان داد و امری را به هرج و مرج نسپرد تا طمعکاران و عشاق ملک و سلطنت در آن طمع کنند. در را بست و منفذی را برای آنها باز نگذاشت و رهبر و موجه برای امتش در تمام شئونش معین کرد و این امر حساس را مهمل نگذاشت ـ آنگونه که میگویند ـ. به هر حال، موضوع غدیر جزیی از رساله اسلام و رکنی از ارکان دین است؛ هر کس منکر آن شود، منکر اسلام شده است.

فاجعه ابدی

بعد از آنکه رسول اعظم صلی الله علیه و آله ، امام امیرالمؤمنین علیه السلام را به خلافت بر امتش در غدیرخم منصوب کرد و او را امام بعد از خودش قرار داد به سوی یثرب برگشت. روز به روز سلامتش را از دست می داد و بیماری بر او مسلط می شد و تب شدیدی بر او چیره شد، گویا شعلهای از آتش است که با او همراه است و لحظهای قطع نمیشود و قطیفهای بر دوش او بود که هرگاه همسرانش یا عیادت کنندگان به آن دست میزدند گرمی آن را حس میکردند؛⁽²⁾ظرفی از آب خنک را در کنارش

نهاده بودند که دست خود را داخل آن میکرد و با آن صورت شریفش را مسح میکرد تا حرارت آن کاهش پیدا کند.

و بعضی منابع بر این عقیدهاند که وفاتش در اثر غذای مسمومی بود که یکی از زنان یهودی به او تقدیم کرد و روایت شده که میفرمود:

همیشه درد آن طعامی که در خیبر خوردم حس میکردم، پس این هنگام دریافتم که رگ گردنم از آن سم قطع شده است.⁽¹⁾

چون بیماری او شایع شد مسلمین سراسیمه به عیادت او شتافتند و آنها بین گریه و آرامش در حالی که آنها را امواجی از درد و پریشانی احاطه کرده بود و رسول با ناراحتی زیاد به استقبال آنها آمد و خبر مرگ شریفش را به آنها داد و به چیزی سفارش کرد که شامل استقامت و توازن آنها در زندگیشان باشد گفت:

ای مردم، نزدیک است به زودی من قبض روح شوم و بروم، قبلاً از شما عذرخواهی کردم مگر اینکه من در بین شما کتاب خدا و عترتم اهل بیتم را میگذارم...

امام امیرالمؤمنین علیه السلام در کنار او بود، دست او را گرفت و به عیادت کنندگانش گفت:

این علی با قرآن است و قرآن با علی است، از هم جدا نمیشوند تا در کنار حوض بر من وارد شوند⁽²⁾.

و پیامبر صلی الله علیه و آله مهمترین برنامهریزی که متضمن پیروزی امتش و حفظ او از بحرانها بود، وضع کرد و آن:

اول: چنگ زدن به کتاب خدا و عمل به آنچه در آن است، چون آن درست هدایت میکند.

دوم: چنگ زدن به دامن عترت طاهره که در رأس آنها، سید آنها امیرالمؤمنین

است، چون او هر چه بتواند از خوشبختی رساندن آنان به اهدافشان کوتاهی نمیکند.

آماده قصاص از خودش

چون پیامبر صلی الله علیه و آله لقاء اللّه را نزدیک دید "فضل بن عباس" را خواند و دستور داد دست او را بگیرد و او را به منبر بنشاند و نیز دستور داد مردم را به نماز جامعه بخواند، پس فضل، مردم را به آن فراخواند. وقتی مردم جمع شدند، رسول خدا صلی الله علیه و آله برای آنها خطبه خواند و گفت:

ای مردم، نزدیک است که من از بین شما بروم و دیگر مرا در اینجا نبینید و دیدم که غیر از او کاری برایم نمیتواند انجام دهد تا او را در بین شما بپا دارم. پس هر کس را که من بر پشت او تازیانه زدم این پشت من، از من انتقام بگیرد. و اگر از کسی مالی گرفتم این مال من، بردارد و اگر کسی را دشنام دادم این آبروی من، قصاص کند و کسی نگوید از کینه و انتقام از جانب رسول الله میترسم. بدانید که کینه و انتقام در شأن من نیست و از اخلاق من شمرده نمیشود و دوستداشتنیترین شخص نزد من آن کسی است که حقش را بگیرد، اگر بر من حقی دارد یا مرا حلال کند یا قصاص کند، تا وقتی که میخواهم خدا را ملاقات کنم هیچ حقی از کسی به گردن من نباشد...

وای چه عدل زیبایی!!

وای چه خُلق نبوی زیبایی!!

پیامبر صلی الله علیه و آله جمیع اقسام عدالت را که هیچ مصلح اجتماعی بنا ننهاده بود، بنا نهاد.

پیامبر صلی الله علیه و آله در ساعت آخر عمرش، آماده قصاص شده که وقتی از این دنیا میرود هیچ دینی و تعهدی بر گردن او نباشد، مردی بلند شد و گفت:

ای رسول خدا، من سه درهم از شما طلب دارم.

پس در برابر رسول خدا گفت:

اما من تو را تکذیب نمیکنم و قسم نمیدهم، چگونه تو از من بستانکاری؟